౪. భోజనవగ్గో

౧. ఆవసథసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘అగిలానో’’తి ఏత్థ అన్తమసో ద్విగావుతం గన్తుం సమత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అద్ధయోజనమ్పి గన్తుం సమత్థేనా’’తి. ఆవసథపిణ్డోతి ఆవసథే పిణ్డో, సాలాదీసు అనోదిస్స యావదత్థం పఞ్ఞత్తం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భోజనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇమేసం వా’’తిఆది. తత్థ ఇమేసం వాతి ఇమేసం పాసణ్డానం వా. ఏత్తకానం వాతి ఇమస్మిం పాసణ్డే ఏత్తకానం పాసణ్డానం వా. పాసణ్డన్తి ఛన్నవుతివిధం సమణపరిబ్బాజకాదిం. తే హి తణ్హాపాసఞ్చేవ దిట్ఠిపాసఞ్చ డేన్తి ఓడ్డేన్తీతి పాసణ్డాతి వుచ్చన్తి. అనోదిస్సాతి అనుద్దిసిత్వా, అపరిచ్ఛిన్దిత్వాతి అత్థో. సాలాదీసు యత్థ కత్థచీతి సాలారుక్ఖమూలఅబ్భోకాసాదీసు యత్థ కత్థచి ఠానేసు. ఏకదివసమేవ భుఞ్జితబ్బోతి ఏకదివసం సకింయేవ భుఞ్జితబ్బో, ఏకస్మిం దివసే పునప్పునం భుఞ్జితుం న వట్టతి. దుతియదివసతో పట్ఠాయాతి భుత్తదివసస్స దుతియదివసతో పట్ఠాయ. అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియన్తి ఆలోపే ఆలోపే కబళే కబళే పాచిత్తియం. నానాకులేహి (పాచి. అట్ఠ. ౨౦౬) పన నానాట్ఠానేసు పఞ్ఞత్తం, ఏకస్మిం ఠానే ఏకదివసం భుఞ్జిత్వా దుతియదివసే అఞ్ఞత్థ భుఞ్జితుం వట్టతి, పటిపాటిం పన ఖేపేత్వా పున ఆదితో పట్ఠాయ భుఞ్జితుం న వట్టతి. ఏకపూగనానాపూగఏకగామనానాగామేసుపి ఏసేవ నయో. యోపి ఏకకులస్స వా నానాకులానం వా ఏకతో పఞ్ఞత్తో తణ్డులాదీనం అభావేన అన్తరన్తరా ఛిజ్జతి, సోపి న భుఞ్జితబ్బో. సచే పన ‘‘న సక్కోమ దాతు’’న్తి ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పున కల్యాణచిత్తే ఉప్పన్నే దాతుం ఆరభన్తి, ఏతం పున ఏకదివసం భుఞ్జితుం వట్టతి.

తికపాచిత్తియన్తి అగిలానే అగిలానసఞ్ఞివేమతికగిలానసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. గిలానస్స గిలానసఞ్ఞినోతి గిలానస్స పన ‘‘గిలానో అహ’’న్తి సఞ్ఞినో అనువసిత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. సకిం భుఞ్జతీతి ఏకదివసం భుఞ్జతి. ‘‘గచ్ఛన్తో వా’’తి ఇదం అద్ధయోజనవసేన గహేతబ్బం, తథా ‘‘పచ్చాగచ్ఛన్తో’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౨౦౮) ఇదమ్పీతి వదన్తి. కేనచి ఉపద్దవేనాతి నదిపూరచోరభయాదినా కేనచి ఉపద్దవేన. అఞ్ఞన్తి యాగుఖజ్జకఫలాఫలాదిభేదం యం కిఞ్చి అఞ్ఞం. అనువసిత్వాతి పున వసిత్వా.

ఆవసథసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

గణభోజనేతి గణేన లద్ధత్తా గణస్స సన్తకే భోజనే. తేనాహ ‘‘గణస్స భోజనే’’తి. నను చేత్థ ‘‘గణస్స భోజనే’’తి వుచ్చతి, సో చ ఖో గణో ‘‘కత్థచి ద్వీహి, కత్థచి తీహీ’’తిఆదినా అనేకధా అధిప్పేతో, ఇధ కతిహీతి ఆహ ‘‘ఇధ చా’’తిఆది. తం పనేతం గణభోజనం ద్వీహి పకారేహి పసవతి నిమన్తనతో వా విఞ్ఞత్తితో వాతి ఆహ ‘‘తేసం నిమన్తనతో వా’’తిఆది. తత్థ నిమన్తనతో వాతి అకప్పియనిమన్తనతో వా. ఓదనాదీనం పఞ్చన్నన్తి ఓదనసత్తుకుమ్మాసమచ్ఛమంసానం పఞ్చన్నం.

‘‘ఓదనేన నిమన్తేమి, ఓదనం మే గణ్హథా’’తిఆదినా నయేన యేన కేనచి వేవచనేన వా భాసన్తరేన వా పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వా నిమన్తేతీతి సమ్బన్ధో. చత్తారోతి ఏకట్ఠానే వా నానాట్ఠానేసు వా ఠితే చత్తారో భిక్ఖూ. లక్ఖణవచనఞ్చేతం, తస్మా చత్తారో వా తతో వా అధికే భిక్ఖూతి అత్థో. వేవచనేన వాతి భత్తఅన్నాదిపరియాయసద్దేన వా. భాసన్తరేన వాతి అన్ధదమిళాదిభాసన్తరేన వా. పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వాతి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరస్స నామం గహేత్వా. ఓదనేన నిమన్తేమీతి తుమ్హే భన్తే ఓదనేన నిమన్తేమి. ఆదిసద్దేన ‘‘ఆకఙ్ఖథ ఓలోకేథ అధివాసేథ పటిమానేథ, సత్తునా నిమన్తేమి, సత్తుం మే గణ్హథ ఆకఙ్ఖథ ఓలోకేథ అధివాసేథ పటిమానేథా’’తిఆదీనం (పాచి. అట్ఠ. ౨౧౭-౨౧౮) గహణం. ఏకతో వాతి ఏకత్థ ఠితే వా నిసిన్నే వా భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, ఓదనేన నిమన్తేమీ’’తిఆదినా ఏవం ఏకతో నిమన్తితా. నానాతో వా నిమన్తితాతి చత్తారి పరివేణాని వా విహారే వా గన్త్వా నానాతో వా నిమన్తితా. ఏకట్ఠానే ఠితేసుయేవ వా ఏకో పుత్తేన, ఏకో పితరాతి ఏవమ్పి నిమన్తితా నానాతోయేవ నిమన్తితా నామ హోన్తి. ఏకతో గణ్హన్తితి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ద్వాదసహత్థూపచారే ఠితా గణ్హన్తి.

