౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ద్వారబన్ధస్స. సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసోతి యస్స (పాచి. అట్ఠ. ౧౩౫) వేమజ్ఝే ద్వారం హోతి, ఉపరిభాగే చ ఉచ్చా భిత్తి, తస్స తీసు దిసాసు సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసో. ఖుద్దకస్స పన విహారస్స ద్వీసు దిసాసు. తత్రాపి యం భిత్తిం వివరియమానం కవాటం ఆహనతి, సా అపరిపుణ్ణూపచారాపి హోతి. సచే పన ద్వారస్స అధోభాగేపి లేపోకాసో అత్థి, తమ్పి లిమ్పితుం వట్టతి. అగ్గళట్ఠపనాయాతి ఏత్థ అగ్గళసద్దేన తంసమ్బన్ధతో ద్వారఫలకసహితం ద్వారబన్ధనం అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘సకవాటకస్సా’’తిఆది. ‘‘నిచ్చలభావత్థాయా’’తి ఇమినా తఞ్చ ఖో ఠపనం ఇధ నిచ్చలభావేనాతి దస్సేతి. కో పనేత్థ అధిప్పాయోతి ఆహ ‘‘కవాటఞ్హీ’’తిఆది. కమ్పతీతి చలతి. యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అగ్గళట్ఠపనత్థాయ యావ ద్వారకోసా పునప్పునం అత్తనా లిమ్పితబ్బో వా, పరేహి లేపాపేతబ్బో వాతి అత్థో.

నను చాయమత్థో నేవ మాతికాయం, న పదభాజనే వుత్తో, అథ కుతో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. కిఞ్చాపీతి యదిపి. అట్ఠుప్పత్తియన్తి సిక్ఖాపదస్స నిదానే. అధికారతోతి అనువత్తనతో. ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి ఆలోకసన్ధి. తేనాహ ‘‘ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తీ’’తి. తత్థ వాతపానకవాటకాతి వాతపానఫలకా. అనుఞ్ఞాతప్పదేసతో పన అఞ్ఞత్థ పునప్పునం విలిమ్పితుం వా విలిమ్పాపేతుం వా న వట్టతి. ‘‘మత్తికాయ కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పున చతుత్థలేపే దిన్నే పాచిత్తియ’’న్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౩౫) కేచి. ‘‘పునప్పునం లేపదానస్స వుత్తప్పమాణతో అఞ్ఞత్థ పటిక్ఖిత్తమత్తం ఠపేత్వా పాచిత్తియస్స అవుత్తత్తా దుక్కట’’న్తి అపరే.

అధిట్ఠాతబ్బన్తి సంవిధాతబ్బం. అప్పహరితేతి ఏత్థ అప్పసద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౫౨, ౩౩౬; సం. ని. ౨.౧౪౮) వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అహరితే’’తి. సాలివీహిఆది (సారత్థ. టీ. ౨.౩౦) పుబ్బణ్ణం ‘‘పురక్ఖతం సస్సఫల’’న్తి కత్వా, తబ్బిపరియాయతో ముగ్గమాసాది అపరణ్ణం. వుత్తన్తి వపితం. ‘‘తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠహన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా యస్మిం పదేసే సమన్తా వుత్తప్పమాణే పరిచ్ఛేదే పుబ్బణ్ణాదీని న సన్తి, తత్థ విహారో కారేతబ్బో. యత్థ పన సన్తి, తత్థ కారాపేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. తథేవాతి ముఖవట్టిఅన్తేన. తస్మిం ఠాతబ్బం పతన్తస్స విహారస్స అపతనోకాసత్తా, తస్స భిక్ఖునో ఉపరి న పతేయ్యాతి అధిప్పాయో. యథాపరిచ్ఛిన్నస్స పన ఓకాసస్స అబ్భన్తరం విహారస్స పతన్తస్స ఓకాసో హోతీతి అప్పహరితేపి తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠాతుం న లభతి. తేనాహ ‘‘తస్స అన్తో అహరితేపి ఠాతుం న లభతీ’’తి.

తతో చే ఉత్తరీతి తిణ్ణం మగ్గానం వా పరియాయానం వా ఉపరి చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మగ్గేన ఛాదియమానే’’తిఆది. తత్థ మగ్గేన ఛాదియమానేతి అపరిక్ఖిపిత్వా ఉజుకమేవ ఛాదియమానే. పరియాయేనాతి పరిక్ఖేపేన. తత్థ మగ్గేన ఛాదనం ఇట్ఠకసిలాసుధాహి లబ్భతి, పరియాయేన ఛాదనం తిణపణ్ణేహీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠకసిలాసుధాహీ’’తిఆది. తస్మా యథా ఇచ్ఛతి, తథా ద్వే మగ్గే వా ద్వే పరియాయే వా అధిట్ఠహిత్వా తతియం మగ్గం వా పరియాయం వా ‘‘ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. సచే న పక్కమతి, తుణ్హీభావేన ఠాతబ్బం. సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బం. ఉపరూపరిఛన్నో హి విహారో చిరం అనోవస్సకో హోతీతి మఞ్ఞమానా ఏవం ఛాదేన్తి. తిణముట్ఠిగణనాయాతి తిణకరళగణనాయ.

తికపాచిత్తియన్తి అతిరేకద్వత్తిపరియాయే అతిరేకసఞ్ఞివేమతికఊనకసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. సేతవణ్ణాదికరణేతి సేతవణ్ణకాళవణ్ణగేరుకపరికమ్మమాలాకమ్మలతాకమ్మమకరదన్తకపఞ్చపటికానం కరణే. లేణగుహాతిణకుటికాదీసూతి ఏత్థ లేణన్తి ద్వారబద్ధం. గుహాతి కేవలా పబ్బతగుహా. తిణకుటికా పాకటా ఏవ.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.