నిస్సగ్గియకణ్డం

౧. చీవరవగ్గో

౧. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౨-౪౬౩) నిట్ఠితఞ్చ తం చీవరఞ్చాతి నిట్ఠితచీవరం, నిట్ఠితే ఆనిసంసమూలకే చీవరే, పచ్చాసాచీవరే చాతి అత్థో. యస్మా పన తం చీవరం కరణేనపి నిట్ఠితం హోతి నాసనాదీహిపి, తస్మా ‘‘సూచికమ్మపరియోసానేన వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం కిఞ్చి సూచియా కత్తబ్బం పాసకపట్టగణ్ఠికపట్టపరియోసానకమ్మం, తం సూచికమ్మపరియోసానం నామ, తేన. నట్ఠన్తి చోరాదీహి హటం. ఏతమ్పి హి కరణపలిబోధస్స నిట్ఠితత్తా ‘‘నిట్ఠిత’’న్తి వుచ్చతి. వినట్ఠన్తి ఉపచికాదీహి ఖాదితం. దడ్ఢన్తి అగ్గినా దడ్ఢం. చీవరాసా వా ఉపచ్ఛిన్నాతి ‘‘అసుకస్మిం నామ కులే చీవరం లభిస్సామీ’’తి యా చీవరాసా ఉప్పన్నా హోతి, సా ఉపచ్ఛిన్నా. ఏతేసమ్పి కరణపలిబోధస్సేవ నిట్ఠితత్తా నిట్ఠితభావో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇమేసు వా’’తిఆది. ఏతేన చీవరపలిబోధాభావో వుత్తో. తేనాహ ‘‘చీవరస్స కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేతి అత్థో’’తి. కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అత్థతకథినస్స హీ’’తిఆది. పఞ్చానిసంసే అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా సఙ్గణ్హనట్ఠేన కథినం, థిరన్తి అత్థో, అత్థతం కథినం యేన సో అత్థతకథినో, తస్స అత్థతకథినస్స. హీతి కారణత్థే నిపాతో. తావ కథినానిసంసం లభతీతి ఏత్థ యో అత్థతకథినో భిక్ఖూతి అజ్ఝాహరితబ్బం, తావ సో అత్థతకథినో భిక్ఖూతి వేదితబ్బో, అనామన్తచారాదికం కథినానిసంసం లభతీతి అత్థో. ‘‘అత్థతకథినస్స భిక్ఖునో’’తి ఇదం వా ‘‘అత్థతకథినో భిక్ఖూ’’తి విభత్తివిపరిణామం కత్వా యోజేతబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – చీవరపలిబోధో ఆవాసపలిబోధోతి ద్వే పలిబోధా. తేసు ఏకపలిబోధేపి సతి యస్మా అనామన్తచారాదికం ఆనిసంసం లభతి, నాసతి. కస్మా? ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏతస్స చీవరస్స కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి. సఙ్ఘస్సాతి సఙ్ఘేన. కత్తరి చేతం సామివచనం. ఉబ్భతేతి అట్ఠన్నం మాతికానమఞ్ఞతరేన, అన్తరుబ్భారేన వా ఉద్ధటే.

తత్రాతి తస్మిం కథినే. ఉబ్భారో ఉద్ధరణం. పురిమవస్సంవుట్ఠే తింసమత్తే పావేయ్యకే భిక్ఖూ ఉద్దిస్స ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుట్ఠానం భిక్ఖూనం కథినం అత్థరితు’’న్తి కథినక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౬) భగవతా కథినస్స అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘అయఞ్హి కథినత్థారో నామ…పే… అనుఞ్ఞాతో’’తి వుత్తం. తత్థ పురిమవస్సంవుట్ఠానన్తి వస్సచ్ఛేదం అకత్వా పురిమవస్సంవుట్ఠానన్తి అత్థో. ఏతేన వుట్ఠవస్సవసేన తావ పురిమికాయ వస్సం ఉపగతాయేవ కథినత్థారం లభన్తి, న పచ్ఛిమికాయ ఉపగతాతి దస్సేతి. వుట్ఠవస్సవసేన తావ ఏవం హోతు, గణనవసేన తం కిత్తకా లభన్తీతి ఆహ ‘‘సో’’తిఆది. సోతి కథినత్థారో. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేనాతి గణనవసేన పచ్ఛిమకోటియా. పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీతి పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో కథినదుస్సస్స దాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం జనానం వట్టతి. కేచి పన ‘‘పఞ్చవగ్గకరణీయత్తా ‘పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం చతువగ్గో భిక్ఖుసఙ్ఘో ఠపేత్వా తీణి కమ్మాని ఉపసమ్పదం పవారణం అబ్భాన’’న్తి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౮౮) వుత్తత్తా. తస్మాతి యస్మా వుట్ఠవస్సవసేన పురిమవస్సంవుట్ఠానం అనఞ్ఞాతో, యస్మా చ సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పఞ్చన్నం జనానం వట్టతి, తస్మా. యత్థాతి యస్మిం విహారే. ఆనిసంసేతి అనామన్తచారాదికే కథినానిసంసే. అథ పన చత్తారో భిక్ఖూ వస్సం ఉపగతా, ఏకో పరిపుణ్ణవస్సో సామణేరో సచే పచ్ఛిమికాయ ఉపసమ్పజ్జతి, గణపూరకో చేవ హోతి, ఆనిసంసఞ్చ లభతి. తయో భిక్ఖూ, ద్వే సామణేరా, ద్వే భిక్ఖూ, తయో సామణేరా, ఏకో భిక్ఖు, చత్తారో సామణేరాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఖన్ధకే వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయాతి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్య కథినం అత్థరితుం, ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేతి కథినం అత్థరితుం. యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇమస్స కథినదుస్సస్స ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దానం కథినం అత్థరితుం, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య. దిన్నం ఇదం సఙ్ఘేన కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో కథినం అత్థరితుం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (మహావ. ౩౦౭) –

ఏవం కథినక్ఖన్ధకే వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ. కథినత్థారారహస్సాతి కథినం అత్థరితుం భబ్బస్స. సో చ ఖో పుబ్బకరణజాననాదీహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతోతి వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం వినయవినిచ్ఛయే ‘‘అట్ఠధమ్మకోవిదో భిక్ఖు, కథినత్థారమరహతీ’’తి. పరివారేపి (పరి. ౪౦౯) వుత్తం –

‘‘అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితుం. కతమేహి అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితుం? పుబ్బకరణం జానాతి, పచ్చుద్ధారం జానాతి, అధిట్ఠానం జానాతి, అత్థారం జానాతి, మాతికం జానాతి, పలిబోధం జానాతి, ఉద్ధారం జానాతి, ఆనిసంసం జానాతి, ఇమేహి అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితు’’న్తి.

ఏత్థ చ పుబ్బకరణం నామ ధోవనవిచారణచ్ఛేదనబన్ధనసిబ్బనరజనకప్పకరణం. పచ్చుద్ధారో నామ పురాణసఙ్ఘాటిఆదీనం పచ్చుద్ధరణం. అధిట్ఠానం నామ కథినచీవరాధిట్ఠానం. అత్థారో నామ కథినత్థారో. మాతికా నామ అట్ఠ మాతికా. పలిబోధో నామ ఆవాసపలిబోధో చీవరపలిబోధోతి ద్వే పలిబోధా. ఉద్ధారో నామ పక్కమనన్తికాదయో. ఆనిసంసో నామ పఞ్చానిసంసా.

యం పన సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) వుత్తం ‘‘కథినం పన కేన అత్థరితబ్బం? యస్స సఙ్ఘో కథినచీవరం దేతి, సఙ్ఘేన పన కస్స దాతబ్బం? యో జిణ్ణచీవరో హోతి, సచే బహూ జిణ్ణచీవరా హోన్తి, వుడ్ఢస్స దాతబ్బం. వుడ్ఢేసుపి యో మహాపరిసో తదహేవ చీవరం కత్వా అత్థరితుం సక్కోతి, తస్స దాతబ్బం. సచే వుడ్ఢో న సక్కోతి, నవకతరో సక్కోతి, తస్స దాతబ్బం. అపిచ సఙ్ఘేన మహాథేరస్స సఙ్గహం కాతుం వట్టతి, తస్మా ‘తుమ్హే, భన్తే, గణ్హథ, మయం కత్వా దస్సామా’తి వత్తబ్బ’’న్తి, తమ్పి కథినత్థారారహంయేవ గహేత్వావ దాతబ్బం. దేన్తేన పన తీసు చీవరేసు యం యం జిణ్ణం హోతి, తం తదత్థాయ దాతబ్బం. పకతియా దుపట్టచీవరస్స దుపట్టత్థాయేవ దాతబ్బం. సచేపిస్స ఏకపట్టచీవరం ఘనం హోతి, కథినసాటకో చ పేలవో, సారుప్పత్థాయ దుపట్టప్పహోనకమేవ దాతబ్బం. ‘‘అహం అలభన్తో ఏకపట్టం పారుపామీ’’తి వదన్తస్సాపి దుపట్టం దాతుం వట్టతి. యో పన లోభపకతికో హోతి, తస్స న దాతబ్బం. తేనాపి కథినం అత్థరిత్వా పచ్ఛా సిబ్బేత్వా ‘‘ద్వే చీవరాని కరిస్సామీ’’తి న గహేతబ్బం.

తేనాతి కథినత్థారకేన భిక్ఖునా. తదహేవాతి తస్మింయేవ దివసే. పఞ్చ వా అతిరేకాని వా ఖణ్డాని ఛిన్దిత్వాతి యథా పఞ్చఖణ్డికాదీనం సఙ్ఘాటిఆదీనం తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరప్పహోనకాని మహామణ్డలఅడ్ఢమణ్డలాదివసేన పఞ్చ ఖణ్డాని వా అతిరేకాని వా సత్తాదిఖణ్డాని హోన్తి, ఏవం ఛిన్దిత్వా. తస్మిఞ్చ కథినచీవరే కరియమానే ‘‘అహం థేరో’’తి వా ‘‘బహుస్సుతో’’తి వా ఏకేనాపి అకాతుం న లబ్భతి. అనాదరియేన అకరోన్తస్స దుక్కటం. తస్మా సబ్బేహేవ సన్నిపతిత్వా ధోవనఛేదనసిబ్బనరజనాని నిట్ఠాపేతబ్బాని. తేనాహ ‘‘సేసభిక్ఖూహిపి తస్స సహాయేహి భవితబ్బ’’న్తి. కతచీవరమేవాతి నిట్ఠితపరికమ్మమేవ కథినదుస్సం. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన అన్తరవాసకోపి ఛిన్దిత్వావ కాతబ్బో అఞ్ఞథా అత్థారవిపత్తితో. యథాహ –

‘‘కథఞ్చ పన, భిక్ఖవే, అనత్థతం హోతి కథినం? న ఉల్లిఖితమత్తేన అత్థతం హోతి కథినం…పే… న అఞ్ఞత్ర పఞ్చకేన వా అతిరేకపఞ్చకేన వా తదహేవ సఞ్ఛిన్నేనా’’తి (మహావ. ౩౦౮).

తేనేవాహ ‘‘అచ్ఛిన్నాసిబ్బితం పన న వట్టతీ’’తి. తేన భిక్ఖునాతి అత్థారకేన భిక్ఖునా. అత్థరితబ్బన్తి అత్థరణం కాతబ్బం. తఞ్చ ఖో తథావచీభేదకరణమేవాతి దట్ఠబ్బం. యథాహ –

‘‘సచే సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరితుకామో హోతి, పోరాణికా సఙ్ఘాటి పచ్చుద్ధరితబ్బా, నవా సఙ్ఘాటి అధిట్ఠాతబ్బా, ‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’తి వాచా భిన్దితబ్బా’’తి (పరి. ౪౧౩) –

విత్థారో. ‘‘భన్తే, ఆవుసో’’తి చ ‘‘అనుమోదథ, అనుమోదాహీ’’తి చ వచనభేదం సన్ధాయ ‘‘థేరానఞ్చా’’తిఆది వుత్తం.

ఏవం అత్థారకేన పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేత్వా ఇదాని అనుమోదకేహి పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘తేహిపీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అనుమోదామా’’తి అత్తనావ అత్తని గారవవసేన వుత్తం. కిఞ్చాపి ఏవం వుత్తం, తథాపి ఏకకేన ‘‘అనుమోదామా’’తి వత్తుం న వట్టతి, ‘‘అనుమోదామి’’చ్చేవ వత్తబ్బన్తి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. ఇదాని కథినానిసంసే దస్సేతుం భూమిం విచారయన్తో ‘‘పురిమవస్సంవుట్ఠేసుపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసంయేవాతి అత్థారకఅనుమోదకానంయేవ. వుత్తఞ్హేతం పరివారే ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలానం అత్థతం హోతి కథినం అత్థారకస్స చ అనుమోదకస్స చా’’తి (పరి. ౪౦౩). తేతి అత్థారకఅనుమోదకా. తతో పట్ఠాయాతి అత్థారానుమోదనతో పట్ఠాయ. యావ కథినస్సుబ్భారాతి న కేవలం చీవరమాసేయేవ, అథ ఖో అట్ఠన్నం మాతికానం అఞ్ఞతరేన వా అన్తరుబ్భారేన వా యావ కథినస్సుబ్భారా పఞ్చానిసంసే లభన్తి, ఉద్ధటే పన న లభన్తీతి అత్థో.

ఇదాని తే పఞ్చానిసంసే సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అనామన్తచారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనామన్తచారో నామ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తితస్స సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా కులేసు చారిత్తాపజ్జనం. అసమాదానచారో నామ నామేనాధిట్ఠితస్స చీవరస్స అసమాదానచరణం, నామేనాధిట్ఠితానం తిణ్ణం చీవరానమఞ్ఞతరం చీవరం యత్థ కత్థచి నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞత్థ అరుణుట్ఠాపనన్తి అత్థో, చీవరవిప్పవాసోతి వుత్తం హోతి. యావదత్థచీవరన్తి యావతా చీవరేన అత్థో హోతి, తావతకం అనధిట్ఠితం అవికప్పితం చీవరధారణం, దసాహమతిక్కమిత్వా చీవరస్స ఠపనన్తి అత్థో. గణస్స భోజనం గణభోజనం. గణోతి చేత్థ చత్తారో వా తతుత్తరి వా భిక్ఖూ. తేసం విఞ్ఞత్తితో వా నిమన్తనతో వా లద్ధస్స ఓదనాదీనం పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరభోజనస్స సహ గహణన్తి అత్థో. యో చ తత్థ చీవరుప్పాదోతి తత్థ కథినత్థతసీమాయ మతకచీవరం వా హోతు, సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నం వా సఙ్ఘికేన తత్రుప్పాదేన ఆభతం వా యేన కేనచి ఆకారేన యం సఙ్ఘికం చీవరం ఉప్పజ్జతి, తం తేసం భవిస్సతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తస్మిం ఆవాసే సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నచీవరఞ్చా’’తి.

‘‘యం పన తత్థ సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నం పత్తాది వా అఞ్ఞం భణ్డం వా, తం సబ్బేసం పాపుణాతి. యం పన తత్రుప్పాదేన తణ్డులాదినా వత్థం చేతాపితం, అత్థతకథినానమేవ తాని వత్థాని పాపుణన్తి. వత్థేహి పన తణ్డులాదీసు చేతాపితేసు సబ్బేసం తాని పాపుణన్తీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం, తమ్పి చేతాపితకాలతో పట్ఠాయ చీవరుప్పాదో న హోతీతి సువుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అనత్థతకథినా పన ఇమేసు పఞ్చసు ఆనిసంసేసు చీవరమాసే అసమాదానచారం ఠపేత్వా సేసానిసంసే లభన్తి. యది అసమాదానచారోపి లబ్భేయ్య, పావేయ్యకా భిక్ఖూ వస్సంవుట్ఠా ఓకపుణ్ణేహి చీవరేహి న భగవన్తం ఉపసఙ్కమేయ్యుం. యస్మా తం న లబ్భతి, తస్మా చీవరమాసేపి చీవరం సమాదాయ ఏవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు.

ఏవం కథినత్థారం దస్సేత్వా ఇదాని ఉబ్భారం దస్సేన్తో ‘‘తం పనేతం కథిన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ మాతికాతి మాతరో, జనేత్తియోతి అత్థో. కథినుబ్భారఞ్హి ఏతా అట్ఠ జనేన్తి. తాసు పక్కమనం అన్తో ఏతిస్సాతి పక్కమనన్తికా. ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. తత్థ యో భిక్ఖు అత్థతకథినో కథినచీవరం ఆదాయ తస్మిం ఆవాసే నిరపేక్ఖో ‘‘న పచ్చేస్స’’న్తి పక్కమతి, తస్సేవం పక్కమతో కథినుద్ధారో అతిక్కన్తమత్తాయ సీమాయ హోతీతి పక్కమనన్తికో కథినుద్ధారోతి వేదితబ్బో.

యో పన ఆనిసంసచీవరం ఆదాయ పక్కమతి, తస్స బహిసీమాగతస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇధేవిమం కరిస్సామి, న పున తం విహారం గచ్ఛిస్సామీ’’తి తస్మిం ఆవాసే నిరపేక్ఖో హుత్వా తం చీవరం కారేతి, తస్స భిక్ఖునో నిట్ఠానన్తికో కథినుద్ధారో.

యది పన ఆనిసంసమూలచీవరం ఆదాయ బహిసీమాగతో ‘‘నేవిమం చీవరం కరిస్సామి, న చ తం ఆవాసం గచ్ఛిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కరోతి, తదా సన్నిట్ఠానన్తికో కథినుద్ధారో.