కస్మా పన నానాతో భుత్తేపి గణభోజనం హోతీతి ఆహ ‘‘పటిగ్గహణమేవ హేత్థ పమాణ’’న్తి. యది ఏవం అథ కస్మా పాళియం ‘‘గణభోజనం నామ యత్థ చత్తారో భిక్ఖూ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన భోజనేన నిమన్తితా భుఞ్జన్తి, ఏతం గణభోజనం నామా’’తి (పాచి. ౨౧౮) వుత్తం? తం పటిగ్గహణనియమనత్థమేవ. న హి అప్పటిగ్గహితకం భిక్ఖూ భుఞ్జన్తీతి ‘‘భుఞ్జన్తీ’’తి పదం పటిగ్గహణనియమవచనం హోతి. ఏకతో వా నానాతో వా విఞ్ఞాపేత్వాతి చత్తారో భిక్ఖూ ఏకతో ఠితా వా నిసిన్నా వా ఉపాసకం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం చతున్నమ్పి భత్తం దేహీ’’తి వా పాటేక్కం పవిసిత్వా ‘‘మయ్హం భత్తం దేహి, మయ్హం భత్తం దేహీ’’తి వా ఏకతో వా నానాతో వా విఞ్ఞాపేత్వా. తస్స దువిధస్సాపీతి యఞ్చ నిమన్తనతో లద్ధం గణభోజనం, యఞ్చ విఞ్ఞత్తితో లద్ధం, తస్స దువిధస్సాపి గణభోజనస్స. ఏవం పటిగ్గహణేతి ఏకతో పటిగ్గహణే.

పాదానమ్పి ఫలితత్తాతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౧౭-౨౧౮) అన్తమసో పాదానమ్పి యథా మహాచమ్మస్స పరతో మంసం దిస్సతి, ఏవం ఫలితత్తా. న సక్కా పిణ్డాయ చరితున్తి వాలికాయ వా సక్ఖరాయ వా ఫుట్ఠమత్తే దుక్ఖుప్పత్తితో అన్తోగామే పిణ్డాయ చరితుం న సక్కోతి. చీవరే కరియమానేతి సాటకఞ్చ సుత్తఞ్చ లభిత్వా చీవరే కరియమానే. యం కిఞ్చి చీవరే కత్తబ్బకమ్మన్తి చీవరవిచారణఛిన్దనమోఘసుత్తారోపనాది యం కిఞ్చి చీవరే కత్తబ్బం కమ్మం, అన్తమసో సూచివేధనమ్పీతి అధిప్పాయో. ‘‘అద్ధయోజనమ్పీ’’తిఆది అవకంసతో వుత్తం. యో పన దూరం గన్తుకామో, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి, గచ్ఛన్తో అద్ధయోజనబ్భన్తరే గావుతేపి భుఞ్జితుం లభతి, గతో పన ఏకదివసం. యదా నావం అభిరుహితుకామో వా హోతి ఆరుళ్హో వా ఓరుళ్హో వా, అయం నావాభిరుహనసమయో నామాతి ఆహ ‘‘నావాభిరుహనసమయేపి ఏసేవ నయో’’తి. అయం పన విసేసో – అభిరుళ్హేన ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్త్వాపి యావ న ఓరోహతి, తావ భుఞ్జితబ్బం. చత్తారో భిక్ఖూతి అన్తిమపరిచ్ఛేదో. యత్థ పన సతం వా సహస్సం వా సన్నిపతితం, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మా తాదిసే కాలే ‘‘మహాసమయో’’తి అధిట్ఠహిత్వా భుఞ్జితబ్బం. యో కోచి పబ్బజితోతి సహధమ్మికేసు వా తిత్థియేసు వా అఞ్ఞతరో.

యే చ ద్వే తయో ఏకతో గణ్హన్తీతి యేపి అకప్పియనిమన్తనం సాదియిత్వా ద్వే వా తయో వా ఏకతో గణ్హన్తి, తేసమ్పి అనాపత్తి. పణీతభోజనసూపోదనవిఞ్ఞత్తీహి పన ఆపత్తియేవాతి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. నిచ్చభత్తాదీసూతి నిచ్చభత్తే సలాకభత్తే పక్ఖికే ఉపోసథికే పాటిపదికే. తత్థ నిచ్చభత్తన్తి ధువభత్తం వుచ్చతి. ‘‘నిచ్చభత్తం గణ్హథా’’తి వదన్తి, బహూనమ్పి ఏకతో గణ్హితుం వట్టతి. సలాకభత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో.

గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

గణభోజనే వుత్తనయేనేవాతి భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, ఓదనేన నిమన్తేమి, ఓదనం మే గణ్హథా’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౨౧౭-౨౧౮) నయేన యేన కేనచి వేవచనేన వా భాసన్తరేన వా పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరస్స నామం గహేత్వా నిమన్తేతీతి వుత్తేనేవ నయేన. నిమన్తితస్సాతి అకప్పియనిమన్తనేన నిమన్తితస్స. అవికప్పేత్వాతి సమ్ముఖాసమ్ముఖవసేన అవికప్పేత్వా, అపరిచ్చజిత్వాతి అత్థో. అయఞ్హి భత్తవికప్పనా నామ సమ్ముఖాపరమ్ముఖాపి వట్టతి. తేనాహ ‘‘యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసూ’’తిఆది.

అఞ్ఞత్ర నిమన్తనభోజనవత్థుస్మిన్తి అఞ్ఞత్ర పఠమం నిమన్తితా హుత్వా అఞ్ఞస్మిం నిమన్తనే భుఞ్జనవత్థుస్మిం. యది తివిధా అనుపఞ్ఞత్తి, అథ కస్మా పరివారే ‘‘చతస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పరివారే పనా’’తిఆది. వికప్పనమ్పి గహేత్వాతి వికప్పనానుజాననమ్పి అనుపఞ్ఞత్తిసమానన్తి అనుపఞ్ఞత్తిభావేన గహేత్వా. ఏకసంసట్ఠానీతి ఏకస్మిం మిస్సితాని. ఇదం వుత్తం హోతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౨౯) – ద్వే తీణి కులాని నిమన్తేత్వా ఏకస్మిం ఠానే నిసీదాపేత్వా ఇతో చితో చ ఆహరిత్వా భత్తం ఆకిరన్తి, సూపబ్యఞ్జనం ఆకిరన్తి, ఏకమిస్సకం హోతి, ఏత్థ అనాపత్తీతి. సచే పన మూలనిమన్తనం హేట్ఠా హోతి, పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం ఉపరి, తం ఉపరితో పట్ఠాయ భుఞ్జన్తస్స ఆపత్తి. హత్థం పన అన్తో పవేసేత్వా పఠమనిమన్తనతో ఏకమ్పి కబళం ఉద్ధరిత్వా భుత్తకాలతో పట్ఠాయ యథా తథా వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. ద్వే తీణి నిమన్తనాని ఏకతో వా కత్వా భుఞ్జతీతి ద్వే తీణి నిమన్తనాని ఏకతో పక్ఖిపిత్వా మిస్సేత్వా ఏకం కత్వా భుఞ్జతీతి అత్థో. ‘‘సకలేన గామేన వా’’తిఆదీసు సకలేన గామేన ఏకతో హుత్వా నిమన్తితస్సేవ యత్థ కత్థచి భుఞ్జతో అనాపత్తి. పూగేపి ఏసేవ నయో. నిమన్తియమానో వా ‘‘భిక్ఖం గహేస్సామీ’’తి వదతీతి ‘‘భత్తం గణ్హా’’తి నిమన్తియమానో ‘‘న మయ్హం తవ భత్తేన అత్థో, భిక్ఖం గహేస్సామీ’’తి భణతి. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ భోజనం కిరియం, అవికప్పనం అకిరియం.

పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పహేణకత్థాయాతి పణ్ణాకారత్థాయ. పాథేయ్యత్థాయాతి మగ్గం గచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గత్థాయ. సత్తూతి బద్ధసత్తు, అబద్ధసత్తు చ. ద్వత్తిపత్తపూరే పటిగ్గహేత్వాతి ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖాయ సమం పూరే ద్వత్తిపత్తపూరే గహేత్వాతి అత్థో. ఇమస్స చత్థస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పాకటత్తా తత్థ కత్తబ్బప్పకారమేవ దస్సేతుం ‘‘ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. సేసన్తి తతో ఏకపత్తతో అఞ్ఞం పత్తం. సచే తయో పత్తపూరా గహితా ద్వే, సచే ద్వే గహితా, ఏకన్తి వుత్తం హోతి.

గమనే వా పటిప్పస్సద్ధేతి అన్తరామగ్గే ఉపద్దవం దిస్వా, అనత్థికతాయ వా ‘‘మయం ఇదాని న పేసిస్సామ న గమిస్సామా’’తి ఏవం గమనే ఉపచ్ఛిన్నే దేన్తానన్తి అత్థో.

కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భుత్తవాతి కతభత్తకిచ్చో. సాసపమత్తమ్పి అజ్ఝోహరితన్తి ఏవం పరిత్తమ్పి భోజనం సఙ్ఖాదిత్వా వా అసఙ్ఖాదిత్వా వా గిలితం. పవారితోతి పటిక్ఖేపితో. యో హి భుఞ్జన్తో పరివేసకేన ఉపనీతం భోజనం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి, సో తేన పవారితో పటిక్ఖిపితో నామ హోతి. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘కతప్పవారణో కతప్పటిక్ఖేపోతి అత్థో’’తి వుత్తం. సోపి చ పటిక్ఖేపో యస్మా న పటిక్ఖేపమత్తేన, అథ ఖో పఞ్చఙ్గవసేన. తేనస్స పదభాజనే ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది (పాచి. ౨౩౯) వుత్తం.

భోజనం పఞ్ఞాయతీతి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం పత్తాదీసు దిస్సతి. తేనాహ ‘‘పవారణప్పహోనకం చే భోజన’’న్తిఆది. సాలీతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) అన్తమసో నీవారం ఉపాదాయ సబ్బాపి సాలిజాతి. వీహీతి సబ్బాపి వీహిజాతి. యవగోధుమేసు భేదో నత్థి. కఙ్గూతి సేతరత్తకాళభేదా సబ్బాపి కఙ్గుజాతి. వరకోతి అన్తమసో వరకచోరకం ఉపాదాయ సబ్బాపి సేతవణ్ణా వరకజాతి. కుద్రూసకోతి కాళకోద్రవో చేవ సామాకాదిభేదా చ సబ్బాపి తిణధఞ్ఞజాతి.

నీవారవరకచోరకా చేత్థ ‘‘ధఞ్ఞానులోమా’’తి వదన్తి. యాగున్తి అమ్బిలయాగుఖీరయాగుఆదిభేదం యం కిఞ్చి యాగుం. ఇమినావ పాయాసస్సాపి గహితత్తా ‘‘అమ్బిలపాయాసాదీసు అఞ్ఞతరం పచామాతి వా’’తి న వుత్తం. పవారణం జనేతీతి అనతిరిత్తభోజనాపత్తినిబన్ధనం పటిక్ఖేపం సాధేతి. సచే పన ఓధి న పఞ్ఞాయతి, యాగుసఙ్గహం గచ్ఛతి, పవారణం న జనేతి. పున పవారణం జనేతి ఘనభావగమనతో పట్ఠాయ భోజనసఙ్గహితత్తాతి అధిప్పాయో.

ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వాతి ఉదకఞ్చేవ కఞ్జికఞ్చ ఖీరాదీని చ ఆకిరిత్వా తేహి సద్ధిం అమద్దిత్వా భత్తమిస్సకే కత్వా. తేనాహ ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తిఆది. సచే పన భత్తే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వా మద్దిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి దేన్తి, పవారణా న హోతి. యాగుయాపీతి ఏవం యాగుసఙ్గహం గతాయ వా అఞ్ఞాయ వా యాగుయాపి. సుద్ధరసకో, పన రసకయాగు వా న జనేతి.

పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరవసేన విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా ‘‘ద్వేపి ఖాదితాని హోన్తి…పే… న పవారేతీ’’తి వుత్తం. అకప్పియమంసం (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯), అకప్పియభోజనఞ్చ బుద్ధపటికుట్ఠం పటిక్ఖిపతో పవారణాయ అవత్థుతాయ న పవారణా హోతీతి ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. యఞ్హి భిక్ఖునో ఖాదితుం వట్టతి, తం ఏవ పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ఇదం పన జానన్తో అకప్పియత్తా పటిక్ఖిపతి. అజానన్తోపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితమేవ పటిక్ఖిపతి నామ, తస్మా న పవారేతి. సచే పన అకప్పియమంసం ఖాదన్తో కప్పియమంసం వా భోజనం వా పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. కస్మా? వత్థుతాయ. యఞ్హి తేన పటిక్ఖిత్తం, తం పవారణాయ వత్థు. యం పన ఖాదతి, తం కిఞ్చాపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితం, ఖాదియమానం పన మంసభావం న జహతి, తస్మా పవారేతి. కో పన వాదో కప్పియమంసం ఖాదతో కప్పియమంసభోజనప్పటిక్ఖేపే. ఏస నయో అకప్పియభోజనం ఖాదతో కప్పియభోజనప్పటిక్ఖేపే.

భోజనే సతీతి పఞ్చసు భోజనేసు ఏకస్మిమ్పి భోజనే సతి. అఞ్ఞం వుత్తలక్ఖణం భోజనన్తి పత్తాదిగతతో అఞ్ఞం వుత్తలక్ఖణం పఞ్చసు భోజనేసు ఏకమ్పి భోజనం. ‘‘నిరపేక్ఖో హోతీ’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘యం పత్తాదీసూ’’తిఆది. న కేవలం నిరపేక్ఖో వాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర వా’’తిఆది. సో పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతీతి తస్మిం చే అన్తరే అఞ్ఞం భోజనం అభిహటం, తం సో పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతి. కస్మా? విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా.

‘‘ఉపనామేతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) ఇమినా కాయాభిహారం దస్సేతి. హత్థే వా ఆధారకే వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో, తేన ‘‘ఊరూసు వా’’తి వికప్పేతి. దూరే నిసిన్నస్స దహరభిక్ఖుస్స పత్తం పేసేత్వా ‘‘ఇతో ఓదనం గణ్హాహీ’’తి వదతి, గణ్హిత్వా పన గతో తుణ్హీ తిట్ఠతి, తమ్పి పటిక్ఖిపతో ఏసేవ నయో. కస్మా? భిక్ఖుస్స దూరభావతో, దూతస్స చ అనభిహరణతో. సచే పన గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖు ‘‘ఇమం భత్తం గణ్హా’’తి వదతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ఏవం వుత్తేపీతి ‘‘భత్తం గణ్హా’’తి వుత్తేపి.

