౧. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౨-౪౬౩) నిట్ఠితఞ్చ తం చీవరఞ్చాతి నిట్ఠితచీవరం, నిట్ఠితే ఆనిసంసమూలకే చీవరే, పచ్చాసాచీవరే చాతి అత్థో. యస్మా పన తం చీవరం కరణేనపి నిట్ఠితం హోతి నాసనాదీహిపి, తస్మా ‘‘సూచికమ్మపరియోసానేన వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం కిఞ్చి సూచియా కత్తబ్బం పాసకపట్టగణ్ఠికపట్టపరియోసానకమ్మం, తం సూచికమ్మపరియోసానం నామ, తేన. నట్ఠన్తి చోరాదీహి హటం. ఏతమ్పి హి కరణపలిబోధస్స నిట్ఠితత్తా ‘‘నిట్ఠిత’’న్తి వుచ్చతి. వినట్ఠన్తి ఉపచికాదీహి ఖాదితం. దడ్ఢన్తి అగ్గినా దడ్ఢం. చీవరాసా వా ఉపచ్ఛిన్నాతి ‘‘అసుకస్మిం నామ కులే చీవరం లభిస్సామీ’’తి యా చీవరాసా ఉప్పన్నా హోతి, సా ఉపచ్ఛిన్నా. ఏతేసమ్పి కరణపలిబోధస్సేవ నిట్ఠితత్తా నిట్ఠితభావో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇమేసు వా’’తిఆది. ఏతేన చీవరపలిబోధాభావో వుత్తో. తేనాహ ‘‘చీవరస్స కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేతి అత్థో’’తి. కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అత్థతకథినస్స హీ’’తిఆది. పఞ్చానిసంసే అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా సఙ్గణ్హనట్ఠేన కథినం, థిరన్తి అత్థో, అత్థతం కథినం యేన సో అత్థతకథినో, తస్స అత్థతకథినస్స. హీతి కారణత్థే నిపాతో. తావ కథినానిసంసం లభతీతి ఏత్థ యో అత్థతకథినో భిక్ఖూతి అజ్ఝాహరితబ్బం, తావ సో అత్థతకథినో భిక్ఖూతి వేదితబ్బో, అనామన్తచారాదికం కథినానిసంసం లభతీతి అత్థో. ‘‘అత్థతకథినస్స భిక్ఖునో’’తి ఇదం వా ‘‘అత్థతకథినో భిక్ఖూ’’తి విభత్తివిపరిణామం కత్వా యోజేతబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – చీవరపలిబోధో ఆవాసపలిబోధోతి ద్వే పలిబోధా. తేసు ఏకపలిబోధేపి సతి యస్మా అనామన్తచారాదికం ఆనిసంసం లభతి, నాసతి. కస్మా? ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏతస్స చీవరస్స కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి. సఙ్ఘస్సాతి సఙ్ఘేన. కత్తరి చేతం సామివచనం. ఉబ్భతేతి అట్ఠన్నం మాతికానమఞ్ఞతరేన, అన్తరుబ్భారేన వా ఉద్ధటే.

తత్రాతి తస్మిం కథినే. ఉబ్భారో ఉద్ధరణం. పురిమవస్సంవుట్ఠే తింసమత్తే పావేయ్యకే భిక్ఖూ ఉద్దిస్స ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుట్ఠానం భిక్ఖూనం కథినం అత్థరితు’’న్తి కథినక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౬) భగవతా కథినస్స అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘అయఞ్హి కథినత్థారో నామ…పే… అనుఞ్ఞాతో’’తి వుత్తం. తత్థ పురిమవస్సంవుట్ఠానన్తి వస్సచ్ఛేదం అకత్వా పురిమవస్సంవుట్ఠానన్తి అత్థో. ఏతేన వుట్ఠవస్సవసేన తావ పురిమికాయ వస్సం ఉపగతాయేవ కథినత్థారం లభన్తి, న పచ్ఛిమికాయ ఉపగతాతి దస్సేతి. వుట్ఠవస్సవసేన తావ ఏవం హోతు, గణనవసేన తం కిత్తకా లభన్తీతి ఆహ ‘‘సో’’తిఆది. సోతి కథినత్థారో. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేనాతి గణనవసేన పచ్ఛిమకోటియా. పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీతి పచ్ఛిమకోటియా చత్తారో కథినదుస్సస్స దాయకా, ఏకో పటిగ్గాహకోతి పఞ్చన్నం జనానం వట్టతి. కేచి పన ‘‘పఞ్చవగ్గకరణీయత్తా ‘పఞ్చన్నం జనానం వట్టతీ’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం చతువగ్గో భిక్ఖుసఙ్ఘో ఠపేత్వా తీణి కమ్మాని ఉపసమ్పదం పవారణం అబ్భాన’’న్తి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౮౮) వుత్తత్తా. తస్మాతి యస్మా వుట్ఠవస్సవసేన పురిమవస్సంవుట్ఠానం అనఞ్ఞాతో, యస్మా చ సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పఞ్చన్నం జనానం వట్టతి, తస్మా. యత్థాతి యస్మిం విహారే. ఆనిసంసేతి అనామన్తచారాదికే కథినానిసంసే. అథ పన చత్తారో భిక్ఖూ వస్సం ఉపగతా, ఏకో పరిపుణ్ణవస్సో సామణేరో సచే పచ్ఛిమికాయ ఉపసమ్పజ్జతి, గణపూరకో చేవ హోతి, ఆనిసంసఞ్చ లభతి. తయో భిక్ఖూ, ద్వే సామణేరా, ద్వే భిక్ఖూ, తయో సామణేరా, ఏకో భిక్ఖు, చత్తారో సామణేరాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఖన్ధకే వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయాతి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్య కథినం అత్థరితుం, ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇదం సఙ్ఘస్స కథినదుస్సం ఉప్పన్నం, సఙ్ఘో ఇమం కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేతి కథినం అత్థరితుం. యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇమస్స కథినదుస్సస్స ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దానం కథినం అత్థరితుం, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య. దిన్నం ఇదం సఙ్ఘేన కథినదుస్సం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో కథినం అత్థరితుం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (మహావ. ౩౦౭) –

ఏవం కథినక్ఖన్ధకే వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ. కథినత్థారారహస్సాతి కథినం అత్థరితుం భబ్బస్స. సో చ ఖో పుబ్బకరణజాననాదీహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతోతి వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం వినయవినిచ్ఛయే ‘‘అట్ఠధమ్మకోవిదో భిక్ఖు, కథినత్థారమరహతీ’’తి. పరివారేపి (పరి. ౪౦౯) వుత్తం –

‘‘అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితుం. కతమేహి అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితుం? పుబ్బకరణం జానాతి, పచ్చుద్ధారం జానాతి, అధిట్ఠానం జానాతి, అత్థారం జానాతి, మాతికం జానాతి, పలిబోధం జానాతి, ఉద్ధారం జానాతి, ఆనిసంసం జానాతి, ఇమేహి అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో భబ్బో కథినం అత్థరితు’’న్తి.

