౧. ముసావాదవగ్గో

౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సమ్పజానముసావాదేతి ఏత్థ ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు, వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం, సమ్పజానస్స ముసావాదో సమ్పజానముసావాదో, తస్మిం సమ్పజానముసావాదేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పుబ్బే’’తిఆది. సో చ పన ముసావాదో పుబ్బభాగక్ఖణే, తఙ్ఖణే చ విజానన్తస్స హోతి ‘‘పుబ్బేవస్స హోతి ‘ముసా భణిస్స’న్తి, భణన్తస్స హోతి ‘ముసా భణామీ’’’తి (పాచి. ౪) వుత్తత్తాతి ఆహ ‘‘పుబ్బేపి జానిత్వా వచనక్ఖణేపి జానన్తస్సా’’తి. ఏతఞ్హి ద్వయం అఙ్గభూతం, ఇతరం పన హోతు వా, మా వా, అకారణమేతం. నను చేతం భణనమేవ ఞాయతీతి ఆహ ‘‘భణనఞ్చ నామా’’తిఆది. అభూతస్సాతి అతచ్ఛస్స.

హత్థకం సక్యపుత్తన్తి ఏత్థ హత్థకోతి తస్స థేరస్స నామం. సక్యానం పుత్తోతి సక్యపుత్తో. బుద్ధకాలే కిర సక్యకులతో అసీతి పురిససహస్సాని పబ్బజింసు, తేసం సో అఞ్ఞతరో. అవజానిత్వా పటిజాననాదివత్థుస్మిన్తి ఏత్థ అవజానిత్వా పటిజాననం నామ తిత్థియేహి సద్ధిం కథేన్తో అత్తనో వాదే కఞ్చి దోసం సల్లక్ఖేన్తో ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజానిత్వా పున కథేన్తో కథేన్తో నిద్దోసతం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మమేవ అయం వాదో’’తి పటిజానాతి. ఆదిసద్దేన పటిజానిత్వా అవజాననం, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం, సమ్పజానముసాభాసనం, సఙ్కేతం కత్వా విసంవాదకరణఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ఇదాని ఆపత్తిభేదదస్సనత్థం ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థ’’న్తిఆది వుత్తం.

అనుపధారేత్వా సహసా భణన్తస్సాతి అవీమంసిత్వా వేగేన దిట్ఠమ్పి ‘‘అదిట్ఠం మే’’తిఆదినా భణన్తస్స. ‘‘అఞ్ఞం భణిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం భణన్తస్సాతి యో మన్దత్తా మోమూహత్తా పక్ఖలన్తో ‘‘చీవర’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘చీర’’న్తిఆదీని భణతి, అయం ‘‘అఞ్ఞం భణిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం భణతి నామ. యో పన సామణేరేన ‘‘అపి, భన్తే, మయ్హం ఉపజ్ఝాయం పస్సిత్థా’’తి వుత్తో కేళిం కురుమానో ‘‘తవ ఉపజ్ఝాయో దారుసకటం యోజేత్వా గతో భవిస్సతీ’’తి వా సిఙ్గాలసద్దం సుత్వా ‘‘కస్సాయం సద్దో’’తి వుత్తో ‘‘మాతుయా తే యానేన గచ్ఛన్తియా కద్దమే లగ్గచక్కం ఉద్ధరన్తానం అయం సద్దో’’తి వా ఏవం నేవ దవా, న రవా అఞ్ఞం భణతి, సో ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవ. అఞ్ఞా పూరణకథా నామ హోతి – ఏకో గామే థోకం తేలం లభిత్వా విహారం ఆగతో సామణేరం భణతి ‘‘త్వం అజ్జ కుహిం గతో, గామో ఏకతేలో అహోసీ’’తి వా, పచ్ఛికాయ ఠపితం పూవఖణ్డం లభిత్వా ‘‘అజ్జ గామే పచ్ఛికాహి పూవే చారేసు’’న్తి వా, అయం ముసావాదోవ హోతి. విసంవాదనపురేక్ఖారతాతి విసం వాదేన్తి ఏతేనాతి విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తం, తస్స పురేక్ఖారతా విసంవాదనపురేక్ఖారతా, విసంవాదనచిత్తస్స పురతో కరణన్తి అత్థో.

ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఓమసవాదేతి ఖుంసనగరహణవచనే. యస్మా పన తం నేవ కణ్ణసుఖం, న హదయసుఖం, తస్మా తేన కణ్ణఞ్చేవ హదయఞ్చ విజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘ఓవిజ్ఝనవచనే’’తి, జాతిఆదీహి ఘటేత్వా వచనేతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘జాతినామా’’తిఆది. తత్థ జాతి నామ బ్రాహ్మణాది ఉక్కట్ఠా చేవ చణ్డాలాది హీనా చ జాతి. నామం నామ అవకణ్ణకాది హీనఞ్చేవ బుద్ధరక్ఖితాది ఉక్కట్ఠఞ్చ నామం. గోత్తం నామ కోసియాది హీనఞ్చేవ గోతమాది ఉక్కట్ఠఞ్చ గోత్తం. కమ్మం నామ పుప్ఫఛడ్డకాది హీనఞ్చేవ కసివణిజ్జాది ఉక్కట్ఠఞ్చ కమ్మం. సిప్పం నామ నళకారాది హీనఞ్చేవ ముద్దాగణనాది ఉక్కట్ఠఞ్చ సిప్పం. ఆబాధో నామ సబ్బోపి రోగో హీనోయేవ. అథ వా మధుమేహో ఉక్కట్ఠో, సేసో హీనోతి వేదితబ్బో. లిఙ్గం నామ అతిదీఘాది హీనఞ్చేవ నాతిదీఘాది ఉక్కట్ఠఞ్చ లిఙ్గం. కిలేసో నామ రాగాదికో సబ్బోపి కిలేసో. ఆపత్తి నామ సోతాపత్తాదికా ఉక్కట్ఠా చేవ పారాజికాది అనుక్కట్ఠా చ ఆపత్తి. అక్కోసో నామ ‘‘ఓట్ఠోసీ’’తిఆదికో హీనో చేవ ‘‘పణ్డితోసీ’’తిఆదికో (పాచి. ౧౫) ఉక్కట్ఠో చ అక్కోసో.

యథా తథాతి పాళిఆగతానాగతపదానం యేన కేనచి ఆకారేన. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఠపేత్వా భిక్ఖుం భిక్ఖునిఆదయో సబ్బే సత్తా అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠితాతి ఆహ ‘‘ఇధ చా’’తిఆది. దవకమ్యతా నామ కేళిహసాధిప్పాయతా. సబ్బత్థాతి ఉపసమ్పన్నానుపసమ్పన్నేసు చేవ పాళిఆగతానాగతపదేసు చాతి సబ్బత్థ. అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారానన్తి ఏత్థ ‘‘చణ్డాలోసీ’’తిఆదికాయ పాళియా అత్థం వణ్ణేన్తో అత్థపురేక్ఖారో నామ. పాళిం వాచేన్తో ధమ్మపురేక్ఖారో నామ. అనుసిట్ఠియం ఠత్వా ‘‘ఇదానిపి చణ్డాలోసి, పాపం మా అకాసి. మా తమోతమపరాయణో అహోసీ’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౩౫) నయేన కథేన్తో అనుసాసనిపురేక్ఖారో నామాతి వేదితబ్బో.

ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భిక్ఖుపేసుఞ్ఞేతి పిసతీతి పిసుణా, యాయ వాచాయ సమగ్గే సత్తే అవయవభూతే వగ్గే భిన్నే కరోతి, సా వాచా పిసుణా, పిసుణా ఏవ పేసుఞ్ఞం, తాయ వాచాయ సమన్నాగతో పిసుణో, తస్స కమ్మం పేసుఞ్ఞం, భిక్ఖుస్స పేసుఞ్ఞం భిక్ఖుపేసుఞ్ఞం, తస్మిం భిక్ఖుపేసుఞ్ఞే, భిక్ఖుతో సుత్వా భిక్ఖునా, భిక్ఖుస్స వా ఉపసంహటపేసుఞ్ఞేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జాతిఆదీహీ’’తిఆది. తఞ్చ ఖో ద్వీహి కారణేహి ఉపసంహరతీతి ఆహ ‘‘భిక్ఖునో పియకమ్యతాయ వా’’తిఆది. తత్థ భిక్ఖునో పియకమ్యతాయాతి యస్స తం భాసతి, తస్స భిక్ఖునో ‘‘ఏవమహం ఏతస్స పియో భవిస్సామీ’’తి అత్తనో పియభావం పత్థయమానతాయ. భేదాధిప్పాయేనాతి ‘‘ఏవమయం తేన సద్ధిం భిజ్జిస్సతీ’’తి పరస్స పరేన భేదం ఇచ్ఛన్తేన. అథ వా పియసుఞ్ఞకరణతో పేసుఞ్ఞం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౩౬) నిరుత్తినయేన, యాయ వాచాయ యస్స తం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం, పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా వాచా, ‘‘భిక్ఖుస్స పేసుఞ్ఞం భిక్ఖుపేసుఞ్ఞ’’న్తిఆదినా ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘వుత్తనయేనేవాతి ‘‘జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహీ’’తిఆదినా వుత్తనయేన.