తదేవ ఆనిసంసచీవరం లద్ధా తం ఆదాయ బహిసీమం గన్త్వా ‘‘ఇధేవిమం చీవరం కరిస్సామి, న గచ్ఛిస్సామీ’’తి కరోన్తస్స సచే తం చీవరం నస్సతి వినస్సతి డయ్హతి, నాసనన్తికో కథినుద్ధారో హోతి.

సచే పన ఆనిసంసచీవరం లద్ధా తస్మిం విహారే సాపేక్ఖోవ బహిసీమాగతో ‘‘విహారే భిక్ఖూహి అన్తరుబ్భారం కత’’న్తి సుణాతి, తస్స సవనన్తికో కథినుద్ధారో హోతి.

ఆసాయ అవచ్ఛేదో ఏతిస్సాతి ఆసావచ్ఛేదికా. యో పన యేన కేనచి ‘‘తుయ్హం చీవరం దస్సామీ’’తి వుత్తో తస్మిం చీవరే ఆసాయ విహారే అపేక్ఖం పహాయ బహిసీమాగతో పున తేన ‘‘న సక్కోమి దాతు’’న్తి వుత్తే ఆసం ఛిన్దతి, తస్స ఆసావచ్ఛేదికో కథినుద్ధారో హోతి.

యో పన వస్సంవుట్ఠవిహారతో అఞ్ఞం విహారం సాపేక్ఖోవ గన్త్వా ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గేయేవ కథినుద్ధారం వీతినామేతి, తస్స సీమాతిక్కమనన్తికో కథినుద్ధారో.

సహ ఉబ్భారేనాతి సహుబ్భారా. ఆనిసంసచీవరం ఆదాయ సాపేక్ఖోవ బహి గన్త్వా కథినుద్ధారం సమ్భుణన్తస్స కథినుద్ధారో సహుబ్భారోతి వేదితబ్బో.

‘‘ఏతస్మిం పన పక్కమనన్తికే కథినుద్ధారే పఠమం చీవరపలిబోధో ఛిజ్జతీ’’తిఆదినా చీవరపలిబోధుపచ్ఛేదాదికస్స వినిచ్ఛయస్స విత్థారతో సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౧౧) వుత్తత్తా ౮ ‘‘తత్థ విత్థారవినిచ్ఛయో’’తిఆదిమాహ. అత్థారుబ్భారానంయేవ వా విత్థారవినిచ్ఛయస్స తత్థాగతత్తా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సేసపలిబోధాభావన్తి అవసేసస్స పలిబోధస్స అభావం, ఆవాసపలిబోధాభావన్తి అత్థో.

అస్సాతి కాలస్స. దసాహపరమన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘తం దసాహపరమం కాల’’న్తి. అతిరేకన్తి అధికం, సో చ అధికభావో అధిట్ఠితవికప్పితచీవరతోతి ఆహ ‘‘అధిట్ఠితవికప్పితేసూ’’తిఆది. ఖోమన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౩౬-౬౩౮) ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపట్టచీవరం. తథా సేసాని. కమ్బలం నామ మనుస్సలోమవాళలోమే ఠపేత్వా సేసలోమేహి వాయిత్వా కతవత్థం. సాణం నామ సాణవాకేహి కతవత్థం. భఙ్గం నామ ఖోమసుత్తాదీహి పఞ్చహి మిస్సేత్వా కతవత్థం. ‘‘పాటేక్కం వాకమయమేవా’’తిపి వదన్తి. తదనులోమానం వాతి దుకూలం పత్తుణ్ణం సోమారపట్టం చీనపట్టం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి తేసం ఖోమాదీనంయేవ అనులోమానం ఛన్నం చీవరానం వా, తత్థ దుకూలం సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పత్తుణ్ణదేసే పాణకేహి సఞ్జాతవత్థం పత్తుణ్ణం. సోమారదేసే జాతం వత్థం సోమారపట్టం. తథా చీనపట్టం. ఇమాని తీణిపి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. తం పన ఖోమాదీనమఞ్ఞతరం హోతీతి తేసంయేవ అనులోమం. దేవేహి దిన్నం చీవరం దేవదిన్నం, తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం, తమ్పి ఖోమాదీనంయేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో.

దీఘతో వడ్ఢకిహత్థప్పమాణం, విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగం పచ్ఛిమం. అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేనాతి ఏత్థ సుగతఙ్గులం నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిమస్స తీణి అఙ్గులాని, తేన సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకిహత్థప్పమాణన్తి అత్థో. చతురఙ్గులవిత్థతన్తి ఏత్థాపి యథావుత్తానుసారేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. యేసం పన అధిట్ఠానవికప్పనానం అభావతో అధిట్ఠితవికప్పితేసు అపరియాపన్నత్తా ఇదం అతిరేకచీవరం నామ హోతి.

తం అధిట్ఠానవికప్పనం కేనాకారేన జానితబ్బన్తి అనుయోగం సన్ధాయ తం దస్సేతుం ‘‘యం పన వుత్త’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం పన వుత్తన్తి అతిరేకచీవరం దస్సేతుం ‘‘అధిట్ఠితవికప్పితేసు అపరియాపన్నత్తా’’తి అమ్హేహి యం వుత్తన్తి అత్థో. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి నామం వత్వా అధిట్ఠాతుం. న వికప్పేతున్తి సఙ్ఘాటిఆదినామేన వికప్పేతుం న అనుజానామీతి అత్థో. ‘‘ఇమం చీవరం వికప్పేమీ’’తి పన వికప్పేతుం వట్టతియేవ. సామఞ్ఞవచనం పన తిచీవరస్స కణ్డుపటిచ్ఛాదివస్సికసాటికానం వియ కాలవసేన విసేసాభావా చస్స వికప్పేతబ్బతాతి దస్సనత్థం, న పన సబ్బథా వికప్పనపటిసేధనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి పురాణచీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా నవస్స అధిట్ఠానవచనతో, ‘‘అనాపత్తి అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తిఆదివచనతో (పారా. ౪౬౯) చ తిచీవరస్సపి వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో. ఏస నయో సబ్బత్థ. తిచీవరాదీని హి అధిట్ఠహన్తేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా తం తం నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తిఆదినా తస్స తస్స చీవరస్స నామం అగ్గహేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేతబ్బం. తిచీవరం వా హోతు, అఞ్ఞం వా, యది తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతి, అవికప్పితం హోతి, అతిరేకచీవరట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి. తతో పరం వికప్పేతున్తి చతుమాసతో పరం ‘‘ఇమం చీవరం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేతుం. ఇదఞ్చ పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతం. కేచి పన (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘తతో పరం వికప్పేత్వా యావ ఆగామిసంవచ్ఛరే వస్సానం చతుమాసం, తావ ఠపేతుం అనుఞ్ఞాత’’న్తి వదన్తి. తతో పరన్తి ఆబాధతో పరం. ‘‘ఇమాసఞ్చ పన వస్సికసాటికకణ్డుపటిచ్ఛాదీనం తతో పరం వికప్పేత్వా పరిభోగస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తథావికప్పితం అఞ్ఞనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అధిట్ఠాతబ్బవికప్పేతబ్బతా జానితబ్బాతి అధిట్ఠాతబ్బం వికప్పేతబ్బన్తి ఏవం అధిట్ఠానవికప్పనా జానితబ్బాతి అత్థో.

పఞ్చపరిమాణం అస్సాతి పఞ్చకం, ముట్ఠిస్స ముట్ఠిహత్థస్స సమ్బన్ధం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం. ఏస న యో ముట్ఠిత్తికన్తి ఏత్థాపి. పారుపనేనపి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి ఆహ ‘‘ద్విహత్థోపి వట్టతీ’’తి. న కేవలం అడ్ఢతేయ్యోవ వట్టతి, అథ ఖో ద్విహత్థోపి వట్టతీతి పి-సద్దస్స అత్థో దట్ఠబ్బో. అతిరేకఞ్చాతి సుగతచీవరప్పమాణమ్పి తతో అధికమ్పి. పచ్చుద్ధరామీతి ఠపేమి, పరిచ్చజామీతి వా అత్థో. ‘‘ఇమం చీవరం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ఏవమ్పి వత్తుం వట్టతి. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థాదినా చీవరం పరామసన్తేన, చాలేన్తేన వా. ఇదఞ్హి అధిట్ఠానం యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. దువిధన్తి సమ్ముఖాపరమ్ముఖభేదేన దువిధం. వాచా భిన్దితబ్బాతి వచనం నిచ్ఛారేతబ్బం. అన్తోగబ్భాదీసూతి అన్తోగబ్భఉపరిపాసాదేసు. సామన్తవిహారేతి యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తేతుం సక్కా, ఏవరూపే సమీపవిహారే. ఇదఞ్చ దేసనాసీసమత్తం, తస్మా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తి వదన్తి. ‘‘ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా’’తి ఇమినా చీవరసంలక్ఖణం వుత్తం. న హి ఠపితట్ఠానమత్తసల్లక్ఖణేన కిఞ్చి పయోజనం అత్థి.

అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పచ్చత్థరణముఖపుఞ్ఛనచోళపరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి. అధిట్ఠానతో పుబ్బే సఙ్ఘాటిఆదివోహారస్స అభావతో ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చత్థరణాదీనం విసుం పచ్చుద్ధరణవిధిం దస్సేతి. పచ్చత్థరణాదినామేన పన అధిట్ఠాతబ్బత్తా ‘‘ఇమం పచ్చత్థరణం పచ్చుద్ధరామీ’’తిఆదినా వుత్తేపి నేవత్థి దోసో. పున అధిట్ఠాతబ్బానీతి సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠాతబ్బాని. పరిక్ఖారచోళకస్స పన పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహిపి సఙ్ఘాటిఆదిమ్హి కతే పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బన్తి నత్థి. పుబ్బే కతాధిట్ఠానమేవ అధిట్ఠానం. అధిట్ఠితేన పన తేన సద్ధిం మహన్తతరమేవ దుతియం పట్టం వా ఖణ్డం వా సంసిబ్బన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం, సమే వా ఖుద్దకే వా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సుఖపరిభోగత్థన్తి విప్పవాసదోసాభావతో యత్థ కత్థచి ఠపేత్వా ధమ్మస్సవనాదినా కిచ్చేన అఞ్ఞత్థ అరుణం ఉట్ఠాపేత్వా ఆగన్త్వా నిస్సజ్జనం వినావ పరిభుఞ్జితుం సక్కుణేయ్యతాయ సుఖపరిభోగత్థం. పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతున్తి పరిక్ఖారచోళం కత్వా అధిట్ఠాతుం.

అనతిరిత్తపమాణాతి ‘‘దీఘసో ఛ విదత్థియో సుగతవిదత్థియా, తిరియం అడ్ఢతేయ్యా’’తి (పాచి. ౫౪౩) వుత్తప్పమాణతో అనధికపమాణా. పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా వికప్పేతబ్బా, హేమన్తస్స పఠమదివసతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే వస్సికసాటికావస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తిఆదినా నయేన వికప్పేతబ్బాతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞథా హి ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి, కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వక్ఖమానత్తా వస్సానమాసతో పరం అసతి అధిట్ఠానే కిం పచ్చుద్ధరేయ్యాతి ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా’’తి వచనమేవ నోపపజ్జేయ్య.

కేచి పన (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘యథా కథినమాసబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, ఏవమయం వస్సికసాటికాపి వస్సానమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియా హోతి. తస్మా కత్తికపుణ్ణమదివసే పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం హేమన్తస్స పఠమదివసే వికప్పేతబ్బాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో, పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం వికప్పేతబ్బాతి పదయోజనా వేదితబ్బా’’తి చ వదన్తి, తం న యుత్తం. కథినమాసే ఉప్పన్నఞ్హి చీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠితత్తా అవసానదివసే అనధిట్ఠితం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి. అయం పన వస్సికసాటికా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితత్తా న తేన సదిసాతి వస్సానాతిక్కమే కథం నిస్సగ్గియం హోతి అనధిట్ఠితఅవికప్పితమేవ హి తం కాలాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, తస్మా హేమన్తేపి వస్సికసాటికా దసాహపరిహారం లభతి. ఏవం కణ్డుపటిచ్ఛాదిపి అధిట్ఠానవిజహనతో పరం దసాహపరిహారం లభతి. దసాహం పన అనతిక్కామేత్వా వికప్పేతబ్బా. నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీతి వుత్తం. ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి ద్విన్నం అధిట్ఠానాభావతో వుత్తం. ‘‘సచే వస్సానే అపరా వస్సికసాటికా ఉప్పన్నా హోతి, పురిమవస్సికసాటికం పచ్చుద్ధరిత్వా, వికప్పేత్వా చ అధిట్ఠాతబ్బా’’తి వదన్తి.

పమాణయుత్తన్తి ‘‘దీఘసో సుగతవిదత్థియా ద్వే విదత్థియో, విత్థారతో దియడ్ఢం దసా విదత్థీ’’తి (పాచి. ౫౩౧ ఆదయో) ఇమినా పమాణేన యుత్తం. పమాణికాతి ‘‘సుగతవిదత్థియా దీఘసో చతస్సో విదత్థియో, తిరియం ద్వే విదత్థియో’’తి ఏవం వుత్తప్పమాణయుత్తా. పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. యస్మా భిక్ఖూనం తిచీవరే పరిపుణ్ణే, అత్థే చ సతి పరిస్సావనాదీహి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పరిక్ఖారచోళక’’న్తి (మహావ. ౩౫౭) బహూనం పత్తత్థవికపరిస్సావనాదీనం సఙ్గహవసేన పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానమనుఞ్ఞాతం, తస్మా ‘‘పరిక్ఖారచోళే గణనా నత్థీ’’తిఆది వుత్తం. భగవతా హి యం యం భిక్ఖూ లభన్తి, తం తం ఇమినా విధానేన అధిట్ఠహిత్వా పున ‘‘యేన యేన పరిస్సావనాదినా అత్థో హోతి, తం తం కత్వా గణ్హన్తూ’’తి అనుకమ్పాయ అనుఞ్ఞాతం. తేనేవాహ ‘‘థవికాపీ’’తిఆది. ఆదిసద్దేన ‘‘ఏతాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అసమ్ముఖాధిట్ఠానం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే చా’’తి ఇమినా అత్తనో సన్తకం పటిక్ఖిపతి. కేచి పన (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘అనివాసేత్వా, అపారుపిత్వా చ కేవలం పఞ్చపీఠేసుయేవ అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జియమానం పచ్చత్థరణం అత్తనో సన్తకమ్పి అనధిట్ఠితం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం అయుత్తం సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్న’’న్తి పచ్చత్థరణస్స విసేసితత్తా. భిసిబిబ్బోహనపావారకోజవానమ్పి సేనాసనపరిక్ఖారతోయేవ అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి వేదితబ్బం.

అధిట్ఠితఞ్చ పనేతం చీవరం పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్చ పనేత’’న్తిఆది. తత్థ అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేనాతి చోరాదీహి అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేన. హీనాయావత్తనేనాతి గిహిభావాయ ఆవత్తనేన, విబ్భమేనాతి అత్థో, ‘‘సీలవన్తోవ హుత్వా గిహీ భవిస్సామీ’’తి సేతవత్థనివాసనేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స సేతవత్థనివాసో వా కాసాయచజనం వా హీనాయావత్తన’’న్తి కేచి. ‘‘‘హీనాయావత్తనేనా’తి ఇమినా భిక్ఖునియా ఏవ అధిట్ఠానవిజహనం గహితం హోతి. సా హి యదా విబ్భమతి, తదా అస్సమణీ హోతి. భిక్ఖు పన విబ్భమన్తోపి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, తావ భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీ’’తి అపరే. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనాతి లిఙ్గే ఠితస్సేవ సిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానేన. యో హి భిక్ఖులిఙ్గే ఠితోవ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి, తస్స కాయలగ్గమ్పి చీవరం అధిట్ఠానం విజహతీతి. కాలఙ్కిరియాయాతి మరణేన. లిఙ్గపరివత్తనేనాతి పురిసలిఙ్గస్స, ఇత్థిలిఙ్గస్స వా పరివత్తనేన, పురిసస్స ఇత్థిలిఙ్గపాతుభావేన, ఇత్థియా వా పురిసలిఙ్గపాతుభావేనాతి వుత్తం హోతి.

కనిట్ఠఙ్గులినఖపిట్ఠిప్పమాణేనాతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఓరతోతి అబ్భన్తరతో. యో పన దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయో. దుపట్టస్స పన ఏకస్మిం పటలే ఛిద్దే వా జాతే, గలితే వా అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఖుద్దకం చీవరం మహన్తం కరోతి, మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఉభో కోటియో మజ్ఝే కరోన్తో సచే పన పఠమం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ఘటేతి, అధిట్ఠానం భిజ్జతి. అథ ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతి. రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతం కరోన్తస్సాపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవ. వస్సానమాసాతిక్కమేనాపీతి ఏత్థ పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం పుబ్బే వుత్తేన దానాదినా అట్ఠవిధేనేవ కారణేన వస్సికసాటికా అధిట్ఠానం విజహతి, అథ ఖో వస్సానమాసాతిక్కమేనపీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో ఆబాధవూపసమేనాపీతి ఏత్థాపి. వికప్పనసిక్ఖాపదేతి (పాచి. ౩౭౨ ఆదయో) పాచిత్తియే సురాపానవగ్గస్స నవమసిక్ఖాపదే.

తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం, కాలం వా పరామసతీతి ఆహ ‘‘తం యథావుత్తజాతిప్పమాణ’’న్తిఆది. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. తస్స యో అరుణోతి తస్స చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స అరుణేన సద్ధిం. దివససద్దేన చేత్థ తందివసనిస్సితో అరుణో వుత్తో. ఇదాని యస్స చ నిస్సజ్జితబ్బం, యథా చ నిస్సజ్జితబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘తం గహేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం నయోతి తస్మిం నిస్సజ్జనే అయం విధి. అఞ్ఞథాపీతి భాసన్తరేనాపి, యాయ కాయచి భాసాయపీతి అత్థో. పటిబలేనాతి వత్తుం సమత్థేన. ఆయతిం సంవరేయ్యాసీతి ఉపరి సంవరమాపజ్జేయ్యాసి, సంవుతకాయవచీద్వారో భవేయ్యాసీతి అత్థో. ఇమాని చ ‘‘పస్ససీ’’తిఆదీని యథాక్కమం పటిగ్గాహకదేసకేహి వత్తబ్బవచనాని. తథా హి ‘‘పస్ససీ’’తి పటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనం, ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి తదనుదేసకేన వత్తబ్బవచనం. ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి తదనుప్పటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనం, ‘‘సాధు సుట్ఠు సంవరిస్సామీ’’తి తదనుదేసకేన వత్తబ్బవచనం. ఇమినా చ అత్తనో ఆయతిం సంవరే పతిట్ఠితభావం దస్సేతి. ద్వీసు, పన సమ్బహులాసు వాతి ద్వీసు వా సమ్బహులాసు వా ఆపత్తీసు పురిమనయేనేవ వచనభేదో కాతబ్బో. ఞత్తియం ఆపత్తిం సరతి వివరతీతి ఏత్థ ‘‘ద్వే ఆపత్తియో’’తి వా ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో’’తి వా వచనభేదో కాతబ్బో. ద్వీసు, బహూసు వా వచనభేదో కాతబ్బోతి ‘‘సఙ్ఘో ఇమాని చీవరానీ’’తి వత్థువసేన వచనభేదో కాతబ్బో.

ఏవం సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జనవిధిం దస్సేత్వా గణస్స నిస్సజ్జనవిధిం దస్సేతుం ‘‘గణస్స పన నిస్సజ్జన్తేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సేసం పురిమసదిసమేవాతి నిస్సజ్జనాపత్తిప్పటిగ్గహణనిస్సట్ఠచీవరదానేసు ‘‘ఆయస్మన్తాన’’న్తిఆదినా వుత్తవచనభేదం వినా అవసేసం సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జనాదీసు వుత్తసదిసమేవాతి అత్థో.

ఇదాని పుగ్గలస్స నిస్సజ్జనవిధిం దస్సేతుం ‘‘పుగ్గలస్స పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వీసు, తీసు వాతి ద్వీసు, తీసు వా ఆపత్తీసు చేవ దాతబ్బచీవరేసు చ. యథా చ గణస్స నిస్సజ్జనే, ఏవం ద్విన్నం నిస్సజ్జనేపి పాళి వేదితబ్బా. యది హి విసేసో భవేయ్య, యథేవ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కాతబ్బో – బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన తే భిక్ఖూ ఞాపేతబ్బా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౬౮) నయేన తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథం వత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కత్తబ్బో – థేరేన భిక్ఖునా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గ’’న్తిఆదినా నయేన విసుంయేవ ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథో వుత్తో, ఏవం ఇధాపి విసుం పాళిం వదేయ్య. యస్మా పన నత్థి, తస్మా అవత్వావ గతోతి గణస్స వుత్తా పాళియేవేత్థ పాళి. ఆపత్తిప్పటిగ్గహణే పన అయం విసేసో – యథా గణస్స నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తియా దేసియమానాయ ఆపత్తిప్పటిగ్గాహకో భిక్ఖు ఞత్తిం ఠపేతి, ఏవం అట్ఠపేత్వా ద్వీసు అఞ్ఞతరేన యథా ఏకపుగ్గలో పటిగ్గణ్హాతి, ఏవం ఆపత్తి పటిగ్గహేతబ్బా. ద్విన్నఞ్హి ఞత్తిట్ఠపనం నామ నత్థి. యది సియా, ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం విసుం న వదేయ్య. నిస్సట్ఠచీవరదానేపి యథా ‘‘ఇమం చీవరం ఆయస్మతో దమ్మీ’’తి ఏకో వదతి, ఏవం ‘‘మయం ఇమం చీవరం ఆయస్మతో దేమా’’తి వత్తుం వట్టతి. ఇతో గరుకతరానిపి హి ఞత్తిదుతియకమ్మాని అపలోకేత్వా కాతబ్బానీతి వుత్తాని అత్థి, తేసం ఏతం అనులోమం. తేనేవాహ ‘‘ద్విన్నం పనా’’తిఆది. నిస్సట్ఠచీవరం పన దాతబ్బమేవ, అదాతుం న లబ్భతి. వినయకమ్మమత్తమేవ హేతం. న తం తేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దిన్నమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘నిస్సట్ఠవత్థు’’న్తిఆది.

అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స దుక్కటన్తి సకిం నివత్థం వా సకిం పారుతం వా కాయతో అమోచేత్వా దివసమ్పి చరతి, ఏకమేవ దుక్కటం. మోచేత్వా నివాసేతి వా పారుపతి వా, పయోగే పయోగే దుక్కటం. దున్నివత్థం వా దుప్పారుతం వా సణ్ఠాపేన్తస్స అనాపత్తి. అఞ్ఞస్స తం పరిభుఞ్జతోపి అనాపత్తి. ‘‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తిఆదివచనఞ్చేత్థ (పారా. ౫౭౦) సాధకం. దసాహం అనతిక్కన్తేపి అతిక్కన్తసఞ్ఞినో, వేమతికస్స చ దుక్కటన్తి ఏత్థాపి ‘‘పరిభుఞ్జన్తస్సా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. అతిక్కన్తే అనతిక్కన్తసఞ్ఞినోపీతి దసాహం అతిక్కన్తే చీవరే ‘‘అనతిక్కన్తం ఇద’’న్తి ఏవం సఞ్ఞినో, దసాహే వా అతిక్కన్తే ‘‘అనతిక్కన్తో దసాహో’’తి ఏవం సఞ్ఞినో.

ఇదాని ‘‘అనధిట్ఠితే అధిట్ఠితసఞ్ఞినో నిస్సగ్గియ’’న్తిఆదిఆపత్తివారం సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. తథాతి యథా దసాహం అతిక్కన్తే సఞ్ఞాభేదేన తికపాచిత్తియం, తథా అనధిట్ఠితాదీసు సత్తసు వికప్పేసు అధిట్ఠితాదిసఞ్ఞాభేదతోతి అత్థో. తత్థ అవిస్సజ్జితే విస్సజ్జితసఞ్ఞినోతి కస్సచి అదిన్నే అపరిచ్చత్తే ‘‘దిన్నం పరిచ్చత్తం మయా’’తి ఏవం సఞ్ఞినో. అనట్ఠే నట్ఠసఞ్ఞినోతి అత్తనో చీవరేన సద్ధిం బహూని అఞ్ఞేసం చీవరాని ఏకతో ఠపితాని, తాని చే చోరా హరన్తి, తత్రేస అత్తనో చీవరే అనట్ఠే నట్ఠసఞ్ఞీ హోతి, తస్స నట్ఠసఞ్ఞినో. ఏస నయో అవినట్ఠాదీసుపి. అవిలుత్తేతి ఏత్థ పన గబ్భం భిన్దిత్వా పసయ్హావహారవసేన అవిలుత్తేతి వేదితబ్బం.

విస్సజ్జితేతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) అఞ్ఞస్స దిన్నే. కథం పన దిన్నం హోతి, కథం గహితం? ‘‘ఇమం తుయ్హం దేమి, దదామి, దజ్జామి, ఓణోజేమి, పరిచ్చజామి, విస్సజ్జామి, నిస్సజ్జామీ’’తి వా వదతి, ‘‘ఇత్థన్నామస్స దేమి…పే… నిస్సజ్జామీ’’తి వా వదతి, సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి దిన్నంయేవ హోతి. ‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సుదిన్నం, సుగ్గహితఞ్చ. ‘‘తవ సన్తకం కరోహి, తవ సన్తకం హోతు, తవ సన్తకం కరిస్ససీ’’తి వుత్తే ‘‘మమ సన్తకం కరోమి, మమ సన్తకం హోతు, మమ సన్తకం కరిస్సామీ’’తి వదతి, దుద్దిన్నం, దుగ్గహితఞ్చ. నేవ దాతా దాతుం జానాతి, న ఇతరో గహేతుం. సచే పన ‘‘తవ సన్తకం కరోహీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, భన్తే, మయ్హం గణ్హామీ’’తి గణ్హాతి, సుగ్గహితం, సచే పన ఏకో ‘‘గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఇతరో ‘‘న గణ్హామీ’’తి వదతి, పున సో ‘‘దిన్నం మయా తుయ్హం, గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఇతరోపి ‘‘న మయ్హం ఇమినా అత్థో’’తి వదతి. తతో పురిమోపి ‘‘మయా దిన్న’’న్తి దసాహం అతిక్కామేతి, పచ్ఛిమోపి ‘‘మయా పటిక్ఖిత్త’’న్తి, కస్సాపత్తీతి? న కస్సచి. యస్స పన రుచ్చతి, తేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. యో పన అధిట్ఠానే వేమతికో, తేన కిం కాతబ్బం? వేమతికభావం ఆరోచేత్వా ‘‘సచే అనధిట్ఠితం భవిస్సతి, ఏవం మే కప్పియం హోతీ’’తి వత్వా వుత్తనయేనేవ నిస్సజ్జితబ్బం. న హి ఏవం జానాపేత్వా వినయకమ్మం కరోన్తస్స ముసావాదో హోతి.

యథా చ ఇదం, ఏవం ఇతో పరానిపీతి యథా ఇదం అతిరేకచీవరధారణసిక్ఖాపదం ఆచారవిపత్తి, ఏవం ఇతో పరానిపి సిక్ఖాపదాని ఆచారవిపత్తియేవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉభతోపాతిమోక్ఖేసూ’’తిఆది. ఆజీవవిపత్తిపచ్చయా పన ఠపేత్వా దుబ్భాసితం ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తాతి –

‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా ‘యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహా’తి భణతి, పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖునీ పణీతభోజనాని అగిలానా అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాటిదేసనీయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పరి. ౨౮౭) –

ఏవం పారాజికాదివసేన ఠపేత్వా దుబ్భాసితం ఆజీవవిపత్తిపచ్చయా ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తా. దిట్ఠివిపత్తిపచ్చయా పాచిత్తియదుక్కటవసేన ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తాతి సమనుభాసనాయ పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సజ్జనే ఞత్తియా దుక్కటం, కమ్మవాచాపరియోసానే పాచిత్తియన్తి ఏవం దిట్ఠివిపత్తిపచ్చయా పాచిత్తియదుక్కటవసేన ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తా. ఏత్థాతి విపత్తికథాసు.

గణనుపగతాతి దివసగణనం ఉపగతభావో. అఞ్ఞేహి ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దేమా’’తి పరహత్థే దిన్నమ్పి ‘‘న తావ తం గణనుపగం, యావ న హత్థం గచ్ఛతీ’’తి (మహావ. ౨౫౯) చమ్మక్ఖన్ధకే వుత్తత్తా యావ ఆహరిత్వా వా న దిన్నం, ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, చీవరం ఉప్పన్న’’న్తి పహిణిత్వా వా అనారోచితం, తావ దివసగణనం న ఉపేతి, అనధిట్ఠితం వట్టతి. యదా పన ఆనేత్వా దిన్నం హోతి, ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి వా సుతం, తతో పట్ఠాయ గణనుపగం హోతి, అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బం. కథినసఞ్ఞితం సముట్ఠానమస్సాతి కథినసముట్ఠానం, తతియఛట్ఠసముట్ఠానవసేన ద్విసముట్ఠానన్తి అత్థో. కాయవాచాహి కత్తబ్బఅధిట్ఠానవికప్పనానం అకరణేన కాయవాచతో, చిత్తే పన సతి కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతీతి వుత్తం హోతి. అనధిట్ఠానావికప్పనవసేన ఆపజ్జనతో అకిరియం. అజానన్తోపి ఆపజ్జతీతి నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం. కాయద్వారే చ వచీద్వారే చ కత్తబ్బాకరణతో కాయకమ్మం వచీకమ్మం.

కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భిక్ఖునాతి భిక్ఖుస్సాతి అత్థో, సామిఅత్థే చేతం కరణవచనం. తేనాహ ‘‘పురిమసిక్ఖాపదే వియా’’తిఆది. అథ కస్మా కరణవసేనేవ కరణవచనస్స అత్థం అగ్గహేత్వా సామివసేన అత్థో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘కరణవసేన హీ’’తిఆది. హీతి కారణత్థే నిపాతో. ఛిన్నపలిబోధోతి ఛిన్నచీవరావాసపలిబోధో. ఏకావ రత్తి ఏకరత్తం, సమాసన్తగతస్స అత్థం. తిణ్ణం చీవరానం సమాహారోతి తిచీవరం. తేన తిచీవరేన, తీహి చీవరేహీతి అత్థో. ఏకేన విప్పవుత్థోపి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౭౫-౪౭౬) హి తిచీవరేన విప్పవుత్థో నామ హోతి పటిసిద్ధపరియాపన్నేన విప్పవుత్థత్తా, అవయవేపి వా సముదాయవోహారతో. తేనాహ ‘‘తిచీవరాధిట్ఠాననయేనా’’తిఆది.

ఇదాని విప్పవాసలక్ఖణవవత్థాపనత్థం ‘‘గామో ఏకూపచారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ నివేసనన్తి ఉదోసితాదీనం వసేన అకతాయ పతిస్సయవికతియా అధివచనం. ఉదోసితోతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౮౨-౪౮౭) యానాదీనం భణ్డానం సాలా. యో ‘‘ఉదవసితో’’తిపి వుచ్చతి. అట్టోతి పటిరాజాదిపటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. ‘‘అట్టోతి బహలభిత్తికగేహం, యస్స గోపానసియో అగ్గహేత్వా ఇట్ఠకాహి ఏవ ఛదనం హోతీ’’తి అపరే. ‘‘అట్టాకారేన కరీయతీ’’తిపి వదన్తి. మాళోతి ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదో, ఏకకూటసఙ్గహితో వా అనేకకోణవన్తో పతిస్సయవిసేసో. ‘‘మాళోతి వట్టాకారేన కతసేనాసన’’న్తి అపరే. పాసాదోతి దీఘపాసాదో, అడ్ఢయోగాదిభేదో అట్టమాళహమ్మియవజ్జితో సబ్బో వా పాసాదో. హమ్మియన్తి ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. ‘‘చన్దియఙ్గణయుత్త’’న్తి అపరే. నావాతి థలట్ఠఉదకట్ఠవసేన ద్విధా నావా. సత్థోతి జఙ్ఘసత్థో, సకటసత్థో వా. ధఞ్ఞకరణన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౯౧-౪౯౪) ఖలం వుచ్చతి. ఆరామోతి పుప్ఫారామో, ఫలారామో వా. విహారోతి సపరిక్ఖిత్తో వా అపరిక్ఖిత్తో వా సకలో ఆవాసో. ‘‘గేహమ్పీ’’తి కేచి. నివేసనాదీని చేత్థ గామతో బహి నివిట్ఠాని గహితాని. అన్తోగామే ఠితానం పన గామగ్గహణేనేవ గహితత్తా గామపరిహారోయేవాతి. ‘‘నివేసనాదయో హమ్మియపరియోసానా గామపరిక్ఖేపతో బహి నివిట్ఠా’’తి అపరే. హత్థపాసాతిక్కమేతి ఏత్థ హత్థపాసో నామ అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణో పదేసో, తస్స అతిక్కమో హత్థపాసాతిక్కమో, తస్మిం హత్థపాసాతిక్కమే. హత్థపాసబ్భన్తరే పన వత్థుం వట్టతి. తం పమాణం అతిక్కమిత్వా సచేపి ఇద్ధిమా భిక్ఖు ఆకాసే అరుణం ఉట్ఠాపేతి, నిస్సగ్గియమేవ హోతి.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – సచే (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౭౭-౪౭౮) గామో ఏకస్స రఞ్ఞో వా భోజకస్స వా వసేన ఏకకులస్స హోతి, పాకారాదినా పరిక్ఖిత్తత్తా ఏకూపచారో చ, ఏవరూపే గామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా తస్మిం గామబ్భన్తరే యథారుచితట్ఠానే వసితబ్బం, సచే అపరిక్ఖిత్తో, యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మిం ఘరే వసితబ్బం, తస్స ఘరస్స సమన్తతో హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.

సచే గామో వేసాలికుసినారాదయో వియ నానారాజూనం వా భోజకానం వా హోతి, వుత్తప్పకారేన పరిక్ఖిత్తో చ, ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మిం ఘరే వా వత్థబ్బం, తస్స ఘరస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. యస్సా వీథియా ఘరం హోతి, తస్సా వీథియా తస్స ఘరస్స సమ్ముఖాట్ఠానే సభాయం వా ఘరద్వారే వా వత్థబ్బం, తేసం సభాద్వారానం హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.

సచే సో గామో అపరిక్ఖిత్తో, యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తత్థ వా తస్స హత్థపాసే వా వత్థబ్బం. నివేసనే పన సచే ఏకకులస్స నివేసనం హోతి, పరిక్ఖిత్తఞ్చ, అన్తోనివేసనే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోనివేసనే వత్థబ్బం. అపరిక్ఖిత్తం చే హోతి, యస్మిం గబ్భే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం వత్థబ్బం, తస్స గబ్భస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.