ఏత్థ చ పుబ్బకరణం నామ ధోవనవిచారణచ్ఛేదనబన్ధనసిబ్బనరజనకప్పకరణం. పచ్చుద్ధారో నామ పురాణసఙ్ఘాటిఆదీనం పచ్చుద్ధరణం. అధిట్ఠానం నామ కథినచీవరాధిట్ఠానం. అత్థారో నామ కథినత్థారో. మాతికా నామ అట్ఠ మాతికా. పలిబోధో నామ ఆవాసపలిబోధో చీవరపలిబోధోతి ద్వే పలిబోధా. ఉద్ధారో నామ పక్కమనన్తికాదయో. ఆనిసంసో నామ పఞ్చానిసంసా.

యం పన సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౬) వుత్తం ‘‘కథినం పన కేన అత్థరితబ్బం? యస్స సఙ్ఘో కథినచీవరం దేతి, సఙ్ఘేన పన కస్స దాతబ్బం? యో జిణ్ణచీవరో హోతి, సచే బహూ జిణ్ణచీవరా హోన్తి, వుడ్ఢస్స దాతబ్బం. వుడ్ఢేసుపి యో మహాపరిసో తదహేవ చీవరం కత్వా అత్థరితుం సక్కోతి, తస్స దాతబ్బం. సచే వుడ్ఢో న సక్కోతి, నవకతరో సక్కోతి, తస్స దాతబ్బం. అపిచ సఙ్ఘేన మహాథేరస్స సఙ్గహం కాతుం వట్టతి, తస్మా ‘తుమ్హే, భన్తే, గణ్హథ, మయం కత్వా దస్సామా’తి వత్తబ్బ’’న్తి, తమ్పి కథినత్థారారహంయేవ గహేత్వావ దాతబ్బం. దేన్తేన పన తీసు చీవరేసు యం యం జిణ్ణం హోతి, తం తదత్థాయ దాతబ్బం. పకతియా దుపట్టచీవరస్స దుపట్టత్థాయేవ దాతబ్బం. సచేపిస్స ఏకపట్టచీవరం ఘనం హోతి, కథినసాటకో చ పేలవో, సారుప్పత్థాయ దుపట్టప్పహోనకమేవ దాతబ్బం. ‘‘అహం అలభన్తో ఏకపట్టం పారుపామీ’’తి వదన్తస్సాపి దుపట్టం దాతుం వట్టతి. యో పన లోభపకతికో హోతి, తస్స న దాతబ్బం. తేనాపి కథినం అత్థరిత్వా పచ్ఛా సిబ్బేత్వా ‘‘ద్వే చీవరాని కరిస్సామీ’’తి న గహేతబ్బం.

తేనాతి కథినత్థారకేన భిక్ఖునా. తదహేవాతి తస్మింయేవ దివసే. పఞ్చ వా అతిరేకాని వా ఖణ్డాని ఛిన్దిత్వాతి యథా పఞ్చఖణ్డికాదీనం సఙ్ఘాటిఆదీనం తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరప్పహోనకాని మహామణ్డలఅడ్ఢమణ్డలాదివసేన పఞ్చ ఖణ్డాని వా అతిరేకాని వా సత్తాదిఖణ్డాని హోన్తి, ఏవం ఛిన్దిత్వా. తస్మిఞ్చ కథినచీవరే కరియమానే ‘‘అహం థేరో’’తి వా ‘‘బహుస్సుతో’’తి వా ఏకేనాపి అకాతుం న లబ్భతి. అనాదరియేన అకరోన్తస్స దుక్కటం. తస్మా సబ్బేహేవ సన్నిపతిత్వా ధోవనఛేదనసిబ్బనరజనాని నిట్ఠాపేతబ్బాని. తేనాహ ‘‘సేసభిక్ఖూహిపి తస్స సహాయేహి భవితబ్బ’’న్తి. కతచీవరమేవాతి నిట్ఠితపరికమ్మమేవ కథినదుస్సం. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన అన్తరవాసకోపి ఛిన్దిత్వావ కాతబ్బో అఞ్ఞథా అత్థారవిపత్తితో. యథాహ –

‘‘కథఞ్చ పన, భిక్ఖవే, అనత్థతం హోతి కథినం? న ఉల్లిఖితమత్తేన అత్థతం హోతి కథినం…పే… న అఞ్ఞత్ర పఞ్చకేన వా అతిరేకపఞ్చకేన వా తదహేవ సఞ్ఛిన్నేనా’’తి (మహావ. ౩౦౮).

తేనేవాహ ‘‘అచ్ఛిన్నాసిబ్బితం పన న వట్టతీ’’తి. తేన భిక్ఖునాతి అత్థారకేన భిక్ఖునా. అత్థరితబ్బన్తి అత్థరణం కాతబ్బం. తఞ్చ ఖో తథావచీభేదకరణమేవాతి దట్ఠబ్బం. యథాహ –

‘‘సచే సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరితుకామో హోతి, పోరాణికా సఙ్ఘాటి పచ్చుద్ధరితబ్బా, నవా సఙ్ఘాటి అధిట్ఠాతబ్బా, ‘ఇమాయ సఙ్ఘాటియా కథినం అత్థరామీ’తి వాచా భిన్దితబ్బా’’తి (పరి. ౪౧౩) –

విత్థారో. ‘‘భన్తే, ఆవుసో’’తి చ ‘‘అనుమోదథ, అనుమోదాహీ’’తి చ వచనభేదం సన్ధాయ ‘‘థేరానఞ్చా’’తిఆది వుత్తం.

