సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం

పియవచనేన ఆలపనన్తి పియాయితబ్బవచనేనాలపనం, సాధూనం సమాలపనన్తి వుత్తం హోతి. సాధవో హి పరే ‘‘భోన్తో’’తి వా ‘‘దేవానంపియా’’తి వా ‘‘భద్రభవ’’న్తి వా ‘‘ఆయస్మన్తో’’తి వా సమాలపన్తి.

౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సం-సద్దో విజ్జమానత్థోతి ఆహ ‘‘సంవిజ్జతీ’’తి. చేతనాతి వీతిక్కమవసప్పవత్తా పుబ్బభాగచేతనా, మోచనస్సాదచేతనాతి అత్థో. అస్సాతి సుక్కవిస్సట్ఠియా. అఞ్ఞపదత్థసమాసేనేవ సుక్కవిస్సట్ఠియా వుత్తత్తా ఇక-సద్దస్స విసుం అత్థో నత్థీతి ఆహ ‘‘సఞ్చేతనావ సఞ్చేతనికా’’తి. ఇదాని ఇక-సద్దోవ అత్థిఅత్థం పకాసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఞ్చేతనా వా’’తిఆదిమాహ. సంవిజ్జమానా చేతనా సఞ్చేతనా. సుక్కస్సాతి సమ్భవస్స. విసట్ఠీతి విస్సగ్గో.

ఇదాని తం యస్మిం కాలే మోచేతి, యేనాధిప్పాయేన మోచేతి, యేన చోపాయేన మోచేతి, యఞ్చ తస్స అధిప్పాయస్స వత్థు, తం సబ్బం సఙ్ఖేపతో విభావేత్వా సరూపతో తం విసట్ఠిం దస్సేతుం ‘‘రాగూపత్థమ్భాదీసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ రాగస్స బలవభావో, రాగేన వా అఙ్గజాతస్సూపత్థమ్భో థద్ధభావో రాగూపత్థమ్భో, సో ఆది యేసం తే రాగూపత్థమ్భాదయో, తేసు రాగూపత్థమ్భాదీసు. ఆదిసద్దేన (పారా. ౨౩౮) వచ్చూపత్థమ్భపస్సావూపత్థమ్భవాతూపత్థమ్భఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠూపత్థమ్భానం గహణం. కమ్మఞ్ఞతం పత్తేతి మోచనకమ్మక్ఖమతాయ కమ్మనియతం పత్తే, అజ్ఝత్తరూపాదీసు ఉపక్కమారహభావం పత్తేతి అత్థో. అరోగస్స భావో ఆరోగ్యం, తం ఆది యేసం తే ఆరోగ్యాదయో, తేసు ఆరోగ్యాదీసు. ఆదిసద్దేన సుఖభేసజ్జదానపుఞ్ఞయఞ్ఞసగ్గబీజవీమంసదవానం గహణం. అజ్ఝత్తరూపం అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నరూపం, తం ఆది యేసం తే అజ్ఝత్తరూపాదయో, తేసు. ఆదిసద్దేన బహిద్ధారూపఅజ్ఝత్తబహిద్ధారూపఆకాసేకటికమ్పనానం గహణం. మోచనే అస్సాదో సుఖవేదనా మోచనస్సాదో, మోచనత్థం పుబ్బభాగే పవత్తరాగో, సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేన చేత్థ రాగో వుత్తో, తేన సమ్పయుత్తా చేతనా మోచనస్సాదచేతనా, తాయ. ఇమినా ముచ్చనస్సాదో (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౪౦) ముత్తస్సాదో మేథునస్సాదో ఫస్సస్సాదో కణ్డువనస్సాదో దస్సనస్సాదో నిసజ్జస్సాదో వాచస్సాదో గేహసితపేమం వనభఙ్గియన్తి ఇమేహి సమ్పయుత్తా చేతనాయో పటిక్ఖిపతి, తాహి నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. ‘‘నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సా’’తి ఇమినా పన ఊరుమద్దాపనాదీని పటిక్ఖిపతి. తేన హి సతిపి మోచనస్సాదే నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో ముత్తేపి అనాపత్తి. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం ‘‘సా చ ఖో నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సేవ, హత్థపరికమ్మపాదపరికమ్మగత్తపరికమ్మకరణేన సచేపి అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి.

ఆసయధాతునానాత్తతోతి పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితాసయానఞ్చేవ పథవీధాతుఆదీనఞ్చ చతున్నం ధాతూనం, రససోణితాదీనం వా సత్తన్నం ధాతూనం నానాత్తతో. ఠానా చావనాతి సుక్కస్స యం ఠానం, తతో చుతి. సుక్కస్స హి వత్థిసీసం కటి కాయోతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) తిధా ఠానం పకప్పేన్తి. ఏకో కిరాచరియో ‘‘వత్థిసీసం సుక్కస్స ఠాన’’న్తి ఆహ, ఏకో ‘‘కటీ’’తి, ఏకో ‘‘సకలో కాయో’’తి. తేసు తతియస్స భాసితం సుభాసితం. కేసలోమనఖదన్తానఞ్హి మంసవినిముత్తట్ఠానం, ఉచ్చారపస్సావఖేళసిఙ్ఘాణికా, థద్ధసుక్ఖచమ్మాని చ వజ్జేత్వా అవసేసో ఛవిమంసలోహితానుగతో సబ్బోపి కాయో కాయప్పసాదభావజీవితిన్ద్రియాబద్ధపిత్తానం, సమ్భవస్స చ ఠానమేవ. తథా హి రాగపరియుట్ఠానేనాభిభూతానం హత్థీనం ఉభోహి కణ్ణచూళికాహి సమ్భవో నిక్ఖమతి.

ఏత్థ చ ‘‘రాగూపత్థమ్భాదీసూ’’తిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) కాలో దస్సితో. రాగూపత్థమ్భాదికాలేసు హి అఙ్గజాతం కమ్మనియం హోతి. యస్స కమ్మనియత్తే సతి మోచేతి, ఇతో పరం అఞ్ఞో కాలో నత్థి. న హి వినా రాగూపత్థమ్భాదీహి పుబ్బణ్హాదయో కాలభేదా మోచనే నిమిత్తం హోన్తి. ‘‘ఆరోగ్యాదీసూ’’తిఆదినా పన అధిప్పాయో దస్సితో. ఏవరూపేన హి అధిప్పాయభేదేన మోచేతి, న అఞ్ఞథా. ‘‘అజ్ఝత్తరూపాదీసూ’’తిఆదినా ఉపాయో దస్సితో. అజ్ఝత్తరూపే వా హి మోచేయ్య, బహిద్ధారూపే వా, ఉభయత్థ వా, ఆకాసే వా కటిం కమ్పేన్తో, ఇతో పరం అఞ్ఞో ఉపాయో నత్థి. నీలాదివసేనా’’తిఆదీహి పన దసహి నవమస్స అధిప్పాయస్స వత్థు దస్సితం. వీమంసన్తో హి నీలాదీసు అఞ్ఞతరవసేన వీమంసతి, న తేహి వినిముత్తన్తి. ‘‘ఠానా చావనా’’తి ఇమినా పన అత్థతో విస్సట్ఠి దస్సితా. యథాహ ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానతో చావనా వుచ్చతీ’’తి (పారా. ౨౩౭). సా చాయం తస్స సుక్కస్స ఠానా చావనా రాగవసేన. వుత్తఞ్హేతం కథావత్థుఅట్ఠకథాయం ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭). అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి సుపినో ఏవ సుపినన్తో, తం ఠపేత్వాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘యా సుపినే’’తిఆది. సఙ్ఘాదిసేసోతి ఇమస్స ఆపత్తినికాయస్స నామం. తేనాహ ‘‘యా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తిఆది. ఆపత్తినికాయోతి ఆపత్తిసమూహో. కిఞ్చాపి అయం ఏకావ ఆపత్తి, రుళ్హిసద్దేన, పన అవయవే సమూహవోహారేన వా ‘‘నికాయో’’తి వుత్తో ‘‘ఏకో వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు వియ.

అస్సాతి (సారత్థ. టీ. ౨.౧౬ సంఘాదిసేసకణ్డ) ఆపత్తినికాయస్స. నను చ అయుత్తోయం నిద్దేసో ‘‘సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సా’’తి. న హి ఆపత్తినికాయస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ సఙ్ఘో ఇచ్ఛితో, కిఞ్చరహి వుట్ఠానస్సాతి ఇమం చోదనం మనసి నిధాయ యథా న విరుజ్ఝతి, తథా అధిప్పాయం వివరితుం ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఆపత్తితో వుట్ఠానస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితో సఙ్ఘో ఆపత్తియావ ఇచ్ఛితో నామ హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఆపత్తివుట్ఠానన్తి ఆపత్తితో వుట్ఠానం, అనాపత్తికభావూపగమనన్తి అత్థో.

దకసోతన్తి పస్సావమగ్గం, అఙ్గజాతప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి. యది ఏవం అథ కస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఠానతో పన చుత’’న్తిఆది. అవస్సమేవ దకసోతం ఓతరతి అధివాసేత్వా అన్తరా నివారేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. దకసోతోరోహనతో (సారత్థ. టీ. ౨.౨౩౬-౨౩౭) పట్ఠాయ పన ఉపాదిన్నతో వినిముత్తత్తా సమ్భవరూపం ఉతుసముట్ఠానమేవ అవసిస్సతి, సేసం తిసముట్ఠానం నత్థీతి వేదితబ్బం. తస్మాతి యస్మా ఠానతో చుతం దకసోతం ఓతరతి, తస్మా.

అమోచనాధిప్పాయస్సాతి భేసజ్జేన నిమిత్తం ఆలిమ్పన్తస్స ఉచ్చారాదీని వా కరోన్తస్స. సుపినం పస్సన్తస్సాతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) ధాతుక్ఖోభతో వా అనుభూతపుబ్బతో వా దేవతోపసంహారతో వా పుబ్బనిమిత్తతో వాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి సుపినం పస్సన్తస్స. కిం పనేతం పస్సన్తో సుత్తో పస్సతి, పటిబుద్ధో, ఉదాహు నేవ సుత్తో, న పటిబుద్ధోతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ సుత్తో పస్సతి, అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతి. భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతి, తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం వా రాగాదిసమ్పయుత్తం వా న హోతి. సుపినం పస్సన్తస్స చ ఈదిసాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అథ పటిబుద్ధో పస్సతి, వినయవిరోధో ఆపజ్జతి. యఞ్హి పటిబుద్ధో పస్సతి, తం సబ్బోహారికచిత్తేన పస్సతి. సబ్బోహారికచిత్తేన చ కతే వీతిక్కమే అనాపత్తి నామ నత్థి. సుపినం పస్సన్తేన పన కతేపి వీతిక్కమే ఏకన్తం అనాపత్తి ఏవ. అథ నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో పస్సతి, కో నామ పస్సతి, ఏవఞ్చ సతి సుపినస్స అభావోవ ఆపజ్జతీతి? న అభావో, కస్మా? యస్మా కపిమిద్ధపరేతో పస్సతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో మహారాజ సుపినం పస్సతీ’’తి (మి. ప. ౫.౩.౫). కపిమిద్ధపరేతోతి మక్కటనిద్దాయ యుత్తో. యథా హి మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి, ఏవం యా నిద్దా పునప్పునం కుసలాదిచిత్తవోకిణ్ణత్తా లహుపరివత్తా, యస్సా పవత్తియం పునప్పునం భవఙ్గతో ఉత్తరణం హోతి, తాయ యుత్తో సుపినం పస్సతి. యస్స చ ఏవం పస్సన్తస్స సుపినే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స వియ, కాయసంసగ్గాదీని ఆపజ్జన్తస్స వియ చ సుపినన్తేనేవ కారణేన అసుచి ముచ్చతి, తస్సపి అనాపత్తి. సుపినే (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౬౨) పన ఉప్పన్నాయ అస్సాదచేతనాయ సచస్స విసయో హోతి, నిచ్చలేన భవితబ్బం, న హత్థేన నిమిత్తం కీళాపేతబ్బం. కాసావపచ్చత్థరణరక్ఖణత్థం పన హత్థపుటేన గహేత్వా జగ్గనత్థాయ ఉదకట్ఠానం గన్తుం వట్టతి.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘ఓతిణ్ణో’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౨౭౦) ఇదం కమ్మసాధనం, కత్తుసాధనం వా హోతీతి తదుభయవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యక్ఖాదీహి వియ సత్తా’’తిఆదిమాహ. అసమపేక్ఖిత్వాతి యథాసభావం అనుపపరిక్ఖిత్వా, యథా తే రతిజనకా రూపాదయో విసయా అనిచ్చదుక్ఖాసుభానత్తాకారేన అవట్ఠితా, తథా అపస్సిత్వాతి వుత్తం హోతి. పరిణతేనాతి పరివత్తేన. తేనాహ ‘‘యథా పరివత్తమాన’’న్తిఆది. వుత్తరాగవసేనాతి కాయసంసగ్గరాగవసేన. తదహుజాతాయపీతి తస్మిం అహని జాతం జననం ఏతిస్సాతి తదహుజాతా, తస్మిం అహని జాతాతి వా తదహుజాతా, తాయ, తం దివసం జాతాయపీతి అత్థో, జాతమత్తాయ అల్లమంసపేసివణ్ణాయపీతి వుత్తం హోతి.

అస్సాతి ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి పదస్స. ఇదాని హత్థాదీనం విభాగదస్సనత్థం ‘‘తత్థ హత్థో నామ కప్పరతో పట్ఠాయా’’తిఆదిమాహ. కప్పరతో పట్ఠాయాతి దుతియమహాసన్ధిం ఉపాదాయ. అఞ్ఞత్థ పన మణిబన్ధతో పట్ఠాయ యావ అగ్గనఖా హత్థో. వినన్ధిత్వా వా అవినన్ధిత్వా వా కతకేసకలాపస్సేతం అధివచనన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ వినన్ధిత్వాతి తీహి కేసవట్టీహి గన్థిత్వా. సువణ్ణచీరకన్తి సువణ్ణపాళిం. హత్థఞ్చ వేణిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేససరీరం అఙ్గన్తి ఆహ ‘‘అవసేసస్స సరీరస్సా’’తిఆది.

యో హి సేవనాధిప్పాయోపి నిచ్చలేన కాయేన కేవలం ఫస్సం పటివిజానాతి సాదియతి అనుభోతి, తస్స చిత్తుప్పాదమత్తే ఆపత్తియా అభావతో అనాపత్తీతి ఆహ ‘‘కాయేన అవాయమిత్వా’’తిఆది. మోక్ఖాధిప్పాయేనాతి ఇత్థితో ముచ్చితుకామతాధిప్పాయేన. అసఞ్చిచ్చాతి ‘‘ఇమినా ఉపాయేన ఇమం ఫుసిస్సామీ’’తి అచేతేత్వా. ఏవఞ్హి అచేతేత్వా పత్తప్పటిగ్గహణాదీసు మాతుగామస్స అఙ్గే ఫుట్ఠేపి అనాపత్తి. అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో హోతి, ‘‘మాతుగామం ఫుసిస్సామీ’’తి సతి నత్థి, ఏవం అసతియా హత్థపాదపసారణాదికాలే ఫుసన్తస్స అనాపత్తి. అజానన్తస్సాతి దారకవేసేన ఠితం దారికం ‘‘ఇత్థీ’’తి అజానన్తో కేనచిదేవ కరణీయేన ఫుసతి, ఏవం ‘‘ఇత్థీ’’తి అజానన్తస్స ఫుసతో అనాపత్తి. అసాదియన్తస్సాతి కాయసంసగ్గం అసాదియన్తస్స బాహాపరమ్పరాయ నీతభిక్ఖుస్స వియ అనాపత్తి. ఇధ పన ఉదాయిత్థేరో ఆదికమ్మికో. తస్స అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్సాతి.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగవసేనాతి దుట్ఠుల్లా వాచా దుట్ఠుల్లవాచా, తాయ అస్సాదచేతనా దుట్ఠుల్లవాచస్సాదో, తేన సమ్పయుత్తరాగవసేన. ఏత్థాధిప్పేతం మాతుగామం దస్సేతుం ‘‘మాతుగామ’’న్తిఆదిమాహ. దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లసంలక్ఖణసమత్థన్తి అసద్ధమ్మసద్ధమ్మప్పటిసంయుత్తం కథం జానితుం సమత్థం. యా పన మహల్లికాపి బాలా ఏళమూగా, అయం ఇధానధిప్పేతా. వణ్ణో నామ ద్వే మగ్గే ఉద్దిస్స ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౫) థోమనా. అవణ్ణో నామ ద్వే మగ్గే ఉద్దిస్స వుత్తవిపరియాయేన గరహనా, ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన అసమన్నాగతాసీ’’తిఆదీహి ఖుంసనాతి వుత్తం హోతి. యాచనా నామ ‘‘దేహి మే, అరహసి మే దాతు’’న్తి (పారా. ౨౮౫) వచనం. ఆయాచనా నామ ‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతి, కదా తే పితా పసీదిస్సతి, కదా తే దేవతాయో పసీదిస్సన్తి, కదా తే సుఖణో సులయో సుముహుత్తో భవిస్సతి, కదా తే మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి (పారా. ౨౮౫) వచనం. పుచ్ఛనం నామ ‘‘కథం త్వం సామికస్స దేసి, కథం జారస్స దేసీ’’తి (పారా. ౨౮౫) వచనం. పటిపుచ్ఛనం నామ ‘‘ఏవం కిర త్వం సామికస్స దేతి, ఏవం జారస్స దేసీ’’తి (పారా. ౨౮౫) వచనం. ఆచిక్ఖనం నామ పుట్ఠస్స ‘‘ఏవం దేహి, ఏవం దేన్తా సామికస్స పియా భవిస్ససి, మనాపా చా’’తి (పారా. ౨౮౫) భణనం. అనుసాసనం నామ అపుట్ఠస్స ‘‘ఏవం దేహి, ఏవం దేన్తా సామికస్స పియా భవిస్ససి, మనాపా చా’’తి (పారా. ౨౮౫) భవనం. అక్కోసనం (పారా. ౨౮౫) నామ ‘‘అనిమిత్తాసి, నిమిత్తమత్తాసి, అలోహితాసి, ధువలోహితాసి, ధువచోళాసి, పగ్ఘరన్తీసి, సిఖరణీసి, ఇత్థిపణ్డకాసి, వేపురిసికాసి, సమ్భిన్నాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి (పారా. ౨౮౫) వచనం. యస్మా మేథునుపసంహితాయ వాచాయ అధికం దుట్ఠుల్లం నామ నత్థి, తస్మా ‘‘మేథునుపసంహితాహీ’’తి ఇదం దుట్ఠుల్లవాచాయ సిఖాపత్తలక్ఖణదస్సనన్తి వుత్తం, న పన మేథునుపసంహితాయేవ దుట్ఠుల్లవాచత్తా. సిఖరణీసీతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౫) బహినిక్ఖన్తఆణిమంసా. సమ్భిన్నాసీతి సమ్భిన్నవచ్చమగ్గపస్సావమగ్గా. ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీతి పురిసనిమిత్తేన, ఇత్థినిమిత్తేన చాతి ఉభతోబ్యఞ్జనేహి సమన్నాగతా.