సచే నానాకులస్స నివేసనం హోతి, పరిక్ఖిత్తఞ్చ, యస్మిం గబ్భే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం గబ్భే వత్థబ్బం, సబ్బేసం సాధారణద్వారమూలే వా తేసం గబ్భద్వారమూలానం హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. అపరిక్ఖిత్తం చే, యస్మిం గబ్భే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం గబ్భే వత్థబ్బం, తస్స గబ్భస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. ఏస నయో ఉదోసితాదీసుపి.

సత్థో పన జఙ్ఘసత్థో వా హోతు, సకటసత్థో వా. సచే ఏకకులస్స సత్థో హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా పురతో వా పచ్ఛతో వా సత్తబ్భన్తరా న విజహితబ్బా, పస్సతో అబ్భన్తరం న విజహితబ్బం. సచే (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౮౯) సత్థో గచ్ఛన్తో గామం వా నదిం వా పరియాదియిత్వా తిట్ఠతి, అన్తోపవిట్ఠేన సద్ధిం ఏకాబద్ధో హుత్వా ఓరఞ్చ పారఞ్చ ఫరిత్వా ఠితో హోతి, సత్థపరిహారోవ లబ్భతి. అథ గామే వా నదియా వా పరియాపన్నో హోతి అన్తోపవిట్ఠో, గామపరిహారో చేవ నదిపరిహారో చ లబ్భతి. సచే విహారసీమం అతిక్కమిత్వా తిట్ఠతి, అన్తోసీమాయ చ చీవరం హోతి, విహారం గన్త్వా వసితబ్బం. సచే బహిసీమాయ చీవరం హోతి, సత్థసమీపేయేవ వసితబ్బం. సచే గచ్ఛన్తో సకటే వా భగ్గే, గోణే వా నట్ఠే అన్తరా ఛిజ్జతి, యస్మిం కోట్ఠాసే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తత్థ వసితబ్బం.

ఖేత్తేపి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౯౦) సచే ఏకకులస్స ఖేత్తం హోతి, పరిక్ఖిత్తఞ్చ, అన్తోఖేత్తే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోఖేత్తే వత్థబ్బం. సచే అపరిక్ఖిత్తం, హత్థపాసా చీవరం న విజహితబ్బం. సచే నానాకులస్స ఖేత్తం హోతి, పరిక్ఖిత్తఞ్చ, అన్తోఖేత్తే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా ఖేత్తద్వారమూలే వా వత్థబ్బం, తస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. సచే అపరిక్ఖిత్తం, చీవరం హత్థపాసా న విజహితబ్బం. ఏస నయో ధఞ్ఞకరణారామేసు ద్వీసుపి. విహారే పన నివేసనే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో.

రుక్ఖమూలే పన యం మజ్ఝన్హికే కాలే సమన్తా ఛాయా ఫరతి, తస్మిం ఠానే అవిరళే పదేసే తస్స ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్స అన్తోయేవ నిక్ఖిపితబ్బం. సచే విరళసాఖస్స రుక్ఖస్స ఆతపేన ఫుట్ఠోకాసే ఠపేతి, అరుణుగ్గమనే చ సో భిక్ఖు తస్స హత్థపాసే న హోతి, అఞ్ఞస్మిం ఠానే తస్స ఛాయాయపి హోతి, నిస్సగ్గియం హోతి. సచే నానాకులస్స రుక్ఖో హోతి, చీవరస్స హత్థపాసా న విజహితబ్బం.

అజ్ఝోకాసే పన విఞ్ఝాటవిఆదీసు అరఞ్ఞేసుపి సముద్దమజ్ఝే మచ్ఛబన్ధానం అగమనపథదీపకేసుపి చీవరం ఠపేత్వా తతో సమన్తా సత్తబ్భన్తరే పదేసే యత్థ కత్థచి వసితబ్బం, ఇతో అఞ్ఞత్థ వసన్తో విప్పవుత్థో నామ హోతీతి దట్ఠబ్బం.

ఇమస్స పన విత్థారస్స ఇధ అవుత్తత్తా, సమన్తపాసాదికాయఞ్చ వుత్తత్తా ‘‘అయమేత్థ సఙ్ఖేపో’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘తిచీవరేన విప్పవసేయ్యా’’తి ఏతస్మిం పదే. సఙ్ఖేపోతి సఙ్ఖేపవణ్ణనా. ఏత్థ పన పాళియం (పారా. ౪౭౭) ‘‘గామో ఏకూపచారో నానూపచారో’’తిఆదినా అవిసేసేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వాపి గామనివేసనఉదోసితఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామవిహారానం ఏకూపచారనానూపచారతా ‘‘గామో ఏకూపచారో నామ ఏకకులస్స గామో హోతి పరిక్ఖిత్తో చ అపరిక్ఖిత్తో చా’’తిఆదినా (పారా. ౪౭౮) పరిక్ఖిత్తాపరిక్ఖిత్తవసేన విభత్తా. అట్టమాళపాసాదహమ్మియనావాసత్థరుక్ఖమూలఅజ్ఝోకాసానం పన ఏవం అవత్వా ‘‘ఏకకులస్స అట్టో హోతి, నానాకులస్స అట్టో హోతీ’’తిఆదినా (పారా. ౪౮౪) నయేన ఏకకులనానాకులవసేన చ అన్తే ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో నామ అగామకే అరఞ్ఞే సమన్తా సత్తబ్భన్తరా ఏకూపచారో, తతో పరం నానూపచారోతి (పారా. ౪౯౪) చ ఏవం ఏకూపచారనానూపచారతా విభత్తా. తస్మా గామాదీసు పరిక్ఖిత్తం ఏకూపచారం, అపరిక్ఖిత్తం నానూపచారన్తి చ, అట్టాదిసు యం ఏకకులస్స, తం ఏకూపచారం, యం నానాకులస్స, తం నానూపచారన్తి చ గహేతబ్బం. అజ్ఝోకాసే వుత్తనయేన గహేతబ్బం. ఉపచారోతి హి ‘‘గామో ఏకూపచారో నానూపచారో’’తిఆదీసు ద్వారం, ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో’’తి ఏత్థ సమన్తా సత్తబ్భన్తరసఙ్ఖాతం పమాణన్తి అపరే.

అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియాతి భిక్ఖునో సఙ్ఘేన దిన్నా సమ్ముతి భిక్ఖుసమ్ముతి, తం వినాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యం సఙ్ఘో’’తిఆది. అవిప్పవాససమ్ముతిం దేతీతి అవిప్పవాసా సమ్ముతి, అవిప్పవాసాయ వా సమ్ముతి అవిప్పవాససమ్ముతి, తం ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన దేతీతి అత్థో.

సన్తరుత్తరేనాతి ‘‘అన్తర’’న్తి అన్తరవాసకో వుచ్చతి, ‘‘ఉత్తర’’న్తి ఉత్తరాసఙ్గో, సహ అన్తరేన ఉత్తరం సన్తరుత్తరం, తేన సన్తరుత్తరేన, సహ అన్తరవాసకేన ఉత్తరాసఙ్గేనాతి అత్థో. అన్తోఅరుణే పచ్చుద్ధటేతి నివత్తిత్వా సమ్పాపుణితుమసక్కోన్తేన తత్థేవ ఠత్వా అన్తో అరుణే పచ్చుద్ధటే. పచ్చాగన్తబ్బన్తి యథా రోగో న కుప్పతి, తథా పున చీవరస్స ఠపితట్ఠానం ఆగన్తబ్బం. యతో పట్ఠాయ హి సత్థం వా పరియేసతి, ‘‘గచ్ఛామీ’’తి ఆభోగం వా కరోతి, తతో పట్ఠాయ వట్టతి. ‘‘న దాని గమిస్సామీ’’తి ఏవం పన ధురనిక్ఖేపం కరోన్తేన పచ్చుద్ధరితబ్బం ‘‘అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠస్సతీ’’తి. తేనాహ ‘‘తత్థేవ వా ఠితేన పచ్చుద్ధరితబ్బ’’న్తి. సోతి యస్స సమ్ముతి దిన్నా, సో రోగో. లద్ధకప్పియమేవ పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థీతి అధిప్పాయో.

అధిట్ఠితచీవరతాతి తిచీవరాధిట్ఠాననయేన అధిట్ఠితచీవరతా. విప్పవాసో నామ యది బద్ధసీమాయం చీవరం హోతి, తతో బహి అరుణుట్ఠాపనం. అథ అబద్ధసీమాయం, యథావుత్తగామాదీనం బహి హత్థపాసాతిక్కమే అరుణుట్ఠాపనం. బద్ధసీమాయం పన యత్థ కత్థచి చీవరం ఠపేత్వా అన్తోసీమాయమేవ యత్థ కత్థచి వసితుం వట్టతి. ఇధ అపచ్చుద్ధరణం అకిరియాతి సమ్బన్ధో.

ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అకాలచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పురిమసిక్ఖాపదే వియ ఏత్థాపి భిక్ఖునాతి సామిఅత్థే కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా’’తిఆది. ‘‘అకాలచీవరం నామ అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్నం, అత్థతే కథినే సత్తమాసే ఉప్పన్నం, కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం, ఏతం అకాలచీవరం నామా’’తి (పారా. ౫౦౦) పదభాజనియం వుత్తత్తా ‘‘య్వాయం అనత్థతే కథినే’’తిఆదిమాహ. య్వాయం చీవరకాలో వుత్తోతి సమ్బన్ధో. వస్సానస్సాతి వస్సానసఙ్ఖాతస్స ఉతునో. పచ్ఛిమో మాసో నామ చీవరమాసో. తస్మిఞ్హి అనత్థతేపి కథినే ఉప్పన్నం చీవరం అనధిట్ఠితం, అవికప్పితం ఠపేతుం వట్టతి. పఞ్చ మాసాతి పచ్ఛిమకత్తికమాసో, హేమన్తికా చత్తారో చాతి పఞ్చ మాసా. అఞ్ఞదాతి అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే, అత్థతే కథినే సత్తమాసే. కాలేపీతి ‘‘అనత్థతే కథినే చీవరమాసో, అత్థతే కథినే పఞ్చ మాసా’’తి యథావుత్తచీవరకాలేపి. ‘‘ఆదినా నయేనా’’తి ఇమినా ‘‘దదామి దజ్జామీ’’తిఆదీనం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) సఙ్గహో. కిఞ్చాపి చేతాని సబ్బాని ‘‘అకాలచీవర’’న్తి వుత్తాని, తథాపి పిట్ఠిసమయేయేవ ఉప్పన్నాని ‘‘అకాలచీవర’’న్తి ఇధాధిప్పేతాని.

‘‘కాలే సఙ్ఘస్స ఇదం అకాలచీవర’’న్తి దిన్నం పన అకాలచీవరసామఞ్ఞతో అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం. యథా పిట్ఠిసమయే ఉప్పన్నం చీవరం వుట్ఠవస్సేహి, సేసేహి చ సమ్ముఖీభూతేహి భాజేతుం లబ్భతీతి అకాలచీవరం నామ జాతం, తథేవిదమ్పీతి తదిదం అకాలచీవరసామఞ్ఞం. యది ఏవం ‘‘పుగ్గలస్స వా ఇదం తుయ్హం ‘దమ్మీ’తిఆదినా నయేన దిన్న’’న్తి కస్మా వుత్తం, న హి పుగ్గలస్స ఆదిస్స దిన్నం కేనచి భాజనీయం హోతీతి? నాయం విరోధో, ఆదిస్స దానసామఞ్ఞతో లబ్భమానమత్థం దస్సేతుం తథా వుత్తన్తి. అత్తనో వా ధనేనాతి అత్తనో కప్పాససుత్తాదినా ధనేన. ఇమస్స ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ‘‘సీమాయ దేతీ’’తిఆది పుగ్గలాధిట్ఠాననయేన వుత్తం. ఏత్థ పన సీమాయ దానం ఏకా మాతికా, కతికాయ దానం దుతియా…పే… పుగ్గలస్స దానం అట్ఠమా.

‘‘పరిక్ఖేపారహట్ఠానేనా’’తి ఇమినా అపరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స ధువసన్నిపాతట్ఠానాదితో పఠమలేడ్డుపాతస్స అన్తో ఉపచారసీమాతి దస్సేతి. ఇదాని దుతియలేడ్డుపాతస్సపి అన్తో ఉపచారసీమాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. ధువసన్నిపాతట్ఠానమ్పి సీమాపరియన్తగతమేవ వేదితబ్బం. ఆవాసే వడ్ఢన్తే వడ్ఢతీతి సచే ఉపచారతో అబహిభూతో హుత్వా ఆవాసో వడ్ఢతీతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరియం పన ‘‘భిక్ఖూసుపి వడ్ఢన్తేసు వడ్ఢతీ’’తి వుత్తం. ‘‘సచే విహారే సన్నిపతితభిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకాబద్ధా హుత్వా యోజనసతమ్పి పూరేత్వా నిసీదన్తి, యోజనసతమ్పి ఉపచారసీమావ హోతి, సబ్బేసం లాభో పాపుణాతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) సమన్తపాసాదికాయం వుత్తం. భిక్ఖునీనం ఆరామపవేసనసేనాసనాపుచ్ఛనానీతి ఆగన్తుకగమికానం భిక్ఖునీనం ఆరామపవేసనాపుచ్ఛనం, సేనాసనాపుచ్ఛనఞ్చాతి అత్థో. తథా హి ఆగన్తుకాయ భిక్ఖునియా ఆరామపవేసనం ఆపుచ్ఛితబ్బం, గమికాయ సఙ్ఘికం దసవిధం సేనాసనం. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘భిక్ఖునీన’’న్తి వుత్తం, గమికస్స పన భిక్ఖుస్సాపి ఇమిస్సాయేవ సీమాయ వసేన సేనాసనాపుచ్ఛనం వేదితబ్బం.

పరివాసమానత్తారోచనన్తి పారివాసికమానత్తచారీనం పరివాసారోచనం, మానత్తారోచనఞ్చ. వస్సచ్ఛేదనిస్సయసేనాసనగ్గాహాదివిధానన్తి వస్సచ్ఛేదవిధానం, నిస్సయగ్గాహవిధానం, సేనాసనగ్గాహవిధానన్తి అత్థో. ఆదిసద్దేన నిస్సయపటిప్పస్సద్ధి, లాభగ్గాహో ఆగన్తుకవత్తం పూరేత్వా ఆరామపవేసనన్తి ఏవమాదికం సఙ్గణ్హాతి. ఇమిస్సావ సీమాయ వసేనాతి ఉపచారసీమాయేవాతి యథాసమ్భవం అన్తో, బహి చ ఇమస్స సబ్బస్స లబ్భనతో వుత్తం.

లాభత్థాయ ఠపితా సీమా లాభసీమా (మహావ. ౩౭౯), సా చ ఖో నేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుఞ్ఞాతా, న ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి ఠపితా, అపిచ ఖో లాభదాయకేహి. తేనాహ ‘‘యం రాజరాజమహామత్తాదయో’’తిఆది. సమన్తాతి విహారస్స సమన్తా. యన్తి సుఙ్కసస్సాది. ‘‘సీమం ఠపేన్తీ’’తి పాఠసేసో. ఏకస్స రఞ్ఞో ఆణాపవత్తిట్ఠానన్తి చోళభోగో కేరళభోగోతి ఏవం ఏకేకస్స రఞ్ఞో ఆణాపవత్తిట్ఠానం. ద్విధా ఆపో గతో ఏత్థాతి దీపో, ఓఘేన అనజ్ఝోత్థతో భూమిభాగో, సోవ సీమా దీపసీమా. తేనాహ సముద్దన్తేనా’’తిఆది. చక్కవాళసీమా చక్కవాళపబ్బతేనేవ పరిచ్ఛిన్నాతి ఆహ ‘‘ఏకచక్కవాళపబ్బతపరిక్ఖేపబ్భన్తరం చక్కవాళసీమా’’తి.

సేసాతి ఖణ్డసీమాదయో. ఖణ్డసీమాయ దేమాతి దిన్నన్తి ఖణ్డసీమాయ కేనచి కమ్మేన సన్నిపతితం సఙ్ఘం దిస్వా ‘‘ఖణ్డసీమాయం సఙ్ఘస్స దేమా’’తి దిన్నం. ఖణ్డసీమాయ ఠితే రుక్ఖే వా పబ్బతే వా ఠితోపి హేట్ఠా వా పథవివేమజ్ఝగతోపి ఖణ్డసీమాయేవ ఠితోతి వేదితబ్బో. సమానసంవాససీమాయ దిన్నన్తి ‘‘సమానసంవాససీమాయ దమ్మీ’’తి దిన్నం. ఏస నయో సేసేసుపి. ఖణ్డసీమా సీమన్తరికట్ఠానం న పాపుణాతి తత్థ సమానసంవాససీమాయ అభావతోతి అధిప్పాయో. సమానసంవాసఅవిప్పవాససీమాసు దిన్నస్స ఇదం నానాత్తం – ‘‘అవిప్పవాససీమాయ దమ్మీ’’తి దిన్నం గామట్ఠానం న పాపుణాతి. కస్మా? ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) వుత్తత్తా. ‘‘సమానసంవాససీమాయ దమ్మీ’’తి దిన్నం పన గామే ఠితానమ్పి పాపుణాతీతి. అబ్భన్తరసీమాఉదకుక్ఖేపసీమాసు దిన్నన్తి తత్థ ఉపోసథాదిఅత్థాయ సన్నిపతితే దిస్వా ‘‘ఇమిస్సా అబ్భన్తరసీమాయ దేమా’’తిఆదినా దిన్నం. జనపదరట్ఠరజ్జదీపచక్కవాళసీమాసుపి గామసీమాదీసు వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయోతి ఆహ ‘‘జనపదసీమాదీసూ’’తిఆది. ఏకోపి గన్త్వా సబ్బేసం సఙ్గణ్హితుం లభతీతి ఏకోపి గన్త్వా ఇధ వస్సగ్గేన భాజేత్వా గహేత్వా ఆగన్తుం లభతీతి అత్థో. ఏకోతి సభాగో ఏకో భిక్ఖు, అయమ్పి భాగమేవ గహేతుం లభతి. తేనాహ ‘‘సభాగానం భాగం గణ్హాతీ’’తి.

