౯. అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అఞ్ఞభాగస్సాతి అఞ్ఞకోట్ఠాసస్స, యం చోదేతుకామో, తస్స జాతిఆదితో అఞ్ఞస్స తిరచ్ఛానజాతిఆదికోట్ఠాసస్సాతి వుత్తం హోతి. ఇదన్తి నపుంసకనిద్దేసేన ఛగలకాదిం నిద్దిసతి, అయం ఛగలకాదికోతి అత్థో, అధికరణసద్దాపేక్ఖాయ వా నపుంసకనిద్దేసో, ఇదం ఛగలకాదిసఙ్ఖాతం అధికరణన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞభాగో వాతి తిరచ్ఛానజాతిఆదిభేదో అఞ్ఞో కోట్ఠాసో వా. అస్సాతి ఛగలకాదికస్స. అఞ్ఞభాగియం ఛగలకాది. ఏత్థ చ ‘‘అఞ్ఞభాగసమ్బన్ధి అఞ్ఞభాగియ’’న్తి పఠమవిగ్గహస్స అత్థో, ‘‘అఞ్ఞభాగవన్తం అఞ్ఞభాగియ’’న్తి దుతియవిగ్గహస్స. ఠపేత్వా పన తిరచ్ఛానజాతిఆదికం పరమత్థతో విసుం ఛగలకాదికే అసతిపి ‘‘పటిమాయ సరీర’’న్తిఆదీసు వియ అభేదేపి భేదకప్పనాయ పవత్తలోకవోహారవసేన ‘‘అఞ్ఞభాగస్స ఇదం, అఞ్ఞభాగో వా అస్స అత్థీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అధికరీయతి ఏత్థాతి అధికరణం. తేనాహ ‘‘ఆధారో వేదితబ్బో’’తి. ఆధరీయతి అస్మిన్తి ఆధారో, పతిట్ఠానం. తేనాహ ‘‘వత్థు అధిట్ఠానన్తి వుత్తం హోతీ’’తి.

ఇదాని ‘‘అఞ్ఞభాగస్స ఇద’’న్తిఆదినా సఙ్ఖేపేన వుత్తమేవత్థం కేవలం నయదస్సనత్థం అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతమేవ గహేత్వా విభజన్తో ‘‘యో హి సో’’తిఆదిమాహ. తేన నను అనాగతే ఏవం చోదేన్తానం పాపభిక్ఖూనం లేసోకాసపిదహనత్థం ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, న పన మేత్తియభూమజకానం. తేసఞ్హి ఆదికమ్మికత్తా అనాపత్తి, తస్మా సామఞ్ఞేన అత్థో విభజితబ్బో. న పన ‘‘యో హి సో అట్ఠుప్పత్తియం దబ్బో మల్లపుత్తో’’తిఆదినా విసేసేనాతి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసాతి దట్ఠబ్బం. హీతి కారణత్థే నిపాతో, యస్మాతి వుత్తం హోతి. అట్ఠుప్పత్తియన్తి అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి, తస్సం అట్ఠుప్పత్తియం, సిక్ఖాపదస్స నిదానేతి వుత్తం హోతి. ఛగలకోతి సేతఛగలకో. సోతి ఛగలకో. ఇమస్స పన ‘‘హోతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్స…పే… ఛగలకభావస్స చాతి ‘‘తిరచ్ఛానజాతియా చేవ ఛగలకభావస్స చా’’తి సఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞస్స భాగస్స కోట్ఠాసస్స, పక్ఖస్సాతి అత్థో.

కుతోయమఞ్ఞో, యతో ‘‘అఞ్ఞస్స భాగస్సా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘య్వాయం…పే… తతో’’తి. తత్థ మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చాతి యో అయం భాగో కోట్ఠాసో పక్ఖోతి సమ్బన్ధో, ‘‘మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చా’’తి సఙ్ఖాతో యో అయం భాగో కోట్ఠాసో పక్ఖోతి అత్థో. తతోతి ‘‘మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చా’’తి భాగతో. సో వా అఞ్ఞభాగోతి యథావుత్తతిరచ్ఛానజాతిఛగలకభావసఙ్ఖాతో సో అఞ్ఞభాగో వా. అస్సాతి ఛగలకస్స. అత్థీతి ఉపలబ్భతి. తస్మాతి యస్మా అఞ్ఞభాగస్స ఛగలకో హోతి, యస్మా చ సో వా అఞ్ఞభాగో అస్స అత్థి, తస్మా. అఞ్ఞభాగియసఙ్ఖ్యం లభతీతి ఏత్థ ‘‘సో య్వాయ’’న్తి ఇధ సో-సద్దమేవ ఆనేత్వా సో అఞ్ఞభాగియసఙ్ఖం లభతీతి యోజేతబ్బం, ‘‘సో’’తి వా పాఠసేసో దట్ఠబ్బో. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. సో పన అధికరణసద్దతో పరం దట్ఠబ్బో, ‘‘అధికరణ’’న్తి చ వేదితబ్బోతి. తేసన్తి మేత్తియభూమజకానం. ఇమం మయం దబ్బం మల్లపుత్తం నామ కరోమాతి ఛగలకం అజికాయ విప్పటిపజ్జన్తం దిస్వా ‘‘మయం, ఆవుసో, ఇమం ఛగలకం దబ్బం మల్లపుత్తం నామ కరోమా’’తి వదన్తానం. నామకరణసఞ్ఞాయాతి నామకరణసఙ్ఖాతాయ సఞ్ఞాయ. ఏత్థాపి ‘‘యో సో’’తిఆదికం ఆనేత్వా తస్సా నామకరణసఞ్ఞాయ యో సో అట్ఠుప్పత్తియం ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో నామా’’తి ఛగలకో వుత్తో, సో యస్మా ఆధారో వత్థు అధిట్ఠానన్తి యోజేతబ్బం.