పాళిముత్తకఅక్కోసూపసంహారేతి ‘‘చోరోసీ’’తిఆదినా అక్కోసస్స ఉపసంహారే. ‘‘అనక్కోసవత్థుభూతం పన పేసుఞ్ఞకరం తస్స కిరియం, వచనం వా పియకమ్యతాయ ఉపసంహరన్తస్స కిఞ్చాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి న దిస్సతి, తథాపి దుక్కటేన భవితబ్బ’’న్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౩౬) వదన్తి. పాపగరహితాయ వదన్తస్సాతి ఏకం అక్కోసన్తం, ఏకఞ్చ ఖమన్తం దిస్వా ‘‘అహో నిల్లజ్జో, ఈదిసమ్పి నామ భవన్తం పున వత్తబ్బం మఞ్ఞిస్సతీ’’తి ఏవం కేవలం పాపగరహితాయ భణన్తస్స.

పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పదసో ధమ్మం వాచేయ్యాతి ఏకతో పదం పదం ధమ్మం వాచేయ్య, కోట్ఠాసం కోట్ఠాసం వాచేయ్యాతి అత్థో. యస్మా న కేవలం తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హధమ్మంయేవ పదసో వాచేన్తస్స ఆపత్తి, తస్మా ‘‘సఙ్గీతిత్తయం అనారుళ్హమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. ఆది-సద్దేన (పాచి. అట్ఠ. ౪౫) సీలూపదేస ధుతఙ్గపఞ్హఆరమ్మణకథా బుద్ధికదణ్డకఞ్ఞాణవత్థుఅసుభకథాదీనం గహణం. మేణ్డకమిలిన్దపఞ్హేసు థేరస్స సకప్పటిభానే అనాపత్తి. యం రఞ్ఞో సఞ్ఞాపనత్థం ఆహరిత్వా వుత్తం, తత్థ ఆపత్తి. వణ్ణపిటకఅఙ్గులిమాలపిటకరట్ఠపాలగజ్జితఆళవకగజ్జితగూళ్హమగ్గగూళ్హవేస్సన్తరగూళ్హవినయవేదల్లపిటకాదీని పన అబుద్ధవచనానియేవ.

యస్మా పన తం పదం చతుబ్బిధం హోతి, తస్మా తం దస్సేతుం ‘‘పదానుపదఅన్వక్ఖరానుబ్యఞ్జనేసూ’’తి వుత్తం. తత్థ పదన్తి ఏకో గాథాపాదో అధిప్పేతో. అనుపదన్తి దుతియపాదో. అన్వక్ఖరన్తి ఏకేకం అక్ఖరం. అనుబ్యఞ్జనన్తి పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జనం. యం కిఞ్చి వా ఏకం అక్ఖరం అన్వక్ఖరం. అక్ఖరసమూహో అనుబ్యఞ్జనం. అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పదం. పఠమం పదం పదమేవ, దుతియం అనుపదన్తి ఏవమేత్థ నానాకరణం వేదితబ్బం. ఏతేసు పదాదీసు యం కఞ్చి కోట్ఠాసం భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసపుగ్గలేహి సద్ధిం ఏకతో భణన్తస్స పదాదిగణనాయ పాచిత్తియన్తి సమ్బన్ధో.

ఏత్థ గాథాబన్ధేసు (పాచి. అట్ఠ. ౪౫) తావ ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧, ౨) ఏకమేకం పదం సామణేరేన సద్ధిం ఏకతో ఆరభిత్వా ఏకతోయేవ నిట్ఠాపేన్తస్స పదగణనాయ పాచిత్తియం. థేరేన ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి వుత్తే తం పదం అపాపుణిత్వా ‘‘మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తి వచనకాలే పత్తేన సామణేరేన ఏకతో భణన్తస్స అనుపదగణనాయ. ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౩౫౩, ౩౫౬) వచనకాలే తేన సద్ధిం ‘‘రూ’’ కారమత్తమేవ వాచేన్తస్స అన్వక్ఖరగణనాయ. ఏస నయో గాథాబన్ధేపి. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా’’తి (మ. ని. ౧.౩౫౩, ౩౫౬) ఇమం సుత్తం వాచయమానో థేరేన ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి వుచ్చమానే సామణేరో సీఘపఞ్ఞతాయ ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఇమం అనిచ్చపదం థేరస్స ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి ఏతేన అనిచ్చపదేన సద్ధిం ఏకతో భణన్తో వాచం నిచ్ఛారేతి, ఏవం వాచేన్తస్స అనుబ్యఞ్జనగణనాయ పాచిత్తియన్తి వేదితబ్బం.