ఏవం అత్థారకేన పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేత్వా ఇదాని అనుమోదకేహి పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘తేహిపీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అనుమోదామా’’తి అత్తనావ అత్తని గారవవసేన వుత్తం. కిఞ్చాపి ఏవం వుత్తం, తథాపి ఏకకేన ‘‘అనుమోదామా’’తి వత్తుం న వట్టతి, ‘‘అనుమోదామి’’చ్చేవ వత్తబ్బన్తి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. ఇదాని కథినానిసంసే దస్సేతుం భూమిం విచారయన్తో ‘‘పురిమవస్సంవుట్ఠేసుపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసంయేవాతి అత్థారకఅనుమోదకానంయేవ. వుత్తఞ్హేతం పరివారే ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలానం అత్థతం హోతి కథినం అత్థారకస్స చ అనుమోదకస్స చా’’తి (పరి. ౪౦౩). తేతి అత్థారకఅనుమోదకా. తతో పట్ఠాయాతి అత్థారానుమోదనతో పట్ఠాయ. యావ కథినస్సుబ్భారాతి న కేవలం చీవరమాసేయేవ, అథ ఖో అట్ఠన్నం మాతికానం అఞ్ఞతరేన వా అన్తరుబ్భారేన వా యావ కథినస్సుబ్భారా పఞ్చానిసంసే లభన్తి, ఉద్ధటే పన న లభన్తీతి అత్థో.

ఇదాని తే పఞ్చానిసంసే సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అనామన్తచారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనామన్తచారో నామ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తితస్స సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా కులేసు చారిత్తాపజ్జనం. అసమాదానచారో నామ నామేనాధిట్ఠితస్స చీవరస్స అసమాదానచరణం, నామేనాధిట్ఠితానం తిణ్ణం చీవరానమఞ్ఞతరం చీవరం యత్థ కత్థచి నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞత్థ అరుణుట్ఠాపనన్తి అత్థో, చీవరవిప్పవాసోతి వుత్తం హోతి. యావదత్థచీవరన్తి యావతా చీవరేన అత్థో హోతి, తావతకం అనధిట్ఠితం అవికప్పితం చీవరధారణం, దసాహమతిక్కమిత్వా చీవరస్స ఠపనన్తి అత్థో. గణస్స భోజనం గణభోజనం. గణోతి చేత్థ చత్తారో వా తతుత్తరి వా భిక్ఖూ. తేసం విఞ్ఞత్తితో వా నిమన్తనతో వా లద్ధస్స ఓదనాదీనం పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరభోజనస్స సహ గహణన్తి అత్థో. యో చ తత్థ చీవరుప్పాదోతి తత్థ కథినత్థతసీమాయ మతకచీవరం వా హోతు, సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నం వా సఙ్ఘికేన తత్రుప్పాదేన ఆభతం వా యేన కేనచి ఆకారేన యం సఙ్ఘికం చీవరం ఉప్పజ్జతి, తం తేసం భవిస్సతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తస్మిం ఆవాసే సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నచీవరఞ్చా’’తి.

‘‘యం పన తత్థ సఙ్ఘస్స ఉప్పన్నం పత్తాది వా అఞ్ఞం భణ్డం వా, తం సబ్బేసం పాపుణాతి. యం పన తత్రుప్పాదేన తణ్డులాదినా వత్థం చేతాపితం, అత్థతకథినానమేవ తాని వత్థాని పాపుణన్తి. వత్థేహి పన తణ్డులాదీసు చేతాపితేసు సబ్బేసం తాని పాపుణన్తీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం, తమ్పి చేతాపితకాలతో పట్ఠాయ చీవరుప్పాదో న హోతీతి సువుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అనత్థతకథినా పన ఇమేసు పఞ్చసు ఆనిసంసేసు చీవరమాసే అసమాదానచారం ఠపేత్వా సేసానిసంసే లభన్తి. యది అసమాదానచారోపి లబ్భేయ్య, పావేయ్యకా భిక్ఖూ వస్సంవుట్ఠా ఓకపుణ్ణేహి చీవరేహి న భగవన్తం ఉపసఙ్కమేయ్యుం. యస్మా తం న లబ్భతి, తస్మా చీవరమాసేపి చీవరం సమాదాయ ఏవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు.

ఏవం కథినత్థారం దస్సేత్వా ఇదాని ఉబ్భారం దస్సేన్తో ‘‘తం పనేతం కథిన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ మాతికాతి మాతరో, జనేత్తియోతి అత్థో. కథినుబ్భారఞ్హి ఏతా అట్ఠ జనేన్తి. తాసు పక్కమనం అన్తో ఏతిస్సాతి పక్కమనన్తికా. ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. తత్థ యో భిక్ఖు అత్థతకథినో కథినచీవరం ఆదాయ తస్మిం ఆవాసే నిరపేక్ఖో ‘‘న పచ్చేస్స’’న్తి పక్కమతి, తస్సేవం పక్కమతో కథినుద్ధారో అతిక్కన్తమత్తాయ సీమాయ హోతీతి పక్కమనన్తికో కథినుద్ధారోతి వేదితబ్బో.

యో పన ఆనిసంసచీవరం ఆదాయ పక్కమతి, తస్స బహిసీమాగతస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇధేవిమం కరిస్సామి, న పున తం విహారం గచ్ఛిస్సామీ’’తి తస్మిం ఆవాసే నిరపేక్ఖో హుత్వా తం చీవరం కారేతి, తస్స భిక్ఖునో నిట్ఠానన్తికో కథినుద్ధారో.

యది పన ఆనిసంసమూలచీవరం ఆదాయ బహిసీమాగతో ‘‘నేవిమం చీవరం కరిస్సామి, న చ తం ఆవాసం గచ్ఛిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కరోతి, తదా సన్నిట్ఠానన్తికో కథినుద్ధారో.