ఏత్థ చ వణ్ణభణనే తావ ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, న తావ సీసం ఏతి. ‘‘తవ వచ్చమగ్గో చ పస్సావమగ్గో చ సుభో సుభసణ్ఠానో దస్సనీయో, ఈదిసేన నామ ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, సీసం ఏతి, సఙ్ఘాదిసేసో హోతీతి అత్థో.

అవణ్ణభణనే పన ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీహి ఏకాదసహి పదేహి అవణ్ణే అఘటితే సీసం న ఏతి, ఘటితేపి తేసు ‘‘సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి ఇమేహి తీహి ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో.

యాచనాయపి ‘‘దేహి మే’’తి ఏత్తకేనేవ సీసం న ఏతి, ‘‘మేథునం ధమ్మం దేహీ’’తి ఏవం మేథునధమ్మేన ఘటితే ఏవ సఙ్ఘాదిసేసో.

‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతీ’’తిఆదీసు ఆయాచనవచనేసుపి ఏత్తకేనేవ సీసం న ఏతి, ‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతి, కదా తే మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి వా ‘‘తవ మాతరి పసన్నాయ వా మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తిఆదినా పన నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో.

‘‘కథం త్వం సామికస్స దేసీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨౮౫) పుచ్ఛావచనేసుపి ‘‘మేథునం ధమ్మ’’న్తి వుత్తేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో. ‘‘ఏవం కిర త్వం సామికస్స దేసీ’’తి (పారా. ౨౮౫) పటిపుచ్ఛావచనేసుపి ఏసేవ నయో.

ఆచిక్ఖనాయ చ ‘‘ఏవం దేహీ’’తి, ‘‘ఏవం దదమానా’’తి వుత్తేపి సీసం న ఏతి, ‘‘మేథునం ధమ్మం ఏవం దేహి, ఏవం ఉపనేహి, ఏవం మేథునం ధమ్మం దదమానా ఉపనయమానా సామికస్స పియా హోతీ’’తిఆదినా పన నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో. అనుసాసనివచనేసుపి ఏసేవ నయో.

అక్కోసవచనేసు పన ఏకాదససు ‘‘సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి ఇమాని తీణియేవ పదాని సుద్ధాని సీసం ఏన్తి, ఇతి ఇమాని చ తీణి, పురిమాని చ వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గమేథునధమ్మపదాని తీణీతి ఛ పదాని సుద్ధాని ఆపత్తికరాని, సేసాని ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీని అనిమిత్తే ‘‘మేథునం ధమ్మం మే దేహీ’’తి వా ‘‘అనిమిత్తాసి, మేథునం ధమ్మం మే దేహీ’’తి వా ఆదినా నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితానేవ ఆపత్తికరాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని.

అధక్ఖకన్తి అక్ఖకతో పట్ఠాయ అధో. ఉబ్భజాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలతో పట్ఠాయ ఉద్ధం. ఉబ్భక్ఖకన్తి అక్ఖకతో పట్ఠాయ ఉద్ధం. అధోజాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలతో పట్ఠాయ అధో. అక్ఖకం, పన జాణుమణ్డలఞ్చ ఏత్థేవ దుక్కటఖేత్తే సఙ్గహం గచ్ఛతి భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గే వియ. న హి బుద్ధా గరుకాపత్తిం సావసేసం పఞ్ఞాపేన్తీతి. కాయప్పటిబద్ధన్తి వత్థం వా పుప్ఫం వా ఆభరణం వా.

అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారానన్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౭) ఏత్థ ‘‘అనిమిత్తా’’తిఆదీనం పదానం అత్థం కథేన్తో, అట్ఠకథం వా సజ్ఝాయం కరోన్తో అత్థపురేక్ఖారో నామ, పాళిం వాచేన్తో, సజ్ఝాయం వా కరోన్తో ధమ్మపురేక్ఖారో నామ, ‘‘ఇదానిపి అనిమిత్తాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనకాసి, అప్పమాదం దాని కరేయ్యాసి, యథా ఆయతిమ్పి ఏవరూపా మా హోహిసీ’’తి భణన్తో అనుసాసనిపురేక్ఖారో నామ. ఇతి అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ అనుసాసనిఞ్చ పురక్ఖిత్వా భణన్తానం అనాపత్తి. యో పన భిక్ఖునీనం పాళిం వాచేన్తో పకతివాచనామగ్గం పహాయ హసన్తో హసన్తో ‘‘సిఖరణీసి, సమ్భిన్నాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి పునప్పునం భణతి, తస్స ఆపత్తియేవ. ఇధ ఆదికమ్మికో ఉదాయిత్థేరో, తస్స అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్స. నను ‘‘సిఖరణీ’’తిఆదీహి అక్కోసన్తస్స పటిఘచిత్తం ఉప్పజ్జతీతి దుక్ఖవేదనాయపి భవితబ్బం, అథ కస్మా ద్వివేదనన్తి? నాయం దోసో. రాగవసేన హి అయం ఆపత్తి, న పటిఘవసేన, తస్మా రాగవసేనేవ పవత్తో అక్కోసో ఇధాధిప్పేతో, న పటిఘవసేనాపీతి.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అత్తకామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అత్తకామపారిచరియావసేనాతి అత్తకామపారిచరియాయ రాగవసేన. ఇధాపి దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లజాననసమత్థావ ఇత్థీ అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘దుట్ఠుల్లోభాసేన వుత్తప్పకారాయ ఇత్థియా’’తి. సమీపేతి సవనూపచారే. ‘‘ఠత్వా’’తి పాఠసేసో. అత్తకామపారిచరియాతి కామీయతీతి కామో, మేథునధమ్మో, పరిచరణం ఉపట్ఠానం పరిచరియా, సావ పారిచరియా, కామేన పారిచరియా కామపారిచరియా, అత్తనో కామపారిచరియా అత్తకామపారిచరియా, అత్తనో అత్థాయ మేథునధమ్మేన ఉపట్ఠానన్తి అత్థో. అథ వా కామితాతి కామా, పారిచరియా, అత్తనో కామా అత్తకామా, అత్తకామా చ సా పారిచరియా చాతి అత్తకామపారిచరియా, సయం మేథునరాగవసేన పత్థితఉపట్ఠానన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేనా’’తిఆది. ఏత్థ చ పఠమేన అత్థవికప్పేన కామహేతుపారిచరియాసఙ్ఖాతం అత్థత్తయం దస్సేతి, దుతియేన అధిప్పాయపారిచరియాసఙ్ఖాతం అత్థద్వయం. బ్యఞ్జనే (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౯౧) పన ఆదరం అకత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘అత్తనో కామం అత్తనో హేతుం అత్తనో అధిప్పాయం అత్తనో పారిచరియ’’న్తి (పారా. ౨౯౨) పదభాజనం వుత్తం. ‘‘అత్తనో కామం అత్తనో హేతుం అత్తనో పారిచరియ’’న్తి హి వుత్తే జానిస్సన్తి పణ్డితా ‘‘ఏత్తావతా అత్తనో అత్థాయ కామపారిచరియా వుత్తా’’తి, ‘‘అత్తనో అధిప్పాయం అత్తనో పారిచరియ’’న్తి (పారా. ౨౯౨) వుత్తేపి జానిస్సన్తి ‘‘ఏత్తావతా అత్తనా ఇచ్ఛితకామితట్ఠేన అత్తకామపారిచరియా వుత్తా’’తి.

కల్యాణేన భద్దకేన గుణేన సమన్నాగతత్తా కల్యాణధమ్మం. తేనాహ ‘‘తదుభయేనాపీ’’తిఆది. అభిరమేయ్యాతి తోసేయ్య. ఏతదగ్గన్తి ఏసా అగ్గా. పారిచరియానన్తి పారిచరియానం మజ్ఝే, నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. నను దుట్ఠల్లవాచాసిక్ఖాపదే (పారా. ౨౮౫) మేథునయాచనం ఆగతం, అథ కస్మా ఇదం వుత్తం? నాయం దోసో. తత్థ (సారత్థ. టీ. ౨.౨౯౧) హి దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగవసేన వుత్తం, ఇధ పన అత్తనో మేథునస్సాదరాగవసేనాతి.

తస్మింయేవ ఖణేతి భణితక్ఖణే. ఉభతోబ్యఞ్జనకో పన పణ్డకగతికత్తా విసుం న వుత్తో. ‘‘ఇమస్మిం సిక్ఖాపదద్వయే కాయసంసగ్గే వియ యక్ఖిపేతీసుపి దుట్ఠుల్లత్తకామవచనే థుల్లచ్చయ’’న్తి (వజిర. టీ. పారాజిక ౨౯౫) వదన్తి. తస్మింయేవాతి పణ్డకేయేవ ఇత్థిసఞ్ఞినో అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణభణనేపి దుక్కటం. ‘‘యో తే విహారే వసతి, తస్స అగ్గదానం మేథునం ధమ్మం దేహీ’’తి పరియాయవచనేపి దుక్కటం. ‘‘అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసేయ్య యా మాదిసం ‘సీలవన్త’న్తి వుత్తత్తా’’తి (వజిర. టీ. పారాజిక ౨౯౫) ఏకే. ‘‘పఞ్చసు అఙ్గేసు సబ్భావా సఙ్ఘాదిసేసోవా’’తి అపరే. ‘‘మేథునుపసంహితేనా’’తి వుత్తత్తా ‘‘చీవరాదీహి…పే… భాసన్తస్స అనాపత్తీ’’తి వుత్తం.

అత్తకామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సఞ్చరణం సఞ్చరో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఞ్చరీ, సఞ్చరణసీలోతి వా సఞ్చరీ, తస్స భావో సఞ్చరిత్తం, సఞ్చరణన్తి అత్థో. తఞ్చ పరతో ‘‘ఇత్థియా వా పురిసమతి’’న్తిఆదివచనతో ఇత్థిపురిసానం వేమజ్ఝేతి ఆహ ‘‘ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సఞ్చరణభావ’’న్తి. పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణానీతి ఏత్థ పటిగ్గణ్హనం నామ పురిసేన వా ఇత్థియా వా ఉభిన్నం మాతాదీహి వా ‘‘భన్తే, ఇత్థన్నామం ఇత్థిం వా పురిసం వా ఏవం భణాహీ’’తి వుత్తే తేసం వచనం ‘‘సాధూ’’తి వా ‘‘హోతూ’’తి వా ‘‘భణామీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన వచీభేదం కత్వా, సీసకమ్పనాదీహి వా సమ్పటిచ్ఛనం. వీమంసనం నామ వుత్తప్పకారేన సాసనం గహేత్వా తస్సా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా తేసం అవస్సం ఆరోచనకానం మాతాపితుభాతాభగినిఆదీనం వా సన్తికం గన్త్వా తస్స సాసనస్స ఆరోచనం. పచ్చాహరణం నామ తేన గన్త్వా ఆరోచితే సా ఇత్థీ వా పురిసో వా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛతు వా, మా వా, లజ్జాయ వా తుణ్హీ హోతు, పున ఆగన్త్వా తస్సా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా తస్సా పవత్తియా ఆరోచనం. ఆపజ్జేయ్యాతి పటిపజ్జేయ్య.

ఇత్థియా వా పురిసమతిం పురిసస్స వా ఇత్థిమతిన్తి ఏత్థ ‘‘ఆరోచేయ్యా’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. జాయాభావేతి భరియాభావే. జారభావేతి పతిభావే, నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం. తస్మా భరియాభావనిమిత్తం పతిభావనిమిత్తం, భరియాభావహేతు పతిభావహేతు, భరియాభావపచ్చయా పతిభావపచ్చయా ఆరోచేతీతి అత్థో. ఏస నయో ‘‘జాయత్తనే ఆరోచేతీ’’తిఆదీసుపి. ‘‘జాయత్తనే వా జారత్తనే వా’’తి హి ఇదం యదత్థం తం తేసం మతిం ఆరోచేతి, తం దస్సనత్థం వుత్తం. ఇదాని పన పదభాజనియం (పారా. ౩౦౨) వుత్తనయేనాపి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. కిఞ్చాపి ఇత్థిలిఙ్గవసేన పదభాజనియం వుత్తం, ‘‘జాయత్తనే వా జారత్తనే వా’’తి పన నిద్దేసస్స ఉభయలిఙ్గసాధారణత్తా పురిసలిఙ్గవసేనాపి యోజేత్వా వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేనా’’తిఆది. ముహుత్తికాతి గణికా. ‘‘అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీ’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేనా’’తిఆది.

అఞ్ఞత్ర నాలంవచనీయాయాతి (సారత్థ. టీ. ౨.౩౩౯-౩౪౦) దేసచారిత్తవసేన పణ్ణదానాదినా అపరిచ్చత్తం ఠపేత్వా. సఞ్చరిత్తవసేన భిక్ఖునా వచనీయా న హోతీతి నాలంవచనీయా, తం ఠపేత్వాతి కేచి. అప్పేన వా బహునా వా ధనేన కీతా ధనక్కీతా. యస్మా పన సా న కీతమత్తాయేవ భరియా, సంవాసత్థాయ పన కీతత్తా భరియా, తస్మాస్స నిద్దేసే ‘‘ధనేన కిణిత్వా వాసేతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తం. ఛన్దవాసినీతి ఛన్దేన అత్తనో రుచియా వసతీతి ఛన్దవాసినీ. యస్మా పన సా న అత్తనో ఛన్దమత్తేనేవ భరియా హోతి, పురిసేన పన సమ్పటిచ్ఛితత్తా, తస్మాస్స నిద్దేసే ‘‘పియో పియం వాసేతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తం. ఆదిసద్దేన ‘‘భోగవాసినీ, పటవాసినీ, ఓదపత్తకినీ, ఓభటచుమ్బటా, దాసీ చ భరియా చ, కమ్మకారీ చ భరియా చ, ధజాహటా, ముహుత్తికా’’తి (పారా. ౩౦౪) ఇమేసం అట్ఠన్నం ఆకారానం గహణం. యథా చ ‘‘ఛన్దవాసినీ’’తిఆదీసు అఞ్ఞతరవసేన వదతో విసఙ్కేతో నత్థి, ఏవం పాళియం అవుత్తేసుపి ‘‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా, జాయా, పజాపతి, పుత్తమాతా, ఘరణీ, ఘరసామినీ, భత్తరన్ధికా, సుస్సూసికా, పరిచారికా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౦౫) ఏవమాదీసు సంవాసపరిదీపకేసు వచనేసు అఞ్ఞతరవసేన వదన్తస్సాపి విసఙ్కేతో నత్థి, తివఙ్గసమ్పత్తియా ఆపత్తియేవ.