భత్తపచ్ఛిం గహేత్వా పరివిసన్తస్సాతి ఏకేన హత్థేన భత్తపచ్ఛిం గహేత్వా ఏకేన హత్థేన కటచ్ఛుం గహేత్వా పరివిసన్తస్స. అఞ్ఞో ‘‘అహం ధారేస్సామీ’’తి గహితమత్తకమేవ కరోతీతి అఞ్ఞో ఆగన్త్వా ‘‘అహం పచ్ఛిం ధారేస్సామి, త్వం ఓదనం దేహీ’’తి వత్వా గహితమత్తకమేవ కరోతి. అభిహటావ హోతీతి పరివేసకేనేవ అభిహటావ హోతి. ఇదాని అసతి తస్స దాతుకామాభిహారే గహణసమయేపి పటిక్ఖిపతో న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం. ఉద్ధటేతి ఉద్ధటే భత్తే. కటచ్ఛుఅభిహారోయేవ హి తస్స అభిహారోతి అధిప్పాయో. అనన్తరస్స దియ్యమానేతి అనన్తరస్స భిక్ఖునో భత్తే దియ్యమానే. కాయవికారేనాతి ‘‘అఙ్గులిం వా హత్థం వా మచ్ఛికబీజనిం వా చీవరకణ్ణం వా చాలేతి, భముకాయ వా ఆకారం కరోతి, కుద్ధో వా ఓలోకేతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) ఏవం వుత్తేన అఙ్గులిచలనాదినా కాయవికారేన. ‘‘అలం మా దేహీ’’తిఆదినా వచీవికారేనాతి ‘‘అల’’న్తి వా ‘‘న గణ్హామీ’’తి వా ‘‘మా ఆకిరా’’తి వా ‘‘అపగచ్ఛా’’తి వా ఏవం యేన కేనచి వచీవికారేన.

అభిహటే పన భత్తే పవారణాయ భీతో హత్థే అపనేత్వా పునప్పునం పత్తే ఓదనం ఆకిరన్తం ‘‘ఆకిర ఆకిర, కోట్టేత్వా పూరేహీ’’తి వదతో పవారణా న హోతి. ఏస నయో భత్తం అభిహరన్తం భిక్ఖుం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇతోపి కిఞ్చి గణ్హిస్ససి, దమ్మి తే కిఞ్చీ’’తి వదతోపి.

‘‘రసం పటిగ్గణ్హథా’’తి అప్పవారణాజనకస్స నామం గహేత్వా వుత్తత్తా ‘‘తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థీ’’తి వుత్తం. మంసరసన్తి ఏత్థ పన న కేవలం మంసస్స రసం ‘‘మంసరస’’మిచ్చేవ విఞ్ఞాయతి, అథ ఖో మంసఞ్చ రసఞ్చ మంసరసన్తి ఏవం పవారణాజనకనామవసేనాపి. తస్మా తం పటిక్ఖిపతో పవారణావ హోతీతి ఆహ ‘‘మంసరసన్తి వుత్తే పన పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతీ’’తి. పరతో మచ్ఛమంసం బ్యఞ్జనన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యస్మిం ఇరియాపథే పవారేతి, తం అవికోపేన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బన్తి యో గచ్ఛన్తో (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) పవారేతి, తేన గచ్ఛన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బం. కద్దమం వా ఉదకం వా పత్వా ఠితేన అతిరిత్తం కారేతబ్బం. సచే అన్తరా నదీ పూరా హోతి, నదితీరే గుమ్బం అనుపరియాయన్తేన భుఞ్జితబ్బం. అథ నావా వా సేతు వా అత్థి, తం అభిరుహిత్వాపి చఙ్కమన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బం, గమనం న ఉపచ్ఛిన్దితబ్బం. ఏస నయో ఇతరఇరియాపథేసుపి. తం తం ఇరియాపథం కోపేన్తేన అతిరిత్తం కారేతబ్బం. యో ఉక్కుటికోవ నిసీదిత్వా పవారేతి, తేన ఉక్కుటికేనేవ భుఞ్జితబ్బం. తస్స పన హేట్ఠా పలాలపీఠం వా కిఞ్చి వా నిసీదనం దాతబ్బం. పీఠకే నిసీదిత్వా పవారితేన పన ఆసనం అచాలేత్వావ చతస్సో దిసా పరివత్తన్తేన భుఞ్జితుం లబ్భతి. మఞ్చే నిసీదిత్వా పవారితేన ఇతో వా ఏత్తో వా సంసరితుం న లబ్భతి. సచే పన సహ మఞ్చేన ఉక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞత్ర నేన్తి, వట్టతి. నిపజ్జిత్వా పవారితేనాపి నిపన్నేనేవ భుఞ్జితబ్బం. పరివత్తన్తేన యేన పస్సేన నిపన్నో, తస్స ఠానం నాతిక్కమేతబ్బం.

అలమేతం సబ్బన్తి ఏతం సబ్బం అలం పరియత్తం, ఇదమ్పి తే అధికం, ఇతో అఞ్ఞం న లచ్ఛసీతి అధిప్పాయో. యో అతిరిత్తం కరోతీతి యో ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి అతిరిత్తం కరోతి. పటిపక్ఖనయేనాతి ‘‘కప్పియకతం, పటిగ్గహితకతం, ఉచ్చారితకతం, హత్థపాసే కతం, భుత్తావినా కతం, భుత్తావినా పవారితేన ఆసనా అవుట్ఠితేన కతం ‘అలమేతం సబ్బ’న్తి వుత్త’’న్తి (పాచి. ౨౩౯) ఇమేహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి యం అతిరిత్తం కప్పియం కతం, యఞ్చ గిలానాతిరిత్తం, తదుభయమ్పి అతిరిత్తన్తి ఏవం తస్సేవ పటిపక్ఖనయేన. ఏత్థ చ ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం, అయం కిర ఆచిణ్ణో. వినయధరా పన ‘‘సకిం ఏవ వత్తబ్బ’’న్తి వదన్తి.

కస్మా తం సో పున కాతుం న లభతీతి ఆహ ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ యఞ్హి అకతన్తి యేన పఠమం కప్పియం కతం, తేన యం అకతం, తం కాతబ్బం. పఠమభాజనే పన కాతుం న లబ్భతి. యేన చ అకతన్తి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా యేన పఠమం న కతం, తేన చ కాతబ్బన్తి అత్థో. వుత్తన్తి సీహళట్ఠకథాసు వుత్తం. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనేతి యస్మిం పన భాజనే పఠమం కతం, తతో అఞ్ఞస్మిం పత్తే వా కుణ్డే వా పచ్ఛియం వా యత్థ కత్థచి పురతో ఠపేత్వా ఓనామితభాజనే.

అఞ్ఞత్ర భుఞ్జనవత్థుస్మిన్తి భుత్తావినా పవారితేన హుత్వా అఞ్ఞత్ర భుఞ్జనవత్థుస్మిం. తికపాచిత్తియన్తి అనతిరిత్తే అనతిరిత్తసఞ్ఞివేమతికఅతిరిత్తసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అజ్ఝోహరతో చ దుక్కటన్తి అజ్ఝోహరతో అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే దుక్కటం. సచే పన ఆమిససంసట్ఠాని హోన్తి, ఆహారత్థాయపి అనాహారత్థాయపి పటిగ్గహేత్వా అజ్ఝోహరన్తస్స పాచిత్తియమేవ. తేసం అనుఞ్ఞాతపరిభోగవసేనాతి యామకాలికాదీనం అనుఞ్ఞాతపరిభోగవసేన, యామకాలికం పిపాసాయ సతి పిపాసచ్ఛేదనత్థం, సత్తాహకాలికం యావజీవికఞ్చ తేన తేన ఉపసమేతబ్బకే ఆబాధే సతి తస్స ఉపసమనత్థన్తి వుత్తం హోతి. ఇదమ్పి అజ్ఝోహరణతో కాయకమ్మం, వాచాయ ‘‘అతిరిత్తం కరోథ భన్తే’’తి అకారాపనేన వచీకమ్మన్తి ఆహ ‘‘సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవా’’తి. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ పటిక్ఖిపిత్వా భుఞ్జనం కిరియం. అతిరిత్తస్స అకరణం అకిరియన్తి వేదితబ్బం.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సుత్వా వాతి అఞ్ఞేన వా తేనేవ వా ఆరోచితం సుత్వా. ‘‘భుత్తస్మిం పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౪౩) వుత్తత్తా భోజనపరియోసానే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం.

దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

వికాలేతి ఏత్థ అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝన్హికో, అయం బుద్ధాదీనం అరియానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో భోజనస్స కాలో నామ. తదఞ్ఞో వికాలో ‘‘విగతో కాలో’’తి కత్వా. తేనాహ ‘‘విగతే కాలే’’తిఆది. ఠితమజ్ఝన్హికోపి (పాచి. అట్ఠ. ౨౪౮-౨౪౯) కాలసఙ్గహం గచ్ఛతి. తతో పట్ఠాయ పన ఖాదితుం వా భుఞ్జితుం వా న సక్కా. సహసా పివితుం సక్కా భవేయ్య, కుక్కుచ్చకేన పన న కాతబ్బం. కాలపరిచ్ఛేదజాననత్థఞ్చ కాలత్థమ్భో యోజేతబ్బో. కాలబ్భన్తరేవ భత్తకిచ్చం కాతబ్బం. ‘‘యం కిఞ్చి…పే… ఖాదనీయం వా’’తి ఇమినా యం తావ సక్ఖలిమోదకాది పుబ్బణ్ణాపరణ్ణమయం, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. భోజనీయం నామ పఞ్చ భోజనాని.

సతి పచ్చయేతి పిపాసాదికారణే విజ్జమానే. రోమట్ఠకస్సాతి రోమట్ఠకస్స భిక్ఖునో అజ్ఝోహరిత్వా ఉగ్గిరిత్వా ముఖేవ ఠపితో బహి ముఖద్వారా వినిగ్గతో భోజనస్స మగ్గా బహి నిగ్గతో ‘‘రోమట్ఠో’’తి పవుచ్చతి. ఇధ పన అజ్ఝోహరిత్వా ఉగ్గిరిత్వా ముఖేవ ఠపితోతి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘న చ, భిక్ఖవే’’తిఆది. ఠపేత్వా రోమట్ఠకం సేసానం ఆగతం ఉగ్గారం ముఖే సన్ధారేత్వా గిలన్తానం ఆపత్తి. సచే పన అసన్ధారేన్తమేవ పరగలం గచ్ఛతి, వట్టతి.

వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘కారో కరణం కిరియాతి అత్థతో ఏక’’న్తి ఏతేన కారసద్దస్స భావత్థతం దస్సేతి. సమ్మా నిధానం ఠపనం సన్నిధి. ‘‘పటిగ్గహేత్వా ఏకరత్తం వీతినామితస్సేతం నామ’’న్తి ఇమినా పటిగ్గహేత్వా ఏకరత్తం వీతినామితే ఇమస్స దుద్ధోతభావం దస్సేతి. కిఞ్చాపి యామకాలికం ఖాదనీయం, భోజనీయం వా న హోతి, ‘‘అనాపత్తి యామకాలికం యామే నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తిఆది వచనతో పన తత్థాపి యామాతిక్కమే సన్నిధిపచ్చయా పాచిత్తియేన భవితబ్బన్తి ‘‘యం కిఞ్చి యావకాలికం వా యామకాలికం వా’’తి వుత్తం. ఇదాని దుద్ధోతభావమేవ విభావేతుం ‘‘యం అఙ్గులియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం అఙ్గులియా ఘంసన్తస్స లేఖా పఞ్ఞాయతీతి యం పత్తం ధోతం అఙ్గులియా ఘంసన్తస్స పత్తే అఙ్గులిలేఖా పఞ్ఞాయతి, సో పత్తో దుద్ధోతో హోతీతి అత్థో. తేలవణ్ణపత్తే పన అఙ్గులిలేఖా పఞ్ఞాయతి, సా అబ్బోహారికా. స్నేహోతి తేలం. సన్దిస్సతీతి యాగుయా ఉపరి సన్దిస్సతి. తాదిసే పత్తేపీతి పటిగ్గహణం అవిస్సజ్జిత్వా సయం వా అఞ్ఞేన వా భోజనం నీహరిత్వా న సమ్మా ధోతే పత్తేపి. పునదివసే భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియన్తి పత్తే లగ్గం అవిజహితప్పటిగ్గహణం హోతీతి దుతియదివసే భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియం. పరిచ్చత్తే పన పత్తే పునదివసే భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి.

యం పనాతి యం భోజనం పన. అపరిచ్చత్తమేవ హీతి అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేన వా అనుపసమ్పన్నస్స నిరపేక్ఖదానేన వా అపరిచ్చత్తమేవ. కప్పియ భోజనన్తి అన్తమసో ఏకసిత్థమత్తమ్పి కప్పియభోజనం. అకప్పియేసూతి అకప్పియమంసేసు. సేసేసూతి మనుస్సమంసతో అవసేసేసు హత్థిఅస్ససునఖఅహిసీహబ్యగ్ఘదీపిఅచ్ఛతరచ్ఛమంసేసు చేవ అప్పటివేక్ఖితే ఉద్దిస్సకతమంసే చ. పాళియం ‘‘సత్తాహకాలికం యావజీవికం ఆహారత్థాయ పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా (పాచి. ౨౫౫) సన్నిహితేసు సత్తాహకాలికయావజీవికేసు పురేభత్తమ్పి ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరణేపి దుక్కటస్స వుత్తత్తా యామకాలికేపి ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరణేపి విసుం దుక్కటేనాపి భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరతో దుక్కటేన సద్ధిం పాచిత్తియ’’న్తి. సబ్బవికప్పేసూతి ‘‘కప్పియభోజనం భుఞ్జన్తస్సా’’తిఆదినా వుత్తేసు సబ్బేసు వికప్పేసు అపరమ్పి పాచిత్తియం వడ్ఢతి. ఇదం వుత్తం హోతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౫౩) – కప్పియభోజనే ద్వే పాచిత్తియాని, మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయేన సద్ధిం ద్వే పాచిత్తియాని, అవసేసేసు పన అకప్పియమంసేసు దుక్కటేన సద్ధిం ద్వే పాచిత్తియాని. యామకాలికం సతి పచ్చయే సామిసేన ముఖేన అజ్ఝోహరతో ద్వే పాచిత్తియాని, నిరామిసేన ఏకమేవ. ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరతో వికప్పద్వయేపి దుక్కటేన సద్ధిన్తి.

అవసేసేసూతి యామకాలికాదితో అవసేసేసు. పాచిత్తియం వడ్ఢతియేవాతి అపరమ్పి పాచిత్తియం వడ్ఢతియేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే వికాలే అజ్ఝోహరతి, పకతిభోజనే సన్నిధిపచ్చయా చ వికాలభోజనపచ్చయా చ ద్వే పాచిత్తియాని, అకప్పియమంసేసు మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయేన సద్ధిం ద్వే పాచిత్తియాని, అవసేసేసు దుక్కటేన సద్ధిం ద్వేతి.