తదేవ ఆనిసంసచీవరం లద్ధా తం ఆదాయ బహిసీమం గన్త్వా ‘‘ఇధేవిమం చీవరం కరిస్సామి, న గచ్ఛిస్సామీ’’తి కరోన్తస్స సచే తం చీవరం నస్సతి వినస్సతి డయ్హతి, నాసనన్తికో కథినుద్ధారో హోతి.

సచే పన ఆనిసంసచీవరం లద్ధా తస్మిం విహారే సాపేక్ఖోవ బహిసీమాగతో ‘‘విహారే భిక్ఖూహి అన్తరుబ్భారం కత’’న్తి సుణాతి, తస్స సవనన్తికో కథినుద్ధారో హోతి.

ఆసాయ అవచ్ఛేదో ఏతిస్సాతి ఆసావచ్ఛేదికా. యో పన యేన కేనచి ‘‘తుయ్హం చీవరం దస్సామీ’’తి వుత్తో తస్మిం చీవరే ఆసాయ విహారే అపేక్ఖం పహాయ బహిసీమాగతో పున తేన ‘‘న సక్కోమి దాతు’’న్తి వుత్తే ఆసం ఛిన్దతి, తస్స ఆసావచ్ఛేదికో కథినుద్ధారో హోతి.

యో పన వస్సంవుట్ఠవిహారతో అఞ్ఞం విహారం సాపేక్ఖోవ గన్త్వా ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గేయేవ కథినుద్ధారం వీతినామేతి, తస్స సీమాతిక్కమనన్తికో కథినుద్ధారో.

సహ ఉబ్భారేనాతి సహుబ్భారా. ఆనిసంసచీవరం ఆదాయ సాపేక్ఖోవ బహి గన్త్వా కథినుద్ధారం సమ్భుణన్తస్స కథినుద్ధారో సహుబ్భారోతి వేదితబ్బో.

‘‘ఏతస్మిం పన పక్కమనన్తికే కథినుద్ధారే పఠమం చీవరపలిబోధో ఛిజ్జతీ’’తిఆదినా చీవరపలిబోధుపచ్ఛేదాదికస్స వినిచ్ఛయస్స విత్థారతో సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౩౧౧) వుత్తత్తా ౮ ‘‘తత్థ విత్థారవినిచ్ఛయో’’తిఆదిమాహ. అత్థారుబ్భారానంయేవ వా విత్థారవినిచ్ఛయస్స తత్థాగతత్తా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సేసపలిబోధాభావన్తి అవసేసస్స పలిబోధస్స అభావం, ఆవాసపలిబోధాభావన్తి అత్థో.

అస్సాతి కాలస్స. దసాహపరమన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘తం దసాహపరమం కాల’’న్తి. అతిరేకన్తి అధికం, సో చ అధికభావో అధిట్ఠితవికప్పితచీవరతోతి ఆహ ‘‘అధిట్ఠితవికప్పితేసూ’’తిఆది. ఖోమన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౩౬-౬౩౮) ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపట్టచీవరం. తథా సేసాని. కమ్బలం నామ మనుస్సలోమవాళలోమే ఠపేత్వా సేసలోమేహి వాయిత్వా కతవత్థం. సాణం నామ సాణవాకేహి కతవత్థం. భఙ్గం నామ ఖోమసుత్తాదీహి పఞ్చహి మిస్సేత్వా కతవత్థం. ‘‘పాటేక్కం వాకమయమేవా’’తిపి వదన్తి. తదనులోమానం వాతి దుకూలం పత్తుణ్ణం సోమారపట్టం చీనపట్టం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి తేసం ఖోమాదీనంయేవ అనులోమానం ఛన్నం చీవరానం వా, తత్థ దుకూలం సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పత్తుణ్ణదేసే పాణకేహి సఞ్జాతవత్థం పత్తుణ్ణం. సోమారదేసే జాతం వత్థం సోమారపట్టం. తథా చీనపట్టం. ఇమాని తీణిపి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. తం పన ఖోమాదీనమఞ్ఞతరం హోతీతి తేసంయేవ అనులోమం. దేవేహి దిన్నం చీవరం దేవదిన్నం, తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం, తమ్పి ఖోమాదీనంయేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో.

దీఘతో వడ్ఢకిహత్థప్పమాణం, విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగం పచ్ఛిమం. అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేనాతి ఏత్థ సుగతఙ్గులం నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిమస్స తీణి అఙ్గులాని, తేన సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకిహత్థప్పమాణన్తి అత్థో. చతురఙ్గులవిత్థతన్తి ఏత్థాపి యథావుత్తానుసారేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. యేసం పన అధిట్ఠానవికప్పనానం అభావతో అధిట్ఠితవికప్పితేసు అపరియాపన్నత్తా ఇదం అతిరేకచీవరం నామ హోతి.

తం అధిట్ఠానవికప్పనం కేనాకారేన జానితబ్బన్తి అనుయోగం సన్ధాయ తం దస్సేతుం ‘‘యం పన వుత్త’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం పన వుత్తన్తి అతిరేకచీవరం దస్సేతుం ‘‘అధిట్ఠితవికప్పితేసు అపరియాపన్నత్తా’’తి అమ్హేహి యం వుత్తన్తి అత్థో. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి నామం వత్వా అధిట్ఠాతుం. న వికప్పేతున్తి సఙ్ఘాటిఆదినామేన వికప్పేతుం న అనుజానామీతి అత్థో. ‘‘ఇమం చీవరం వికప్పేమీ’’తి పన వికప్పేతుం వట్టతియేవ. సామఞ్ఞవచనం పన తిచీవరస్స కణ్డుపటిచ్ఛాదివస్సికసాటికానం వియ కాలవసేన విసేసాభావా చస్స వికప్పేతబ్బతాతి దస్సనత్థం, న పన సబ్బథా వికప్పనపటిసేధనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి పురాణచీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా నవస్స అధిట్ఠానవచనతో, ‘‘అనాపత్తి అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తిఆదివచనతో (పారా. ౪౬౯) చ తిచీవరస్సపి వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో. ఏస నయో సబ్బత్థ. తిచీవరాదీని హి అధిట్ఠహన్తేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా తం తం నామం వత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. వికప్పేన్తేన పన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తిఆదినా తస్స తస్స చీవరస్స నామం అగ్గహేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేతబ్బం. తిచీవరం వా హోతు, అఞ్ఞం వా, యది తం తం నామం గహేత్వా వికప్పేతి, అవికప్పితం హోతి, అతిరేకచీవరట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి. తతో పరం వికప్పేతున్తి చతుమాసతో పరం ‘‘ఇమం చీవరం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేతుం. ఇదఞ్చ పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతం. కేచి పన (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘తతో పరం వికప్పేత్వా యావ ఆగామిసంవచ్ఛరే వస్సానం చతుమాసం, తావ ఠపేతుం అనుఞ్ఞాత’’న్తి వదన్తి. తతో పరన్తి ఆబాధతో పరం. ‘‘ఇమాసఞ్చ పన వస్సికసాటికకణ్డుపటిచ్ఛాదీనం తతో పరం వికప్పేత్వా పరిభోగస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తథావికప్పితం అఞ్ఞనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అధిట్ఠాతబ్బవికప్పేతబ్బతా జానితబ్బాతి అధిట్ఠాతబ్బం వికప్పేతబ్బన్తి ఏవం అధిట్ఠానవికప్పనా జానితబ్బాతి అత్థో.