మాతురక్ఖితం బ్రూహీతి ఏత్థ మాతురక్ఖితా నామ మాతరా రక్ఖితా, యథా పురిసేన సహ సంవాసం న కప్పేతి, ఏవం మాతరా రక్ఖితాతి అత్థో. తేనేవస్స పదభాజనేపి ‘‘మాతా రక్ఖతి గోపేతి, ఇస్సరియం కారేతి, వసం వత్తేతీ’’తి (పారా. ౩౦౪) వుత్తం. పితురక్ఖితాదీసూతి ‘‘పితురక్ఖితా, మాతాపితురక్ఖితా, భాతురక్ఖితా, భగినిరక్ఖితా, ఞాతిరక్ఖితా, గోత్తరక్ఖితా, ధమ్మరక్ఖితా, సారక్ఖా, సపరిదణ్డా’’తి (పారా. ౩౦౩) ఏవం వుత్తేసు పితురక్ఖితాదీసు. యథా చ ఏత్థ, ఏవం ‘‘పితురక్ఖితం బ్రూహీ’’తిఆదీసుపి నయో వేదితబ్బో.

సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా గిలానస్స వా కిచ్చేన గచ్ఛన్తస్సాతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౦) ఏత్థ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథాగారం వా కిఞ్చి వా విప్పకతం హోతి. తత్థ కారుకానం భత్తవేతనత్థాయ ఉపాసకో వా ఉపాసికాయ సన్తికం భిక్ఖుం పహిణేయ్య, ఉపాసికా వా ఉపాసకస్స, ఏవరూపేన సఙ్ఘకిచ్చేన గచ్ఛన్తస్స అనాపత్తి. చేతియకమ్మే కరియమానేపి ఏసేవ నయో. గిలానస్స భేసజ్జత్థాయపి ఉపాసకేన వా ఉపాసికాయ సన్తికం, ఉపాసికాయ వా ఉపాసకస్స సన్తికం పహితస్స గచ్ఛతో అనాపత్తి.

కిఞ్చాపి ఏత్థ ‘‘ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ, న యక్ఖీ న పేతీ న తిరచ్ఛానగతా. పురిసో నామ మనుస్సపురిసో, న యక్ఖో’’తిఆది (సారత్థ. టీ. ౨.౩౪౧) నత్థి, తథాపి మనుస్సజాతికావ ఇత్థిపురిసా ఇధ అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘తేసం మనుస్సజాతికతా’’తి. ననాలంవచనీయతాతి యథావుత్తనయేన పరిచ్చత్తా అలంవచనీయా. నివారణత్థో హి ఏత్థ అలం-సద్దో. న అలంవచనీయా నాలంవచనీయా, న నాలంవచనీయా, తస్సా భావో ననాలంవచనీయతా, ‘‘అలంవచనీయతా’’ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి.

పణ్ణత్తిన్తి, ఇమం సిక్ఖాపదం. కాయవికారేనాతి సీసుక్ఖిపనాదికాయవికారేన. తథేవ వీమంసిత్వా తథేవ పచ్చాహరన్తస్సాతి హత్థముద్దాదినా కాయవికారేన వీమంసిత్వా పున ఆగన్త్వా తథేవ ఆరోచేన్తస్స. ఆగమిస్సతీతి తవ సన్తికే ధమ్మస్సవనాదిఅత్థం ఆగమిస్సతి. కేనచి వుత్తేతి ఆసనసాలాదీసు నిసిన్నస్స కేనచి పురిసేన వుత్తే. సచే హి ఖీణాసవస్స మాతాపితరో కుజ్ఝిత్వా అలంవచనీయా హోన్తి, తఞ్చ భిక్ఖుం ఘరం ఉపగతం పితా వదతి ‘‘మాతా తే, తాత, మం మహల్లకం ఛడ్డేత్వా ఞాతికులం గతా, గచ్ఛ నం మం ఉపట్ఠాతుం పేసేహీ’’తి. సో చే గన్త్వా తం వత్వా పున పితునో తస్సా ఆగమనం వా అనాగమనం వా ఆరోచేతి, ఏవం ఆరోచేన్తస్స తస్సపి కాయవాచతో సముట్ఠాతి. తేనాహ ‘‘పణ్ణత్తిం అజానన్తస్స పనా’’తిఆది. ఖీణాసవస్సపీతి ఏత్థ పి-సద్దేన సేక్ఖపుథుజ్జనానం వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దీపేతి. పితువచనేనాతి అత్తనో పితువచనేన. గన్త్వాతి తస్సా సమీపం గన్త్వా. పణ్ణత్తిం, అలంవచనీయభావఞ్చాతి ఉభయం అజానన్తస్సపి కాయవాచతో సముట్ఠాతి. తదుభయన్తి పణ్ణత్తిం, అలంవచనీయభావఞ్చ. యం పన పణ్ణత్తిం జానిత్వా ఏతేహేవ తీహి నయేహి సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతో కాయచిత్తతో, వాచాచిత్తతో, కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. ఇమాని తీణి పణ్ణత్తిజాననచిత్తేన ‘‘సచిత్తకసముట్ఠానానీ’’తి వుత్తం, తం అయుత్తం. న హి పణ్ణత్తిం జానిత్వాపి ‘‘నాలంవచనీయా’’తి మఞ్ఞమానస్స సచిత్తకేహి సముట్ఠానేహి ఆపత్తి సముట్ఠాతీతి వత్తుం యుజ్జతి వీతిక్కమచేతనాయ అసమ్భవతో.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సఞ్ఞాచికాయ పనాతి ఏత్థ సన్తి అత్తవాచకో తతియత్థే నిపాతో, యాచికాతి భావసాధనో, తేసఞ్చ మజ్ఝేపదలోపసమాసో. పనాతి నిపాతమత్తమేవ. తేనాహ ‘‘సయం పవత్తితయాచనా వుచ్చతీ’’తి. యా హి అత్తనా పవత్తితా, సా అత్తనో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. నను న సక్కా యాచనాయేవ కుటిం కాతున్తి అనుయోగం సన్ధాయ తస్సాధిప్పాయత్థం దస్సేతుం ‘‘సయం యాచితకేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సయం యాచితకేహీతి ‘‘వాసిం దేథ, ఫరసుం దేథా’’తిఆదినా (పారా. ౩౪౨) సయం యాచితకేహి. ఉపకరణేహీతి వాసియాదీహి. పరేన భణ్డసామికేన ‘‘మమ ఇద’’న్తి అపరిచ్చాగారక్ఖణగోపనవసేన పరిగ్గహితం పరపరిగ్గహితకం, పరసన్తకన్తి వుత్తం హోతి. మూలచ్ఛేదవసేనాతి మూలస్స ఛిన్దనవసేన, పరసన్తకభావతో మోచేత్వా అత్తనో సన్తకం కత్వాతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్హి అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో యాచన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తియా దుక్కటం. తావకాలికం పన వట్టతీతి తావకాలికం కత్వా యాచితుం వట్టతి. సకకమ్మం న యాచితబ్బాతి పాణాతిపాతసిక్ఖాపదరక్ఖణత్థం వుత్తం. ‘‘హత్థకమ్మం దేథా’’తి అనియమేత్వాపి న యాచితబ్బా. ఏవం యాచితా హి తే ‘‘సాధు, భన్తే’’తి భిక్ఖుం ఉయ్యోజేత్వా మిగేపి మారేత్వా ఆహరేయ్యుం. నియమేత్వా పన ‘‘విహారే కిఞ్చి కత్తబ్బం అత్థి, తత్థ హత్థకమ్మం దేథా’’తి యాచితబ్బా. ‘‘కుటి నామ ఉల్లిత్తా వా హోతి, అవలిత్తా వా ఉల్లిత్తావలిత్తా వా’’తి (పారా. ౩౪౫) పదభాజనే వుత్తత్తా ‘‘కుటిన్తి ఉల్లిత్తాదీసు అఞ్ఞతర’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఉద్ధం ముఖం లిత్తా ఉల్లిత్తా. అన్తో లిమ్పన్తా హి ఏవం లిమ్పన్తి. అధో ముఖం లిత్తా అవలిత్తా. బహి లిమ్పన్తా హి ఏవం లిమ్పన్తి. తేనాహ ‘‘తత్థ ఉల్లిత్తా నామా’’తిఆది. పిట్ఠసఙ్ఘాటోతి ద్వారబాహా. ‘‘సుధాయ వా మత్తికాయ వా’’తి ఏతేన ఠపేత్వా ఇమే ద్వే లేపే అవసేసో భస్మాగోమయాదిభేదో అలేపోతి దస్సేతి.

యస్మా పన సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కరోన్తేనాపి ఇధ వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం, తస్మా ‘‘సయం వా కరోన్తేన ఆణత్తియా వా కారాపేన్తేనా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘సయం వా కరోన్తేనా’’తి ఇమినా సామత్థియతో లబ్భమానమత్థమాహ, న తు పదత్థతో. ‘‘ఆణత్తియా వా కారాపేన్తేనా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) పన పదత్థతో. ఏవఞ్చ కత్వా యది పన ‘‘కరోన్తేన వా కారాపేన్తేన వా’’తి వదేయ్య, బ్యఞ్జనం విలోమితం భవేయ్య. న హి కారాపేన్తో కరోన్తో నామ హోతీతి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసాతి దట్ఠబ్బం. నత్థి సామీ పతి ఏతిస్సాతి అసామికా, తం అసామికం, అనిస్సరన్తి అత్థో. అనిస్సరతా చేత్థ కారాపనేనాతి ఆహ ‘‘కారేతా దాయకేన విరహిత’’న్తి. ఉద్దేసోతి ఉద్దిసితబ్బో.

తత్రాతి సామిస్మిం భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘తస్సా కుటియా’’తి. దీఘసోతి నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘దీఘతో’’తి. బహికుట్టేతి కుట్టస్స బహి, థుసేన మిస్సకో పిణ్డో థుసపిణ్డో, తస్స పరియన్తో థుసపిణ్డపరియన్తో, తేన, థుసమిస్సకమత్తికాపిణ్డపరియన్తేనాతి వుత్తం హోతి. థుసపిణ్డస్సూపరి సేతకమ్మం పన అబ్బోహారికం. అబ్భన్తరే భవో అబ్భన్తరిమో, తేన. యత్థాతి యస్సం కుటియం. పమాణయుత్తోతి పకతివిదత్థియా నవవిదత్థిపమాణో. ‘‘తిరియం సత్తన్తరా’’తి (పారా. ౩౪౮) ఉక్కంసతో పమాణస్స వుత్తత్తా ‘‘హేట్ఠిమకోటియా చతుహత్థవిత్థారా న హోతీ’’తి వుత్తం.

సోధేత్వాతి సమతలసీమమణ్డలసదిసం కత్వా. పదభాజనే వుత్తనయేన సఙ్ఘం తిక్ఖత్తుం యాచిత్వాతి ‘‘సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో ‘అహం, భన్తే, సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కత్తుకామో అసామికం అత్తుద్దేసం, సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం కుటివత్థుఓలోకనం యాచామీ’’’తి (పారా. ౩౪౯) పదభాజనే వుత్తనయేన తిక్ఖత్తుం యాచిత్వా. సఙ్ఘేన వా సమ్మతాతి పదభాజనియం (పారా. ౩౫౦) వుత్తేన ఞత్తిదుతియకమ్మేన, అపలోకనకమ్మవసేన వా సఙ్ఘేన సమ్మతా. వత్థూతి కుటివత్థు. అనారమ్భన్తి అనుపద్దవం. పరితో కమతి గచ్ఛతి ఏత్థాతి పరిక్కమనం, తేన సహ వత్తతీతి సపరిక్కమనం, సఉపచారన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘తేహి భిక్ఖూహీ’’తిఆది.

కిపిల్లికాదీనన్తి ఏత్థ కిపిల్లికా (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౫౩) నామ రత్తకాళపిఙ్గలాదిభేదా యా కాచి, తా ఆది యేసం తాని కిపిల్లికాదీని, తేసం. ఆదిసద్దేన ఉపచికాదీనం సఙ్గహణం. ఆసయోతి నిబద్ధవసనట్ఠానం, సో ఆది యేసం తే ఆసయాదయో, తేహి. ఆదిసద్దేన చేత్థ నిస్సితస్స గహణం. సోళసహి ఉపద్దవేహీతి ‘‘కిపిల్లికానం వా ఆసయో హోతి, ఉపచికానం వా ఉన్దూరానం వా అహీనం వా విచ్ఛికానం వా సతపదీనం వా హత్థీనం వా అస్సానం వా సీహానం వా బ్యగ్ఘానం వా దీపీనం వా అచ్ఛానం వా తరచ్ఛానం వా యేసం కేసఞ్చి తిరచ్ఛానగతానం పాణానం వా ఆసయో హోతి, పుబ్బణ్ణనిస్సితం వా హోతి, అపరణ్ణఅబ్భాఘాతఆఘాతనసుసానఉయ్యానరాజవత్థుహత్థిసాలాఅస్ససాలాబన్ధనాగారపానాగారసూనరచ్ఛాచచ్చరసభాసంసరణనిస్సితం వా హోతీ’’తి (పారా. ౩౫౩) ఏవం వుత్తేహి సోళసహి ఉపద్దవేహి. తత్థ చ అబ్భాఘాతం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౫౩) నామ కారణాఘరం. ఆఘాతనం నామ ధమ్మగన్ధికా. సుసానన్తి మహాసుసానం. సంసరణం నామ అనిబ్బిజ్ఝగమనీయో గతపచ్చాగతమగ్గో.

ఆవిజ్ఝితుం సక్కుణేయ్యతాయాతి ఛిన్నతటాదీనమభావతో అనుపరియాయితుం సక్కుణేయ్యతాయ. తేన భిక్ఖునాతి కుటికారకేన భిక్ఖునా. యాచితేహీతి ‘‘ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో ‘అహం, భన్తే, సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కత్తుకామో అసామికం అత్తుద్దేసం, సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం కుటివత్థుదేసనం యాచామీ’’’తి (పారా. ౩౫౧) తిక్ఖత్తుం యాచితేహి. ఞత్తిదుతియేన కమ్మేనాతి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కత్తుకామో అసామికం అత్తుద్దేసం, సో సఙ్ఘం కుటివత్థుదేసనం యాచతి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో కుటివత్థుం దేసేయ్య. ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కత్తుకామో అసామికం అత్తుద్దేసం, సో సఙ్ఘం కుటివత్థుదేసనం యాచతి. సఙ్ఘో ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో కుటివత్థుం దేసేతి, యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో కుటివత్థుస్స దేసనా, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య. దేసితం సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో కుటివత్థు, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి –

ఏవం పదభాజనే వుత్తేన ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన. ఆళవికా నామ ఆళవిరట్ఠే జాతా దారకా, తే పబ్బజితకాలేపి ‘‘ఆళవికా’’త్వేవ పఞ్ఞాయింసు. తే సన్ధాయ వుత్తం ఆళవికే భిక్ఖూ’’తి. లేపే ఘటితేతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౫౩) అన్తోలేపే వా అన్తోలేపేన సద్ధిం భిత్తిఞ్చ ఛదనఞ్చ ఏకాబద్ధం కత్వా ఘటితే, బహిలేపే వా బహిలేపేన సద్ధిం ఘటితే. ద్వే చ దుక్కటాని సారమ్భఅపరిక్కమనవసేన. ఉభయవిపన్నాతి ఉభయేహి దేసనాపమాణేహి విపన్నా విరహితా ఉభయవిపన్నా, అదేసితవత్థుకా పమాణాతిక్కన్తాతి అత్థో. తస్మిన్తి ద్వారబన్ధే వా వాతపానే వా. లేపో న ఘటియతీతి పుబ్బే దిన్నలేపో ద్వారబన్ధేన వా వాతపానేన వా సద్ధిం న ఘటియతి, ఏకాబద్ధం హుత్వా న తిట్ఠతీతి వుత్తం హోతి. తన్తి ద్వారబన్ధం వా వాతపానం వా పరామసతి. పఠమమేవాతి లేపకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా ద్వారబన్ధవాతపానానం ఠపనతో పుబ్బేయేవ, లేపస్స నిట్ఠితక్ఖణేయేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘భిక్ఖు కుటిం కరోతి దేసితవత్థుకం పమాణికం సారమ్భం సపరిక్కమనం, ఆపత్తి దుక్కటస్స. భిక్ఖు కుటిం కరోతి దేసితవత్థుకం పమాణికం అనారమ్భం అపరిక్కమనం, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౩౫౫) పదభాజనియం వుత్తత్తా ‘‘కేవలం సారమ్భాయా’’తిఆది వుత్తం. విప్పకతన్తి అనిట్ఠితం. అఞ్ఞస్స దదతో చాతి అఞ్ఞస్స పుగ్గలస్స వా సఙ్ఘస్స వా దదతో చ. గుహా నామ ఇట్ఠకగుహా వా సిలాగుహా వా దారుగుహా వా భూమిగుహా వా. తిణకుటి నామ సత్తభూమికోపి పాసాదో తిణచ్ఛదనో ‘‘తిణకుటికా’’తి వుచ్చతి. అఞ్ఞస్సాతి ఆచరియస్స వా ఉపజ్ఝాయస్స వా సఙ్ఘస్స వా. వాసాగారం ఠపేత్వాతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౬౪) అత్తనో వసనత్థాయ వాసాగారం ఠపేత్వా. ఉపోసథాగారాదీసూతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన జన్తాఘరభోజనసాలాఅగ్గిసాలానం గహణం. హేట్ఠిమపమాణసమ్భవోతి చతుహత్థవిత్థిణ్ణతా. అదేసాపేత్వా కరోతోతి వత్థుం అదేసాపేత్వా పమాణాతిక్కన్తం, పమాణయుత్తం వా కరోతో. ఏత్థ చ వత్థునో అదేసాపనం అకిరియా. కుటికరణం కిరియా.

కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

మహన్తం లాతి గణ్హాతీతి మహల్లకో, తం మహల్లకం. యో చ యం గణ్హాతి, సో తస్స అత్థీతి ఆహ ‘‘మహన్తభావో ఏతస్స అత్థీతి మహల్లకో’’తి. సో చ మహన్తభావో కేన, కుతో చాతి ఆహ ‘‘ససామికభావేనా’’తిఆది. న కేవలం ససామికభావేనేవాతి ఆహ ‘‘యస్మా వా’’తిఆది. యది ఏవం అథ కస్మా ‘‘మహల్లకో నామ విహారో ససామికో వుచ్చతీ’’తి (పారా. ౩౬౭) ఏత్తకమేవ పదభాజనే వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. విహరన్తి ఏత్థాతి విహారో, ఆవాసో. మాతికాయం భిక్ఖూ వా అనభినేయ్యాతి ఏత్థ వా-సద్దో ‘‘అయం వా సో మహానాగో’’తిఆదీసు వియ అవధారణత్థో.

కోసమ్బియన్తి (సారత్థ. టీ. ౨.౩౬౫) ఏవంనామకే నగరే. తస్స కిర నగరస్స ఆరామపోక్ఖరణిఆదీసు తేసు తేసు ఠానేసు కోసమ్బరుక్ఖావ ఉస్సన్నా అహేసుం, తస్మా తం ‘‘కోసమ్బీ’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ‘‘కుసుమ్బస్స నామ ఇసినో అస్సమతో అవిదూరే మాపితత్తా’’తి ఏకే. ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భాతి యో అభినిక్ఖమనకాలే సద్ధిం నిక్ఖన్తో, యస్స చ సత్థారా పరినిబ్బానకాలే బ్రహ్మదణ్డో (చూళవ. ౪౪౫) ఆణత్తో, తం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ. చేతియరుక్ఖన్తి చిత్తీకతట్ఠేన చేతియం, పూజారహానం దేవట్ఠానానమేతం అధివచనం, ‘‘చేతియ’’న్తి సమ్మతం రుక్ఖం చేతియరుక్ఖం. వత్థునో అదేసనాయ ఆపజ్జనతో ‘‘అకిరియమత్తతో సముట్ఠానభావో’’తి వుత్తం. మత్త-సద్దేన కిరియతో సముట్ఠానతం పటిక్ఖిపతి. కేచి పన ‘‘వత్థుఅదేసనాయ, కుటికరణేన చ సముట్ఠానతో కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతీ’’తి వదన్తి. పమాణనియమాభావోవ విసేసో.

విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

దూసీయతీతి దుట్ఠో, దూసేతి పరం వినాసేతీతి దోసో. తేనాహ ‘‘దూసితో చేవా’’తిఆది. ఇదాని ‘‘దూసితో చేవ దూసకో చా’’తి ఇమినా సఙ్ఖేపేన వుత్తమేవత్థం విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఉప్పన్నే హి దోసే’’తిఆదిమాహ. పకతిభావం జహాపితోతి (సారత్థ. టీ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) సోమ్మభావం జహాపితోతి అత్థో, వికారమాపాదితోతి వుత్తం హోతి. ఆకారనానాత్తేనాతి దూసితాకారస్స చేవ దూసకాకారస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం ఆకారానం నానాభావేన. నప్పతితోతి పీతిసుఖాదీహి న అభిగతో అనుపగతో, న ఉపగతోతి అత్థో. యో చ పీతిసుఖాదీహి అనుపగతో, సో తేహి వజ్జితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘పీతిసుఖాదీహి వివజ్జితో’’తి. యో చ తేహి వజ్జితో, న సో తేహి అభిసటో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘న అభిసటో’’తి, పీతిసుఖాదీహి న పత్థటోతి అత్థో. నాస్స మూలన్తి అమూలకం. తం పన అమూలకత్తం యస్మా చోదకవసేన అధిప్పేతం, న చుదితకవసేన, తస్మా తదత్థం దస్సేతుం ‘‘యం చోదకేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యన్తి పారాజికం. ఏతన్తి చుదితకస్స ఆపన్నానాపన్నత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.

ఇదాని అత్తనా వుత్తమేవ దిట్ఠాదిం వివరితుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తథేవాతి ‘‘పసాదసోతేన వా దిబ్బసోతేన వా’’తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. పరిసఙ్కితం (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) పన తివిధం దిట్ఠపరిసఙ్కితం, సుతపరిసఙ్కితం, ముతపరిసఙ్కితన్తి. తత్థ భిక్ఖుఞ్చ మాతుగామఞ్చ తథారూపే ఠానే దిస్వా ‘‘అద్ధా ఇమేహి కత’’న్తి వా ‘‘కరిస్సన్తీ’’తి వా పరిసఙ్కితం, ఇదం దిట్ఠపరిసఙ్కితం నామ. అన్ధకారే వా పటిచ్ఛన్నోకాసే వా భిక్ఖుస్స చ మాతుగామస్స చ వచనం సుత్వా దుతియస్స అత్థిభావం అజానతో పుబ్బే వుత్తనయేన పరిసఙ్కితం, ఇదం సుతపరిసఙ్కితం నామ. ధుత్తేహి ఇత్థీహి సద్ధిం పచ్చన్తవిహారే మణ్డపే వా సాలాదీసు వా పుప్ఫగన్ధమంససురాదీని అనుభవిత్వా గతట్ఠానం దిస్వా ‘‘కేన ను ఖో ఇదం కత’’న్తి వీమంసన్తేన తత్ర కేనచి భిక్ఖునా గన్ధాదీహి పూజా కతా హోతి, భేసజ్జత్థాయ అరిట్ఠం వా పీతం, సో తస్స గన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘అయం సో భవిస్సతీ’’తి పరిసఙ్కితం, ఇదం ముతపరిసఙ్కితం నామ. ఏవం తివిధస్స పరిసఙ్కితస్స అభావో అపరిసఙ్కితం. తేనాహ ‘‘దిట్ఠసుతముతవసేన చేతసా అపరిసఙ్కిత’’న్తి. తఞ్చ పనేతం దిట్ఠాదికం న కేవలం అత్తనో వాతి ఆహ ‘‘అత్తనో వా పరస్స వా’’తి. యస్మా ‘‘త్వం పణ్డకో’’తిఆదివచనేనాపి చోదయతో ఆపత్తియేవ, తస్మా ‘‘భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. యది ఏవం అథ కస్మా పదభాజనే ‘‘పారాజికేన ధమ్మేనాతి చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి (పారా. ౩౮౬) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆది. ఉపసగ్గనిపాతానం వాచకసద్దసన్నిట్ఠానే తదత్థజోతనభావేన పవత్తనతో ‘‘ధంసేయ్యా’’తి వుత్తం. ధంసనఞ్చేత్థ అభిభవనం. తేనాహ ‘‘అభిభవేయ్యా’’తి. ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తాతి ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవి, అదిన్నం ఆదియి, మనుస్సం ఘాతయిత్థ, అభూతం ఆరోచయిత్థా’’తి ఏవం పవత్తా. ఏత్థ చ ‘‘అస్సమణోసీ’తి అవన్దనకారణస్స అవుత్తత్తా అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో న వన్దితబ్బో’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం అవన్దియేసు అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స అవుత్తత్తా, ‘‘పచ్ఛా ఉపసమ్పన్నేన పురే ఉపసమ్పన్నో వన్దియో’’తి (పరి. ౪౬౮) వుత్తత్తా చ. ఇదం పన అత్తనా వత్తబ్బం దస్సేతుం వుత్తం.

సమీపేతి ద్వాదసహత్థపమాణే పదేసే. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానమేవ హి హత్థముద్దాయ సీసం న ఏతి, ఇదం పన అనుద్ధంసనం, అభూతరోచనఞ్చ ఏతియేవ. తేనాహ ‘‘హత్థముద్దాయ ఏవ వా’’తి. బ్రహ్మచరియాతి బ్రహ్మం సేట్ఠం పసత్థం చరియన్తి బ్రహ్మచరియం, బ్రహ్మూనం వా సేట్ఠానం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకానం, బ్రహ్మానఞ్చ చరియన్తి బ్రహ్మచరియం, తమ్హా బ్రహ్మచరియా. తేనాహ ‘‘సేట్ఠచరియా’’తి. సాధు వతస్స ఏకన్తేన భద్దకం భవేయ్య. ‘‘తజ్జనీయకమ్మాదిసత్తవిధమ్పి కమ్మం కరిస్సామా’’తి ఆపత్తియా చోదేన్తస్స అధిప్పాయో కమ్మాధిప్పాయో. ‘‘ఆపత్తితో వుట్ఠాపేస్సామా’’తి అధిప్పాయో వుట్ఠానాధిప్పాయో. అనువిజ్జనాధిప్పాయోతి వీమంసనాధిప్పాయో, ఉపపరిక్ఖాధిప్పాయో. అనువిజ్జకేనాతి సఙ్ఘమజ్ఝే ఓతిణ్ణం అధికరణం వినిచ్ఛినితుం నిసిన్నేన వినయధరేన. కిం తే దిట్ఠన్తి తయా కిం దిట్ఠం, పఠమం పారాజికం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో, దుతియం తతియం చతుత్థం పారాజికం ఆపజ్జన్తో దిట్ఠోతి వుత్తం హోతి. ఆదిసద్దేన ‘‘కిన్తి తే దిట్ఠం, కదా తే దిట్ఠం, కత్థ తే దిట్ఠ’’న్తి ఇమం నయం సఙ్గణ్హాతి.

సమనత్థాయ పవత్తమానేహి సమథేహి అధికాతబ్బన్తి అధికరణం. యథా హి సమనవసేన సమథానం వివాదాదీసు అధికతభావో, ఏవం వివాదాదీనం తేహి అధికత్తబ్బతాతి. తేనాహ ‘‘సమథేహి అధికరణీయభావేనా’’తిఆది. ఇమినా హి అధికరణసద్దస్స కమ్మసాధనతా వుత్తా. అధికరణన్తి వివాదాధికరణం అనువాదాధికరణం ఆపత్తాధికరణం కిచ్చాధికరణన్తి చతుబ్బిధం అధికరణం. వివాదాదీని అధికరణాని సమేన్తి వూపసమేన్తీతి సమథా, సమ్ముఖావినయాదయో. అథ వా అధికరీయన్తి ఏత్థాతి అధికరణం. కే అధికరీయన్తి? సమథా. కథం అధికరీయన్తి? సమనవసేన. అధికరణం సమేన్తి వూపసమేన్తీతిపి సమథాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆపత్తాధికరణం ఠపేత్వా సేసాధికరణేహి చోదనాయ అభావతో ‘‘ఇదం పన పారాజికసఙ్ఖాతం ఆపత్తాధికరణమేవ అధిప్పేత’’న్తి వుత్తం. ఆపత్తియేవ అధికరణం ఆపత్తాధికరణం. అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో, సో చే తఙ్ఖణేయేవ జానాతీతి అధిప్పాయో.

మేత్తియభూమజకేతి మేత్తియఞ్చ భూమజకఞ్చ. ఛబ్బగ్గియానం అగ్గపురిసా ఏతే. సుద్ధం వాతి పారాజికమనాపన్నం వా. ‘‘సచే సో తఙ్ఖణేయేవ జానాతీ’’తి ఇమినా ఆవజ్జనసమయమాహ. తఙ్ఖణేయేవ జాననం నామ దుక్కరం, సమయేన ఆవజ్జిత్వా ఞాతే పన ఞాతమేవ హోతి. పచ్ఛా చే జానాతి, సీసం న ఏతి. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఅభూతారోచనదుట్ఠుల్లవాచాఅత్తకామదుట్ఠదోసభూతారోచనసిక్ఖాపదానీతి సబ్బానేవ హి ఇమాని ఏకపరిచ్ఛేదాని. యస్మా పన పరమ్ముఖా సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదతో దుక్కటమేవ, తస్మా ‘‘పరమ్ముఖా చోదేన్తస్స పన సీసం న ఏతీ’’తి వుత్తం. వుత్తనయాపత్తియోతి ‘‘వాచాయ వాచాయా’’తిఆదినా వుత్తనయా సఙ్ఘాదిసేసదుక్కటాపత్తియో. తథేవాతి వాచాయ వాచాయేవ. వదన్తస్సాతి సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి ఉపసమ్పన్నం సమ్ముఖా వదన్తస్స. వుత్తనయేనేవాతి వాచాయ వాచాయేవ. ఓకాసం కారేత్వా ఉపసమ్పన్నం సమ్ముఖా వదన్తస్స వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియన్తి ఆహ ‘‘ఓకాసం కారేత్వా వదన్తస్స పాచిత్తియమేవా’’తి. ఏవసద్దేన దుక్కటం నివత్తీయతి. అసమ్ముఖా సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కటం. సత్తవిధమ్పి కమ్మన్తి తజ్జనీయం, నియసం, పబ్బాజనీయం, పటిసారణీయం, తివిధఞ్చ ఉక్ఖేపనీయన్తి సత్తవిధమ్పి కమ్మం.

ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తస్స చ ఓకాసకమ్మం నత్థీతి ఏత్థ ఉపోసథతో పురే వా పచ్ఛా వా ఠపితోపి అట్ఠపితో హోతి. ఖేత్తే ఠపితో పన ఠపితో హోతి, తస్మా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అజ్జుపోసథో పన్నరసో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యా’’తి ఏత్థ యావ రే-కారం భణతి, తావ ఠపేతబ్బో, ఇదం ఖేత్తం. య్య-కారే పన వుత్తే ఠపేన్తేన పచ్ఛా ఠపితో నామ హోతి. ‘‘సుణాతు మే’’తి అనారద్ధే ఠపేన్తేన పురే ఠపితో హోతి. పవారణాట్ఠపనం పన సబ్బసఙ్గాహికం, పుగ్గలికఞ్చాతి దువిధం. తత్థ సబ్బసఙ్గాహికే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… సఙ్ఘో తేవాచికం పవారేయ్యా’’తి సు-కారతో యావ రే-కారో, తావ అపరియోసితావ హోతి పవారణా, ఏత్థన్తరే ఏకపదేపి ఠపేన్తేన ఠపితా హోతి పవారణా. య్య-కారే పన పత్తే పరియోసితావ హోతి, తస్మా తతో పట్ఠాయ ఠపేన్తేన అట్ఠపితా హోతి. పుగ్గలికట్ఠపనే పన ‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పవారేమి…పే… తతియమ్పి భన్తే సఙ్ఘం పవారేమి దిట్ఠేన వా…పే… పస్సన్తో పటీ’’తి (మహావ. ౨౧౦) సం-కారతో యావ అయం సబ్బపచ్ఛిమో టి-కారో, తావ అపరియోసితావ హోతి పవారణా, ఏత్థన్తరే ఏకపదేపి ఠపేన్తేన ఠపితా హోతి పవారణా. ‘‘కరిస్సామీ’’తి వుత్తే పన పరియోసితా హోతి, తస్మా ‘‘కరిస్సామీ’’తి ఏతస్మిం పదే సమ్పత్తే ఠపితాపి అట్ఠపితా హోతి. ఏసేవ నయో ద్వేవాచికఏకవాచికసమానవస్సికాసు. ఏతాసుపి హి టి-కారావసానంయేవ ఠపనక్ఖేత్తన్తి. తేనాహ ‘‘ఠపనక్ఖేత్తం పన జానితబ్బ’’న్తి. ఓసటే వత్థుస్మిన్తి చోదకేన అత్తనా వత్తబ్బే సఙ్ఘమజ్ఝే ఉదాహటే. ఇదఞ్చ ఇదఞ్చ కరోతీతి పాణాతిపాతం, అదిన్నాదానఞ్చ కరోతి, జాతరూపరజతఞ్చ పటిగ్గణ్హాతి. అసుకో చ అసుకో చ అస్సమణో, అనుపాసకోతి అక్కోసాధిప్పాయేన పరమ్ముఖా వదన్తస్స దుక్కటం, సమ్ముఖా వదన్తస్స పన పాచిత్తియమేవ. తేనాహ ‘‘సచే పన ఓదిస్స నియమేత్వా’’తిఆది. సఙ్ఖ్యుపగమనన్తి వోహారూపగమనం.

దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అఞ్ఞభాగస్సాతి అఞ్ఞకోట్ఠాసస్స, యం చోదేతుకామో, తస్స జాతిఆదితో అఞ్ఞస్స తిరచ్ఛానజాతిఆదికోట్ఠాసస్సాతి వుత్తం హోతి. ఇదన్తి నపుంసకనిద్దేసేన ఛగలకాదిం నిద్దిసతి, అయం ఛగలకాదికోతి అత్థో, అధికరణసద్దాపేక్ఖాయ వా నపుంసకనిద్దేసో, ఇదం ఛగలకాదిసఙ్ఖాతం అధికరణన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞభాగో వాతి తిరచ్ఛానజాతిఆదిభేదో అఞ్ఞో కోట్ఠాసో వా. అస్సాతి ఛగలకాదికస్స. అఞ్ఞభాగియం ఛగలకాది. ఏత్థ చ ‘‘అఞ్ఞభాగసమ్బన్ధి అఞ్ఞభాగియ’’న్తి పఠమవిగ్గహస్స అత్థో, ‘‘అఞ్ఞభాగవన్తం అఞ్ఞభాగియ’’న్తి దుతియవిగ్గహస్స. ఠపేత్వా పన తిరచ్ఛానజాతిఆదికం పరమత్థతో విసుం ఛగలకాదికే అసతిపి ‘‘పటిమాయ సరీర’’న్తిఆదీసు వియ అభేదేపి భేదకప్పనాయ పవత్తలోకవోహారవసేన ‘‘అఞ్ఞభాగస్స ఇదం, అఞ్ఞభాగో వా అస్స అత్థీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అధికరీయతి ఏత్థాతి అధికరణం. తేనాహ ‘‘ఆధారో వేదితబ్బో’’తి. ఆధరీయతి అస్మిన్తి ఆధారో, పతిట్ఠానం. తేనాహ ‘‘వత్థు అధిట్ఠానన్తి వుత్తం హోతీ’’తి.

ఇదాని ‘‘అఞ్ఞభాగస్స ఇద’’న్తిఆదినా సఙ్ఖేపేన వుత్తమేవత్థం కేవలం నయదస్సనత్థం అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతమేవ గహేత్వా విభజన్తో ‘‘యో హి సో’’తిఆదిమాహ. తేన నను అనాగతే ఏవం చోదేన్తానం పాపభిక్ఖూనం లేసోకాసపిదహనత్థం ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, న పన మేత్తియభూమజకానం. తేసఞ్హి ఆదికమ్మికత్తా అనాపత్తి, తస్మా సామఞ్ఞేన అత్థో విభజితబ్బో. న పన ‘‘యో హి సో అట్ఠుప్పత్తియం దబ్బో మల్లపుత్తో’’తిఆదినా విసేసేనాతి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసాతి దట్ఠబ్బం. హీతి కారణత్థే నిపాతో, యస్మాతి వుత్తం హోతి. అట్ఠుప్పత్తియన్తి అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి, తస్సం అట్ఠుప్పత్తియం, సిక్ఖాపదస్స నిదానేతి వుత్తం హోతి. ఛగలకోతి సేతఛగలకో. సోతి ఛగలకో. ఇమస్స పన ‘‘హోతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్స…పే… ఛగలకభావస్స చాతి ‘‘తిరచ్ఛానజాతియా చేవ ఛగలకభావస్స చా’’తి సఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞస్స భాగస్స కోట్ఠాసస్స, పక్ఖస్సాతి అత్థో.

కుతోయమఞ్ఞో, యతో ‘‘అఞ్ఞస్స భాగస్సా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘య్వాయం…పే… తతో’’తి. తత్థ మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చాతి యో అయం భాగో కోట్ఠాసో పక్ఖోతి సమ్బన్ధో, ‘‘మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చా’’తి సఙ్ఖాతో యో అయం భాగో కోట్ఠాసో పక్ఖోతి అత్థో. తతోతి ‘‘మనుస్సజాతి చేవ భిక్ఖుభావో చా’’తి భాగతో. సో వా అఞ్ఞభాగోతి యథావుత్తతిరచ్ఛానజాతిఛగలకభావసఙ్ఖాతో సో అఞ్ఞభాగో వా. అస్సాతి ఛగలకస్స. అత్థీతి ఉపలబ్భతి. తస్మాతి యస్మా అఞ్ఞభాగస్స ఛగలకో హోతి, యస్మా చ సో వా అఞ్ఞభాగో అస్స అత్థి, తస్మా. అఞ్ఞభాగియసఙ్ఖ్యం లభతీతి ఏత్థ ‘‘సో య్వాయ’’న్తి ఇధ సో-సద్దమేవ ఆనేత్వా సో అఞ్ఞభాగియసఙ్ఖం లభతీతి యోజేతబ్బం, ‘‘సో’’తి వా పాఠసేసో దట్ఠబ్బో. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. సో పన అధికరణసద్దతో పరం దట్ఠబ్బో, ‘‘అధికరణ’’న్తి చ వేదితబ్బోతి. తేసన్తి మేత్తియభూమజకానం. ఇమం మయం దబ్బం మల్లపుత్తం నామ కరోమాతి ఛగలకం అజికాయ విప్పటిపజ్జన్తం దిస్వా ‘‘మయం, ఆవుసో, ఇమం ఛగలకం దబ్బం మల్లపుత్తం నామ కరోమా’’తి వదన్తానం. నామకరణసఞ్ఞాయాతి నామకరణసఙ్ఖాతాయ సఞ్ఞాయ. ఏత్థాపి ‘‘యో సో’’తిఆదికం ఆనేత్వా తస్సా నామకరణసఞ్ఞాయ యో సో అట్ఠుప్పత్తియం ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో నామా’’తి ఛగలకో వుత్తో, సో యస్మా ఆధారో వత్థు అధిట్ఠానన్తి యోజేతబ్బం.

ఇదాని కథమేతం విఞ్ఞాయతి ‘‘అధికరణ’’న్తి చేత్థ ఆధారో వేదితబ్బో, న వివాదాధికరణాదీసు అఞ్ఞతరన్తి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘తఞ్హి సన్ధాయా’’తిఆది. తత్థ తన్తి తస్సా నామకరణసఞ్ఞాయ అధిట్ఠానభూతం ఛగలకం పచ్చామసతి. వివాదాధికరణాదీసు అఞ్ఞతరం సన్ధాయ న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ కారణం పుచ్ఛతి ‘‘కస్మా’’తి. కారణమాహ ‘‘అసమ్భవతో’’తి. ఇదాని తమేవ అసమ్భవం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. న హి ఉపాదియింసూతి సమ్బన్ధో. ఉపాదియింసూతి గణ్హింసు. కిం చతున్నం అధికరణానమ్పి లేసో అత్థి, యేనేవం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘న చ చతున్నం అధికరణాన’’న్తిఆది. ఇదాని తమేవ సమత్థేతుం ‘‘జాతిలేసాదయో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జాతియేవ లేసో జాతిలేసో. ఆదిసద్దేన నామలేసాదీనం గహణం. హోతి చేత్థ –

‘‘లేసా జాతినామగోత్త-లిఙ్గాపత్తివసాపి చ;

పత్తచీవరుపజ్ఝాయా-చరియావాసవసా దసా’’తి.

ఆపత్తిలేసో నామ లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి. తఞ్చే పారాజికేన చోదేతి ‘‘అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసీ’’తి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్సాతి (పారా. ౩౯౬) ఏవం ఆపత్తిలేసమ్పి పుగ్గలస్మింయేవ ఆరోపేత్వా వుత్తత్తా ‘‘పుగ్గలానంయేవ లేసా వుత్తా’’తి వుత్తం. తఞ్చ ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి నామన్తి మేత్తియభూమజకేహి ఛగలకస్స కతం తం ‘‘దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి నామఞ్చ. ఏవం అసమ్భవం దస్సేత్వా ఇదాని ఇమినావ పసఙ్గేన దేసలేససద్దానం అత్థం సంవణ్ణేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు దేసలేసేసు. దేసో నామ జాతిఆదిభేదో వోహారో. తేనాహ ‘‘జాతిఆదీసూ’’తిఆది. అఞ్ఞమ్పి వత్థున్తి యస్మిం వత్థుస్మిం పతిట్ఠితం, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞమ్పి వత్థుం. కథం సిలిస్సతీతి ఆహ ‘‘వోహారమత్తేనేవా’’తిఆది, వోహారమత్తేనేవ, న తు అత్థతోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఈసకం అల్లీయతీ’’తి ఇమినా ‘‘లేసో’’తి లిస అల్లీభావేతి ఇమస్స రూపన్తి దస్సేతి. కిఞ్చాపి దేసలేసానం వుత్తనయేన బ్యఞ్జనతో నానాకరణం అత్థి, అత్థతో పన నత్థీతి ఆహ ‘‘జాతిఆదీనంయేవ అఞ్ఞతరకోట్ఠాసస్సేతం అధివచన’’న్తి.

యది పన నామకరణసఞ్ఞాయ ఆధారభూతం ఛగలకం సన్ధాయ ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సా’’తి వుత్తం, అథ కస్మా పదభాజనే తం అవిభజిత్వా ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సాతి ఆపత్తఞ్ఞభాగియం వా హోతి అధికరణఞ్ఞభాగియం వా’’తిఆది (పారా. ౩౯౩) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆది. తన్తి ఆధారసఙ్ఖాతం అధికరణం. ఆవిభూతం పాకటం. అత్థుద్ధారవసేనాతి తేన వత్తబ్బఅత్థానం ఉద్ధరణవసేన. నను చ ‘‘అత్థమత్తం పతి సద్దా అభినివిసన్తీ’’తి న ఏకేన సద్దేన అనేకత్థా అభిధీయన్తీతి? సచ్చమేతం సద్దవిసేసే అపేక్ఖితే, తేసం తేసం పన అత్థానం అధికరణసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞం ఉపాదాయ వుచ్చమానో అయం విచారో అధికరణసద్దస్స అత్థుద్ధారోతి వుత్తో. తేనేవాహ ‘‘అధికరణన్తి వచనసామఞ్ఞతో అత్థుద్ధారవసేన పవత్తాని చత్తారి అధికరణానీ’’తి. అఞ్ఞభాగియతాతి అఞ్ఞపక్ఖియతా. తబ్భాగియతాతి తప్పక్ఖియతా. అపాకటా పదభాజనతో అఞ్ఞత్ర దస్సితట్ఠానాభావతో. అవసానే ఆపత్తఞ్ఞభాగియేన చోదనఞ్చాతి ‘‘భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, సఙ్ఘాదిసేసే సఙ్ఘాదిసేసదిట్ఠి హోతి, తఞ్చే పారాజికేన చోదేతీ’’తిఆదిచోదనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అధికరణఞ్ఞభాగియ’’న్తి. ఏకమేకఞ్హి అధికరణం ఇతరేసం తిణ్ణం తిణ్ణం అఞ్ఞభాగియం అఞ్ఞపక్ఖియం అఞ్ఞకోట్ఠాసియం హోతి వత్థువిసభాగత్తా. ఆదిసద్దేన ‘‘కథం అధికరణం అధికరణస్స అఞ్ఞభాగియ’’న్తిఆదికో పదవిభాగో సఙ్గహితో.

కిఞ్చి దేసం లేసమత్తం ఉపాదాయాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తస్సాపి అసమ్భవదస్సనప్పసఙ్గేన హేట్ఠా వుత్తత్తా ‘‘సేసా వినిచ్ఛయకథా అట్ఠమే వుత్తసదిసాయేవా’’తి వుత్తం. తత్థ సేసా వినిచ్ఛయకథాతి ‘‘పారాజికేనాతి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవిసతియా అఞ్ఞతరేనా’’తిఆదికా (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా) వినిచ్ఛయకథా. వుత్తసదిసాయేవాతి ఏత్థ ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే యా వత్తబ్బా, తేన సిక్ఖాపదేన సాధారణభూతా సా వుత్తసదిసాయేవాతి అధిప్పేతా, న అసాధారణభూతా అపుబ్బవణ్ణనాయ అధిప్పేతత్తా. తేనేవాహ ‘‘అయం పనా’’తిఆది. పురిమస్మిం సిక్ఖాపదేపి తథాసఞ్ఞినో అనాపత్తికత్తా ‘‘ఇధ చా’’తి వుత్తం. తథాసఞ్ఞినోపీతి ‘‘పారాజికంయేవ అయం ఆపన్నో’’తి ఏవంసఞ్ఞినోపి. ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో వా పకారత్థో వా. తేన కేనచి భిక్ఖునా అఞ్ఞో కోచి ఖత్తియజాతికో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, అథ సో అఞ్ఞం అత్తనో వేరిం ఖత్తియజాతికం భిక్ఖుం పస్సిత్వా తం ఖత్తియజాతిలేసం గహేత్వా ఏవం చోదేతి ‘‘ఖత్తియో మయా దిట్ఠో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో, త్వం ఖత్తియో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసి, అథ వా త్వం ఖో ఖత్తియో, న అఞ్ఞో, పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసి, అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసి, నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఏత్థ చ తేసం ఖత్తియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసస్స తస్స తస్స దీఘాదినో వా దిట్ఠాదినో వా వసేన అఞ్ఞభాగియతా, ఖత్తియజాతిపఞ్ఞత్తియా ఆధారవసేన అధికరణతా చ వేదితబ్బా. ఏస నయో నామలేసాదీసుపి.

ఆపత్తిలేసే పన కేనచి భిక్ఖునా కోచి భిక్ఖు లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, సో చేతం భిక్ఖుం పారాజికేన చోదేతి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్స. యది ఏవం కథం అఞ్ఞభాగియం అధికరణం హోతీతి? యఞ్హి సో లహుకం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం పారాజికస్స అఞ్ఞభాగియం అధికరణం, తస్స పన అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్స లేసో నామ. యో సో సబ్బఖత్తియానం సాధారణో ఖత్తియభావో వియ సబ్బాపత్తీనం సాధారణో ఆపత్తిభావో. ఏతేనేవ ఉపాయేన ‘‘కేనచి భిక్ఖునా కోచి భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతీ’’తిఆదికం విసేసం సఙ్గణ్హాతి.

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖం యో, నేవ సిక్ఖతి యుత్తితో;

గచ్ఛే వినయవిఞ్ఞూహి, అఞ్ఞభాగియతంవ సో. (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౦౮);

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సహితస్సాతి కాయచిత్తేహి ఏకీభూతస్స. తేనాహ ‘‘చిత్తేన చ సరీరేన చ అవియుత్తస్సాతి అత్థో’’తి. అస్సాతి ‘‘సమగ్గస్సా’’తి పదస్స. సమానసంవాసకోతి సమానో ఏకూపోసథాదిభేదో సంవాసో అస్సాతి సమానసంవాసకో, లద్ధినానాసంవాసకేన వా కమ్మనానాసంవాసకేన వా విరహితో. కాయసామగ్గిదానతోతి కాయేన, కాయస్స వా సామగ్గియా సహితభావస్స దానతో, తేసు తేసు సఙ్ఘకమ్మేసు హత్థపాసూపగమనతోతి వుత్తం హోతి. కథం నామాయం భిజ్జేయ్యాతి అయం సఙ్ఘో కేన ను ఖో ఉపాయేన వగ్గో భవేయ్య. వాయామేయ్యాతి ఉస్సాహం కరేయ్య, పక్ఖం పరియేసేయ్య, గణం బన్ధేయ్యాతి వుత్తం హోతి. అత్తనో ఫలం కరోతీతి కరణం, యం కిఞ్చి కారణం, అధికం కరణన్తి అధికరణం, విసేసకారణం, విసేసకారణఞ్చ సఙ్ఘభేదస్సాతి వుత్తం ‘‘భేదనస్సా’’తిఆది. భేదకరవత్థువసేన అట్ఠారసవిధన్తి –

‘‘ఇధుపాలి భిక్ఖూ అధమ్మం ‘ధమ్మో’తి దీపేన్తి, ధమ్మం ‘అధమ్మో’తి దీపేన్తి. అవినయం ‘వినయో’తి దీపేన్తి, వినయం ‘అవినయో’తి దీపేన్తి. అభాసితం అలపితం తథాగతేన ‘భాసితం లపితం తథాగతేనా’తి దీపేన్తి, భాసితం లపితం తథాగతేన ‘అభాసితం అలపితం తథాగతేనా’తి దీపేన్తి. అనాచిణ్ణం తథాగతేన ‘ఆచిణ్ణం తథాగతేనా’తి దీపేన్తి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన ‘అనాచిణ్ణం తథాగతేనా’తి దీపేన్తి. అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన ‘పఞ్ఞత్తం తథాగతేనా’తి దీపేన్తి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన ‘అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనా’తి దీపేన్తి. అనాపత్తిం ‘ఆపత్తీ’తి దీపేన్తి, ఆపత్తిం ‘అనాపత్తీ’తి దీపేన్తి. లహుకం ఆపత్తిం ‘గరుకా ఆపత్తీ’తి దీపేన్తి, గరుకం ఆపత్తిం ‘లహుకా ఆపత్తీ’తి దీపేన్తి. సావసేసం ఆపత్తిం ‘అనవసేసా ఆపత్తీ’తి దీపేన్తి, అనవసేసం ఆపత్తిం ‘సావసేసా ఆపత్తీ’తి దీపేన్తి. దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం ‘అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీ’తి దీపేన్తి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం ‘దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీ’తి దీపేన్తీ’’తి (చూళవ. ౩౫౨) –

ఏవం కమ్మక్ఖన్ధకే వుత్తానం అట్ఠారసన్నం భేదకరణానం వసేన అట్ఠారసవిధం. కారణఞ్హి తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలం ఏత్థ వసతీతి ‘‘వత్థూ’’తి వుచ్చతి. హోన్తి చేత్థ –

‘‘ధమ్మవినయభాసితా-చిణ్ణపఞ్ఞత్తికా దుకా;

ఆపత్తిలహుదుట్ఠుల్ల-సావసేసదుకాని చ.