ఏవం తావ యో సీమం పరామసిత్వా దేతి, తస్స దానే వినిచ్ఛయం వత్వా ఇదాని యో ‘‘అసుకసీమాయా’’తి వత్తుం న జానాతి, కేవలం ‘‘సీమా’’తి వచనమత్తమేవ జానన్తో విహారం ఆగన్త్వా ‘‘సీమాయ దమ్మీ’’తి వా ‘‘సీమట్ఠకసఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వా భణతి, తత్థ వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘యో పన విహారం పవిసిత్వా’’తిఆదిమాహ. కతరన్తి కతరసీమం. అహమేతం భేదం న జానామీతి అహం ‘‘అసుకా సీమా’’తి ఏతం విభాగం న జానామి. ఉపచారసీమట్ఠేహి భాజేతబ్బం లాభస్స ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛిన్నత్తాతి అధిప్పాయో. సాతి సమానలాభకతికా.

యత్థ మయ్హం ధువకారా కరీయన్తీతి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ఏత్థ యస్మిం విహారే తస్స చీవరదాయకస్స సన్తకం సఙ్ఘస్స పాకవత్తం వా వత్తతి. యస్మిం విహారే భిక్ఖూ అత్తనో భారం కత్వా సదా గేహే భోజేతి, యత్థ వా అనేన ఆవాసో వా కారితో, సలాకభత్తాదీని వా నిబద్ధాని, ఇమే ధువకారా నామ. యేన పన సకలోపి విహారో పతిట్ఠాపితో, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేనాహ ‘‘యత్థ తస్స పాకవత్తం వా వత్తతీ’’తిఆది. తత్థ పాకవత్తన్తి దానవత్తం. వత్తతీతి పవత్తతి. యతోతి యస్మా విహారా. యత్థాతి యస్మిం విహారే. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు విహారేసు. మాతికం ఆరోపేత్వాతి ఏకస్మిం విహారే భిక్ఖూ బహుతరా, ఏకస్మిం థోకతరా, ఏకఞ్చ వత్థం, ధువకారట్ఠానఞ్చ బహుకం, కత్థ దేమాతి పుచ్ఛిత్వా, యది పన మఞ్చో వా పీఠం వా ఏకమేవ హోతి, తం పుచ్ఛిత్వా యస్స వా విహారస్స, ఏకవిహారేపి వా యస్స సేనాసనస్స సో విచారేతి, తత్థ దాతబ్బం. సచేపి ‘‘అసుకభిక్ఖు గణ్హతూ’’తి వదతి, వట్టతి. అథ ‘‘మయ్హం ధువకారే దేథా’’తి వత్వా అవిచారేత్వావ గచ్ఛతి, సఙ్ఘస్సపి విచారేతుం వట్టతి. ఏవం పన విచారేతబ్బం – ‘‘సఙ్ఘత్థేరస్స వసనట్ఠానే దేథా’’తి వత్తబ్బం. సచే తత్థ సేనాసనం పరిపుణ్ణం హోతి, యత్థ నప్పహోతి, తత్థ దాతబ్బం. సచే ఏకో భిక్ఖు ‘‘మయ్హం వసనట్ఠానే సేనాసనపరిభోగభణ్డం నత్థీ’’తి వదతి, తత్థ దాతబ్బం.

సఙ్ఘస్స దమ్మీతి దిన్నన్తి ‘‘ఇమాని చీవరాని సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి ఏవం దిన్నం. తతో బహిద్ధాపీతి ఉపచారసీమాతో బహిద్ధాపి. తేహి సద్ధిన్తి ఉపచారసీమాగతేహి సద్ధిం. ఏకాబద్ధానఞ్చ పాపుణాతి పరిసావసేన వడ్ఢితా సీమా హోతీతి కత్వాతి అధిప్పాయో. తస్మాతి యస్మా ఉపచారసీమాగతానం పాపుణాతి, యస్మా చ తతో బహిద్ధాపి ఉపచారసీమోక్కన్తేహి ఏకాబద్ధానం పాపుణాతి, తస్మా. తేసన్తి ఉపచారసీమాగతానం, తతో బహిద్ధా తేహి సద్ధిం ఏకాబద్ధానఞ్చ. గాహతే సతీతి అన్తేవాసికాదికే గణ్హన్తే సతి. అసమ్పత్తానమ్పీతి ఉపచారసీమాయం ఠితేహి ఘణ్టిం పహరిత్వా కాలం ఘోసేత్వా లాభభాజనట్ఠానం అసమ్పత్తానమ్పి ఉపచారసీమాయ పవిట్ఠానం, తేహి వా సద్ధిం ఏకాబద్ధానం హుత్వా అత్తనో విహారద్వారే వా అన్తోవిహారేయేవ వా ఠితానఞ్చాతి అత్థో. భాగో దాతబ్బోతి సఙ్ఘనవకస్స దిన్నేపీతి అధిప్పాయో. దుతియభాగే పన థేరాసనం ఆరుళ్హే ఆగతానం పఠమభాగో న పాపుణాతి. దుతియభాగతో వస్సగ్గేన దాతబ్బం.

సచే పన ‘‘బహిఉపచారసీమాయం ఠితానం దేథా’’తి వదన్తి, న దాతబ్బం. యది పన విహారో మహా హోతి, థేరాసనతో పట్ఠాయ వత్థేసు దీయమానేసు అలసజాతికా మహాథేరా పచ్ఛా ఆగచ్ఛన్తి, ‘‘భన్తే, వీసతివస్సానం దీయతి, తుమ్హాకం ఠితికా అతిక్కన్తా’’తి న వత్తబ్బా. ఠితికం ఠపేత్వా తేసం దత్వా పచ్ఛా ఠితికాయ దాతబ్బం.

‘‘అసుకవిహారే కిర బహుచీవరం ఉప్పన్న’’న్తి సుత్వా యోజనన్తరికవిహారతోపి భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి, సమ్పత్తసమ్పత్తానం ఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ దాతబ్బం, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయ చీవరక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

ఏవం విహారం పవిసిత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి దిన్నేసు వినిచ్ఛయం వత్వా ఇదాని బహిఉపచారసీమాయం భిక్ఖుం దిస్వా ‘‘సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి దిన్నేసు వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏకాబద్ధపరిసాయ పాపుణాతీతి సచే యోజనం ఫరిత్వా పరిసా ఠితా హోతి, ఏకాబద్ధా చే, సబ్బేసం పాపుణాతీతి అత్థో. ఏకాబద్ధతా చేత్థ ద్వాదసహత్థబ్భన్తరతో పరిచ్ఛిన్దితబ్బా. తేనాహ ‘‘యే పనా’’తిఆది.

ఉభతోసఙ్ఘస్స దిన్నన్తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ‘‘ఉభతోసఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి దిన్నం. ‘‘ద్వేధాసఙ్ఘస్స దమ్మి, ద్విన్నం సఙ్ఘానం దమ్మి, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స చ దమ్మీ’’తి వుత్తేపి ఉభతోసఙ్ఘస్స దిన్నమేవ హోతి. ఉపడ్ఢం భిక్ఖూనం, ఉపడ్ఢం భిక్ఖునీనం దాతబ్బన్తి ద్వే భాగే సమే కత్వా ఏకో భాగో భిక్ఖూనం, ఏకో భాగో భిక్ఖునీనం దాతబ్బో. గహేతుం లభతి ఉభతోసఙ్ఘగ్గహణేన గహితత్తాతి అధిప్పాయో. చేతియస్సాతి థూపాదినో. తఞ్హి ధాతాయతనాదిభావేన చితత్తా, లోకస్స చిత్తీకారట్ఠానతాయ చ ‘‘చేతియ’’న్తి వుచ్చతి. న కోచి విసేసోతి ఆహ ‘‘ఇధ పన చేతియస్సా’’తిఆది.

‘‘ఉభతోసఙ్ఘస్స చ తుయ్హఞ్చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తే పన ద్వావీసతికోట్ఠాసే కత్వా దస భిక్ఖూనం, దస భిక్ఖునీనం, ఏకో పుగ్గలస్స, ఏకో చేతియస్స దాతబ్బో. తత్థ పుగ్గలో సఙ్ఘతోపి అత్తనో వస్సగ్గేన పున గహేతుం లభతి, చేతియస్స ఏకోయేవ. అయం పన వారో యథావుత్తేనేవ నయేన ఞాయతీతి కత్వా ఇధ న వుత్తో. సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) పన వుత్తోయేవ.

న మజ్ఝే భిన్దిత్వా దాతబ్బం ‘‘భిక్ఖునీన’’న్తి పుగ్గలికవసేన వుత్తత్తా. పుగ్గలో విసుం న లభతీతి పుబ్బే వియ విసుం పుగ్గలికకోట్ఠాసం న లభతి. పాపుణనట్ఠానతో ఏకమేవ లభతీతి అత్తనో వస్సగ్గేన పత్తబ్బట్ఠానతో ఏకమేవ కోట్ఠాసం లభతి. కస్మా? భిక్ఖుసఙ్ఘగ్గహణేన గహితత్తా. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ భిక్ఖునీనఞ్చ తుయ్హఞ్చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తేపి చేతియస్స ఏకపుగ్గలపటివీసో లబ్భతి, పుగ్గలస్స విసుం న లబ్భతి. తస్మా ఏకం చేతియస్స దత్వా అవసేసం భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ గణేత్వా భాజేతబ్బం. తేనాహ ‘‘చేతియస్స చాతి వుత్తే పనా’’తిఆది.

తేహి సద్ధిం పుగ్గలచేతియపరామసనం అనన్తరనయసదిసమేవాతి తేహి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి సద్ధిం పుగ్గలస్స చ చేతియస్స చ గహణం అనన్తరనయసదిసమేవాతి అత్థో. ‘‘భిక్ఖూనఞ్చ భిక్ఖునీనఞ్చ తుయ్హఞ్చ, భిక్ఖూనఞ్చ భిక్ఖునీనఞ్చ చేతియస్స చ, భిక్ఖూనఞ్చ భిక్ఖునీనఞ్చ తుయ్హఞ్చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తేపి చేతియస్స ఏకపటివీసో లబ్భతి, పుగ్గలస్స విసుం నత్థి, భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ గణేత్వావ భాజేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. పుగ్గలస్స విసుం న లబ్భతీతి పుగ్గలస్స విసుం పటివీసో న లబ్భతి, వస్సగ్గేన ఏకోవ లబ్భతీతి అత్థో. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తే పన చేతియస్స విసుం పటివీసో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘చేతియస్స పన లబ్భతీ’’తి. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ తుయ్హఞ్చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తేపి చేతియస్సేవ విసుం లబ్భతి, న పుగ్గలస్స. చేతియస్స పన లబ్భతియేవాతి ‘‘భిక్ఖూనఞ్చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తే పన చేతియస్స విసుం పటివీసో లబ్భతీతి అత్థో. ‘‘భిక్ఖూనఞ్చ తుయ్హఞ్చ చేతియస్స చా’’తి వుత్తేపి చేతియస్సేవ విసుం లబ్భతి, న పుగ్గలస్స. భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఆదిం కత్వాపి ఏవమేవ యోజేతబ్బం.

ఏత్థాహ – యం పనేతరహి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) పణ్డితమనుస్సా సధాతుకం పటిమం వా చేతియం వా ఠపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స ఉభతోసఙ్ఘస్స దానం దేన్తి, పటిమాయ వా చేతియస్స వా పురతో ఆధారకే పత్తం ఠపేత్వా దక్ఖిణోదకం దత్వా ‘‘బుద్ధానం దేమా’’తి, తత్థ యం పఠమం ఖాదనీయం భోజనీయం దేన్తి, విహారం వా ఆహరిత్వా ‘‘ఇదం చేతియస్స దేమా’’తి పిణ్డపాతఞ్చ మాలాగన్ధాదీని చ దేన్తి, తత్థ కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? వుచ్చతే – మాలాగన్ధాదీని తావ చేతియే ఆరోపేతబ్బాని, వత్థేహి పటాకా, తేలేన పదీపా కాతబ్బా, పిణ్డపాతమధుఫాణితాదీని పన యో నిబద్ధచేతియజగ్గకో హోతి పబ్బజితో వా గహట్ఠో వా, తస్స దాతబ్బాని. నిబద్ధజగ్గకే అసతి ఆహటభత్తం ఠపేత్వా వత్తం కత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. ఉపకట్ఠే కాలే భుఞ్జిత్వా పచ్ఛాపి వత్తం కాతుం వట్టతియేవ.

మాలాగన్ధాదీసు చ యం కిఞ్చి ‘‘ఇదం హరిత్వా చేతియపూజం కరోథా’’తి వుత్తే దూరమ్పి హరిత్వా పూజేతబ్బం. ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స హరా’’తి వుత్తేపి హరితబ్బం. సచే పన ‘‘అహం పిణ్డాయ చరామి, ఆసనసాలాయం భిక్ఖూ అత్థి, తే హరిస్సన్తీ’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, తుయ్హంయేవ దమ్మీ’’తి వదతి, భుఞ్జితుం వట్టతి. అథ పన ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దస్సామీ’’తి హరన్తస్స గచ్ఛతో అన్తరావ కాలో ఉపకట్ఠో హోతి, అత్తనో పాపేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి.

వస్సంవుట్ఠసఙ్ఘస్స దమ్మీతి వదతీతి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) ‘‘వస్సంవుట్ఠసఙ్ఘస్స ఇమాని చీవరాని దమ్మీ’’తి వదతి. తేసం బహిసీమట్ఠానమ్పి పాపుణాతీతి అత్థతే కథినే బహిసీమట్ఠానమ్పి యావ కథినస్స ఉబ్భారా పాపుణాతి, తస్మా దిసాపక్కన్తస్సాపి సతి పటిగ్గాహకే దాతబ్బం. అనత్థతే పన కథినే అన్తోహేమన్తే, ఏవఞ్చ పన వత్వా దిన్నం పచ్ఛిమవస్సంవుట్ఠానమ్పి పాపుణాతి. యత్థ కత్థచీతి యేసు కేసుచి విహారేసు. ఏవం వదతీతి ‘‘వస్సంవుట్ఠసఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వదతి. తత్ర సమ్ముఖీభూతానం సబ్బేసం పాపుణాతి పిట్ఠిసమయే ఉప్పన్నత్తా. సచే పన ‘‘వస్సం వసన్తానం దమ్మీ’’తి వదతి, అన్తోవస్సేయేవ వస్సం వసన్తావ లభన్తి, ఛిన్నవస్సా న లభన్తి. చీవరమాసే పన ‘‘వస్సం వసన్తానం దమ్మీ’’తి వుత్తే పచ్ఛిమికాయ వస్సూపగతానంయేవ పాపుణాతి, పురిమికాయ వస్సూపగతానఞ్చ ఛిన్నవస్సానఞ్చ న పాపుణాతి.

చీవరమాసతో పట్ఠాయ యావ హేమన్తస్స పచ్ఛిమో దివసో, తావ ‘‘వస్సావాసికం దేమా’’తి వుత్తే కథినం అత్థతం వా హోతు, అనత్థతం వా, అతీతవస్సంవుట్ఠానంయేవ పాపుణాతి. గిమ్హానం పఠమదివసతో పట్ఠాయ వుత్తే పన మాతికా ఆరోపేతబ్బా ‘‘అతీతవస్సావాసస్స పఞ్చ మాసా అతిక్కన్తా, అనాగతో చతుమాసచ్చయేన భవిస్సతి, కతరవస్సావాసస్స దేసీ’’తి. సచే ‘‘అతీతవస్సంవుట్ఠానం దమ్మీ’’తి వదతి, తంఅన్తోవస్సంవుట్ఠానమేవ పాపుణాతి, దిసా పక్కన్తానమ్పి సభాగా గణ్హితుం లభన్తి.

సచే ‘‘అనాగతే వస్సావాసికం దమ్మీ’’తి వదతి, తం ఠపేత్వా వస్సూపనాయికదివసే గహేతబ్బం. అథ ‘‘అగుత్తో విహారో, చోరభయం అత్థి, న సక్కా ఠపేతుం, గణ్హిత్వా వా ఆహిణ్డితు’’న్తి వుత్తే ‘‘సమ్పత్తానం దమ్మీ’’తి వదతి, భాజేత్వా గహేతబ్బం. సచే వదతి ‘‘ఇతో మే, భన్తే, తతియే వస్సే వస్సావాసికం న దిన్నం, తం దమ్మీ’’తి, తస్మిం అన్తోవస్సే వుట్ఠభిక్ఖూనం పాపుణాతి. సచే తే దిసా పక్కన్తా, అఞ్ఞో విస్సాసికో గణ్హాతి, దాతబ్బం. అథ ఏకోయేవ అవసిట్ఠో, సేసా కాలఙ్కతా, సబ్బం ఏకస్సేవ పాపుణాతి. సచే ఏకోపి నత్థి, సఙ్ఘికం హోతి, సమ్ముఖీభూతేహి భాజితబ్బం.