తికపాచిత్తియన్తి అనుపసమ్పన్నే అనుపసమ్పన్నసఞ్ఞివేమతికఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకతో ఉద్దేసగ్గహణే ఏకతో భణన్తస్స అనాపత్తీతి సమ్బన్ధో. ఏస నయో ‘‘సజ్ఝాయకరణే, తస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణే’’తి ఏత్థాపి. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఉపసమ్పన్నో చ అనుపసమ్పన్నో చ నిసీదిత్వా ఉద్దిసాపేన్తి. ఆచరియో ‘‘నిసిన్నానం భణామీ’’తి తేహి సద్ధిం ఏకతో వదతి, ఆచరియస్సేవ ఆపత్తి. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి. ద్వేపి ఠితా గణ్హన్తి, ఏసేవ నయో. దహరభిక్ఖు నిసిన్నో, సామణేరో ఠితో, ‘‘నిసిన్నస్స భణామీ’’తి భణతో అనాపత్తి. సచే దహరో తిట్ఠతి, ఇతరో నిసీదతి, ‘‘ఠితస్స భణామీ’’తి భణతోపి అనాపత్తి. సచే బహూనం భిక్ఖూనం అన్తరే ఏకో సామణేరో నిసిన్నో హోతి, తస్మిం నిసిన్నే పదసో ధమ్మం వాచేన్తస్స అచిత్తకా ఆపత్తి. సచే సామణేరో ఉపచారం ముఞ్చిత్వా ఠితో వా నిసిన్నో వా హోతి, యేసం వాచేతి, తేసు అపరియాపన్నత్తా ఏకేన దిసాభాగేన పలాయనకగన్థం నామ గణ్హాతీతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, తస్మా అనాపత్తి.

సజ్ఝాయకరణేతి అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకతో సజ్ఝాయకరణే. తస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణేతి అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణే. యేభుయ్యేన పగుణగన్థం భణన్తస్సాతి సచే ఏకగాథాయ ఏకో పాదో నాగచ్ఛతి, అవసేసా ఆగచ్ఛన్తి, అయం యేభుయ్యేన పగుణగన్థో నామ. ఏతేన నయేన సుత్తేపి వేదితబ్బో, తం భణన్తస్స. ఓసారేన్తస్స చాతి పరిసామజ్ఝే సుత్తం ఉచ్చారేన్తస్స చ.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఇధ ‘‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’’తి (పాచి. ౫౨) వచనతో తిరచ్ఛానగతోపి అనుపసమ్పన్నోయేవ, సో చ ఖో న సబ్బో, మేథునధమ్మాపత్తియా వత్థుభూతోవాతి ఆహ ‘‘అన్తమసో’’తిఆది. తస్స చ పరిచ్ఛేదో మేథునధమ్మాపత్తియా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. దిరత్తతిరత్తన్తి ఏత్థ దిరత్తవచనేన న కోచి విసేసత్థో లబ్భతి, కేవలం లోకవోహారవసేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ, ముఖారుళ్హతాయ ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా రత్తీనన్తి పన వచనత్థమత్తదస్సనత్థం వుత్తం, నిరన్తరతిరత్తదస్సనత్థం వా దిరత్తగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. సహసేయ్యన్తి ఏకతో సేయ్యం. సేయ్యాతి చ కాయప్పసారణసఙ్ఖాతం సయనమ్పి వుచ్చతి ‘‘సయనం సేయ్యా’’తి కత్వా, యస్మిం సేనాసనే సయన్తి, తమ్పి ‘‘సయన్తి ఏత్థాతి సేయ్యా’’తి కత్వా. తదుభయమ్పి ఇధ సామఞ్ఞేన, ఏకసేసనయేన వా గహితన్తి ఆహ ‘‘సబ్బచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నే’’తిఆది.

తత్థ యం సేనాసనం ఉపరి పఞ్చహి ఛదనేహి (పాచి. అట్ఠ. ౫౧), అఞ్ఞేన వా కేనచి అన్తమసో వత్థేనాపి సబ్బమేవ పరిచ్ఛన్నం, భూమితో పట్ఠాయ యావ ఛదనం ఆహచ్చ, అనాహచ్చాపి వా సబ్బన్తిమేన పరియాయేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి అన్తమసో వత్థేనాపి పరిక్ఖిత్తం, ఇదం సబ్బచ్ఛన్నసబ్బపరిచ్ఛన్నం నామ. యస్స పన ఉపరి బహుతరం ఠానం ఛన్నం, అప్పం అచ్ఛన్నం, సమన్తతో చ బహుతరం పరిక్ఖిత్తం, అప్పం అపరిక్ఖిత్తం, ఇదం యేభుయ్యేన ఛన్నం యేభుయ్యేన పరిచ్ఛన్నం నామ. తస్మిం సబ్బచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నే, యేభుయ్యేన ఛన్నపరిచ్ఛన్నే వా.