బేలట్ఠసీసో నామ జటిలసహస్సస్స అబ్భన్తరే ఏకో మహాథేరో. తికపాచిత్తియన్తి సన్నిధికారకే సన్నిధికారకసఞ్ఞివేమతికఅసన్నిధికారకసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. సంసట్ఠానీతి సంసట్ఠరసాని. సమ్భిన్నరసం సన్ధాయేవ హి ‘‘తదహుపటిగ్గహితం కాలే కప్పతీ’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ఏత్థ చ అసమ్భిన్నరసన్తి అమిస్సితరసం. ఇదఞ్చ సీతలపాయాసాదినా సహ లద్ధం సప్పిపిణ్డాదికం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సుధోతం వా’’తి ఇదం పన పిణ్డపాతేన సద్ధిం లద్ధం తక్కోలజాతిఫలాదిం, యాగుఆదీసు పక్ఖిపిత్వా దిన్నసిఙ్గీవేరాదికఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.

తేనాతి సత్తాహకాలికేన. తదహు పటిగ్గహితం అస్సాతి తదహుపటిగ్గహితం, తేన తదహుపటిగ్గహితేన. ఏస నయో ‘‘ద్వీహపటిగ్గహితేనా’’తిఆదీసుపి. తస్మాతి యస్మా పురేభత్తం పటిగ్గహితమ్పి వట్టతి, తస్మా. పటిగ్గహితం సత్తాహం కప్పతీతి వుత్తన్తి ‘‘సత్తాహకాలికేన, భిక్ఖవే, యావజీవికం పటిగ్గహితం సత్తాహం కప్పతి, సత్తాహాతిక్కన్తే న కప్పతీ’’తి (మహావ. ౩౦౫) భేసజ్జక్ఖన్ధకే వుత్తం. కిఞ్చాపి ముఖే ఏకరత్తం న వుత్తం, తథాపి ముఖే పక్ఖిత్తమేవ యస్మా సన్నిధి నామ హోతి, తస్మా ‘‘ముఖసన్నిధీ’’తి వుత్తం.

చతస్సో కప్పియభూమియోతి ఉస్సావనన్తికా, గోనిసాదికా, గహపతి, సమ్ముతీతి చతస్సో కప్పియకుటియో. తత్థ ఉస్సావనన్తికా (మహావ. అట్ఠ. ౨౯౫) నామ గేహే కరియమానే సమ్పరివారేత్వా ఠితేహి ‘‘కప్పియకుటిం కరోమ, కప్పియకుటిం కరోమా’’తి వా ‘‘కప్పియకుటి కప్పియకుటీ’’తి వా వదన్తేహి ఠపితపఠమిట్ఠకథమ్భాదికా సఙ్ఘస్స వా ఏకస్స భిక్ఖునో వా కుటి. యో పన ఆరామో యేభుయ్యేన వా అపరిక్ఖిత్తో హోతి, సకలోపి వా, సో ‘‘గోనిసాదీ’’తి వుచ్చతి. గహపతీతి యా ఠపేత్వా భిక్ఖుం సేసేహి ‘‘కప్పియకుటిం దేమా’’తి దిన్నా, తేసం వా సన్తకా. సమ్ముతి నామ కమ్మవాచాయ సావేత్వా కతా. కథం పనేతాసం వినిచ్ఛయో జానితబ్బోతి ఆహ ‘‘తాసం వినిచ్ఛయో సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో’’తి.

సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘పణీతభోజనానీ’’తి ఇదం మజ్ఝే పదలోపం కత్వా నిద్దిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘పణీతసంసట్ఠానీ’’తిఆది. సబ్బోపి ‘‘ఓదకో’’తి వుత్తలక్ఖణో మచ్ఛోతి ‘‘మచ్ఛో నామ ఓదకో వుచ్చతీ’’తి (పాచి. ౨౬౦) ఏవం విభఙ్గే వుత్తలక్ఖణో, సబ్బోపి మచ్ఛో ఏవ. యో కోచి ఉదకే జాతో మచ్ఛో నామాతి వుత్తం హోతి. మహానామసిక్ఖాపదేనాతి –

‘‘అగిలానేన భిక్ఖునా చతుమాసపచ్చయపవారణా సాదితబ్బా అఞ్ఞత్ర పునపవారణాయ అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయ. తతో చే ఉత్తరి సాదియేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి –

ఇమినా సిక్ఖాపదేన (పాచి. ౩౦౬). ఏత్థ హి సఙ్ఘవసేన గిలానపచ్చయపవారణాయ పవారితట్ఠానే సచే తత్థ రత్తీహి వా భేసజ్జేహి వా పరిచ్ఛేదో కతో హోతి ‘‘ఏత్తికాయేవ రత్తియో, ఏత్తకాని వా భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేతబ్బానీ’’తి, తతో రత్తిపరియన్తతో వా భేసజ్జపరియన్తతో వా ఉత్తరి నభేసజ్జకరణీయేన వా భేసజ్జం, అఞ్ఞభేసజ్జకరణీయేన వా అఞ్ఞం భేసజ్జం విఞ్ఞాపేన్తస్స పాచిత్తియం వుత్తం. తస్మా అగిలానో గిలానసఞ్ఞీపి హుత్వా పఞ్చ భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేన్తో నభేసజ్జకరణీయేన భేసజ్జం విఞ్ఞాపేన్తో నామ హోతీతి ‘‘మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం.

యో పన నభేసజ్జత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, అథ ఖో కేవలం అత్తనో భుఞ్జనత్థాయ, సో సూపోదనవిఞ్ఞత్తియాయేవ కారేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం ‘‘సుద్ధాని సప్పిఆదీని విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తో పాచిత్తియం నాపజ్జతి, సేఖియేసు సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౫౯). సూపోదనవిఞ్ఞత్తియా కారేతబ్బోతి ‘‘న సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో’’తిఆదినా (పాచి. ౬౧౩) సిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో, దుక్కటేన కారేతబ్బోతి వుత్తం హోతి. ఇమినాతి ఇమినా పణీతభోజనసిక్ఖాపదేన.

‘‘సప్పిభత్తం దేహీ’’తి వుత్తే కిం హోతీతి ఆహ ‘‘సప్పిభత్తం ‘దేహీ’తి వుత్తే పనా’’తిఆది. సూపోదనవిఞ్ఞత్తియా దుక్కటమేవ హోతీతి సమ్బన్ధో. కస్మాతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. అథ యథా ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి, ఏవం ‘‘సప్పిభత్త’’న్తి ఇదమ్పి కస్మా న విఞ్ఞాయతీతి చే? అనేకన్తికత్తా. తథా హి ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి వుత్తే ‘‘పణీతసంసట్ఠాని భోజనాని పణీతభోజనానీ’’తి అయమత్థో ఏకన్తతో పఞ్ఞాయతి, ‘‘సప్పిభత్త’’న్తి వుత్తే పన ‘‘సప్పిమయం భత్తం సప్పిభత్త’’న్తిపి విఞ్ఞాయమానత్తా ‘సప్పిసంసట్ఠం భత్తం సప్పిభత్త’’న్తి అయమత్థో న ఏకన్తతో పఞ్ఞాయతి. ఏస నయో ‘‘నవనీతభత్తం దేహీ’’తిఆదీసుపి.