యేహి నిమన్తితేహి యాగు పీతాతి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) నిమన్తితేహి యేహి భిక్ఖూహి యాగు పీతా, యేహి పన భిక్ఖాచారవత్తేన ఘరద్వారేన గచ్ఛన్తేహి వా ఘరం పవిట్ఠేహి వా యాగు లద్ధా, యేసం వా ఆసనసాలతో పత్తం ఆహరిత్వా మనుస్సేహి నీతా, యేసం వా థేరేహి పేసితా, తేసం న పాపుణాతి. సచే పన నిమన్తితభిక్ఖూహి సద్ధిం అఞ్ఞేపి బహూ ఆగన్త్వా అన్తోగేహఞ్చ బహిగేహఞ్చ పూరేత్వా నిసిన్నా, దాయకో చ ఏవం వదతి ‘‘నిమన్తితా వా హోన్తు, అనిమన్తితా వా, యేసం మయా యాగు దిన్నా, సబ్బేసం ఇమాని వత్థాని హోన్తూ’’తి, సబ్బేసం పాపుణాతి. యేహి పన థేరానం హత్థతో యాగు లద్ధా, తేసం న పాపుణాతి. అథ సో ‘‘యేహి మయ్హం యాగు పీతా, సబ్బేసం హోతూ’’తి వదతి, సబ్బేసం పాపుణాతి. భత్తఖజ్జకాదీహీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేనపి చీవరసేనాసనభేసజ్జానం గహణం.

పుగ్గలస్సాతి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) సమ్ముఖాసమ్ముఖభూతస్స పుగ్గలస్స. తేనాహ ‘‘ఇదం చీవర’’న్తిఆది. సచే పన ‘‘ఇదం తుమ్హాకఞ్చేవ తుమ్హాకం అన్తేవాసికానఞ్చ దమ్మీ’’తి ఏవం వదతి, థేరస్స చ అన్తేవాసికానఞ్చ పాపుణాతి. ఉద్దేసం గహేతుం ఆగతో, గహేత్వా గచ్ఛన్తో చ అత్థి, తస్సాపి పాపుణాతి. తుమ్హేహి సద్ధిం నిబద్ధచారికభిక్ఖూనం దమ్మీ’’తి వుత్తే ఉద్దేసన్తేవాసికానం వత్తం కత్వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీని గహేత్వా విచరన్తానం సబ్బేసం పాపుణాతి. ఏత్థాతి అట్ఠసు మాతికాసు. యది పన అయమేత్థ సఙ్ఖేపకథా, విత్థారో పన కథం ఞాతబ్బోతి ఆహ ‘‘సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో’’తి. సమన్తపాసాదికాయం చీవరక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వుత్తోతి అత్థో.

‘‘ఞాతకేహి వా మే చీవరత్థాయ పేసితం, మిత్తేహి వా పేసితం, తే ఆభతే చీవరే దస్సన్తీ’’తి ఏవం ఞాతితో వా మిత్తతో వా పచ్చాసా హోతీతి వేదితబ్బం. కప్పియభణ్డేనాతి కప్పాససుత్తాదినా అత్తనో ధనేన. సణ్హన్తి సుఖుమం. అఞ్ఞం పచ్చాసాచీవరం లభిత్వా ఏవ కాలబ్భన్తరే కారేతబ్బన్తి అఞ్ఞం మూలచీవరసదిసం పచ్చాసాచీవరం లభిత్వాయేవ మాసబ్భన్తరే కారేతబ్బం. తఞ్చ ఖో సతియాయేవ పచ్చాసాయ, అసతియా పన పచ్చాసాయ మూలచీవరం దసాహం చే సమ్పత్తం, తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బం. తేనాహ ‘‘సచే న లభతీ’’తిఆది. పచ్చాసాచీవరమ్పి పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బన్తి పఠమతరం ఉప్పన్నం థూలపచ్చాసాచీవరమ్పి సన్ధాయ వుత్తం. పి-సద్దేన న కేవలం మూలచీవరమేవాతి దస్సేతి.

అకాలచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘అమ్హాకమేవ ఞాతీ’’తి ఞాయతీతి ఞాతి, సావ ఞాతికా, న ఞాతికా అఞ్ఞాతికా, తాయ అఞ్ఞాతికాయ. తేనాహ ‘‘న ఞాతికాయా’’తి. మాతితో వా పితితో వాతి మాతిపక్ఖతో వా పితిపక్ఖతో వా. యావ సత్తమం యుగన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౦౩-౫౦౫) యావ సత్తమస్స పురిసస్స, సత్తమాయ వా ఇత్థియా ఆయుప్పమాణం, యావ పితామహయుగం పితామహియుగం మాతామహయుగం మాతామహియుగన్తి వుత్తం హోతి. అథ వా యావ సత్తమం యుగన్తి యావ సత్తమద్వన్దన్తి అత్థో. యుగసద్దో చేత్థ ఏకసేసనయేన దట్ఠబ్బో ‘‘యుగో చ యుగో చ యుగా’’తి. ఏవఞ్హి తత్థ తత్థ ద్వన్దం గహితం హోతి. కేనచి ఆకారేన అసమ్బద్ధాయాతి భాతుభగినిభాగినేయ్యపుత్తపపుత్తాదీసు యేన కేనచి ఆకారేన అసమ్బద్ధాయ. పితా, పితుపితా, తస్స పితా, తస్సాపి పితాతి ఏవం యావ సత్తమా యుగా, పితా, పితుమాతా, తస్సా పితా చ మాతా చ భాతా చ భగినీ చ, పుత్తా చ, ధీతరో చాతి ఏవమ్పి ఉద్ధఞ్చ అధో చ యావ సత్తమా యుగా, పితా, పితుభాతా, పితుభగినీ, పితుపుత్తా, పితుధీతరో, తేసమ్పి పుత్తధీతుపరమ్పరాతి ఏవమ్పి యావ సత్తమా యుగా, మాతా, మాతుమాతా, తస్సా మాతా, తస్సాపి మాతాతి ఏవం యావ సత్తమా యుగా, మాతా, మాతుపితా, తస్స పితా చ మాతా చ భాతా చ భగినీ చ పుత్తా చ ధీతరో చాతి ఏవమ్పి ఉద్ధఞ్చ అధో చ యావ సత్తమా యుగా, మాతా, మాతుభాతా, మాతుభగినీ, మాతుపుత్తా, మాతుధీతరో, తేసమ్పి పుత్తధీతుపరమ్పరాతి ఏవమ్పి యావ సత్తమా యుగా, తావ నేవ మాతుసమ్బన్ధేన, న పితుసమ్బన్ధేన యా సమ్బద్ధా, సా ‘‘అఞ్ఞాతికా నామా’’తి వుత్తం హోతి.

సాకియానియో వియాతి పఞ్చసతమత్తా సాకియానియో వియ. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, తస్మా భిక్ఖుభావే ఠత్వా పరివత్తలిఙ్గా భిక్ఖునియోపి ఇధ సుద్ధభిక్ఖుసఙ్ఘే ‘‘ఉపసమ్పన్నా’’ ఇచ్చేవ వేదితబ్బా. ఉభతోసఙ్ఘే వాతి భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఞత్తిచతుత్థేన, భిక్ఖుసఙ్ఘే ఞత్తిచతుత్థేనాతి ఏవం ఉభతోసఙ్ఘే వా. పురాణచీవరన్తి ఏత్థ చీవరన్తి నివాసనపారుపనుపగమేవ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘రజిత్వా’’తిఆది. కప్పం కత్వాతి కప్పబిన్దుం దత్వా. ‘‘ఇమినా అదిన్నకప్పం పాచిత్తియవత్థు న హోతీతి దస్సేతీ’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౦౫) వదన్తి. పరిభోగసీసేనాతి కాయేన ఫుసిత్వా పరిభోగసీసేన. అంసేతి జత్తుమ్హి. మత్థకేతి సీసమత్థకే. సచే పన పచ్చత్థరణస్స హేట్ఠా కత్వా నిపజ్జతి, హత్థేహి వా ఉక్ఖిపిత్వా ఆకాసే వితానం కత్వా సీసేన అసమ్ఫుసన్తో గచ్ఛతి, అయం పరిభోగో నామ న హోతి.

కాయవికారం వా కరోతీతి యథా సా ‘‘ధోవాపేతుకామో అయ’’న్తి జానాతి, ఏవం కాయవికారం కరోతి. ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసే ఠత్వా ఉపరి వా ఖిపతీ’’తి ఇమినా ఉపచారం ముఞ్చిత్వా ఓరతో ఖిపన్తస్స అనాపత్తీతి దస్సేతి. అఞ్ఞస్స వా హత్థే పేసేతీతి అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసే ఠత్వా సిక్ఖమానసామణేరసామణేరిఉపాసకఇత్థియాదీసు యస్స కస్సచి అఞ్ఞస్స హత్థే వా పేసేతి. సోతి ఉపాసకో చ సామణేరో చ. ఉపసమ్పజ్జిత్వా ధోవతీతి ఏత్థ ఉపాసకో లిఙ్గే పరివత్తే భిక్ఖునీసు పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా ధోవతి, సామణేరో లిఙ్గే పరివత్తే భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పజ్జిత్వా ధోవతీతి యథాయోగం అత్థో గహేతబ్బో. సచే పన భిక్ఖునియా హత్థే దిన్నం హోతి, సచే లిఙ్గే పరివత్తే ధోవతి, వట్టతి.

ఏత్థ చ ఏకస్స తిక్ఖత్తుం నిస్సజ్జనాభావతో తీణిపి కారేన్తస్స ఏకేన నిస్సగ్గియం, ద్వీహి ద్వే దుక్కటాని. ద్వే కారేన్తస్స ఏకేన నిస్సగ్గియం, దుతియేన దుక్కటం. తేనాహ ‘‘ధోవనాదీని తీణీ’’తిఆది. ‘‘ఏకేన వత్థునా’’తి పఠమం కత్వా నిట్ఠాపితం సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన ‘‘ఇమం చీవరం రజిత్వా ధోవిత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తే సా భిక్ఖునీ పఠమం ధోవిత్వా పచ్ఛా రజతి, నిస్సగ్గియేన దుక్కటమేవ, ఏవం సబ్బేసు విపరీతవచనేసు నయో నేతబ్బో. సచే పన ‘‘ధోవిత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తా ధోవతి చేవ రజతి చ, ధోవాపనపచ్చయా ఏవ ఆపత్తి, రజనే అనాపత్తి. ఏవం సబ్బత్థ. తేనాహ ‘‘సచే పన‘ధోవా’తి వుత్తా’’తిఆది. భిక్ఖూనం వసేన ఏకతో ఉపసమ్పన్నాయ ధోవాపేన్తస్స యథావత్థుకమేవాతి ఆహ ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘవసేనా’’తిఆది.

అఞ్ఞస్స వా సన్తకన్తి అఞ్ఞస్స సన్తకం పురాణచీవరం ధోవాపేన్తస్సాతి అత్థో. నిసీదనపచ్చత్థరణన్తి అఞ్ఞస్స వా అత్తనో వా సన్తకం నిసీదనఞ్చేవ పచ్చత్థరణఞ్చ. నివాసనపారుపనుపగస్సేవ చ ఇధ ‘‘పురాణచీవర’’న్తి అధిప్పేతత్తా అత్తనో సన్తకమ్పి నిసీదనపచ్చత్థరణం ధోవాపేన్తస్స దుక్కటమేవ హోతి, న నిస్సగ్గియం. అవుత్తా వా ధోవతీతి ఉద్దేసాయ వా ఓవాదాయ వా ఆగతా కిలిట్ఠచీవరం దిస్వా ఠపితట్ఠానతో వా గహేత్వా, ‘‘దేథ అయ్య, ధోవిస్సామీ’’తి ఆహరాపేత్వా వా ధోవతి చేవ రజతి చ ఆకోటేతి చ, అయం అవుత్తా ధోవతి నామ. యాపి ‘‘ఇమం చీవరం ధోవా’’తి దహరం వా సామణేరం వా ఆణాపేన్తస్స భిక్ఖునో వచనం సుత్వా ‘‘ఆహరథయ్య, అహం ధోవిస్సామీ’’తి ధోవతి, తావకాలికం వా గహేత్వా ధోవిత్వా రజిత్వా దేతి, అయమ్పి అవుత్తా ధోవతి నామ.

అఞ్ఞం వా పరిక్ఖారన్తి ఉపాహనత్థవికపత్తత్థవికఅంసబద్ధకకాయబన్ధనమఞ్చపీఠతట్టికాదిం యం కిఞ్చి. ‘‘ఉపచారే ఠత్వా’’తి వచనతో పేసిత్వా ధోవనేపి అనాపత్తి. ఉపచారేతి అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసే.

పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛన్నన్తి ఖోమాదీనం ఛన్నం చీవరానం మజ్ఝే. ఉపచారం ముఞ్చిత్వాతి ద్వాదసహత్థూపచారం ముఞ్చిత్వా. పి-సద్దేన ధమ్మకథం కథేన్తస్స చతస్సో పరిసా చీవరాని చ నానావిరాగవత్థాని చ ఆహరిత్వా పాదమూలే ఠపేన్తి, ఉపచారే వా ఠత్వా ఉపరి ఖిపన్తి, ‘‘సచే సాదియతి, పటిగ్గహితమేవా’’తి ఏత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. ఖిపతూతి దివా వా రత్తిభాగే వా ఖిపతు. పటిగ్గహితమేవ హోతీతి కిఞ్చాపి ‘‘ఇదం భిక్ఖునియా, ఇదం అఞ్ఞేస’’న్తి ఞాతుం న సక్కా, తథాపి అచిత్తకభావేన గహితమేవ హోతి. యస్స కస్సచి పన అనుపసమ్పన్నస్సాతి సిక్ఖమానసామణేరసామణేరిఉపాసకఉపాసికాదీసు యస్స కస్సచి అనుపసమ్పన్నస్స. ఠపితన్తి భిక్ఖునియా ఠపితం. పంసుకూలం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘అస్సామికం ఇద’’న్తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా. అస్సామికఞ్హి ‘‘పంసుకూల’’న్తి వుచ్చతి. ఇమినా ‘‘అమ్హాకమత్థాయ ఠపిత’’న్తిఆదికాయ సఞ్ఞాయ గహేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. అఞ్ఞత్ర పారివత్తకాతి పరివత్తేతబ్బం పరివత్తం, పరివత్తమేవ పారివత్తకం, పరివత్తేత్వా దియ్యమానం, తం వినాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యం అన్తమసో హరీటకక్ఖణ్డమ్పీ’’తిఆది. ఆభోగం కత్వాతి చిత్తేన సమన్నాహరిత్వా. సచే భిక్ఖునీ వస్సావాసికమ్పి దేతి, తమ్పి యథావుత్తవిధానం అకత్వా గహేతుం న వట్టతీతి వేదితబ్బం.

పటిలాభేనాతి గహణేన. తికపాచిత్తియన్తి తీణి పరిమాణాని అస్సాతి తికం,తికఞ్చ తం పాచిత్తియఞ్చాతి తికపాచిత్తియం, అఞ్ఞాతికాయ ఞాతికసఞ్ఞివేమతికఅఞ్ఞాతికసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియానీతి అత్థో. ఏకతోఉపసమ్పన్నాయాతి భిక్ఖునీనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ. తాయ హి హత్థతో అఞ్ఞత్ర పారివత్తకా చీవరం పటిగ్గణ్హన్తస్స దుక్కటం, భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ పన పాచిత్తియమేవ. ‘‘పత్తత్థవికాదిమ్హి చ అనధిట్ఠాతబ్బపరిక్ఖారే’’తి ఇమినా భిసిచ్ఛవిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. సా హి మహన్తాపి సేనాసనసఙ్గహితత్తా చీవరసఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి నేవ అధిట్ఠానుపగా, న వికప్పనుపగా చ. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం ‘‘సచేపి మఞ్చప్పమాణా భిసిచ్ఛవి హోతి, వట్టతియేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౧౪). ‘‘హత్థతో చీవరం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి వచనతో పన అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా పేసితగ్గహణేపి అనాపత్తి. పటిగ్గహణతో, పరివత్తనాకరణతో చ కిరియాకిరియం.

చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

గేహస్స పతి జేట్ఠోతి గహపతి, తం గహపతిం, ఇధ పన అపబ్బజితో యో కోచి మనుస్సో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘భిక్ఖూసు అపబ్బజితమనుస్స’’న్తి. ఏసేవ నయో గహపతానిన్తి ఏత్థాపి. ‘‘విఞ్ఞాపేయ్యా’’తి ఇదం సుద్ధకత్తుఅత్థే చ హేతుకత్తుఅత్థే చ వత్తతీతి ఆహ ‘‘యాచేయ్య వా యాచాపేయ్య వా’’తి. యాచాపనఞ్చేత్థ అత్తనో అత్థాయేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ పన కత్వా ‘‘అనాణత్తిక’’న్తి ఇదం సమత్థితం హోతి. అఞ్ఞత్ర సమయాతి సమేతి ఏత్థ, ఏతేన వా సంగచ్ఛతి సత్తో, సభావధమ్మో వా సహజాతాదీహి, ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో, ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం, కరణం వియ చ కప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతి, తం సమయం ఠపేత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యో అచ్ఛిన్నచీవరో వా హోతీ’’తిఆది. తత్థ రాజాదీసు యేహి కేహిచి అచ్ఛిన్నం చీవరం ఏతస్సాతి అచ్ఛిన్నచీవరో. యథాహ ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరో నామ భిక్ఖుస్స చీవరం అచ్ఛిన్నం హోతి, రాజూహి వా చోరేహి వా ధుత్తేహి వా యేహి కేహిచి వా అచ్ఛిన్నం హోతీ’’తి. అగ్గిఆదీసు యేన కేనచి నట్ఠం చీవరమేతస్సాతి నట్ఠచీవరో. యథాహ ‘‘నట్ఠచీవరో నామ భిక్ఖుస్స చీవరం అగ్గినా వా దడ్ఢం హోతి, ఉదకేన వా వూళ్హం హోతి, ఉన్దూరేహి వా ఉపచికాహి వా ఖాయితం హోతి, పరిభోగజిణ్ణం వా హోతీ’’తి (పారా. ౫౧౯). సమయాతి అఞ్ఞత్రసద్దాపేక్ఖాయ ఉపయోగత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘తం సమయ’’న్తి. అఞ్ఞస్మిన్తి అఞ్ఞస్మిం సమయే.