‘‘ఏతానట్ఠారస ‘భేద-కరవత్థూ’తి వుచ్చరే;

విపల్లాసగహితాని, వాదమూలూపనిస్సయా’’తి.

పగ్గయ్హాతి పగ్గహితం అబ్భుస్సితం పాకటం కత్వా. తిట్ఠేయ్యాతి యథాసమాదిన్నం, యథాపగ్గహితమేవ చ కత్వా అచ్ఛేయ్య. యస్మా పన ఏవం పగ్గణ్హతా, తిట్ఠతా చ తం దీపితఞ్చేవ అవినిస్సట్ఠఞ్చ హోతి, తస్మా ‘‘దీపేయ్య చేవ నప్పటినిస్సజ్జేయ్య చా’’తి వుత్తం. కీవ దూరే సుత్వా గన్త్వా అవదన్తానం దుక్కటన్తి ఆహ ‘‘సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేనా’’తిఆది. పి-సద్దో చేత్థ అట్ఠానప్పయుత్తో, తస్స ‘‘అడ్ఢయోజనమత్త’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ ‘‘అడ్ఢయోజనమత్త’’న్తి ఇమినా ఏకవిహారే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దీపేతి. ‘‘గన్త్వా’’తి ఇమినా దూతం వా పణ్ణం వా పేసేత్వా వదతోపి ఆపత్తిమోక్ఖో నత్థి, సయమేవ పన గన్త్వా ‘‘గరుకో ఖో, ఆవుసో, సఙ్ఘభేదో, మా సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౧౧) నివారేతబ్బోతి దీపేతి.

సమాగచ్ఛతూతి ఏకీభవతు. ఏకీభావో చ సమానలద్ధివసేన హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకలద్ధికో హోతూ’’తి. ఏకా లద్ధి గహణం అస్సాతి ఏకలద్ధికో, ఏకదిట్ఠికోతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పత్తియాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సమానదిట్ఠిచిత్తతాసఙ్ఖాతాయ సమ్పత్తియా. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గుణలాభాదికాయ సమ్పత్తియా’’తి కేచి. అసమగ్గో హి విసుం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి, బహిసీమాయం వా అనుపరివేణియం వాతి న ఏకుద్దేసో. తేనాహ ‘‘ఏకతో పవత్తపాతిమోక్ఖుద్దేసోతి అత్థో’’తి. అప్పటినిస్సజ్జతో దుక్కటన్తి విసుం విసుం వదన్తానం గణనాయ దుక్కటం. సమనుభాసనకమ్మం కాతబ్బన్తి యావతతియం సమనుభాసనకమ్మం కాతబ్బం, ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స భేదాయ పరక్కమతీ’’తిఆదినా (పారా. ౪౧౩) పదభాజనే వుత్తాహి ఞత్తిచతుత్థాహి తీహి సమనుభాసనకమ్మవాచాహి కమ్మం కాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘భేదాయ పరక్కమేయ్యా’’తి విసుం వుత్తత్తా భేదనసంవత్తనికస్స అధికరణస్స సమాదాయ పగ్గణ్హనతో పుబ్బేపి పక్ఖపరియేసనాదివసేన సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమన్తస్స సమనుభాసనకమ్మం కాతబ్బన్తి వేదితబ్బం. పటినిస్సజ్జన్తస్స అనాపత్తిభావతో ‘‘సోత్థిభావో తస్స భిక్ఖునో’’తి వుత్తం.

కిఞ్చాపి భిక్ఖునీ సఙ్ఘం న భిన్దతి, అపిచ ఖో భేదాయ పరక్కమతీతి ‘‘సాధారణపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం. సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తస్స ఞత్తియా దుక్కటం, ద్వీహి కమ్మవాచాహి థుల్లచ్చయా చ పటిప్పస్సమ్భన్తీతి ఆహ ‘‘సమనుభాసనకమ్మే’’తిఆది. తఞ్చ దుక్కటం తే చ థుల్లచ్చయా పటిప్పస్సమ్భన్తీతి యఞ్చ ఞత్తిపరియోసానే దుక్కటం ఆపన్నో, యే చ ద్వీహి కమ్మవాచాహి థుల్లచ్చయే, తా తిస్సోపి ఆపత్తియో లిఙ్గపరివత్తేన అసాధారణాపత్తియో వియ పటిప్పస్సమ్భన్తి. సచే పనస్స ఞత్తిపరియోసానే లజ్జిధమ్మో ఓక్కమతి, సంవరో ఉప్పజ్జతి, తం పటినిస్సజ్జతి, ఞత్తియా దుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతి. అథ తం న పటినిస్సజ్జతి, భేదాయ పరక్కమతి చేవ భేదనసంవత్తనికం అధికరణం సమాదాయ పగ్గయ్హ తిట్ఠతి చ, ఞత్తిదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, పఠమకమ్మవాచాయ థుల్లచ్చయే పతిట్ఠాతి. ఏస నయో ఇతరకమ్మవాచాయమ్పి. అసమనుభాసియమానస్స అప్పటినిస్సజ్జన్తస్సాపి సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తి. పటినిస్సజ్జన్తస్సాపి ఞత్తితో పుబ్బే వా ఞత్తిక్ఖణే వా ఞత్తిపరియోసానే వా పఠమాయ వా అనుస్సావనాయ దుతియాయ వా తతియాయ వా యావ య్య-కారం న సమ్పాపుణాతి, తావ పటినిస్సజ్జన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తి. తేనాహ ‘‘అసమనుభాసియమానస్స చా’’తిఆది.

ఏత్థ పన (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౧౬) ‘‘దేవదత్తో సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స భేదాయ పరక్కమి, తస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి (పరి. ౧౭) పరివారే ఆగతత్తా దేవదత్తో ఆదికమ్మికో, సో చ ఖో సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమనస్సేవ, న అప్పటినిస్సజ్జనస్స. న హి తస్స తం కమ్మం కతం. కథమిదం జానితబ్బన్తి చే? సుత్తతో. తథా హి ‘‘అరిట్ఠో భిక్ఖు గద్ధబాధిపుబ్బో పాపికాయ దిట్ఠియా యావతతియం సమనుభాసనాయ న పటినిస్సజ్జి, తస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి పరివారే ఆగతత్తా అరిట్ఠస్స కమ్మం కతన్తి పఞ్ఞాయతి, న తథా దేవదత్తస్స. అథాపిస్స కతేన భవితబ్బన్తి కోచి అత్తనో రుచిమత్తేన వదేయ్య, తథాపి అప్పటినిస్సజ్జనే ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తి నామ నత్థి. న హి పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమన్తస్స అఞ్ఞత్ర ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతతో అనాపత్తి నామ దిస్సతి. యమ్పి అరిట్ఠసిక్ఖాపదస్స పదభాజనే అనాపత్తియం ‘‘ఆదికమ్మికస్సా’’తి పోత్థకేసు లిఖితం, తం పమాదలిఖితం, పమాదలిఖితభావో చ తస్స ‘‘పఠమం అరిట్ఠో భిక్ఖు చోదేతబ్బో, చోదేత్వా సారేతబ్బో, సారేత్వా ఆపత్తిం ఆరోపేతబ్బో’’తి (చూళవ. ౬౫) ఏవం కమ్మక్ఖన్ధకే ఆపత్తిరోపనతో వేదితబ్బో.

ఇధ భేదాయ పరక్కమనే ఆదికమ్మికస్స దేవదత్తస్స యస్మా తం కమ్మం న కతం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౧౬), తస్మాస్స ఆపత్తియేవ న జాతా. సిక్ఖాపదం పన తం ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తన్తి కత్వా ‘‘ఆదికమ్మికో’’తి వుత్తో. ఇతి ఆపత్తియా అభావతోయేవస్స అనాపత్తి వుత్తా. సా పనేసా కిఞ్చాపి ‘‘అసమనుభాసియమానస్సా’’తి ఇమినావ సిద్ధా. యస్మా పన అసమనుభాసియమానో నామ యస్స కేవలం సమనుభాసనం న కరోన్తి, సో వుచ్చతి, న ఆదికమ్మికో. అయఞ్చ దేవదత్తో ఆదికమ్మికోయేవ. తస్మా ‘‘ఆదికమ్మికస్సా’’తి (పారా. ౪౧౬) వుత్తం. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఠపేత్వా అరిట్ఠసిక్ఖాపదం సబ్బసమనుభాసనాసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠానతో సమనుభాసనసముట్ఠానం. ‘‘పటినిస్సజ్జామీ’’తి కాయవికారం వా వచీభేదం వా అకరోన్తస్సేవ పన ఆపజ్జనతో అకిరియం. ‘‘నప్పటినిస్సజ్జామీ’’తి సఞ్ఞాయ అభావేన ముచ్చనతో సఞ్ఞావిమోక్ఖం. ‘‘నప్పటినిస్సజ్జామీ’’తి జాననచిత్తేనేవ సచిత్తకం.

సఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. భేదానువత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తస్సేవాతి భేదాయ పరక్కమన్తస్సేవ. ఖోతి నిపాతమత్తం. పనాతి విసేసే నిపాతో. యం వచనం సమగ్గేపి వగ్గే అవయవభూతే కరోతి భిన్దతి, తం కలహకారకవచనం ఇధ ‘‘వగ్గ’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘వగ్గం అసామగ్గిపక్ఖియవచనం వదన్తీ’’తి. అసామగ్గిపక్ఖే భవా అసామగ్గిపక్ఖియా, కలహకారకా, తేసం వచనం అసామగ్గిపక్ఖియవచనం, అసామగ్గిపక్ఖే వా భవం వచనం అసామగ్గిపక్ఖియవచనం. ‘‘న హి సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స కమ్మం కరోతీ’’తి ఇదం నిగ్గహవసేన కత్తబ్బం కమ్మం సన్ధాయ వుత్తం, ఉబ్బాహికాదికమ్మం పన బహూనమ్పి కాతుం వట్టతియేవ. ధమ్మవాదీతి భూతవాదీ. వినయవాదీతి వూపసమవాదీ. జానాతి నోతి ఏత్థాపి ‘‘ఛన్దఞ్చ రుచిఞ్చా’’తి ఇదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేనాహ ‘‘అమ్హాకం ఛన్దాదీని జానాతీ’’తి. భాసతీతి ఏత్థ ‘‘నో’’తి ఇదం విభత్తివిపరిణామేన యుజ్జతి. తేనాహ ‘‘ఏవం కరోమాతి అమ్హేహి సద్ధిం భాసతీ’’తి. ‘‘ఏత’’న్తి ఇమినా తస్స కమ్మం పచ్చామట్ఠన్తి ఆహ ‘‘యం సో కరోతీ’’తిఆది. సోతి సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమన్తో. సమేతాయస్మన్తానన్తి ఏత్థ ‘‘చిత్త’’న్తి అజ్ఝాహరితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆయస్మన్తానం చిత్త’’న్తి. వుత్తసదిసాయేవాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదట్ఠకథాయ వణ్ణనాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తమేవ.

భేదానువత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుక్ఖేన వత్తబ్బో అనుసాసితుం అసక్కుణేయ్యో సభావో అస్సాతి దుబ్బచజాతికో, విలోమభావీ. తేనాహ ‘‘దుబ్బచసభావో’’తిఆది. వత్తుం అసక్కుణేయ్యోతి కిస్మిఞ్చి వుచ్చమానే అసహనతో ఓవదితుం అసక్కుణేయ్యో. ఉద్దిసీయతీతి ఉద్దేసో, పాతిమోక్ఖో, తస్మిం పరియాపన్నా అన్తోగధా ఉద్దేసపరియాపన్నా, తేసు ఉద్దేసపరియాపన్నేసు. తేనాహ ‘‘ఉద్దేసే’’తిఆది. అథ సబ్బానేవ సిక్ఖాపదాని కథం పాతిమోక్ఖుద్దేసపరియాపన్నానీతి ఆహ ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ‘ఆవికరేయ్యా’తి ఏవం సఙ్గహితత్తా’’తి. ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి ఇమినా సబ్బాపి ఆపత్తియో నిదానుద్దేసే సఙ్గహితా ఏవ హోన్తి. సిక్ఖాపదేసూతి అధిసీలసిక్ఖాయ అధిగమూపాయభూతేసు వినయపఞ్ఞత్తీసూతి అత్థో. సో పన పాకటోయేవాతి అట్ఠకథాయం న వుత్తో. పఞ్చహి సహధమ్మికేహీతి భిక్ఖుభిక్ఖునిసామణేరసామణేరిసిక్ఖమానాహి. సిక్ఖితబ్బత్తాతి లబ్భమానవసేన సిక్ఖితబ్బత్తా. తథా హి తేహి యథాసకం సిక్ఖా సిక్ఖీయతి, న సబ్బా. బుద్ధపఞ్ఞత్తేనాతి బుద్ధేన ఠపితేన, విహితేనాతి అత్థో. అథ వా సహధమ్మికేన సకారణేన వుచ్చమానోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. వచనాయాతి నిస్సక్కే సమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘తతో మమ వచనతో’’తి.

దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నగరస్సాపి గామవిసేసత్తా ఇధ గామగ్గహణేనేవ నగరమ్పి గహితన్తి ఆహ ‘‘నగరమ్పి గామే అన్తోగధమేవా’’తి, వా-సద్దేన వా అనుత్తవికప్పత్థేన గహణన్తి ఏవం వుత్తం. ఏత్థ చ అపాకారపరిక్ఖేపో సాపణో నిగమో, సపాకారాపణం నగరం, తంతంవిపరీతో గామోతి ఇమేసం తిణ్ణం విసేసో దట్ఠబ్బో. కులాని దూసేతీతి ఖత్తియబ్రాహ్మణవేస్ససుద్దవసేన చత్తారి కులాని వికారం ఆపాదేతి. దూసేన్తో చ న అసుచికద్దమాదీహి దూసేతి, అథ ఖో అత్తనో దుప్పటిపత్తియా తేసం పసాదం వినాసేతి. తేనాహ ‘‘పుప్ఫదానాదీహీ’’తిఆది. తత్థ హరిత్వా వా హరాపేత్వా వా పక్కోసిత్వా వా పక్కోసాపేత్వా వా సయం వా ఉపగతానం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౩౬-౪౩౭) యస్స కస్సచి అత్తనో సన్తకస్స పుప్ఫస్స కులసఙ్గహత్థాయ దానం పుప్ఫదానం, తం ఆది యేసం తే పుప్ఫదానాదయో, తేహి పుప్ఫదానాదీహి. ఆదిసద్దేన (పారా. ౪౩౭) ఫలదానచుణ్ణమత్తికాదన్తకట్ఠవేళువేజ్జికాజఙ్ఘపేసనికానం గహణం. సద్ధం వినాసేన్తోతి తథా అకరోన్తేసు అఞ్ఞేసు పేసలేసు భిక్ఖూసు అప్పసాదం అదస్సనం గమేన్తో. పుప్ఫదానాదీహి చ తేహి కతసఙ్గహేహి అఞ్ఞే పేసలే తథా అకరోన్తే తే మనుస్సా ఇస్సన్తి న అల్లీయన్తీతి సో తేసం పసాదం వినాసేతి నామాతి దట్ఠబ్బం. పాపకా సమాచారాతి బుద్ధప్పటికుట్ఠత్తా లామకా సమాచారా. తే పన యస్మా కులసఙ్గహత్థం మాలావచ్ఛరోపనాదయో ఇధ అధిప్పేతా, తస్మా ‘‘మాలావచ్ఛరోపనాదయో’’తి వుత్తం. ఆరామాదీనమత్థాయ పన కప్పియవోహారాదీహి రోపాపనాదికం వట్టతి. తత్థ మాలావచ్ఛన్తి తరుణపుప్ఫరుక్ఖం. తరుణకా హి పుప్ఫరుక్ఖాపి పుప్ఫగచ్ఛాపి ‘‘మాలావచ్ఛా’’త్వేవ వుచ్చన్తి, తస్స రోపనం మాలావచ్ఛరోపనం, తం ఆది యేసం తే మాలావచ్ఛరోపనాదయో. ఆదిసద్దేన చేత్థ రోపాపనసిఞ్చనసిఞ్చాపనఓచిననఓచినాపనగన్థనగన్థాపనానం గహణం.