విదహేయ్యాతి కరేయ్య, తఞ్చ ఖో అత్థతో సమ్పాదనన్తి ఆహ ‘‘సమ్పాదేయ్యా’’తి. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో ‘‘సేనాసనసఙ్ఖాతం సేయ్యం పవిసిత్వా కాయప్పసారణసఙ్ఖాతం సేయ్యం కప్పేయ్య విదహేయ్య సమ్పాదేయ్యా’’తి. దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకిహత్థేన గహేతబ్బో. ఏకూపచారోతి వలఞ్జనద్వారస్స ఏకత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సతగబ్భం వా చతుసాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ వాతి పురిమపురిమదివసే యత్థ వుట్ఠం, తస్మింయేవ సేనాసనే వా. అఞ్ఞత్థ వా తాదిసేతి యథావుత్తలక్ఖణేన సమన్నాగతే అఞ్ఞస్మిం పుబ్బే అవుట్ఠసేనాసనే వా. తేన వాతి యేన సహ పురిమపురిమదివసే వుట్ఠం, తేన వా. అఞ్ఞేన వాతి యేన సహ పురిమపురిమస్మిం దివసే వుట్ఠం, తతో అఞ్ఞేన వా. సఙ్ఖేపోతి సఙ్ఖేపవణ్ణనా. యది ఏవం విత్థారో కథం వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘విత్థారో పనా’’తిఆది.

ఉపడ్ఢచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నాదీసూతి ఆదిసద్దేన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, యేభుయ్యేన ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, సబ్బపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే దుక్కటం, యేభుయ్యేన పరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే దుక్కట’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౩) అట్ఠకథాయం వుత్తానం గహణం. తతియాయ రత్తియా పురారుణా నిక్ఖమిత్వా పున వసన్తస్సాతి తతియాయ రత్తియా అరుణతో పురేతరమేవ నిక్ఖమిత్వా అరుణం బహి ఉట్ఠాపేత్వా చతుత్థదివసే అత్థఙ్గతే సూరియే పున వసన్తస్స. సబ్బచ్ఛన్నసబ్బాపరిచ్ఛన్నాదీసూతి ఏత్థ పన ఆదిసద్దేన ‘‘సబ్బపరిచ్ఛన్నే సబ్బఅచ్ఛన్నే, యేభుయ్యేన అచ్ఛన్నే యేభుయ్యేన అపరిచ్ఛన్నే’’తి (పాచి. ౫౪) పాళియం ఆగతానం, ‘‘ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే అనాపత్తి, ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే అనాపత్తి, చూళకచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే అనాపత్తీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౩) అట్ఠకథాయం ఆగతానఞ్చ గహణం.

పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

మనుస్సిత్థియాతి జీవమానకమనుస్సిత్థియా. ‘‘మతిత్థీ పన కిఞ్చాపి పారాజికవత్థుభూతా, అనుపాదిన్నపక్ఖే పన ఠితత్తా సహసేయ్యాపత్తిం న కరోతీ’’తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౫౫) వదన్తి. అదిస్సమానరూపాహి పన యక్ఖిపేతీహి, మేథునస్స అవత్థుభూతాయ చ తిరచ్ఛానగతిత్థియా అనాపత్తి. పఠమదివసేపీతి పఠమస్మిం వియ సిక్ఖాపదే న చతుత్థేయేవ దివసే, అథ ఖో ఇధ పఠమదివసేపీతి అత్థో. ఇమినా ఇధ దివసపరిచ్ఛేదో నత్థీతి దస్సేతి. అఙ్గేసు పన పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ మాతుగామేన సహ నిపజ్జనం, సూరియత్థఙ్గమనన్తి తీణి అఙ్గానీతి అయమ్పి విసేసో దట్ఠబ్బో.

దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛప్పఞ్చవాచాహీతి ఛహి పఞ్చహి వాచాహి. వాచాపరిచ్ఛేదో పనేత్థ కథం వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఉత్తరి ఛప్పఞ్చవాచాహీ’’తిఆది. సబ్బత్థాతి సుత్తే, అట్ఠకథాయఞ్చ. సచే అట్ఠకథం, ధమ్మపదం, జాతకాదివత్థుం వా కథేతుకామో హోతి, ఛప్పదమత్తమేవ కథేతుం వట్టతి. పాళియా సద్ధిం కథేన్తేన ఏకం పదం పాళితో, పఞ్చ అట్ఠకథాతోతి ఏవం ఛ పదాని అనతిక్కమిత్వావ కథేతబ్బో. పురిసేనాతి మనుస్సపురిసేన. తేనాహ ‘‘మనుస్సవిగ్గహం గహేత్వా పనా’’తిఆది.