పురిమనయేనేవాతి ‘‘భత్తం దత్వా సప్పిం కత్వా భుఞ్జా’’తి పురిమేనేవ నయేన. సచే పన ‘‘సప్పినా’’తి వుత్తే కేవలం సేసేసు నవనీతాదీసు అఞ్ఞతరేన దేతి, విసఙ్కేతమేవ హోతి. అనాపత్తీతి విసఙ్కేతత్తా సబ్బాహియేవ ఆపత్తీహి అనాపత్తి. ‘‘కిఞ్చాపి అనాపత్తి, అత్తనో పన పయోగేన నిబ్బత్తత్తా న భుఞ్జితబ్బ’’న్తి వదన్తి. కప్పియసప్పినాతి కప్పియమంససప్పినా. ఏస నయో అకప్పియసప్పినాతి ఏత్థాపి. కప్పియాకప్పియతా హి మంసానంయేవ, న సప్పిఆదీనం. ఠపేత్వా ఏకం మనుస్సవసాతేలం సబ్బేసం ఖీరదధిసప్పినవనీతవసాతేలేసు అకప్పియం నామ నత్థి.

పరిభోగేపి దుక్కటమేవ ఇధ అనధిప్పేతత్తాతి అధిప్పాయో. సచే అసతి అకప్పియసప్పిమ్హి పురిమనయేనేవ అకప్పియనవనీతాదీని దేతి ‘‘సప్పిం కత్వా భుఞ్జా’’తి, అకప్పియసప్పినావ దిన్నం హోతి. యథా చ ‘‘కప్పియసప్పినా దేహీ’’తి వుత్తే అకప్పియసప్పినా దేతి, విసఙ్కేతం, ఏవం ‘‘‘అకప్పియసప్పినా’తి వుత్తే కప్పియసప్పినా దేతీ’’తి ఏత్థాపి పటిపాటియా ఏకమేకం విత్థారేత్వా వుచ్చమానేపి అయమేవత్థో వత్తబ్బో సియా, సో చ సఙ్ఖేపేనపి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి విత్థారనయం హిత్వా ఇమినావ నయేన సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యేన యేన విఞ్ఞత్తి హోతి, తస్మిం వా తస్స మూలే వా లద్ధే తం తం లద్ధమేవ హోతి. సచే పన అఞ్ఞం పాళియా ఆగతం వా అనాగతం వా దేతి, విసఙ్కేతన్తి. నానాట్ఠానే వాతి తస్మింయేవ ఘరే సప్పిం, ఇతరస్మిం నవనీతన్తిఆదినా నానాట్ఠానే వా.

పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

కాయేనాతి హత్థాదీసు యేన కేనచి సరీరావయవేన, అన్తమసో పాదఙ్గులియాపి గణ్హన్తో కాయేన గణ్హాతి నామాతి వేదితబ్బో. దానేపి ఏసేవ నయో. కాయప్పటిబద్ధేనాతి పత్తాదీసు యేన కేనచి సరీరసమ్బద్ధేన ఉపకరణేన. దానేపి ఏసేవ నయో. కటచ్ఛుఆదీసు యేన కేనచి ఉపకరణేన దిన్నం కాయప్పటిబద్ధేన దిన్నంయేవ హోతి. అఞ్ఞతరేనాతి కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా నిస్సగ్గియేన వాతి అత్థో. తత్థ నిస్సగ్గియేనాతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౬౫) కాయతో చ కాయప్పటిబద్ధతో చ మోచేత్వా హత్థపాసే ఠితస్స కాయే వా కాయప్పటిబద్ధే వా పాతియమానఞ్హి నిస్సగ్గియేన పయోగేన దిన్నం నామ హోతి. తస్సాతి పటిగ్గహితకస్స. వుత్తవిపల్లాసవసేనాతి వుత్తస్స పటిపక్ఖవసేన. ఇదం వుత్తం హోతి – యం కాయకాయప్పటిబద్ధనిస్సగ్గియానం అఞ్ఞతరేన దియ్యమానే కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా గణ్హాతి, ఏతం పటిగ్గహితం నామాతి.

సంహారిమేనాతి థామమజ్ఝిమేన పురిసేన సంహారిమేన, ఇమినా అసంహారిమే ఫలకే వా పాసాణే వా పటిగ్గహణం న రుహతీతి దస్సేతి. ధారేతుం సమత్థేనాతి సన్ధారేతుం యోగ్గేన, ఇమినా సుఖుమేసు తిన్తిణికాదిపణ్ణేసు పటిగ్గహణం న రుహతీతి దస్సేతి. అతత్థజాతకరుక్ఖపణ్ణేనాతి జాతట్ఠానతో చుతేన పదుమినిపణ్ణాదినా, ఇమినా పన మహన్తేపి తత్థజాతకే పదుమినిపణ్ణే వా కింసుకపణ్ణాదిమ్హి వా పటిగ్గహేతుం న వట్టతి. న హి తం కాయప్పటిబద్ధసఙ్ఖం గచ్ఛతీతి దస్సేతి. యథా చ తత్థజాతకే, ఏవం ఖాణుకే బన్ధిత్వా ఠపితమఞ్చాదిమ్హిపి. నను పటిబద్ధప్పటిబద్ధేనాపి పత్తాధారాదినా పటిగ్గణ్హన్తస్స పటిగ్గహణం రుహతి, అథ కస్మా కాయకాయప్పటిబద్ధేహియేవ పటిగ్గహణం ఇధ వుత్తం, న పటిబద్ధప్పటిబద్ధేనాపీతి ఆహ ‘‘పటిబద్ధప్పటిబద్ధం నామ ఇధ నత్థీ’’తి. కేచి పన ‘‘ఆధారకేన పటిగ్గహణం కాయప్పటిబద్ధప్పటిబద్ధేన పటిగ్గహణం నామ హోతి, తస్మా న వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం వచనమత్తమేవ. అత్థతో పన సబ్బమ్పి తం కాయప్పటిబద్ధమేవ హోతీతి దస్సేతి.

అకల్లకోతి గిలానో. ముఖేన పటిగ్గణ్హాతీతి సహత్థేన గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం అసక్కోన్తో ముఖేన పటిగ్గణ్హాతి. అభిహటభాజనతో పతితరజమ్పి వట్టతి అభిహటత్తాతి అధిప్పాహో.

తస్మిం ఠత్వాతి తాదిసే హత్థపాసే ఠత్వా. యన్తి యం భారం. మజ్ఝిమో పురిసోతి థామమజ్ఝిమపురిసో. వినయే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం వినయదుక్కటం. తం అనుపసమ్పన్నస్స దత్వాతి పిణ్డాయ చరిత్వా విహారం వా ఆసనసాలం వా గన్త్వా తం భిక్ఖం అనుపసమ్పన్నస్స దత్వా, ఇదఞ్చ పుబ్బాభోగస్స అనురూపవసేన వుత్తం. యస్మా పన తం ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దస్సామీ’’తి చిత్తుప్పాదమత్తేన తంసన్తకం నామ న హోతి, తస్మా వినాపి తస్స దానాదిం పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.