పఞ్చపరిమాణం అస్సాతి పఞ్చకం, ముట్ఠిస్స ముట్ఠిహత్థస్స సమ్బన్ధం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం. ఏస న యో ముట్ఠిత్తికన్తి ఏత్థాపి. పారుపనేనపి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి ఆహ ‘‘ద్విహత్థోపి వట్టతీ’’తి. న కేవలం అడ్ఢతేయ్యోవ వట్టతి, అథ ఖో ద్విహత్థోపి వట్టతీతి పి-సద్దస్స అత్థో దట్ఠబ్బో. అతిరేకఞ్చాతి సుగతచీవరప్పమాణమ్పి తతో అధికమ్పి. పచ్చుద్ధరామీతి ఠపేమి, పరిచ్చజామీతి వా అత్థో. ‘‘ఇమం చీవరం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ఏవమ్పి వత్తుం వట్టతి. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థాదినా చీవరం పరామసన్తేన, చాలేన్తేన వా. ఇదఞ్హి అధిట్ఠానం యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. దువిధన్తి సమ్ముఖాపరమ్ముఖభేదేన దువిధం. వాచా భిన్దితబ్బాతి వచనం నిచ్ఛారేతబ్బం. అన్తోగబ్భాదీసూతి అన్తోగబ్భఉపరిపాసాదేసు. సామన్తవిహారేతి యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తేతుం సక్కా, ఏవరూపే సమీపవిహారే. ఇదఞ్చ దేసనాసీసమత్తం, తస్మా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తి వదన్తి. ‘‘ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా’’తి ఇమినా చీవరసంలక్ఖణం వుత్తం. న హి ఠపితట్ఠానమత్తసల్లక్ఖణేన కిఞ్చి పయోజనం అత్థి.

అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పచ్చత్థరణముఖపుఞ్ఛనచోళపరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి. అధిట్ఠానతో పుబ్బే సఙ్ఘాటిఆదివోహారస్స అభావతో ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చత్థరణాదీనం విసుం పచ్చుద్ధరణవిధిం దస్సేతి. పచ్చత్థరణాదినామేన పన అధిట్ఠాతబ్బత్తా ‘‘ఇమం పచ్చత్థరణం పచ్చుద్ధరామీ’’తిఆదినా వుత్తేపి నేవత్థి దోసో. పున అధిట్ఠాతబ్బానీతి సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠాతబ్బాని. పరిక్ఖారచోళకస్స పన పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహిపి సఙ్ఘాటిఆదిమ్హి కతే పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బన్తి నత్థి. పుబ్బే కతాధిట్ఠానమేవ అధిట్ఠానం. అధిట్ఠితేన పన తేన సద్ధిం మహన్తతరమేవ దుతియం పట్టం వా ఖణ్డం వా సంసిబ్బన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం, సమే వా ఖుద్దకే వా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సుఖపరిభోగత్థన్తి విప్పవాసదోసాభావతో యత్థ కత్థచి ఠపేత్వా ధమ్మస్సవనాదినా కిచ్చేన అఞ్ఞత్థ అరుణం ఉట్ఠాపేత్వా ఆగన్త్వా నిస్సజ్జనం వినావ పరిభుఞ్జితుం సక్కుణేయ్యతాయ సుఖపరిభోగత్థం. పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతున్తి పరిక్ఖారచోళం కత్వా అధిట్ఠాతుం.

అనతిరిత్తపమాణాతి ‘‘దీఘసో ఛ విదత్థియో సుగతవిదత్థియా, తిరియం అడ్ఢతేయ్యా’’తి (పాచి. ౫౪౩) వుత్తప్పమాణతో అనధికపమాణా. పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా వికప్పేతబ్బా, హేమన్తస్స పఠమదివసతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే వస్సికసాటికావస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తిఆదినా నయేన వికప్పేతబ్బాతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞథా హి ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి, కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వక్ఖమానత్తా వస్సానమాసతో పరం అసతి అధిట్ఠానే కిం పచ్చుద్ధరేయ్యాతి ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా’’తి వచనమేవ నోపపజ్జేయ్య.

కేచి పన (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘యథా కథినమాసబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, ఏవమయం వస్సికసాటికాపి వస్సానమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియా హోతి. తస్మా కత్తికపుణ్ణమదివసే పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం హేమన్తస్స పఠమదివసే వికప్పేతబ్బాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో, పచ్చుద్ధరిత్వా తతో పరం వికప్పేతబ్బాతి పదయోజనా వేదితబ్బా’’తి చ వదన్తి, తం న యుత్తం. కథినమాసే ఉప్పన్నఞ్హి చీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠితత్తా అవసానదివసే అనధిట్ఠితం కథినమాసాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి. అయం పన వస్సికసాటికా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితత్తా న తేన సదిసాతి వస్సానాతిక్కమే కథం నిస్సగ్గియం హోతి అనధిట్ఠితఅవికప్పితమేవ హి తం కాలాతిక్కమే నిస్సగ్గియం హోతి, తస్మా హేమన్తేపి వస్సికసాటికా దసాహపరిహారం లభతి. ఏవం కణ్డుపటిచ్ఛాదిపి అధిట్ఠానవిజహనతో పరం దసాహపరిహారం లభతి. దసాహం పన అనతిక్కామేత్వా వికప్పేతబ్బా. నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీతి వుత్తం. ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి ద్విన్నం అధిట్ఠానాభావతో వుత్తం. ‘‘సచే వస్సానే అపరా వస్సికసాటికా ఉప్పన్నా హోతి, పురిమవస్సికసాటికం పచ్చుద్ధరిత్వా, వికప్పేత్వా చ అధిట్ఠాతబ్బా’’తి వదన్తి.