తికపాచిత్తియన్తి మాతుగామే మాతుగామసఞ్ఞివేమతికఅమాతుగామసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అఞ్ఞస్స వా మాతుగామస్సాతి ఏకస్స మాతుగామస్స దేసేత్వా నిసిన్నే పున ఆగతస్స అఞ్ఞస్స మాతుగామస్స, ఏవం పన ఏకాసనే నిసిన్నేన మాతుగామసతస్సాపి దేసేతుం వట్టతి. ‘‘విఞ్ఞుమనుస్సిత్థియా’’తి వచనతో అవిఞ్ఞిత్థియాపి దేసయతో అనాపత్తి. ఇరియాపథపరివత్తాభావోతి అత్తనో వా మాతుగామస్స వా ఇరియాపథపరివత్తాభావో. కప్పియకారకస్సాభావోతి విఞ్ఞుస్స కప్పియకారకస్సాభావో, దుతియానియతే వుత్తలక్ఖణస్స మనుస్సస్స అభావోతి వుత్తం హోతి. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ ఉత్తరి ఛప్పఞ్చవాచాహి ధమ్మదేసనా కిరియా, కప్పియకారకస్స అగ్గహణం అకిరియాతి దట్ఠబ్బం.

ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నిప్పరియాయేనాతి ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా (పాచి. ౭౧) ఉజుకమేవ. పరియాయేన ఆరోచితన్తి ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమం ఝానం సమాపజ్జి, సమాపజ్జతి, సమాపన్నో’’తిఆదినా (పాచి. ౭౫) అఞ్ఞాపదేసేన భణితం. పరినిబ్బానకాలే (పాచి. అట్ఠ. ౭౭), పన అన్తరా వా అతికడ్ఢియమానేన ఉపసమ్పన్నస్స భూతం ఆరోచేతుం వట్టతి. అనతికడ్ఢియమానేనాపి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౭౭) తథారూపే కారణే సతి ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. తేనేవ అఞ్ఞతరేన దహరభిక్ఖునా ఉపవదితో అఞ్ఞతరో థేరో ‘‘ఆవుసో, ఉపరిమగ్గత్థాయ వాయామం మా అకాసి, ఖీణాసవో తయా ఉపవదితో’’తి ఆహ. థేరేన చ ‘‘అత్థి తే, ఆవుసో, ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠా’’తి పుట్ఠో దహరభిక్ఖు ‘‘ఆమ, భన్తే, సోతాపన్నో ఆహ’’న్తి అవోచ. ‘‘కారకో అయ’’న్తి ఞత్వాపి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనేన సముత్తేజనాయ, సమ్పహంసనాయ చ అరియా అత్తానం పకాసేన్తియేవ. తేనాహ ‘‘తథారూపే కారణే సతి ఉపసమ్పన్నస్స ఆరోచయతో’’తి. సుతపరియత్తిసీలగుణం పన అనుపసమ్పన్నస్సపి ఆరోచేతుం వట్టతి. కస్మా న ఇధ ఉమ్మత్తకాదయో గహితాతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఆదిసద్దేన ఖిత్తచిత్తవేదనాట్టానం గహణం. తస్మిం సతీతి ఉమ్మత్తకాదిభావే సతి. ఇధ న గహితాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే పదభాజనియం న గహితా. అచిత్తకన్తి పణ్ణత్తిజాననచిత్తాభావేన అచిత్తకం. కుసలాబ్యాకతచిత్తేహి ద్విచిత్త’’న్తి ఇదం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన అరియపుగ్గలేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. న హి పణ్ణత్తిం అజానన్తా ఝానలాభినో పుథుజ్జనా వత్థుమ్హి లోభవసేన అకుసలచిత్తేనాపి న ఆరోచేన్తీతి. దుక్ఖవేదనాయ వా అభావతో ‘‘ద్వివేదన’’న్తి ఇమస్స అనురూపం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ద్విన్నం ‘ఆపత్తిక్ఖన్ధానన్తి పారాజికసఙ్ఘాదిసేససఙ్ఖాతానం ద్విన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం. ఆయతిం సంవరత్థాయాతి ‘‘ఏవమేస పరేసు హిరోత్తప్పేనాపి ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జిస్సతీ’’తి ఆయతిం సంవరత్థాయ. ఆపత్తీనఞ్చ కులానఞ్చ పరియన్తం కత్వా వా అకత్వా వాతి ‘‘ఏత్తకా ఆపత్తియో ఆరోచేతబ్బా, ఏత్తకేసు కులేసు ఆరోచేతబ్బా’’తి ఏవం ఆపత్తీనఞ్చ కులానఞ్చ పరియన్తం కత్వా వా అకత్వా వా.