మాతికాయం దిస్సన్తీతి యే పచ్చక్ఖతో పస్సన్తి, తేహి దిస్సన్తి. సుయ్యన్తీతి యే పరతో సుణన్తి, తేహి సోతద్వారేన సుత్వా ఉపధారీయన్తి. దుట్ఠానీతి దూసితాని. అలం తే ఇధ వాసేనాతి తవ ఇధ వాసేన అలం, మా ఇధ తవ వాసో హోతూతి అత్థో. వారణత్థో హి ఇధ అలం-సద్దో. పబ్బాజనీయకమ్మకతోతి చోదేత్వా సారేత్వా ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇమే అస్సజిపునబ్బసుకా’’తిఆదినా (పారా. ౪౩౪) పదభాజనే వుత్తాయ ఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచాయ కతపబ్బాజనీయకమ్మో. యస్మిఞ్చ విహారే వసతీతి గామతో బహివిహారమాహ. నేవ తస్మిం గామే…పే… చరితుం లభతీతి సచేపి గామో వా నిగమో వా ద్వాదసయోజనపరమో హోతి, తియోజనపరమో చ విహారో హోతి, నేవ తస్మిం గామే వా నిగమే వా పిణ్డాయ చరితుం లభతి, న విహారే వసితుం. తస్మిం విహారే వసన్తేన సామన్తగామేపి పిణ్డాయ న చరితబ్బం, సామన్తవిహారేపి వసన్తేన తస్మిం గామే పిణ్డాయ న చరితబ్బం. సామన్తవిహారే వసన్తేన పన సామన్తగామే చరితుం వట్టతి. ఆపజ్జితబ్బా ఆపత్తియోతి కులసఙ్గహత్థం అత్తనో సన్తకదానే దుక్కటం, ఇస్సరవతాయ సఙ్ఘసన్తకదానే థుల్లచ్చయం, పసయ్హ దానే పారాజికన్తి ఇమా ఆపత్తియో. మాతికాయం ‘‘పక్కమతా యస్మా’’తి పబ్బాజనీయకమ్మకతస్స వత్తవసేన వుత్తం. ఆదిమ్హి పన పబ్బాజనీయకమ్మవసేన దట్ఠబ్బం. అస్సజిపునబ్బసుకేతి అస్సజిఞ్చేవ పునబ్బసుకఞ్చ.

కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఘాదిసేసనిగమనవణ్ణనా

పఠమాపత్తికాతి అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థోతి ఆహ ‘‘పఠమం ఆపత్తి ఏతేసన్తి పఠమాపత్తికా’’తి. వీతిక్కమనక్ఖణేయేవాతి వత్థువీతిక్కమనక్ఖణేయేవ. ఏవ-కారేన సమనుభాసనకమ్మక్ఖణం పటిక్ఖిపతి. అహస్స యత్తకో పరిచ్ఛేదో యావతీహం. తేనాహ ‘‘యత్తకాని అహానీ’’తి. అహానీతి చ దివసానీతి అత్థో.

వత్థువసేన వాతి అసుచిమోచనాదివీతిక్కమమత్తవసేన వా. ఇదన్తి ఇదం వీతిక్కమం. నామమత్తవసేన వా అయం ఇత్థన్నామా ఆపత్తీతి ‘‘అయం సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తీ’’తి ఏవం వినా వత్థుం నామవసేన వా. మత్తసద్దేన చేత్థ వత్థుం పటిక్ఖిపతి. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘నామగోత్తవసేన వా’’తి లిఖన్తి, తం న సున్దరం ‘‘అయం ఇత్థన్నామా ఆపత్తీ’’తి వుత్తత్తా. ఇదాని నం కస్సచి న ఆరోచేస్సామీతి సమ్బన్ధో. ధురం నిక్ఖిపిత్వాతి ఆరోచనే ఉస్సాహం ఠపేత్వా. న కేవలం వత్థునామవసేనేవ ఆపత్తిసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేన్తస్సేవ, అథ ఖో యోపి ఏవం అజానన్తో కేవలం ‘‘ఆపత్తిం ఛాదేమీ’’తి ఆపత్తిసఞ్ఞాయ ఛాదేతి, తస్సపి ఛన్నా హోతీతి వేదితబ్బం. సచే పనేత్థ అనాపత్తిసఞ్ఞీ వా హోతి, అఞ్ఞాపత్తిక్ఖన్ధసఞ్ఞీ వా వేమతికో వా హుత్వా ‘‘న దాని నం కస్సచి ఆరోచేస్సామీ’’తి ఏవం ఛాదేతుకామోవ ధురం నిక్ఖిపిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేతి, అచ్ఛన్నావ హోతీతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అనాపత్తి పన ఆపత్తిసఞ్ఞాయపి అనాపత్తిసఞ్ఞాయపి ఛాదేన్తేన అచ్ఛాదితావ హోతి. లహుకం వా ‘‘గరుకా’’తి గరుకం వా ‘‘లహుకా’’తి ఛాదేతి, అలజ్జిపక్ఖే తిట్ఠతి, ఆపత్తి పన అచ్ఛన్నా హోతి. గరుకం ‘‘లహుకా’’తి మఞ్ఞమానో దేసేతి, నేవ దేసితా హోతి నచ్ఛన్నా.

పకతో సభావభూతో అత్తా అస్సాతి పకతత్తో, న కమ్మేహి వికతత్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అనుక్ఖిత్తో సమానసంవాసకో’’తి. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘న దాని నం కస్సచి ఆరోచేస్సామీ’’తిఆదినా వుత్తనేవ నయేన. అథ ‘‘మయ్హం సఙ్ఘేన కమ్మం కత’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) అపకతత్తసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. అపకతత్తేన పన పకతత్తసఞ్ఞినా వా పకతత్తేన అపకతత్తసఞ్ఞినా వా ఛాదితాపి అచ్ఛన్నావ హోతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ఆపజ్జతి గరుకం సావసేసం;

ఛాదేతి అనాదరియం పటిచ్చ;

న భిక్ఖునీ నో చ ఫుసేయ్య వజ్జం;

పఞ్హామేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);

అయఞ్హి పఞ్హో ఉక్ఖిత్తకేన కథితో.

దససు అన్తరాయేసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. సచే పన యో భీరుకజాతికతాయ అన్ధకారే అమనుస్సచణ్డమిగభయేన అన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. యస్సపి పబ్బతవిహారే వసన్తస్స కన్దరం వా నదిం వా అతిక్కమిత్వా ఆరోచేతబ్బం హోతి, అన్తరామగ్గే చ చణ్డవాళఅమనుస్సాదిభయం అత్థి, మగ్గే అజగరా నిపజ్జన్తి, నదీ పూరా హోతి, ఏతస్మిం సతియేవ అన్తరాయే అన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. అన్తరాయికస్స పన అన్తరాయికసఞ్ఞాయ వా అనన్తరాయికసఞ్ఞాయ వా ఛాదయతో అచ్ఛన్నావ.

భిక్ఖునోతి సభాగస్స భిక్ఖునో. సచస్స ముఖే అప్పమత్తకో గణ్డో వా హోతి, హనుకవాతో వా విజ్ఝతి, దన్తో వా రుజ్జతి, భిక్ఖా వా మన్దా లద్ధా హోతి, తావతకేన పన నేవ వత్తుం న సక్కోతి, న గన్తుం. అపిచ ఖో ‘‘న సక్కోమీ’’తి సఞ్ఞీ హోతి, అయం పహు హుత్వా అప్పహుసఞ్ఞీ నామ. ఇమినా ఛాదితాపి అచ్ఛాదితా. అప్పహునా పన వత్తుం వా గన్తుం వా అసమత్థేన పహుసఞ్ఞినా వా అప్పహుసఞ్ఞినా వా ఛాదితాపి అచ్ఛాదితావ.

ఇదం ఉత్తానమేవాతి ఇదం అఙ్గద్వయం ఉత్తానత్థమేవ. సచే పన ‘‘ఛాదేస్సామీ’’తి ధురనిక్ఖేపం కత్వా పురేభత్తే వా పచ్ఛాభత్తే వా పఠమయామాదీసు వా లజ్జిధమ్మం ఓక్కమతి, అన్తోఅరుణేయేవ ఆరోచేతి, అయం ఛాదేతుకామో న ఛాదేతి నామ.

యస్స పన అభిక్ఖుకే ఠానే వసన్తస్స ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా సభాగస్స భిక్ఖునో ఆగమనం ఆగమేన్తస్స వా, సభాగస్స సన్తికం వా గచ్ఛన్తస్స అడ్ఢమాసోపి మాసోపి అతిక్కమతి, అయం నచ్ఛాదేతుకామో ఛాదేతి నామ. అయమ్పి అచ్ఛన్నావ హోతి.

యో పన ఆపన్నమత్తోవ అగ్గిం అక్కన్తపురిసో వియ సహసా అపక్కమిత్వా సభాగట్ఠానం గన్త్వా ఆవి కరోతి, అయం నచ్ఛాదేతుకామోవ న ఛాదేతి నామ. సభాగమత్తమేవ పమాణన్తి అవేరిసభాగమత్తమేవ పమాణం. అవేరిసభాగస్స హి సన్తికే ఆరోచేతబ్బం. యో పన విసభాగో హోతి సుత్వా పకాసేతుకామో, ఏవరూపస్స ఉపజ్ఝాయస్సపి సన్తికే న ఆరోచేతబ్బా. తత్థ పురేభత్తం ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతు, పచ్ఛాభత్తం వా దివా వా రత్తిం వా, యావ అరుణం న ఉగ్గచ్ఛతి, తావ ఆరోచేతబ్బం. ఉద్ధస్తే అరుణే పటిచ్ఛన్నా హోతి, పటిచ్ఛాదనపచ్చయా చ దుక్కటం ఆపజ్జతి. సఙ్ఖేపతోతి సమాసతో. విత్థారతో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తోతి అధిప్పాయో.

అకామా పరివత్థబ్బన్తి అప్పటికమ్మకతాయ ఆపత్తియా సగ్గమోక్ఖావరణభావతో అనిచ్ఛన్తేనాపి పరివసితబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘న కామేనా’’తిఆది. పరివాసం సమాదాయాతి పరివాసవత్తం సఙ్ఘమజ్ఝే సమాదియిత్వా. యదిపి చతుబ్బిధో పరివాసో అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో, పటిచ్ఛన్నపరివాసో, సుద్ధన్తపరివాసో, సమోధానపరివాసోతి, తథాపి అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో ఇధ న అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘తత్థ పటిచ్ఛన్న…పే… తివిధో పరివాసో’’తి. తత్థాతి తస్మిం వాక్యే. పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా సతి దాతబ్బో పరివాసో పటిచ్ఛన్నవిసయతాయ పటిచ్ఛన్నపరివాసో. సుద్ధన్తతో పట్ఠాయ దాతబ్బో పరివాసో సుద్ధన్తపరివాసో. సమోదహిత్వా దాతబ్బో పరివాసో సమోధానపరివాసో.

ఇదాని తే తివిధేయేవ పరివాసే సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. హీతి యస్మా. ఏకాహం పటిచ్ఛన్నా ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నా. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఆపత్తి చ హోతీ’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నన్తి ఏత్థ ఇతిసద్దో ‘‘ఇతి వా, ఇతి ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౩, ౧౯౭) వియ ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిసట్ఠియా ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం యాచామీ’’తి ఇమం పాళిసేసం (చూళవ. ౧౦౨) సఙ్గణ్హాతి. ఏవం పరివాసం యాచాపేత్వాతి ఏవం యావతతియం యాచాపేత్వా. ఖన్ధకే ఆగతనయేనాతి సముచ్చయక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౯౭ ఆదయో) ఆగతనయేన. తతోతి పక్ఖతో పట్ఠాయ. అతిరేకపక్ఖప్పటిచ్ఛన్నన్తి పక్ఖస్స అతిరేకో అతిరేకపక్ఖో, తం పటిచ్ఛన్నన్తి అత్థో. తతోతి తింసతిమదివసతో పట్ఠాయ. మాసప్పటిచ్ఛన్నన్తి సత్తానం ఆయుం మినన్తో వియ సియతి అన్తం కరోతీతి మాసో, తింసరత్తిన్దివో, తం పటిచ్ఛన్నన్తి అత్థో. సంవచ్ఛరే పుణ్ణేతి తం తం సత్తం, ధమ్మప్పవత్తిఞ్చ సఙ్గమ్మ వదన్తో వియ సరతి పవత్తతీతి సంవచ్ఛరో, ద్వాదస మాసా, తస్మిం పరిపుణ్ణే.

వత్థుకిత్తనవసేన వాతి నామేన సహ వత్థుకిత్తనవసేన వాతి అత్థో. తేనేవ హి ఉపరి ‘‘నామమత్తవసేన వా’’తి మత్తగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. నామమత్తవసేనాతి వత్థుకిత్తనం వినా కేవలం నామస్సేవ వసేన. తస్మాతి యస్మా దువిధే నామే ‘‘ఆపత్తీ’’తి సబ్బసాధారణం నామం, తస్మా. సుక్కవిస్సట్ఠీతి సుక్కవిస్సట్ఠి నామాయం. ఇతిసద్దో హేత్థ వచనీయత్థం నిదస్సేతి. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠీ’’తి కాయసంసగ్గాదీనమ్పి వత్థుఆదిభావేన ఇచ్ఛితబ్బత్తా. వత్థు చేవ గోత్తఞ్చాతి వీతిక్కమత్తా వత్థు చేవ అనఞ్ఞసాధారణత్తా గోత్తఞ్చ. గం తాయతీతి గోత్తం, సజాతితో అఞ్ఞత్థ కాయసంసగ్గాదీసు గన్తుం అదత్వా బుద్ధిం, వచనఞ్చ రక్ఖతీతి అత్థో. సఙ్ఘాదిసేసోతి సఙ్ఘాదిసేసో నామాయం. ఏత్థ పన ఇతిసద్దో వచనవచనీయసముదాయం నిదస్సేతి. తేనాహ ‘‘నామఞ్చేవ ఆపత్తి చా’’తి, సజాతిసాధారణనామత్తా నామఞ్చేవ తేన తేన వీతిక్కమేనాపజ్జితబ్బత్తా ఆపత్తి చాతి అత్థో. ఇదమ్పి నిదస్సనమత్తమేవ ‘‘ఆపత్తియో’’తి ఇమస్సాపి నామాదిభావేన ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఇతిసద్దో వా ఆదిఅత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కాయసంసగ్గన్తిఆదివచనేనాపీ’’తిఆదికమ్పి సమత్థితం హోతి.

తయిదం కమ్మవాచాయ కేన వచనేన గహితన్తి అనుయోగం సన్ధాయ ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఆపత్తీ’’తి సబ్బసాధారణనామత్తా, వీతిక్కమేన ఆపజ్జితబ్బత్తా చ నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ హోతీతి ఆహ ‘‘ఆపత్తియోతి వచనేనాపీ’’తి. తస్మాతి యస్మా ఇదం పరివాసాదివినయకమ్మం వత్థువసేన, గోత్తవసేన, నామవసేన, ఆపత్తివసేన చ కాతుం వట్టతియేవ, తస్మా. ఏతేసూతి వత్థుఆదీసు, సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీసు వా. వత్తం సమాదాతబ్బన్తి యథావుత్తేసు ద్వీసు పదేసు ఏకేనపి సమాదాతబ్బం. ద్వీహి పన సుసమాదిన్నంయేవ. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సమాదానేపి ఏసేవ నయో’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా).

ఆరోచేత్వాతి –

‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నం, సోహం సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం యాచిం, తస్స మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం అదాసి, సోహం పరివసామి, వేదయామహం, భన్తే, ‘వేదయతీ’తి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) –

ఏవమాదినా తం తం యోజనానురూపం ఆరోచేత్వా. ఇమఞ్చ పనత్థం గహేత్వా యాయ కాయచి భాసాయ ఆరోచేతుం వట్టతియేవ (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨). ‘‘పున ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం ఆరోచేన్తేనా’’తి ఇదం ఆగన్తుకం భిక్ఖుం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ చ ఏకస్స ఆరోచేన్తేన అవసానే ‘‘వేదయతీతి మం ఆయస్మా ధారేతు’’, ద్విన్నం ‘‘ఆయస్మన్తా ధారేన్తు’’, తిణ్ణం ‘‘ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి వత్తబ్బం. వత్తభేదఞ్చ రత్తిచ్ఛేదఞ్చ అకత్వాతి ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా సాదితబ్బం పకతత్తానం భిక్ఖూనం అభివాదనం పచ్చుపట్ఠాన’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౭౫) పారివాసికక్ఖన్ధకే యాని చతునవుతి వత్తాని వుత్తాని, తేసం భేదఞ్చ, యో చ ‘‘తయో ఖో, ఉపాలి, పారివాసికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదా సహవాసో విప్పవాసో అనారోచనా’’తి (చూళవ. ౮౩) రత్తిచ్ఛేదో వుత్తో, తఞ్చ అకత్వా.

అయం హేత్థ వినిచ్ఛయో – సచే (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) ఆగన్తుకా ముహుత్తం విస్సమిత్వా వా అవిస్సమిత్వా ఏవ వా విహారమజ్ఝేన గచ్ఛన్తి, తేసమ్పి ఆరోచేతబ్బం. సచే తస్స అజానన్తస్సేవ గచ్ఛన్తి, అయఞ్చ గతకాలే జానాతి, గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. సమ్పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. యేపి అన్తోవిహారం అప్పవిసిత్వా ఉపచారసీమం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛన్తి, అయఞ్చ నేసం ఛత్తసద్దం వా ఉక్కాసితసద్దం వా ఖిపితసద్దం వా సుత్వావ ఆగన్తుకభావం జానాతి, గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. గతకాలే జానన్తేనాపి అనుబన్ధిత్వా ఆరోచేతబ్బమేవ. సమ్పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. యోపి రత్తింయేవ ఆగన్త్వా రత్తింయేవ గచ్ఛతి, సోపిస్స రత్తిచ్ఛేదం కరోతి. అఞ్ఞాతత్తా పన వత్తభేదదుక్కటం నత్థి. సచే అజానిత్వావ అబ్భానం కరోతి, అకతమేవ హోతీతి కురున్దియం (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) వుత్తం. తస్మా అధికా రత్తియో గహేత్వా కాతబ్బం. అయం అపణ్ణకప్పటిపదా.