ఇదాని కథమేతం విఞ్ఞాయతి ‘‘అధికరణ’’న్తి చేత్థ ఆధారో వేదితబ్బో, న వివాదాధికరణాదీసు అఞ్ఞతరన్తి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘తఞ్హి సన్ధాయా’’తిఆది. తత్థ తన్తి తస్సా నామకరణసఞ్ఞాయ అధిట్ఠానభూతం ఛగలకం పచ్చామసతి. వివాదాధికరణాదీసు అఞ్ఞతరం సన్ధాయ న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ కారణం పుచ్ఛతి ‘‘కస్మా’’తి. కారణమాహ ‘‘అసమ్భవతో’’తి. ఇదాని తమేవ అసమ్భవం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. న హి ఉపాదియింసూతి సమ్బన్ధో. ఉపాదియింసూతి గణ్హింసు. కిం చతున్నం అధికరణానమ్పి లేసో అత్థి, యేనేవం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘న చ చతున్నం అధికరణాన’’న్తిఆది. ఇదాని తమేవ సమత్థేతుం ‘‘జాతిలేసాదయో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జాతియేవ లేసో జాతిలేసో. ఆదిసద్దేన నామలేసాదీనం గహణం. హోతి చేత్థ –

‘‘లేసా జాతినామగోత్త-లిఙ్గాపత్తివసాపి చ;

పత్తచీవరుపజ్ఝాయా-చరియావాసవసా దసా’’తి.

ఆపత్తిలేసో నామ లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి. తఞ్చే పారాజికేన చోదేతి ‘‘అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసీ’’తి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్సాతి (పారా. ౩౯౬) ఏవం ఆపత్తిలేసమ్పి పుగ్గలస్మింయేవ ఆరోపేత్వా వుత్తత్తా ‘‘పుగ్గలానంయేవ లేసా వుత్తా’’తి వుత్తం. తఞ్చ ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి నామన్తి మేత్తియభూమజకేహి ఛగలకస్స కతం తం ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి నామఞ్చ. ఏవం అసమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని ఇమినావ పసఙ్గేన దేసలేససద్దానం అత్థం సంవణ్ణేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు దేసలేసేసు. దేసో నామ జాతిఆదిభేదో వోహారో. తేనాహ ‘‘జాతిఆదీసూ’’తిఆది. అఞ్ఞమ్పి వత్థున్తి యస్మిం వత్థుస్మిం పతిట్ఠితం, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞమ్పి వత్థుం. కథం సిలిస్సతీతి ఆహ ‘‘వోహారమత్తేనేవా’’తిఆది, వోహారమత్తేనేవ, న తు అత్థతోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఈసకం అల్లీయతీ’’తి ఇమినా ‘‘లేసో’’తి లిస అల్లీభావేతి ఇమస్స రూపన్తి దస్సేతి. కిఞ్చాపి దేసలేసానం వుత్తనయేన బ్యఞ్జనతో నానాకరణం అత్థి, అత్థతో పన నత్థీతి ఆహ ‘‘జాతిఆదీనంయేవ అఞ్ఞతరకోట్ఠాసస్సేతం అధివచన’’న్తి.