అదుట్ఠుల్లాయాతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసం ఠపేత్వా అవసేసపఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధసఙ్ఖాతాయ అదుట్ఠుల్లాయ ఆపత్తియా. అవసేసే ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధేతి సఙ్ఘాదిసేసవజ్జితే సేసే ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధే. పురిమపఞ్చసిక్ఖాపదవీతిక్కమసఙ్ఖాతం దుట్ఠుల్లన్తి పాణాతిపాతవేరమణిఆదికస్స ఆదితో పఞ్చసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమసఙ్ఖాతం దుట్ఠుల్లం. ఇతరం అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారన్తి తతో అఞ్ఞం వికాలభోజనాదికపఞ్చకం, సుక్కవిసట్ఠికాయసంసగ్గదుట్ఠుల్లఅత్తకామఞ్చేతి అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారం. వత్థుమత్తన్తి ‘‘అయం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఆపన్నో, దుట్ఠుల్లం, అత్తకామం, కాయసంసగ్గం ఆపన్నో’’తి ఏవం వత్థుమత్తం వా ఆరోచేన్తస్స. ఆపత్తిమత్తన్తి ‘‘అయం పారాజికం ఆపన్నో, సఙ్ఘాదిసేసం, థుల్లచ్చయం, పాచిత్తియం, పాటిదేసనీయం, దుక్కటం, దుబ్భాసితం ఆపన్నో’’తి ఏవం ఆపత్తిమత్తం వా ఆరోచేన్తస్స. వుత్తలక్ఖణస్సాతి ‘‘పారాజికం అనజ్ఝాపన్నస్సా’’తి కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఏవం వుత్తలక్ఖణస్స. సవత్థుకోతి వత్థునా సహ ఘటితో.

దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పాసాణసక్ఖరకథలమరుమ్బవాలుకాదీసూతి ఏత్థ ముట్ఠిప్పమాణతో ఉపరి పాసాణాతి వేదితబ్బా. ముట్ఠిప్పమాణా సక్ఖరా. కథలాతి కపాలఖణ్డాని. మరుమ్బాతి కటసక్ఖరా. వాలుకా వాలికాయేవ. అఞ్ఞతరస్స తతియభాగో హోతీతి తతియో భాగో హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యతో పంసుం వా మత్తికం వా ఆహరాపేత్వా విసుం విసుం కతే ద్వే కోట్ఠాసా పంసు వా మత్తికా వా ఏకో పాసాణాదీసు అఞ్ఞతరో హోతి, అయం మిస్సకపథవీ నామాతి. ఓవట్ఠో నామ దేవేన ఓవట్ఠో (పాచి. ౮౬). వుత్తన్తి పదభాజనియం, సీహళట్ఠకథాయమేవ వా వుత్తం. అధికతరపాసాణాదిమిస్సాతి అధికతరపాసాణాదీహి మిస్సా, అదడ్ఢాపి వుత్తప్పమాణతో అధికతరపాసాణాదిమిస్సాతి అధిప్పాయో. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో, తేన ఊనకచతుమాసోవట్ఠపథవిం సఙ్గణ్హాతి. సుద్ధపాసాణాదిభేదాయాతి సుద్ధా పాసాణా ఏత్థాతి సుద్ధపాసాణా, సా ఆది యస్స భేదస్స సో సుద్ధపాసాణాది. ఆది-సద్దేన సుద్ధసక్ఖరాదీనం గహణం. సుద్ధపాసాణాదిభేదో యస్సా సా సుద్ధపాసాణాదిభేదా, తాయ సుద్ధపాసాణాదిభేదాయ, సుద్ధపాసాణాదిప్పకారాయాతి అత్థో.