తికపాచిత్తియన్తి అఞ్ఞాతకే అఞ్ఞాతకసఞ్ఞివేమతికఞ్ఞాతకసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. సమయేతి యథావుత్తే అచ్ఛిన్నచీవరకాలే చ నట్ఠచీవరకాలే చ. ఞాతకప్పవారితే వా విఞ్ఞాపేన్తస్సాతి ఞాతకే, పవారితే చ ‘‘తుమ్హాకం సన్థతం దేథా’’తి యాచన్తస్స. ఏత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౧) చ సఙ్ఘవసేన పవారితే పమాణమేవ యాచితుం వట్టతి, పుగ్గలికవసేన పవారితే పన యం యం పవారేన్తి, తం తమేవ విఞ్ఞాపేతబ్బం. యో హి చతూహి పచ్చయేహి పవారేత్వా సయమేవ సల్లక్ఖేత్వా కాలానుకాలం చీవరాదీని దివసే దివసే యాగుభత్తాదీని దేతి, ఏవం యేన యేన అత్థో, తం తం దేతి, తస్స విఞ్ఞాపనకిచ్చం నత్థి. యో పన పవారేత్వా బాలతాయ వా సతిసమ్మోసేన వా న దేతి, సో విఞ్ఞాపేతబ్బో. యో ‘‘మయ్హం గేహం పవారేమీ’’తి వదతి, తస్స గేహం గన్త్వా యథాసుఖం నిసీదితబ్బం నిపజ్జితబ్బం, న కిఞ్చి గహేతబ్బం. యో పన ‘‘యం మయ్హం గేహే అత్థి, తం పవారేమీ’’తి వదతి, యం తత్థ కప్పియం, తం విఞ్ఞాపేతబ్బం. గేహే పన నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా న లబ్భతి. తస్సేవత్థాయాతి ‘‘అఞ్ఞస్సా’’తి లద్ధవోహారస్స తస్సేవ బుద్ధరక్ఖితస్స వా ధమ్మరక్ఖితస్స వా అత్థాయ. అత్తనో ధనేన గణ్హన్తస్సాతి అత్తనో కప్పియభణ్డేన కప్పియవోహారేనేవ గణ్హన్తస్స చేతాపేన్తస్స, పరివత్తాపేన్తస్సాతి అత్థో.

అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తం-సద్దో చేత్థ పకతత్థవచనో. చేతి నిపాతమత్తం. చేతి వా యదీతి అత్థో, తస్స ‘‘పవారేయ్యా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పవారేయ్య చేతి యది పవారేయ్యాతి అత్థో. ‘‘అభీతి ఉపసగ్గో’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౨౩-౫౨౪) ఇమినా తస్స అత్థవిసేసాభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘హరితున్తి అత్థో’’తి. పవారసద్దస్స ఇచ్ఛాయం వత్తమానత్తా ‘‘ఇచ్ఛాపేయ్యా’’తి వుత్తం. ఇచ్ఛం ఉప్పాదేయ్యాతి పచ్చయే ఇచ్ఛం ఉప్పాదేయ్య. ఉపనిమన్తనాయేతం అధివచనం. తేనాహ ‘‘యావత్తక’’న్తిఆది. నేక్ఖమ్మన్తి పబ్బజ్జం. దట్ఠూతి దట్ఠుం. ఛన్దానురక్ఖణత్థఞ్హేత్థ అనునాసికలోపో. ఖేమతోతి నిబ్భయతో. కాయేన వా వాచాయ వా అభిహరిత్వా నిమన్తేయ్యాతి సమ్బన్ధో. యథా చ కాయేన అభిహరేయ్య, వాచాయ చ, తం విధిం దస్సేతుం ‘‘ఉపనేత్వా’’తిఆది వుత్తం సఅన్తరన్తి అన్తరవాసకసహితం. ఉత్తరన్తి ఉత్తరాసఙ్గం. పరమన్తి అవసానం. అస్స చీవరస్సాతి అస్స సముదాయభూతస్స హరితబ్బస్స చీవరస్స. తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణో హి అయం బాహిరత్థసమాసో యథా ‘‘లమ్బకణ్ణో’’తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘నివాసనేనా’’తిఆది. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన హి సబ్బే తంపరమంయేవ గహేతుం లభన్తి.

యస్మా అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన తిచీవరమత్తకేనేవ భిక్ఖునా ఏవం పటిపజ్జితబ్బం, అఞ్ఞేన పన అఞ్ఞథాపి, తస్మా తం విభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్రాయం వినిచ్ఛయో’’తిఆది వుత్తం. అధిట్ఠితచీవరస్సాతి తిచీవరాధిట్ఠాననయేన వా పరిక్ఖారచోళవసేన వా యేన కేనచి అధిట్ఠితచీవరస్స, ఇదఞ్చ యేభుయ్యేన అధిట్ఠహిత్వా చీవరం పరిభుఞ్జతో వుత్తం, న పన అనధిట్ఠితచీవరస్స చీవరే అచ్ఛిన్నే అయం విధి న సమ్భవతీతి. యస్స వా తిచీవరతో అధికమ్పి చీవరం అఞ్ఞత్థ అత్థి, తత్థ నత్థి, తేనాపి తదా తత్థ అభావతో ద్వే సాదితుం వట్టతి. పకతియావ సన్తరుత్తరేన చరతీతి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౨౩-౫౨౪) అత్థతకథినత్తా వా సాసఙ్కసిక్ఖాపదవసేన వా అవిప్పవాససమ్ముతివసేన వా తతియస్స అలాభేన వా చరతి. ‘‘ద్వే నట్ఠానీ’’తి అధికారత్తా వుత్తం ‘‘ద్వే సాదితబ్బానీ’’తి. ఏకం సాదియన్తేనేవ సమో భవిస్సతీతి తిణ్ణం చీవరానం ద్వీసు నట్ఠేన ఏకం సాదియన్తేన సమో భవిస్సతి ఉభిన్నమ్పి సన్తరుత్తరపరమతాయ అవట్ఠానతో. యస్స ఏకంయేవ హోతి అఞ్ఞేన కేనచి కారణేన వినట్ఠసేసచీవరత్తా.

పఞ్చసు నట్ఠేసూతి తిచీవరం ఉదకసాటికా సంకచ్చికాతి ఇమేసు పఞ్చసు చీవరేసు నట్ఠేసు. ‘‘ఏకస్మిం వా నట్ఠే’’తి వచనవిపరిణామం కత్వా యోజేతబ్బం. తతో ఉత్తరీతి సన్తరుత్తరపరమతో ఉత్తరి.

సేసకం ఆహరిస్సామీతి ద్వే చీవరాని కత్వా ‘‘సేసకం పున ఆహరిస్సామీ’’తి అత్థో. సేసకం తుయ్హంయేవ హోతూతి వుత్తస్సాతి దానసమయే ఏవం వుత్తస్స. సచే పన ‘‘సేసకం ఆహరిస్సామీ’’తి వత్వా గహేత్వా గమనసమయేపి ‘‘సేసకం తుయ్హంయేవ హోతూ’’తి వదన్తి, లద్ధకప్పియమేవ. న అచ్ఛిన్ననట్ఠకారణా దిన్నన్తి బాహుసచ్చాదిగుణవసేన దిన్నం. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఞాతకప్పవారితే వా విఞ్ఞాపేన్తస్స, సమయే చ అఞ్ఞస్స వా ఞాతకప్పవారితే తస్సేవత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తస్స’’తి వుత్తనయేన.

తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భిక్ఖుం పనేవ ఉద్దిస్సాతి ఏత్థ పనాతి నిపాతమత్తం, తథా ఏవ-సద్దోపి. తేనాహ ‘‘ఇత్థన్నామస్సా’’తిఆది. అపదిసిత్వాతి కథేత్వా, ఆరబ్భాతి వా అత్థో. అఞ్ఞాతకస్స గహపతిస్సాతి అఞ్ఞాతకగహపతినాతి అత్థో. కరణత్థే హి ఇదం సామివచనం. అట్ఠకథాయం పన ఇదం సువిఞ్ఞేయ్యన్తి న విచారితం. చీవరం చేతాపేన్తి పరివత్తేన్తి ఏతేనాతి చీవరచేతాపన్నం (సారత్థ. టీ. ౨.౫౨౮-౫౨౯), చీవరమూలం, న-కారో పనేత్థ ఆగమో, ‘‘చీవరచేతాపన’’న్తిపి పఠన్తి. తం పన యస్మా హిరఞ్ఞాదీసు అఞ్ఞతరం హోతి, తస్మా ‘‘హిరఞ్ఞాదిక’’న్తి వుత్తం. తత్థ హిరఞ్ఞన్తి కహాపణో వుచ్చతి. ఆదిసద్దేన సువణ్ణాదీనం గహణం. ఉపక్ఖటన్తి ఉపట్ఠాపితం. తం ఉపక్ఖరణం తేసం తథా సజ్జితన్తి ఆహ ‘‘ఉపక్ఖటం హోతీతి సజ్జితం హోతీ’’తి. సంహరిత్వా ఠపితన్తి రాసిం కత్వా ఠపితం. పరివత్తనఞ్చ అకతస్స కారాపనం, కతస్స కిణనన్తి ఆహ ‘‘కారేత్వా వా కిణిత్వా వాతి అత్థో’’తి. అచ్ఛాదేస్సామీతి పారుపేస్సామీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘వోహారవచనమేత’’న్తి. వోహారవచనన్తి చ ఉపచారవచనన్తి అత్థో.

‘‘తత్ర చే సో భిక్ఖూ’’తిఆదీసు కో పదసమ్బన్ధోతి ఆహ ‘‘యత్ర సో గహపతి వా’’తిఆది. పుబ్బే అప్పవారితోతి ‘‘దస్సామి, కీదిసేన తే, భన్తే, చీవరేన అత్థో, కీదిసం తే చీవరం చేతాపేమీ’’తి పుబ్బే అవుత్తో. ఉపసఙ్కమిత్వాతి గన్త్వా. పదభాజనే పచురవోహారవసేన ‘‘ఘరం గన్త్వా’’తి (పారా. ౫౨౯) వుత్తం. ఏత్థ చ పచురవోహారవసేనాతి యేభుయ్యవోహారవసేన. యేభుయ్యేన హి ఘరసామికం దట్ఠుకామా తస్స ఘరం గచ్ఛన్తీతి తథేవ బహులవోహారో. వికప్పన్తి విసిట్ఠో కప్పో వికప్పో, వి-సద్దో చేత్థ విసిట్ఠత్థో. తేనాహ ‘‘విసిట్ఠకప్ప’’న్తి. ఇమినా వచనత్థమాహ. ‘‘అధికవిధాన’’న్తి ఇమినా పన అధిప్పాయత్థం. యథా పన తమాపజ్జతీతి యేనాకారేన తం వికప్పం ఆపజ్జతి. తం దస్సేతున్తి తం ఆకారం దస్సేతుం.

‘‘సాధూ’’తి అయం సద్దో సమ్పటిచ్ఛనసమ్పహంసనసున్దరాయాచనాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘సాధు, భన్తేతి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) సమ్పటిచ్ఛనే దిస్సతి, ‘‘సాధు సాధు సారిపుత్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౪౯; మ. ని. ౧.౩౪౦) సమ్పహంసనే.

‘‘సాధు ధమ్మరుచి రాజా, సాధు పఞ్ఞాణవా నరో;

సాధు మిత్తానమద్దుబ్భో, పాపస్సాకరణం సుఖ’’న్తిఆదీసు. (జా. ౨.౧౮.౧౦౧) –

సున్దరే, ‘‘సాధు మే, భన్తే భగవా, సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౪-౬౮) ఆయాచనే, ఇధాపి ఆయాచనేయేవ దట్ఠబ్బోతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౮౯; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧ మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౫ అగ్గికభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౪౯) ఆహ ‘‘సాధూతిఆయాచనే నిపాతో’’తి. తత్థ ఆయాచనేతి అభిముఖం యాచనే, అభిపత్థనాయన్తి అత్థో. పరివితక్కే నిపాతోతి సమ్బన్ధో. ఆలపతీతి ఆమన్తేతి. ఆయతాదీసూతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన విత్థతఅప్పితసణ్హానం గహణం. యస్మా పన న ఇమస్స ఆపజ్జనమత్తేనేవ ఆపత్తి సీసం ఏతి, తస్మా ‘‘తస్స వచనేనా’’తిఆది వుత్తం. పయోగేతి సుత్తపరియేసనాదిపయోగే.

మహగ్ఘం చేతాపేతుకామం అప్పగ్ఘన్తి వీసతిఅగ్ఘనకం చీవరం చేతాపేతుకామం ‘‘అలం మయ్హం తేన, దసఅగ్ఘనకం వా అట్ఠగ్ఘనకం వా దేహీ’’తి వదన్తస్సాతి అత్థో. ఏవరూపన్తి ఏవం సమభాగం, ఇమినా సమకన్తి వుత్తం హోతి. తఞ్చ ఖో అగ్ఘవసేనేవ, న పమాణవసేన. అగ్ఘవడ్ఢనకఞ్హి ఇదం సిక్ఖాపదం.

పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

కస్మా ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఇదఞ్హీ’’తిఆది. హీతి కారణత్థే నిపాతో. న కోచి విసేసోతి ఆహ ‘‘కేవల’’న్తిఆది.

దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా

రాజతో భోగ్గన్తి రాజతో లద్ధభోగ్గం. రాజభోగ్గోతి రాజామత్తో. రాజతో భోగోతి రఞ్ఞా దిన్నం ఇస్సరియం. ఇమినాతిఆదీతి ‘‘ఇమినా చీవరచేతాపన్నేన చీవరం చేతాపేత్వా ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం చీవరేన అచ్ఛాదేహీ’’తి ఇదం. ఆగమనసుద్ధిన్తి మూలసుద్ధిం. యది హి ఇమినా కప్పియనీహారేన అపేసేత్వా ‘‘ఇదం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేహీ’’తి పేసేయ్య, సోపి దూతో తం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య ‘‘ఇదం ఖో, భన్తే, ఆయస్మన్తం ఉద్దిస్స చీవరచేతాపన్నం ఆభతం, పటిగ్గణ్హాతు ఆయస్మా చీవరచేతాపన్న’’న్తి (పారా. ౫౩౮), తదా పటిక్ఖిపిత్వాపి కప్పియకారకం పుట్ఠేన తం నిద్దిసితుం న వట్టతి. తేనాహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. అకప్పియవత్థుం ఆరబ్భాతి హిరఞ్ఞాదిం ఆరబ్భ. ఈదిసేన దూతవచనేనాతి ‘‘పటిగ్గణ్హాతు ఆయస్మా చీవరచేతాపన్న’’న్తి ఏవరూపేన దూతవచనేన. తస్మాతి యస్మా సమ్పటిచ్ఛితుం అకప్పియం హోతి, తస్మా. సువణ్ణన్తి జాతరూపం. రజతన్తి రూపియం. కహాపణేనాతి సువణ్ణమయో వా రూపియమయో వా పాకతికో వా కహాపణో. మాసకోతి లోహమాసకో వా హోతు, దారుమాసకో వా హోతు, జతుమాసకో వా హోతు, యో యో యత్థ యత్థ జనపదే యదా యదా వోహారం గచ్ఛతి, అన్తమసో అట్ఠిమయోపి చమ్మమయోపి రుక్ఖఫలబీజమయోపి సముట్ఠాపితరూపోపి అసముట్ఠాపితరూపోపి సబ్బో ఇధ మాసకోతి వేదితబ్బో. ఏత్థ చ యం వత్తబ్బం, తం రూపియసిక్ఖాపదే వక్ఖామ.

ముత్తాతి హత్థికుమ్భజాదికా అట్ఠవిధా ముత్తా. తథా హి హత్థికుమ్భం వరాహదాఠం, భుజఙ్గసీసం, వలాహకం, వేళు, మచ్ఛసిరో, సఙ్ఖో, సిప్పీతి అట్ఠ ముత్తాయోనియో. తత్థ యా మచ్ఛసఙ్ఖసిప్పిజాతా, సా సాముద్దికా, భుజఙ్గజాపి కాచి సాముద్దికా హోతి. ఇతరా అసాముద్దికా. యస్మా పన బహులం సాముద్దికావ ముత్తా లోకే దిస్సన్తి, తత్థాపి సిప్పిజావ, ఇతరా కదాచి. తస్మా సమ్మోహవినోదనియం ‘‘ముత్తాతి సాముద్దికముత్తా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౭౨) వుత్తం. మణీతి ఠపేత్వా వేళురియాదికే అన్తమసో జాతిఫలికం ఉపాదాయ సబ్బోపి నీలపీతాదివణ్ణభేదో మణీతి వేదితబ్బో, పచిత్వా కతో పన కాచమణియేవేకో పత్తాదిభణ్డమూలత్థం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. వేళురియో నామ వంసవణ్ణమణి. సఙ్ఖోతి ధమనసఙ్ఖో ధోతవిద్ధో రతనమిస్సో, పానీయసఙ్ఖో పన రతనామిస్సకతో, సో చ అఞ్జనాదిభేసజ్జత్థాయ, భణ్డమూలత్థాయ చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. సిలాతి ధోతవిద్ధా రతనసంయుత్తా ముగ్గవణ్ణా సిలా. రతనేన పన అమిస్సా సత్థకనిసానాదిఅత్థాయ పటిగ్గణ్హితుం వట్టతి. ఏత్థ చ ‘‘రతనసంయుత్తాతి సువణ్ణేన సద్ధిం యోజేత్వా పచిత్వా కతా’’తి వదన్తి. పవాళన్తి ధోతమ్పి అధోతమ్పి సబ్బం పవాళం. లోహితఙ్కోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరమణి. యం ‘‘మరకత’’న్తిపి వుచ్చతి.