అస్సుఖేళసిఙ్ఘాణికాదీసూతి ఏత్థ అస్సు నామ అక్ఖిజలం. ఖేళో నామ లాలా. సిఙ్ఘాణికాతి అన్తోసీసతో పూతిసేమ్హభావం ఆపన్నం మత్థలుఙ్గం గలిత్వా తాలుమత్థకవివరేన ఓతరిత్వా నాసాపుటే పూరేత్వా ఠితం వుచ్చతి, ఆదిసద్దేన ముత్తకరీససేమ్హదన్తమలఅక్ఖిగూథకణ్ణగూథకానం, సరీరే ఉట్ఠితలోణస్స చ గహణం. ఠానతోతి అక్ఖికూపాదితో. అన్తరా చే గణ్హాతి, కిం హోతీతి ఆహ ‘‘ఉగ్గహితకం నామ హోతీ’’తి, దుట్ఠు గహితకం నామ హోతీతి అత్థో. ఫలినిన్తి ఫలవన్తం. తత్థజాతకఫలినిసాఖాయ వాతి తస్మిం రుక్ఖే జాతాయ ఫలినిసాఖాయ వా. దురుపచిణ్ణదుక్కటన్తి ‘‘న కత్తబ్బ’’న్తి వారితస్స కతత్తా దుట్ఠు ఆచిణ్ణం చరితన్తి దురుపచిణ్ణం, తస్మిం దుక్కటం దురుపచిణ్ణదుక్కటఞ్చ ఆపజ్జతీతి అత్థో.

ఆహరీయతీతి ఆహారో, అజ్ఝోహరితబ్బం యం కిఞ్చి, ఇధ పన చత్తారి కాలికాని అధిప్పేతానీతి ఆహ ‘‘యం కిఞ్చీ’’తిఆది. తత్థ అరుణుగ్గమనతో యావ ఠితమజ్ఝన్హికా భుఞ్జితబ్బతో యావ కాలో అస్సాతి యావకాలికం. అరుణుగ్గమనతో యావ యామావసానా పిపాసాయ సతి పిపాసచ్ఛేదనత్థం పాతబ్బతో యామో కాలో అస్సాతి యామకాలికం. యావ సత్తాహం నిదహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బతో సత్తాహం కాలో అస్సాతి సత్తాహకాలికం. యావజీవమ్పి పరిహరిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బతో యావ జీవం ఏతస్సాతి యావజీవికం. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.

వనమూలపత్తపుప్ఫఫలాదీతి ఏత్థ తావ మూలం నామ మూలకఖారకచచ్చుతమ్బకాదీనం తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చేవ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకం సూపేయ్యపణ్ణమూలం. పత్తం నామ మూలకఖారకచచ్చుతమ్బకాదీనం తాదిసంయేవ పత్తం. పుప్ఫం నామ మూలకఖారకాదీనం తాదిసంయేవ పుప్ఫం. ఫలం నామ పనసలబుజాదీనం తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చేవ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకం ఫలం. ఆదిసద్దేన కన్దమూలాదీనం గహణం.

అమ్బపానన్తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౦) ఆమేహి వా పక్కేహి వా అమ్బేహి కతపానం. తత్థ ఆమేహి కరోన్తేన అమ్బతరుణాదీని భిన్దిత్వా ఉదకే పక్ఖిపిత్వా ఆతపే ఆదిచ్చపాకేన పచిత్వా పరిస్సావేత్వా తదహుపటిగ్గహితేహి మధుసక్కరకప్పూరాదీహి యోజేత్వా కాతబ్బం. ఏవం కతం పురేభత్తమేవ కప్పతి. అనుపసమ్పన్నేన కతం లభిత్వా పన పురేభత్తం పటిగ్గహితం పురేభత్తం సామిసపరిభోగేనాపి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తం నిరామిసపరిభోగేన యావ అరుణుగ్గమనా వట్టతి. ఏస నయో సబ్బపానేసు.

తేసు పన జమ్బుపానన్తి జమ్బుఫలేహి కతపానం. చోచపానన్తి అట్ఠికేహి కదలిఫలేహి కతపానం. మోచపానన్తి అనట్ఠికేహి కదలిఫలేహి కతపానం. మధుకపానన్తి మధుకానం జాతిరసేన కతపానం. తం పన ఉదకసమ్భిన్నం వట్టతి, సుద్ధం న వట్టతి. ముద్దికాపానన్తి ముద్దికా ఉదకే మద్దిత్వా అమ్బపానం వియ కతపానం. సాలూకపానన్తి రత్తుప్పలనీలుప్పలాదీనం సాలూకే మద్దిత్వా కతపానం. ఫారుసకపానన్తి ఫారుసకేహి అమ్బపానం వియ కతపానం. ఇమినావ నయేన వేత్తపానాదీని వేదితబ్బాని. ఏతాని చ పన సబ్బాని పానాని అగ్గిపాకాని న వట్టన్తి. తేనాహ ‘‘సీతోదకేనా’’తిఆది. అవసేసేసుపి అనుఞ్ఞాతఫలపత్తపుప్ఫరసేసూతి ధఞ్ఞఫలపక్కసాకమధుకపుప్ఫరసతో అవసేసేసు ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం ఫలరసం ఠపేత్వా ధఞ్ఞఫలరస’’న్తిఆదినా (మహావ. ౩౦౦) అనుఞ్ఞాతకేసు ఫలపత్తపుప్ఫరసేసుపి.

ఖాదనీయత్థన్తి ఖాదనీయేన కత్తబ్బకిచ్చం. నేవ ఫరతీతి న నిప్ఫాదేతి. అనాహారేపి ఉదకే ఆహారసఞ్ఞాయాతి ‘‘ఆహారం ఆహరేయ్యా’’తి పదస్స పదభాజనే (పాచి. ౨౬౫) వుత్తమత్థం సమ్మా అసల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఆహరీయతీతి ఆహారో’’తి అనాహారేపి ఉదకే ఆహారసఞ్ఞాయ కుక్కుచ్చాయన్తానం. దన్తపోనే చ ‘‘ముఖద్వారం ఆహటం ఇద’’న్తి సఞ్ఞాయాతి ముఖద్వారం అనాహటమ్పి దన్తపోనం ‘‘ముఖద్వారం ఆహటం ఇదం దన్తపోన’’న్తి విపల్లత్థసఞ్ఞాయ కుక్కుచ్చాయన్తానం. యథాసుఖం పాతున్తి పటిగ్గహేత్వా వా అప్పటిగ్గహేత్వా వా యథాకామం పాతుం. దన్తపోనపరిభోగేనాతి దన్తకట్ఠపరిభోగేన, దన్తధోవనాదినాతి అత్థో, ఇమినా తస్స పన రసం గిలితుం న వట్టతీతి దస్సేతి.

చత్తారి మహావికటానీతి గూథం, ముత్తం, ఛారికా, మత్తికా (మహావ. ౨౬౮) చ ‘‘ఆసయాదివసేన విరూపాని జాతానీ’’తి కత్వా వికటానీతి వా అపకతిభోజనత్తా వికటాని ‘‘విరూపాని జాతానీ’’తి వా అత్థో. సతి పచ్చయేతి కారణే సతి, సప్పదట్ఠేతి అత్థో. ధూమాదిఅబ్బోహారికాభావోతి ధూమపుప్ఫగన్ధదన్తఖయాదిఅబ్బోహారికాభావో.

దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భోజనవగ్గో చతుత్థో.