సయం ఖణతీతి ఏత్థ యో అన్తమసో పాదఙ్గుట్ఠకేనపి ఖణతి, ఉదకమ్పి ఛడ్డేన్తో భిన్దతి, పాదఙ్గుట్ఠకేనపి విలిఖతి, పత్తమ్పి పచన్తో దహతి, సో సబ్బో ఖణతియేవాతి వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఖణనభేదనవిలేఖనపచనాదీహి వికోపేతీతి. పత్తం పచన్తేన (పాచి. అట్ఠ. ౮౭) హి పుబ్బే పక్కట్ఠానేయేవ పచితబ్బో. అదడ్ఢాయ పథవియా అగ్గిం ఠపేతుం న వట్టతి. పత్తపచనకపాలస్స పన ఉపరి అగ్గిం ఠపేతుం వట్టతి. దారూనం ఉపరి ఠపేతి, సో అగ్గి తాని దహన్తో గన్త్వా పథవిం దహతి, న వట్టతి. ఇట్ఠకపాసాణాదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్రాపి హి ఇట్ఠకాదీనంయేవ ఉపరి ఠపేతుం వట్టతి. కస్మా? తేసం అనుపాదానత్తా. న హి తాని అగ్గిస్స ఉపాదానసఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. సుక్ఖఖాణురుక్ఖాదీసుపి అగ్గిం దాతుం న వట్టతి. సచే పన ‘‘పథవిం అపత్తమేవ నిబ్బాపేత్వా గమిస్సామీ’’తి దేతి, వట్టతి. పచ్ఛా నిబ్బాపేతుం న సక్కోతి, అవిసయత్తా అనాపత్తి. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘ఖణనభేదనవిలిఖనపచనాదీహీ’’తి వుత్తేనేవ నయేన. నియమేత్వాతి సన్నిట్ఠానం కత్వా. ఇతరోతి ఆణాపకో.

‘‘పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౮౬) వదతి, వట్టతి. ఖతాయేవ పోక్ఖరణీ నామ హోతి, తస్మా అయం కప్పియవోహారో. ఏస నయో ‘‘వాపిం, తళాకం, ఆవాటం ఖణా’’తిఆదీసుపి. ‘‘ఇమం ఓకాసం ఖణ, ఇమస్మిం ఓకాసే పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి పన వత్తుం న వట్టతి. ‘‘కన్దం ఖణ మూలం ఖణా’’తి అనియమేత్వా వత్తుం వట్టతి. ‘‘ఇమం వల్లిం ఖణ, ఇమస్మిం ఓకాసే కన్దం వా మూలం వా ఖణా’’తి వత్తుం న వట్టతి. తేనాహ ‘‘ఓకాసం అనియమేత్వా…పే… భణన్తస్సా’’తి. ఆతపేన సుక్ఖకద్దమో చ ఫలతి, తత్ర యో హేట్ఠా పథవియా అసమ్బద్ధో, తమేవ అపనేతుం వట్టతి. ఏస నయో గోకణ్టకేపి. తేనాహ ‘‘ఆతపేన…పే… అసమ్బద్ధ’’న్తి. తత్థ గోకణ్టకో (పాచి. అట్ఠ. ౮౬) నామ గావీనం ఖురచ్ఛిన్నకద్దమో వుచ్చతి. సచే పన హేట్ఠిమతలేన భూమిసమ్బన్ధో, వికోపేతుం న వట్టతి. భిజ్జిత్వా పతితనదితటన్తి భిజ్జిత్వా నదిసామన్తా పతితం ఓమకచాతుమాసం ఓవట్ఠం నదితటం. సచే పన భిజ్జిత్వా ఉదకేయేవ పకతి, దేవే అతిరేకచాతుమాసం ఓవట్ఠేపి ఉదకేయేవ ఉదకస్స పతితత్తా వట్టతి. మహన్తమ్పి నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డన్తి మహన్తమ్పి కసితట్ఠానే హేట్ఠా పథవియా అసమ్బద్ధం నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డం. ఏవమాదిసద్దేన కూటాసిఞ్చనయోగ్గతనుకకద్దమాదీనం గహణం. అసఞ్చిచ్చ రుక్ఖాదిపవట్టనేన భిన్దన్తస్సాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స, కత్తరదణ్డేన వా ఆహచ్చ ఆహచ్చ గచ్ఛన్తస్స పథవీ భిజ్జతి, సా ‘‘తేన భిన్దిస్సామీ’’తి ఏవం సఞ్చిచ్చ అభిన్నత్తా అసఞ్చిచ్చ భిన్నా నామ హోతి, ఇతి అసఞ్చిచ్చ రుక్ఖాదిప్పవట్టనేన భిన్దన్తస్స అనాపత్తి. అసతియా పాదఙ్గుట్ఠకాదీహి విలిఖన్తస్సాతి యో అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా కత్తరయట్ఠియా వా పథవిం విలిఖన్తో తిట్ఠతి, తస్స ఏవం అసతియా పాదఙ్గుట్ఠకాదీహి విలిఖన్తస్స అనాపత్తి.

పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ముసావాదవగ్గో పఠమో.