సత్త ధఞ్ఞానీతి సానులోమాని సాలిఆదీని సత్త ధఞ్ఞాని. నీవారాదిఉపధఞ్ఞస్స పన సాలిఆదిమూలధఞ్ఞన్తోగధత్తా ‘‘సత్త ధఞ్ఞానీ’’తి వుత్తం. దాసిదాసఖేత్తవత్థుపుప్ఫారామఫలారామాదయోతి ఏత్థ దాసీ నామ అన్తోజాతధనక్కీతకరమరానీతప్పభేదా. తథా దాసో. ఖేత్తం నామ యస్మిం పుబ్బణ్ణం రుహతి. వత్థు నామ యస్మిం అపరణ్ణం రుహతి. యత్థ వా ఉభయమ్పి రుహతి, తం ఖేత్తం. తదత్థాయ అకతభూమిభాగో వత్థు. ఖేత్తవత్థుసీసేన చేత్థ వాపితళాకాదీనిపి సఙ్గహితానేవ. వస్సికాదీనం పుప్ఫనకో పుప్ఫారామో. అమ్బఫలాదీనం ఫలనకో ఫలారామో. న కేవలఞ్చ అత్తనోయేవత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, సచేపి కోచి జాతరూపరజతం ఆనేత్వా ‘‘ఇదం సఙ్ఘస్స దమ్మి, ఆరామం వా కరోథ, చేతియం వా భోజనసాలాదీనం వా అఞ్ఞతర’’న్తి వదతి, ఇదమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి. ‘‘యస్స కస్సచి హి అఞ్ఞస్స అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛన్తస్స దుక్కటం హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯) మహాపచ్చరియం వుత్తం. తేనాహ ‘‘చేతియసఙ్ఘగణపుగ్గలానం వా అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టన్తీ’’తి.

సచే పన సఙ్ఘం వా గణం వా పుగ్గలం వా అనామసిత్వా ‘‘ఇదం హిరఞ్ఞసువణ్ణం చేతియస్స దేమ, విహారస్స దేమ, నవకమ్మస్స దేమా’’తి వదన్తి, పటిక్ఖిపితుం న వట్టతి. ‘‘ఇమే ఇదం భణన్తీ’’తి కప్పియకారకానం ఆచిక్ఖితబ్బం. ‘‘చేతియాదీనం అత్థాయ తుమ్హే గహేత్వా ఠపేథా’’తి వుత్తే పన ‘‘అమ్హాకం గహేతుం న వట్టతీ’’తి పటిక్ఖిపితబ్బం.

వేయ్యావచ్చకరోతి కిచ్చకరో. ఇధ పన సబ్బో కిచ్చకరోవ ‘‘వేయ్యావచ్చకరో’’తి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘కప్పియకారకో’’తి. ఏసో ఖోతి ‘‘అసుకవీథియం అసుకఘరే అసుకనామో’’తి పరమ్ముఖం వదతి. ఇతరమ్పీతి పరమ్ముఖానిద్దిట్ఠమ్పి. ‘‘అత్థో మే, ఆవుసో, చీవరేనా’’తి ఏతం చోదనాలక్ఖణనిదస్సనన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ చోదనాలక్ఖణనిదస్సనన్తి వాచాయ చోదనాలక్ఖణనిదస్సనం. తేనాహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. ఇదం వా వచనం వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏతస్స వా అత్థో యాయ కాయచి భాసాయ వత్తబ్బోతి సమ్బన్ధో. ‘‘దేహి మే చీవరం, ఆహర మే చీవరం, పరివత్తేహి మే చీవరం, చేతాపేహి మే చీవర’’న్తి ఏతాని పన వచనాని ఏతేసం వా అత్థో యాయ కాయచి భాసాయ న వత్తబ్బో. తేనాహ ‘‘దేహి మే’’తిఆది. సాధేయ్యాతి నిప్ఫాదేయ్య. ఇచ్చేతం కుసలన్తి ఏవం యావతతియం చోదనేన తస్స చీవరస్స యదేతం అభినిప్ఫాదనం, ఏతం కుసలం సాధు సుట్ఠూతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతం సున్దర’’న్తి.

ఛక్ఖత్తుం పరమో పరిచ్ఛేదో అస్సాతి ఛక్ఖత్తుపరమం. ఇదఞ్హి ‘‘ఠాతబ్బ’’న్తి ఇమిస్సా కిరియాయ విసేసనం, ఛక్ఖత్తుపరమం ఠానం కాతబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘భావనపుంసకవచనమేత’’న్తి, ఏతం భావే ఠాతబ్బన్తి వుత్తధాత్వత్థమత్తే సాధేతబ్బే నపుంసకలిఙ్గవచనన్తి అత్థో. న నిసీదితబ్బన్తి ‘‘ఇధ, భన్తే, నిసీదథా’’తి వుత్తేపి న నిసీదితబ్బం. న ఆమిసం పటిగ్గహేతబ్బన్తి యాగుఖజ్జకాదిభేదం కిఞ్చి ఆమిసం ‘‘గణ్హథ, భన్తే’’తి యాచియమానేనాపి న గణ్హితబ్బం. న ధమ్మో భాసితబ్బోతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯) ‘‘మఙ్గలం వా అనుమోదనం వా భాసథా’’తి యాచియమానేనాపి న కిఞ్చి భాసితబ్బం. ఠానం భఞ్జతీతి ఠితిం వినాసేతి. ఠత్వా చీవరం గహేతుం ఆగతేన హి తం ఉద్దిస్స తుణ్హీభూతేన ఠాతబ్బమేవ, న నిసజ్జాదికం కాతబ్బం. ఇమినా పన తం కతన్తి ఠానం వినాసితం హోతి. తేనాహ ‘‘ఆగతకారణం వినాసేతీ’’తి. ‘‘ఆగతకారణం నామ ఠానమేవ, తస్మా ‘న కాతబ్బ’న్తి వారితస్స కతత్తా నిసజ్జాదీసు కతేసు ఛసు ఠానేసు ఏకం ఠానం భఞ్జతీ’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౩౭-౫౩౯) అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఛక్ఖత్తుపరమం తుణ్హీభూతేన ఉద్దిస్స ఠాతబ్బం. ‘‘న అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బ’’న్తి హి ఇదం ఠానలక్ఖణం. తేనేవాహ ‘‘ఇద’’న్తిఆది. తత్థ ఇదన్తి ‘‘చతుక్ఖత్తుం పఞ్చక్ఖత్తుం, ఛక్ఖత్తుపరమం తుణ్హీభూతేన ఉద్దిస్స ఠాతబ్బ’’న్తి వచనం. ఏత్థ చ ‘‘నిసీదనాదిమ్హి కతే పున చీవరం గహేతుం న లభతీ’’తి కేచి. ‘‘ద్వే ఠానాని పరిహాయన్తీ’’తి అఞ్ఞే. ‘‘ఏకం ఠానం పరిహాయతీ’’తి అపరే. ఉభయం కరోతీతి చోదేతిపి తిట్ఠతిపి.

‘‘తత్ర తత్ర ఠానే తిట్ఠతీ’’తి ఇదం చోదకస్స ఠితట్ఠితట్ఠానతో అపక్కమ్మ తత్ర తత్ర చీవరం ఉద్దిస్స ఠానంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు చోదనాట్ఠానేసు.

కిం పన సబ్బకప్పియకారకేసు (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౬౫) ఏవం పటిపజ్జితబ్బన్తి? న పటిపజ్జితబ్బం. అయఞ్హి కప్పియకారకో నామ సఙ్ఖేపతో దువిధో నిద్దిట్ఠో చ అనిద్దిట్ఠో చ. తత్థ చ నిద్దిట్ఠో దువిధో భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠో, దూతేన నిద్దిట్ఠోతి. అనిద్దిట్ఠోపి దువిధో ముఖవేవటికకప్పియకారకో, పరమ్ముఖకప్పియకారకోతి. తేసు భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠో సమ్ముఖాసమ్ముఖవసేన చతుబ్బిధో హోతి, తథా దూతేన నిద్దిట్ఠోపి.

కథం? ఇధేకచ్చో భిక్ఖుస్స చీవరత్థాయ దూతేన అకప్పియవత్థుం పహిణతి, దూతో చ తం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇదం, భన్తే, ఇత్థన్నామేన తుమ్హాకం చీవరత్థాయ పహితం, గణ్హథ న’’న్తి వదతి. భిక్ఖు ‘‘ఇదం న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిపతి. దూతో ‘‘అత్థి పన తే, భన్తే, వేయ్యావచ్చకరో’’తి పుచ్ఛతి, పుఞ్ఞత్థికేహి చ ఉపాసకేహి ‘‘భిక్ఖూనం వేయ్యావచ్చం కరోథా’’తి ఆణత్తా వా భిక్ఖూనం వా సన్దిట్ఠా సమ్భత్తా కేచి వేయ్యావచ్చకరా హోన్తి, తేసం అఞ్ఞతరో తస్మిం ఖణే భిక్ఖుస్స సన్తికే నిసిన్నో హోతి, భిక్ఖు తం నిద్దిసతి ‘‘అయం భిక్ఖూనం వేయ్యావచ్చకరో’’తి. దూతో తస్స హత్థే అకప్పియవత్థుం దత్వా ‘‘థేరస్స చీవరం కిణిత్వా దేహీ’’తి గచ్ఛతి, అయం భిక్ఖునా సమ్ముఖానిద్దిట్ఠో.

నో చే భిక్ఖుస్స (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౭; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౬౫) సన్తికే నిసిన్నో హోతి, అపిచ ఖో భిక్ఖు నిద్దిసతి ‘‘అసుకస్మిం నామ గామే ఇత్థన్నామో భిక్ఖూనం వేయ్యావచ్చకరో’’తి. సో గన్త్వా తస్స హత్థే అకప్పియవత్థుం దత్వా ‘‘థేరస్స చీవరం కిణిత్వా దదేయ్యాసీ’’తి ఆగన్త్వా భిక్ఖుస్స ఆరోచేత్వా గచ్ఛతి, అయమేకో భిక్ఖునా అసమ్ముఖానిద్దిట్ఠో.

న హేవ ఖో సో దూతో అత్తనా ఆగన్త్వా ఆరోచేతి, అపిచ ఖో అఞ్ఞం పహిణతి ‘‘దిన్నం మయా, భన్తే, తస్స హత్థే చీవరచేతాపన్నం, చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి, అయం దుతియో భిక్ఖునా అసమ్ముఖానిద్దిట్ఠో.

న హేవ ఖో అఞ్ఞం పహిణతి, అపిచ ఖో గచ్ఛన్తోవ భిక్ఖుం వదతి ‘‘అహం తస్స హత్థే చీవరచేతాపన్నం దస్సామి, తుమ్హే చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి, అయం తతియో భిక్ఖునా అసమ్ముఖానిద్దిట్ఠోతి ఏవం ఏకో సమ్ముఖానిద్దిట్ఠో తయో అసమ్ముఖానిద్దిట్ఠాతి ఇమే చత్తారో భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠవేయ్యావచ్చకరా నామ. ఏతేసు ఇమస్మిం రాజసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం.

అపరో భిక్ఖు పురిమనయేనేవ దూతేన పుచ్ఛితో నత్థితాయ వా అవిచారేతుకామతాయ వా ‘‘నత్థమ్హాకం కప్పియకారకో’’తి వదతి, తస్మిఞ్చ ఖణే కోచి మనుస్సో ఆగచ్ఛతి, దూతో తస్స హత్థే అకప్పియవత్థుం దత్వా ‘‘ఇమస్స హత్థతో చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి వత్వా గచ్ఛతి, అయం దూతేన సమ్ముఖానిద్దిట్ఠో.

అపరో దూతో గామం పవిసిత్వా అత్తనా అభిరుచితస్స కస్సచి హత్థే అకప్పియవత్థుం దత్వా పురిమనయేనేవ ఆగన్త్వా వా ఆరోచేతి, అఞ్ఞం వా పహిణతి, ‘‘అహం అసుకస్స నామ హత్థే చీవరచేతాపన్నం దస్సామి, తుమ్హే చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి వత్వా వా గచ్ఛతి, అయం తతియో దూతేన అసమ్ముఖానిద్దిట్ఠోతి ఏవం ఏకో సమ్ముఖానిద్దిట్ఠో, తయో అసమ్ముఖానిద్దిట్ఠాతి ఇమే చత్తారో దూతేన నిద్దిట్ఠవేయ్యావచ్చకరా నామ. ఏతేసు మేణ్డకసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం.

వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మనుస్సా సద్ధా పసన్నా, తే కప్పియకారకానం హత్థే హిరఞ్ఞం ఉపనిక్ఖిపన్తి ‘ఇమినా అయ్యస్స యం కప్పియం, తం దేథా’తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, యం తతో కప్పియం, తం సాదితుం, న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, కేనచి పరియాయేన జాతరూపరజతం సాదితబ్బం పరియేసితబ్బన్తి వదామీ’’తి (మహావ. ౨౯౯).

ఏత్థ చ చోదనాయ పరిమాణం నత్థి. మూలం అసాదియన్తేన సహస్సక్ఖత్తుమ్పి చోదనాయ వా ఠానేన వా కప్పియభణ్డం సాదితుం వట్టతి. నో చే దేతి, అఞ్ఞం కప్పియకారకం ఠపేత్వాపి ఆహరాపేతబ్బం. సచే ఇచ్ఛతి, మూలసామికానమ్పి కథేతబ్బం. నో చే ఇచ్ఛతి, న కథేతబ్బం.

అపరో భిక్ఖు పురిమనయేనేవ దూతేన పుచ్ఛితో ‘‘నత్థమ్హాకం కప్పియకారకో’’తి వదతి, తదఞ్ఞో సమీపే ఠితో సుత్వా ‘‘ఆహర, భో, అహం అయ్యస్స చీవరం చేతాపేత్వా దస్సామీ’’తి వదతి. దూతో ‘‘హన్ద, భో, దదేయ్యాసీ’’తి తస్స హత్థే దత్వా భిక్ఖుస్స అనారోచేత్వావ గచ్ఛతి, అయం ముఖవేవటికకప్పియకారకో.

అపరో (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౬౫) భిక్ఖునో ఉపట్ఠాకస్స వా అఞ్ఞస్స వా హత్థే అకప్పియవత్థుం దత్వా ‘‘థేరస్స చీవరం దదేయ్యాసీ’’తి ఏత్తోవ పక్కమతి, అయం పరమ్ముఖకప్పియకారకోతి ఇమే ద్వే అనిద్దిట్ఠకప్పియకారకా నామ. ఏతేసు అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బం.

సచే సయమేవ చీవరం ఆనేత్వా దేన్తి, గహేతబ్బం. నో చే, న కిఞ్చి వత్తబ్బా. తేనాహ ‘‘సచే’’తిఆది. కప్పియకారకేతి సమ్ముఖాసమ్ముఖవసేన చత్తారో కప్పియకారకేతి అత్థో. ‘‘దాయకో సయమేవా’’తి ఇమినా భిక్ఖుం పటిక్ఖిపతి, న దూతం. తస్మా దూతేన నిద్దిట్ఠోపి యథారుచి చోదేతుం వట్టతి. ముఖం వివరిత్వా సయమేవ కప్పియకారకత్తం ఉపగతోతి ముఖవేవటికకప్పియకారకో. ఏవన్తి ‘‘ఏసో ఖో’’తిఆదినా యథావుత్తేన ఆకారేన. దస్సితా హోన్తి సఙ్ఖేపతోతి అధిప్పాయో.

వుత్తచోదనాట్ఠానపరిమాణతోతి వుత్తచోదనాపరిమాణతో చ వుత్తట్ఠానపరిమాణతో చ. సన్తికన్తి సమీపం. తత్థాతి ఏత్థ కథమయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సమీపత్థే హి ఇదం భుమ్మవచన’’న్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘గఙ్గాయం గోయూథాని చరన్తి, కూపే గగ్గకూల’’న్తిఆదీసు వియ యస్మా సమీపాధారే ఇదం సత్తమీవిభత్తివచనం, తస్మా అయమత్థో లబ్భతీతి. ఏవం అకరోన్తోతి సామం వా అగచ్ఛన్తో, దూతం వా అపాహేన్తో.

అజ్జణ్హో, భన్తే, ఆగమేహీతి, భన్తే, అజ్జ ఏకదివసం అమ్హాకం తిట్ఠ, అధివాసేహీతి అత్థో. తికపాచిత్తియన్తి అతిరేకేసు చోదనాట్ఠానేసు అతిరేకసఞ్ఞివేమతికఊనకసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. తిక్ఖత్తుం చోదనాయ ఛక్ఖత్తుం ఠానేన, ఊనకతిక్ఖత్తుం చోదనాయ ఊనకచ్ఛక్ఖత్తుం ఠానేన లద్ధేపి అనాపత్తి. అప్పితతాతి పతిట్ఠాపితతా, ‘‘సఞ్ఞత్తో సో మయా’’తిఆదినా (పారా. ౫౩౮) కథితతాతి వుత్తం హోతి.

రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చీవరవగ్గో పఠమో.