౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అవికప్పితోతి ‘‘ఇమం పత్తం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తిఆదినా నయేన అవికప్పితో. అడ్ఢాళ్హకోదనం గణ్హాతీతి మగధనాళియా ద్విన్నం తణ్డులనాళీనం ఓదనం గణ్హాతి. ‘‘మగధనాళి నామ అడ్ఢతేరసపలా హోతీ’’తి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం. ‘‘సీహళదీపే పకతినాళి మహన్తా, దమిళనాళి ఖుద్దకా, మగధనాళి పమాణయుత్తా, తాయ మగధనాళియా దియడ్ఢనాళి ఏకా సీహళనాళి హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౨) మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. అనుత్తణ్డులన్తి పాకతో ఉక్కన్తం తణ్డులం ఉత్తణ్డులం, న ఉత్తణ్డులం అనుత్తణ్డులం. సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతోతి జీరకాదిసబ్బసమ్భారేహి సఙ్ఖతో. ఆలోపస్స చతుత్థభాగప్పమాణం బ్యఞ్జనం ఆలోపస్స అనురూపబ్యఞ్జనం.

ఏవం ఉక్కట్ఠపత్తం దస్సేత్వా ఇదాని మజ్ఝిమోమకాని దస్సేతుం ‘‘ఉక్కట్ఠతో’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం నయో – సచే నాళికోదనాది సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం వుత్తనయేనేవ హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి, అన్తోగధమేవ హోతి, అయం మజ్ఝిముక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే పత్తోదనాది సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం ఓమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఓమకోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి, అన్తోగధమేవ హోతి, అయం ఓమకుక్కట్ఠో నామ పత్తోతి. తేనాహ ‘‘తేసమ్పి వుత్తనయేనేవ భేదో వేదితబ్బో’’తి.

ఇదాని తేసు అధిట్ఠానవికప్పనానధిట్ఠానావికప్పనుపగే దస్సేతుం ‘‘ఇచ్చేతేసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠోతి ఉక్కట్ఠతో ఉక్కట్ఠో. తతో హి సో ‘‘అపత్తో’’తి వుత్తో. ఓమకోమకోతి ఓమకతో ఓమకో. తతో హి సో ‘‘అపత్తో’’తి వుత్తో. ఏతే పన భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, న అధిట్ఠానుపగా న వికప్పనుపగా, ఇతరే పన సత్త అధిట్ఠహిత్వా వా వికప్పేత్వా వా పరిభుఞ్జితబ్బా. తేనాహ ‘‘సేసా సత్త పత్తా పమాణయుత్తా నామా’’తి.

తస్మాతి యస్మా సత్త పత్తా పమాణయుత్తా, తస్మా. సమణసారుప్పేన పక్కన్తి ఏత్థ అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౮) పక్కో సమణసారుప్పేన పక్కో హోతి, మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి. సచే ఏకో పాకో ఊనో హోతి, న అధిట్ఠానుపగో. యథా చ సమణసారుప్పేన పక్కోయేవ అధిట్ఠానుపగో, తథా ఉభోపి యం మూలం దాతబ్బం, తస్మిం దిన్నేయేవ అధిట్ఠానుపగా. యది పన అప్పకమ్పి అదిన్నం హోతి, న అధిట్ఠానుపగా. తేనాహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. ‘‘కాకణికమత్తం నామ దియడ్ఢవీహీ’’తి వదన్తి. సచేపి పత్తసామికో వదతి ‘‘యదా తుమ్హాకం మూలం భవిస్సతి, తదా దస్సథ, అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి, నేవ అధిట్ఠానుపగో హోతి. పాకస్స హి ఊనత్తా పత్తసఙ్ఖం న గచ్ఛతి. మూలస్స సకలస్స వా ఏకదేసస్స వా అదిన్నత్తా సకభావం న ఉపేతి, అఞ్ఞస్సేవ సన్తకో హోతి. తస్మా పాకే చ మూలే చ నిట్ఠితేయేవ అధిట్ఠానుపగో హోతి. యో అధిట్ఠానుపగో, స్వేవ వికప్పనుపగో చ. తేనాహ ‘‘అపచ్చుద్ధరన్తేనా’’తిఆది. అపచ్చుద్ధరన్తేన వికప్పేతబ్బోతి పురాణపత్తం అపచ్చుద్ధరన్తేన నవో పత్తో వికప్పేతబ్బోతి అత్థో, ఠపేతబ్బోతి అధిప్పాయో. కఙ్గుసిత్థన్తి సత్తన్నం ధఞ్ఞానం లామకధఞ్ఞసిత్థన్తి ఆహ ‘‘కఙ్గుసిత్థనిక్ఖమనమత్తేన ఛిద్దేనా’’తి.

పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.