యది పన నామకరణసఞ్ఞాయ ఆధారభూతం ఛగలకం సన్ధాయ ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సా’’తి వుత్తం, అథ కస్మా పదభాజనే తం అవిభజిత్వా ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సాతి ఆపత్తఞ్ఞభాగియం వా హోతి అధికరణఞ్ఞభాగియం వా’’తిఆది (పారా. ౩౯౩) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆది. తన్తి ఆధారసఙ్ఖాతం అధికరణం. ఆవిభూతం పాకటం. అత్థుద్ధారవసేనాతి తేన వత్తబ్బఅత్థానం ఉద్ధరణవసేన. నను చ ‘‘అత్థమత్తం పతి సద్దా అభినివిసన్తీ’’తి న ఏకేన సద్దేన అనేకత్థా అభిధీయన్తీతి? సచ్చమేతం సద్దవిసేసే అపేక్ఖితే, తేసం తేసం పన అత్థానం అధికరణసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞం ఉపాదాయ వుచ్చమానో అయం విచారో అధికరణసద్దస్స అత్థుద్ధారోతి వుత్తో. తేనేవాహ ‘‘అధికరణన్తి వచనసామఞ్ఞతో అత్థుద్ధారవసేన పవత్తాని చత్తారి అధికరణానీ’’తి. అఞ్ఞభాగియతాతి అఞ్ఞపక్ఖియతా. తబ్భాగియతాతి తప్పక్ఖియతా. అపాకటా పదభాజనతో అఞ్ఞత్ర దస్సితట్ఠానాభావతో. అవసానే ఆపత్తఞ్ఞభాగియేన చోదనఞ్చాతి ‘‘భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, సఙ్ఘాదిసేసే సఙ్ఘాదిసేసదిట్ఠి హోతి, తఞ్చే పారాజికేన చోదేతీ’’తిఆదిచోదనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అధికరణఞ్ఞభాగియ’’న్తి. ఏకమేకఞ్హి అధికరణం ఇతరేసం తిణ్ణం తిణ్ణం అఞ్ఞభాగియం అఞ్ఞపక్ఖియం అఞ్ఞకోట్ఠాసియం హోతి వత్థువిసభాగత్తా. ఆదిసద్దేన ‘‘కథం అధికరణం అధికరణస్స అఞ్ఞభాగియ’’న్తిఆదికో పదవిభాగో సఙ్గహితో.

కిఞ్చి దేసం లేసమత్తం ఉపాదాయాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తస్సాపి అసమ్భవదస్సనప్పసఙ్గేన హేట్ఠా వుత్తత్తా ‘‘సేసా వినిచ్ఛయకథా అట్ఠమే వుత్తసదిసాయేవా’’తి వుత్తం. తత్థ సేసా వినిచ్ఛయకథాతి ‘‘పారాజికేనాతి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవిసతియా అఞ్ఞతరేనా’’తిఆదికా (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా) వినిచ్ఛయకథా. వుత్తసదిసాయేవాతి ఏత్థ ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే యా వత్తబ్బా, తేన సిక్ఖాపదేన సాధారణభూతా సా వుత్తసదిసాయేవాతి అధిప్పేతా, న అసాధారణభూతా అపుబ్బవణ్ణనాయ అధిప్పేతత్తా. తేనేవాహ ‘‘అయం పనా’’తిఆది. పురిమస్మిం సిక్ఖాపదేపి తథాసఞ్ఞినో అనాపత్తికత్తా ‘‘ఇధ చా’’తి వుత్తం. తథాసఞ్ఞినోపీతి ‘‘పారాజికంయేవ అయం ఆపన్నో’’తి ఏవంసఞ్ఞినోపి. ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో వా పకారత్థో వా. తేన కేనచి భిక్ఖునా అఞ్ఞో కోచి ఖత్తియజాతికో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, అథ సో అఞ్ఞం అత్తనో వేరిం ఖత్తియజాతికం భిక్ఖుం పస్సిత్వా తం ఖత్తియజాతిలేసం గహేత్వా ఏవం చోదేతి ‘‘ఖత్తియో మయా దిట్ఠో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో, త్వం ఖత్తియో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసి, అథ వా త్వం ఖో ఖత్తియో, న అఞ్ఞో, పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసి, అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసి, నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఏత్థ చ తేసం ఖత్తియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసస్స తస్స తస్స దీఘాదినో వా దిట్ఠాదినో వా వసేన అఞ్ఞభాగియతా, ఖత్తియజాతిపఞ్ఞత్తియా ఆధారవసేన అధికరణతా చ వేదితబ్బా. ఏస నయో నామలేసాదీసుపి.

ఆపత్తిలేసే పన కేనచి భిక్ఖునా కోచి భిక్ఖు లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, సో చేతం భిక్ఖుం పారాజికేన చోదేతి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్స. యది ఏవం కథం అఞ్ఞభాగియం అధికరణం హోతీతి? యఞ్హి సో లహుకం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం పారాజికస్స అఞ్ఞభాగియం అధికరణం, తస్స పన అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స లేసో నామ. యో సో సబ్బఖత్తియానం సాధారణో ఖత్తియభావో వియ సబ్బాపత్తీనం సాధారణో ఆపత్తిభావో. ఏతేనేవ ఉపాయేన ‘‘కేనచి భిక్ఖునా కోచి భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతీ’’తిఆదికం విసేసం సఙ్గణ్హాతి.

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖం యో, నేవ సిక్ఖతి యుత్తితో;

గచ్ఛే వినయవిఞ్ఞూహి, అఞ్ఞభాగియతంవ సో. (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౦౮);

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.