పమాణయుత్తన్తి ‘‘దీఘసో సుగతవిదత్థియా ద్వే విదత్థియో, విత్థారతో దియడ్ఢం దసా విదత్థీ’’తి (పాచి. ౫౩౧ ఆదయో) ఇమినా పమాణేన యుత్తం. పమాణికాతి ‘‘సుగతవిదత్థియా దీఘసో చతస్సో విదత్థియో, తిరియం ద్వే విదత్థియో’’తి ఏవం వుత్తప్పమాణయుత్తా. పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. యస్మా భిక్ఖూనం తిచీవరే పరిపుణ్ణే, అత్థే చ సతి పరిస్సావనాదీహి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పరిక్ఖారచోళక’’న్తి (మహావ. ౩౫౭) బహూనం పత్తత్థవికపరిస్సావనాదీనం సఙ్గహవసేన పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానమనుఞ్ఞాతం, తస్మా ‘‘పరిక్ఖారచోళే గణనా నత్థీ’’తిఆది వుత్తం. భగవతా హి యం యం భిక్ఖూ లభన్తి, తం తం ఇమినా విధానేన అధిట్ఠహిత్వా పున ‘‘యేన యేన పరిస్సావనాదినా అత్థో హోతి, తం తం కత్వా గణ్హన్తూ’’తి అనుకమ్పాయ అనుఞ్ఞాతం. తేనేవాహ ‘‘థవికాపీ’’తిఆది. ఆదిసద్దేన ‘‘ఏతాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అసమ్ముఖాధిట్ఠానం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే చా’’తి ఇమినా అత్తనో సన్తకం పటిక్ఖిపతి. కేచి పన (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘అనివాసేత్వా, అపారుపిత్వా చ కేవలం పఞ్చపీఠేసుయేవ అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జియమానం పచ్చత్థరణం అత్తనో సన్తకమ్పి అనధిట్ఠితం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం అయుత్తం సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్న’’న్తి పచ్చత్థరణస్స విసేసితత్తా. భిసిబిబ్బోహనపావారకోజవానమ్పి సేనాసనపరిక్ఖారతోయేవ అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి వేదితబ్బం.

అధిట్ఠితఞ్చ పనేతం చీవరం పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్చ పనేత’’న్తిఆది. తత్థ అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేనాతి చోరాదీహి అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేన. హీనాయావత్తనేనాతి గిహిభావాయ ఆవత్తనేన, విబ్భమేనాతి అత్థో, ‘‘సీలవన్తోవ హుత్వా గిహీ భవిస్సామీ’’తి సేతవత్థనివాసనేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స సేతవత్థనివాసో వా కాసాయచజనం వా హీనాయావత్తన’’న్తి కేచి. ‘‘‘హీనాయావత్తనేనా’తి ఇమినా భిక్ఖునియా ఏవ అధిట్ఠానవిజహనం గహితం హోతి. సా హి యదా విబ్భమతి, తదా అస్సమణీ హోతి. భిక్ఖు పన విబ్భమన్తోపి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, తావ భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీ’’తి అపరే. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనాతి లిఙ్గే ఠితస్సేవ సిక్ఖాయ పచ్చక్ఖానేన. యో హి భిక్ఖులిఙ్గే ఠితోవ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి, తస్స కాయలగ్గమ్పి చీవరం అధిట్ఠానం విజహతీతి. కాలఙ్కిరియాయాతి మరణేన. లిఙ్గపరివత్తనేనాతి పురిసలిఙ్గస్స, ఇత్థిలిఙ్గస్స వా పరివత్తనేన, పురిసస్స ఇత్థిలిఙ్గపాతుభావేన, ఇత్థియా వా పురిసలిఙ్గపాతుభావేనాతి వుత్తం హోతి.

కనిట్ఠఙ్గులినఖపిట్ఠిప్పమాణేనాతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఓరతోతి అబ్భన్తరతో. యో పన దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయో. దుపట్టస్స పన ఏకస్మిం పటలే ఛిద్దే వా జాతే, గలితే వా అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఖుద్దకం చీవరం మహన్తం కరోతి, మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఉభో కోటియో మజ్ఝే కరోన్తో సచే పన పఠమం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ఘటేతి, అధిట్ఠానం భిజ్జతి. అథ ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతి. రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతం కరోన్తస్సాపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవ. వస్సానమాసాతిక్కమేనాపీతి ఏత్థ పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం పుబ్బే వుత్తేన దానాదినా అట్ఠవిధేనేవ కారణేన వస్సికసాటికా అధిట్ఠానం విజహతి, అథ ఖో వస్సానమాసాతిక్కమేనపీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో ఆబాధవూపసమేనాపీతి ఏత్థాపి. వికప్పనసిక్ఖాపదేతి (పాచి. ౩౭౨ ఆదయో) పాచిత్తియే సురాపానవగ్గస్స నవమసిక్ఖాపదే.

తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం, కాలం వా పరామసతీతి ఆహ ‘‘తం యథావుత్తజాతిప్పమాణ’’న్తిఆది. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. తస్స యో అరుణోతి తస్స చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స అరుణేన సద్ధిం. దివససద్దేన చేత్థ తందివసనిస్సితో అరుణో వుత్తో. ఇదాని యస్స చ నిస్సజ్జితబ్బం, యథా చ నిస్సజ్జితబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘తం గహేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం నయోతి తస్మిం నిస్సజ్జనే అయం విధి. అఞ్ఞథాపీతి భాసన్తరేనాపి, యాయ కాయచి భాసాయపీతి అత్థో. పటిబలేనాతి వత్తుం సమత్థేన. ఆయతిం సంవరేయ్యాసీతి ఉపరి సంవరమాపజ్జేయ్యాసి, సంవుతకాయవచీద్వారో భవేయ్యాసీతి అత్థో. ఇమాని చ ‘‘పస్ససీ’’తిఆదీని యథాక్కమం పటిగ్గాహకదేసకేహి వత్తబ్బవచనాని. తథా హి ‘‘పస్ససీ’’తి పటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనం, ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి తదనుదేసకేన వత్తబ్బవచనం. ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి తదనుప్పటిగ్గాహకేన వత్తబ్బవచనం, ‘‘సాధు సుట్ఠు సంవరిస్సామీ’’తి తదనుదేసకేన వత్తబ్బవచనం. ఇమినా చ అత్తనో ఆయతిం సంవరే పతిట్ఠితభావం దస్సేతి. ద్వీసు, పన సమ్బహులాసు వాతి ద్వీసు వా సమ్బహులాసు వా ఆపత్తీసు పురిమనయేనేవ వచనభేదో కాతబ్బో. ఞత్తియం ఆపత్తిం సరతి వివరతీతి ఏత్థ ‘‘ద్వే ఆపత్తియో’’తి వా ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో’’తి వా వచనభేదో కాతబ్బో. ద్వీసు, బహూసు వా వచనభేదో కాతబ్బోతి ‘‘సఙ్ఘో ఇమాని చీవరానీ’’తి వత్థువసేన వచనభేదో కాతబ్బో.

ఏవం సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జనవిధిం దస్సేత్వా గణస్స నిస్సజ్జనవిధిం దస్సేతుం ‘‘గణస్స పన నిస్సజ్జన్తేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సేసం పురిమసదిసమేవాతి నిస్సజ్జనాపత్తిప్పటిగ్గహణనిస్సట్ఠచీవరదానేసు ‘‘ఆయస్మన్తాన’’న్తిఆదినా వుత్తవచనభేదం వినా అవసేసం సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జనాదీసు వుత్తసదిసమేవాతి అత్థో.

ఇదాని పుగ్గలస్స నిస్సజ్జనవిధిం దస్సేతుం ‘‘పుగ్గలస్స పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వీసు, తీసు వాతి ద్వీసు, తీసు వా ఆపత్తీసు చేవ దాతబ్బచీవరేసు చ. యథా చ గణస్స నిస్సజ్జనే, ఏవం ద్విన్నం నిస్సజ్జనేపి పాళి వేదితబ్బా. యది హి విసేసో భవేయ్య, యథేవ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కాతబ్బో – బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన తే భిక్ఖూ ఞాపేతబ్బా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౬౮) నయేన తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథం వత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కత్తబ్బో – థేరేన భిక్ఖునా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గ’’న్తిఆదినా నయేన విసుంయేవ ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథో వుత్తో, ఏవం ఇధాపి విసుం పాళిం వదేయ్య. యస్మా పన నత్థి, తస్మా అవత్వావ గతోతి గణస్స వుత్తా పాళియేవేత్థ పాళి. ఆపత్తిప్పటిగ్గహణే పన అయం విసేసో – యథా గణస్స నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తియా దేసియమానాయ ఆపత్తిప్పటిగ్గాహకో భిక్ఖు ఞత్తిం ఠపేతి, ఏవం అట్ఠపేత్వా ద్వీసు అఞ్ఞతరేన యథా ఏకపుగ్గలో పటిగ్గణ్హాతి, ఏవం ఆపత్తి పటిగ్గహేతబ్బా. ద్విన్నఞ్హి ఞత్తిట్ఠపనం నామ నత్థి. యది సియా, ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం విసుం న వదేయ్య. నిస్సట్ఠచీవరదానేపి యథా ‘‘ఇమం చీవరం ఆయస్మతో దమ్మీ’’తి ఏకో వదతి, ఏవం ‘‘మయం ఇమం చీవరం ఆయస్మతో దేమా’’తి వత్తుం వట్టతి. ఇతో గరుకతరానిపి హి ఞత్తిదుతియకమ్మాని అపలోకేత్వా కాతబ్బానీతి వుత్తాని అత్థి, తేసం ఏతం అనులోమం. తేనేవాహ ‘‘ద్విన్నం పనా’’తిఆది. నిస్సట్ఠచీవరం పన దాతబ్బమేవ, అదాతుం న లబ్భతి. వినయకమ్మమత్తమేవ హేతం. న తం తేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దిన్నమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘నిస్సట్ఠవత్థు’’న్తిఆది.

అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స దుక్కటన్తి సకిం నివత్థం వా సకిం పారుతం వా కాయతో అమోచేత్వా దివసమ్పి చరతి, ఏకమేవ దుక్కటం. మోచేత్వా నివాసేతి వా పారుపతి వా, పయోగే పయోగే దుక్కటం. దున్నివత్థం వా దుప్పారుతం వా సణ్ఠాపేన్తస్స అనాపత్తి. అఞ్ఞస్స తం పరిభుఞ్జతోపి అనాపత్తి. ‘‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తిఆదివచనఞ్చేత్థ (పారా. ౫౭౦) సాధకం. దసాహం అనతిక్కన్తేపి అతిక్కన్తసఞ్ఞినో, వేమతికస్స చ దుక్కటన్తి ఏత్థాపి ‘‘పరిభుఞ్జన్తస్సా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. అతిక్కన్తే అనతిక్కన్తసఞ్ఞినోపీతి దసాహం అతిక్కన్తే చీవరే ‘‘అనతిక్కన్తం ఇద’’న్తి ఏవం సఞ్ఞినో, దసాహే వా అతిక్కన్తే ‘‘అనతిక్కన్తో దసాహో’’తి ఏవం సఞ్ఞినో.

ఇదాని ‘‘అనధిట్ఠితే అధిట్ఠితసఞ్ఞినో నిస్సగ్గియ’’న్తిఆదిఆపత్తివారం సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. తథాతి యథా దసాహం అతిక్కన్తే సఞ్ఞాభేదేన తికపాచిత్తియం, తథా అనధిట్ఠితాదీసు సత్తసు వికప్పేసు అధిట్ఠితాదిసఞ్ఞాభేదతోతి అత్థో. తత్థ అవిస్సజ్జితే విస్సజ్జితసఞ్ఞినోతి కస్సచి అదిన్నే అపరిచ్చత్తే ‘‘దిన్నం పరిచ్చత్తం మయా’’తి ఏవం సఞ్ఞినో. అనట్ఠే నట్ఠసఞ్ఞినోతి అత్తనో చీవరేన సద్ధిం బహూని అఞ్ఞేసం చీవరాని ఏకతో ఠపితాని, తాని చే చోరా హరన్తి, తత్రేస అత్తనో చీవరే అనట్ఠే నట్ఠసఞ్ఞీ హోతి, తస్స నట్ఠసఞ్ఞినో. ఏస నయో అవినట్ఠాదీసుపి. అవిలుత్తేతి ఏత్థ పన గబ్భం భిన్దిత్వా పసయ్హావహారవసేన అవిలుత్తేతి వేదితబ్బం.

విస్సజ్జితేతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) అఞ్ఞస్స దిన్నే. కథం పన దిన్నం హోతి, కథం గహితం? ‘‘ఇమం తుయ్హం దేమి, దదామి, దజ్జామి, ఓణోజేమి, పరిచ్చజామి, విస్సజ్జామి, నిస్సజ్జామీ’’తి వా వదతి, ‘‘ఇత్థన్నామస్స దేమి…పే… నిస్సజ్జామీ’’తి వా వదతి, సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి దిన్నంయేవ హోతి. ‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సుదిన్నం, సుగ్గహితఞ్చ. ‘‘తవ సన్తకం కరోహి, తవ సన్తకం హోతు, తవ సన్తకం కరిస్ససీ’’తి వుత్తే ‘‘మమ సన్తకం కరోమి, మమ సన్తకం హోతు, మమ సన్తకం కరిస్సామీ’’తి వదతి, దుద్దిన్నం, దుగ్గహితఞ్చ. నేవ దాతా దాతుం జానాతి, న ఇతరో గహేతుం. సచే పన ‘‘తవ సన్తకం కరోహీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, భన్తే, మయ్హం గణ్హామీ’’తి గణ్హాతి, సుగ్గహితం, సచే పన ఏకో ‘‘గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఇతరో ‘‘న గణ్హామీ’’తి వదతి, పున సో ‘‘దిన్నం మయా తుయ్హం, గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఇతరోపి ‘‘న మయ్హం ఇమినా అత్థో’’తి వదతి. తతో పురిమోపి ‘‘మయా దిన్న’’న్తి దసాహం అతిక్కామేతి, పచ్ఛిమోపి ‘‘మయా పటిక్ఖిత్త’’న్తి, కస్సాపత్తీతి? న కస్సచి. యస్స పన రుచ్చతి, తేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. యో పన అధిట్ఠానే వేమతికో, తేన కిం కాతబ్బం? వేమతికభావం ఆరోచేత్వా ‘‘సచే అనధిట్ఠితం భవిస్సతి, ఏవం మే కప్పియం హోతీ’’తి వత్వా వుత్తనయేనేవ నిస్సజ్జితబ్బం. న హి ఏవం జానాపేత్వా వినయకమ్మం కరోన్తస్స ముసావాదో హోతి.

యథా చ ఇదం, ఏవం ఇతో పరానిపీతి యథా ఇదం అతిరేకచీవరధారణసిక్ఖాపదం ఆచారవిపత్తి, ఏవం ఇతో పరానిపి సిక్ఖాపదాని ఆచారవిపత్తియేవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉభతోపాతిమోక్ఖేసూ’’తిఆది. ఆజీవవిపత్తిపచ్చయా పన ఠపేత్వా దుబ్భాసితం ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తాతి –

‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా ‘యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహా’తి భణతి, పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖునీ పణీతభోజనాని అగిలానా అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాటిదేసనీయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పరి. ౨౮౭) –

ఏవం పారాజికాదివసేన ఠపేత్వా దుబ్భాసితం ఆజీవవిపత్తిపచ్చయా ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తా. దిట్ఠివిపత్తిపచ్చయా పాచిత్తియదుక్కటవసేన ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తాతి సమనుభాసనాయ పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సజ్జనే ఞత్తియా దుక్కటం, కమ్మవాచాపరియోసానే పాచిత్తియన్తి ఏవం దిట్ఠివిపత్తిపచ్చయా పాచిత్తియదుక్కటవసేన ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తా. ఏత్థాతి విపత్తికథాసు.

గణనుపగతాతి దివసగణనం ఉపగతభావో. అఞ్ఞేహి ‘‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దేమా’’తి పరహత్థే దిన్నమ్పి ‘‘న తావ తం గణనుపగం, యావ న హత్థం గచ్ఛతీ’’తి (మహావ. ౨౫౯) చమ్మక్ఖన్ధకే వుత్తత్తా యావ ఆహరిత్వా వా న దిన్నం, ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, చీవరం ఉప్పన్న’’న్తి పహిణిత్వా వా అనారోచితం, తావ దివసగణనం న ఉపేతి, అనధిట్ఠితం వట్టతి. యదా పన ఆనేత్వా దిన్నం హోతి, ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి వా సుతం, తతో పట్ఠాయ గణనుపగం హోతి, అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బం. కథినసఞ్ఞితం సముట్ఠానమస్సాతి కథినసముట్ఠానం, తతియఛట్ఠసముట్ఠానవసేన ద్విసముట్ఠానన్తి అత్థో. కాయవాచాహి కత్తబ్బఅధిట్ఠానవికప్పనానం అకరణేన కాయవాచతో, చిత్తే పన సతి కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతీతి వుత్తం హోతి. అనధిట్ఠానావికప్పనవసేన ఆపజ్జనతో అకిరియం. అజానన్తోపి ఆపజ్జతీతి నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం. కాయద్వారే చ వచీద్వారే చ కత్తబ్బాకరణతో కాయకమ్మం వచీకమ్మం.

కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.