నదిఆదీసు నావాయ గచ్ఛన్తమ్పి పరతీరే ఠితమ్పి ఆకాసే గచ్ఛన్తమ్పి పబ్బతతలఅరఞ్ఞాదీసు దూరే ఠితమ్పి భిక్ఖుం దిస్వా సచే ‘‘భిక్ఖూ’’తి వవత్థానం అత్థి, నావాదీహి వా గన్త్వా, మహాసద్దం కత్వా వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా వా ఆరోచేతబ్బం, అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచే వాయమన్తోపి సమ్పాపుణితుం వా సావేతుం వా న సక్కోతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం.

అఞ్ఞం కఞ్చి విహారం గతేనపి భిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బమేవ (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬). సచే సబ్బే ఏకట్ఠానే ఠితే పస్సతి, ఏకట్ఠానే ఠితేనేవ ఆరోచేతబ్బం. అథ రుక్ఖమూలాదీసు విసుం విసుం ఠితా హోన్తి, తత్థ తత్థ గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. సఞ్చిచ్చ అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చ హోతి, వత్తభేదే చ దుక్కటం. అథ విచినన్తో ఏకచ్చే న పస్సతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న చ వత్తభేదదుక్కటం. సఞ్చిచ్చ అనారోచేన్తస్స పన రత్తిచ్ఛేదో చేవ హోతి, వత్తభేదే చ దుక్కటం.

తత్థేవాతి మాళకసీమాయమేవ. మాళకతో పన భిక్ఖూసు నిక్ఖన్తేసు ఏకస్సపి సన్తికే నిక్ఖిపితుం వట్టతి (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭). మాళకతో నిక్ఖమిత్వా సతిం పటిలభన్తేన సహ గచ్ఛన్తస్స సన్తికే నిక్ఖిపితబ్బం. తేనాహ ‘‘ఏకపుగ్గలస్స వా సన్తికే’’తి. సచే సోపి పక్కన్తో, అఞ్ఞస్స యస్స మాళకే నారోచితం, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. పకతత్తట్ఠానేతి సఙ్ఘకమ్మానం అరహట్ఠానే. ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వాతి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౯౭) భిక్ఖూనం సజ్ఝాయనసద్దసవనూపచారవిజహనత్థం వుత్తం. మహామగ్గతో ఓక్కమ్మాతి మగ్గప్పటిపన్నభిక్ఖూనం ఉపచారవిజహనత్థం వుత్తం. గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానేతి దస్సనూపచారవిజహనత్థం వుత్తం. వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేతబ్బన్తి వుత్తనయేనేవ వత్తం సమాదియిత్వా పరివాసో ఆరోచేతబ్బో. ‘‘ఆరోచేతబ్బ’’న్తి పన సామఞ్ఞేన వుత్తం. ఆరోచేన్తేన చ సచే నవకతరో హోతి, ‘‘ఆవుసో’’తి వత్తబ్బం. సచే వుడ్ఢతరో, ‘‘భన్తే’’తి వత్తబ్బం. సచే అఞ్ఞో కోచి భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన తం ఠానం ఆగచ్ఛతి. సచే ఏస నం పస్సతి, సద్దం వా తస్స సుణాతి, ఆరోచేతబ్బం. అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదో చ. తేనాహ ‘‘యమ్పి అఞ్ఞం భిక్ఖుం పస్సతి, తస్సాపి ఆరోచేతబ్బమేవా’’తి. అథ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా అజానన్తస్సేవ గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతియేవ, వత్తభేదో పన నత్థి. ఉట్ఠితేతి ఉగ్గతే. యం సబ్బపఠమం భిక్ఖున్తి విహారతో నిక్ఖమన్తం వా ఆగన్తుకం వా సబ్బపఠమం యం అఞ్ఞం భిక్ఖుం పస్సతి. తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బన్తి అనారోచేన్తస్స దుక్కటం సియా, తం సన్ధాయ వుత్తం, న తు రత్తిచ్ఛేదం సన్ధాయ. ఇతరథా హి ‘‘విహారసీమాపరియాపన్నానం సబ్బేసం ఆరోచేత్వా’’తి వదేయ్య. యావ రత్తియో పూరేన్తీతి యత్తకా రత్తియో ఆపత్తి పటిచ్ఛన్నా హోతి, తత్తకా రత్తియో యావ పూరేన్తి, తావ పరివత్థబ్బం. సమన్తపాసాదికాయం పన ‘‘ఏవం యత్తకాని దివసాని ఆపత్తి పటిచ్ఛన్నా హోతి, తత్తకాని, తతో అధికతరాని వా కుక్కుచ్చవినోదనత్థాయ పరివసిత్వా’’తి వుత్తం. విత్థారోతి పపఞ్చో.

ఇతరేసు పన ద్వీసూతి సుద్ధన్తపరివాసో, సమోధానపరివాసోతి ద్విన్నం మజ్ఝే. ఖన్ధకేతి సముచ్చయక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౫౬ ఆదయో). చూళసుద్ధన్తో మహాసుద్ధన్తోతి ఏత్థ యో ఉపసమ్పదతో (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౪౨) పట్ఠాయ అనులోమక్కమేన వా ఆరోచితదివసతో పట్ఠాయ పటిలోమక్కమేన వా ‘‘అసుకఞ్చ అసుకఞ్చ దివసం వా పక్ఖం వా మాసం వా సంవచ్ఛరం వా తవ సుద్ధభావం జానాసీ’’తి పుచ్ఛియమానో ‘‘ఆమ, భన్తే, జానామి, ఏత్తకం నామ కాలం అహం సుద్ధో’’తి వదతి, తస్స దిన్నో సుద్ధన్తపరివాసో ‘‘చూళసుద్ధన్తో’’తి వుచ్చతి.

తం గహేత్వా పరివసన్తేన యత్తకం కాలం అత్తనో సుద్ధభావం జానాతి, తత్తకం అపనేత్వా అవసేసం మాసం వా ద్వేమాసం వా పరివసితబ్బం. సచే ‘‘మాసమత్తం అసుద్ధోమ్హీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా పరివాసం అగ్గహేసి, పరివసన్తో చ పున అఞ్ఞం మాసం సరతి, తమ్పి మాసం పరివసితబ్బమేవ, పున పరివాసదానకిచ్చం నత్థి. అథ ‘‘ద్వేమాసం అసుద్ధోమ్హీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా అగ్గహేసి, పరివసన్తో చ ‘‘మాసమత్తమేవాహం అసుద్ధోమ్హీ’’తి సన్నిట్ఠానం కరోతి, మాసమేవ పరివసితబ్బం, పున పరివాసదానకిచ్చం నత్థి. అయఞ్హి సుద్ధన్తపరివాసో ఉద్ధమ్పి ఆరోహతి, హేట్ఠాపి ఓరోహతి, ఇదమస్స లక్ఖణం.

యో పన యథావుత్తేన అనులోమప్పటిలోమవసేన పుచ్ఛియమానోపి రత్తిపరియన్తం (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) న జానాతి నస్సరతి, రత్తిపరియన్తే వేమతికో వా హోతి, తస్స దిన్నో సుద్ధన్తపరివాసో ‘‘మహాసుద్ధన్తో’’తి వుచ్చతి. తం గహేత్వా గహితదివసతో యావ ఉపసమ్పదదివసో, తావ రత్తియో గణేత్వా పరివసితబ్బం. అయం ఉద్ధం నారోహతి, హేట్ఠా పన ఓరోహతి. తస్మా సచే పరివసన్తో రత్తిపరిచ్ఛేదే సన్నిట్ఠానం కరోతి ‘‘మాసో వా సంవచ్ఛరో వా మయ్హం ఆపన్నస్సా’’తి, మాసం వా సంవచ్ఛరం వా పరివసితబ్బం. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘ఏత్తకం కాలం అహం సుద్ధో’’తి వదన్తస్స చూళసుద్ధన్తో దీయతి, తథాపి నియమేనేవ జాననాభావా ‘‘దువిధోపి చేస…పే… దాతబ్బో’’తి వుత్తం. తస్స దానవిధి ఖన్ధకే ఆగతోతి తస్స దువిధస్సాపి సుద్ధన్తస్స దానవిధి ‘‘తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా…పే… ఏవమస్స వచనీయో’’తిఆదినా సముచ్చయక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౫౬) ఆగతో. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో. ఏస నయో వినిచ్ఛయకథా పన విత్థారతో సమన్తపాసాదికాయం వుత్తాతి ఏత్థాపి.

ఓధునిత్వా అవధుయ పహాయ సమోధానో ఓధానసమోధానో. చిరప్పటిచ్ఛన్నానం అగ్ఘేన సమోధానో అగ్ఘసమోధానో. మిస్సకానం సమోధానో మిస్సకసమోధానో. ఇదాని తం తివిధమ్పి సమోధానపరివాసం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్సాతి యో పరివాసం గహేత్వా అనిక్ఖిత్తవత్తో హుత్వా పరివసన్తో అపరినిట్ఠితేయేవ పరివాసే అన్తరా వేమజ్ఝే సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేతి, తస్స. పరివుత్థదివసేతి లక్ఖణవచనమేతం, తేన ‘‘మానత్తచిణ్ణదివసే చా’’తిపి వుత్తమేవ హోతి. మక్ఖేత్వాతి ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన మూలాయ పటికస్సనవసేన మక్ఖేత్వా. సమోదహిత్వాతి మూలాపత్తిట్ఠానే ఠపేత్వా, పక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. దాతబ్బపరివాసోతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన దాతబ్బపరివాసో. ఇదం వుత్తం హోతి – యో పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసం గహేత్వా పరివసన్తో (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౪౩) వా మానత్తారహో వా మానత్తం చరన్తో వా అబ్భానారహో వా అనిక్ఖిత్తవత్తో అఞ్ఞం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పురిమాపత్తియా సమా వా ఊనతరా వా రత్తియో పటిచ్ఛాదేతి, తస్స మూలాయ పటికస్సనేన తే పరివుత్థదివసే చ మానత్తచిణ్ణదివసే చ సబ్బే ఓధునిత్వా అదివసే కత్వా పచ్ఛా ఆపన్నాపత్తిం మూలాపత్తియం సమోధాయ పరివాసో దాతబ్బోతి.

సచే పన అన్తరాపత్తి మూలాపత్తితో అతిరేకప్పటిచ్ఛన్నా హోతి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨), తం మూలాపత్తిం కత్వా తత్థ ఇతరం సమోధాయ పరివాసో దాతబ్బో. సచే పన అన్తరాపత్తి అప్పటిచ్ఛన్నా హోతి, మూలాయ పటికస్సనం అకత్వా పుబ్బే గహితపరివాసేనేవ పరివసితబ్బం.

యా ఏకా వా…పే… సబ్బచిరప్పటిచ్ఛన్నాయోతి యా ఏకా వా ఆపత్తి సబ్బచిరప్పటిచ్ఛన్నా, యా ద్వే వా తిస్సో వా సమ్బహులా వా ఆపత్తియో సబ్బచిరప్పటిచ్ఛన్నాయోతి అత్థో. తాసన్తి సబ్బచిరప్పటిచ్ఛన్నానం ఆపత్తీనం. దానవిధి పనస్స ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

యస్స పన సతం ఆపత్తియో దసాహపటిచ్ఛన్నా, అపరమ్పి సతం ఆపత్తియో దసాహపటిచ్ఛన్నా, అపరమ్పి సతం ఆపత్తియో దసాహపటిచ్ఛన్నాతి ఏవం దసక్ఖత్తుం కత్వా ఆపత్తిసహస్సం దివససతపటిచ్ఛన్నం హోతి, తేన కిం కాతబ్బన్తి? సబ్బం సమోదహిత్వా దస దివసే పరివసితబ్బం. ఏవం ఏకేనేవ దసాహేన దివససతమ్పి పరివసితమేవ హోతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దససతం రత్తిసతం, ఆపత్తియో ఛాదయిత్వాన;

దస రత్తియో వసిత్వాన, ముచ్చేయ్య పారివాసికో’’తి. (పరి. ౪౭౭);

అయం అగ్ఘసమోధానో నామ.

ఇదాని మిస్సకసమోధానం నిద్దిసితుం ‘‘మిస్సకసమోధానో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం నయో –

‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకం సుక్కవిస్సట్ఠిం, ఏకం కాయసంసగ్గం, ఏకం దుట్ఠుల్లవాచం, ఏకం అత్తకామం, ఏకం సఞ్చరిత్తం, ఏకం కుటికారకం, ఏకం విహారకారకం, ఏకం దుట్ఠదోసం, ఏకం అఞ్ఞభాగియం, ఏకం సఙ్ఘభేదం, ఏకం భేదానువత్తకం, ఏకం దుబ్బచం, ఏకం కులదూసకం, సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం తాసం ఆపత్తీనం సమోధానపరివాసం యాచామీ’’తి –

తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా తదనురూపాయ కమ్మవాచాయ పరివాసో దాతబ్బో. ఏత్థ చ ‘‘సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం నానావత్థుకాయో’’తిపి ‘‘సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జి’’న్తిపి ఏవం పుబ్బే వుత్తనయేన వత్థువసేనపి గోత్తవసేనపి నామవసేనపి ఆపత్తివసేనపి యోజేత్వా కమ్మవాచం కాతుం వట్ఠతియేవాతి. అయం మిస్సకసమోధానో. సబ్బపరివాసకమ్మవాచావసానే పన నిక్ఖిత్తానిక్ఖిత్తవత్తాదికథా పురిమనయేనేవ వేదితబ్బా. తివిధేపి సమోధానపరివాసే అత్థమత్తస్సేవ వుత్తత్తా, వినిచ్ఛయాదీనం వా అనామట్ఠత్తా ‘‘అయం తివిధేపి సమోధానపరివాసే సఙ్ఖేపకథా’’తి వుత్తం. మహావిసయత్తా సమోధానవిచారణాయ సా నిరవసేసా కుతో లద్ధబ్బాతి ఆహ ‘‘విత్థారో’’తిఆది.

ఛారత్తన్తి రా సద్దో తీయతి ఛిజ్జతి ఏత్థాతి రత్తి, సత్తానం సద్దస్స వూపసమనకాలోతి అత్థో, ఛ రత్తియో సమాహటా, ఛన్నం రత్తీనం వా సమాహారో ఛరత్తం, ఛరత్తమేవ ఛారత్తం, అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయస్సాభావతో ఛ రత్తియోతి అత్థో వుత్తో.

పరివాసం అదత్వా మానత్తమేవ దాతబ్బన్తి యస్మా ఆపత్తి అప్పటిచ్ఛన్నా, యస్మా చ ఆపన్నభావేనేవ మానత్తారహో హోతి, తస్మా పరివాసం అదత్వా కేవలం మానత్తమేవ దాతబ్బం. యం పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివుత్థపరివాసస్స దీయతి, ఇదం పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామాతి ఆహ ‘‘యస్స పటిచ్ఛన్నా హోతీ’’తిఆది. ఇదన్తి పటిచ్ఛన్నమానత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం వాక్యే. కథం పన తేసం ద్విన్నం మానత్తానం దానవిధి చ వినిచ్ఛయకథా చ వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘ఉభిన్నమ్పి పనా’’తిఆది.

అయన్తి వక్ఖమానం సన్ధాయాహ. పరివాసే వుత్తప్పకారం పదేసన్తి పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మహామగ్గతో ఓక్కమ్మ గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానం. సమాదియిత్వాతి అన్తోఅరుణేయేవ సమాదియిత్వా. ఆరోచేత్వాతి –

‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం అప్పటిచ్ఛన్నం, సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఛారత్తం మానత్తం యాచిం, తస్స మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఛారత్తం మానత్తం అదాసి, సోహం మానత్తం చరామి, వేదయామహం, భన్తే, వేదయతీ’తి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తిఆదినా (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) –

ఆపత్తిదివసానురూపం ఆరోచేత్వా. ఇమఞ్చ పన అత్థం గహేత్వా (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) యాయ కాయచి భాసాయ ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. ఆరోచితకాలతో పట్ఠాయ చ ఏకం భిక్ఖుం ఠపేత్వా సేసేహి సతి కరణీయే గన్తుమ్పి వట్టతి. అరుణే ఉట్ఠితే తస్స భిక్ఖుస్స సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సోపి కేనచి కమ్మేన పురే అరుణేయేవ గచ్ఛతి, అఞ్ఞం విహారతో నిక్ఖన్తం వా ఆగన్తుకం వా యం పఠమం పస్సతి, తస్స సన్తికే ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. అయఞ్చ యస్మా గణస్స ఆరోచేత్వా, భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వావ వసి, తేనస్స ఊనే గణే చరణదోసో వా విప్పవాసో వా న హోతి. సచే పన కఞ్చి న పస్సతి, విహారం గన్త్వా యం పఠమం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. తేనాహ ‘‘తతో తేసు గతేసు వా అగతేసు వా పురిమనయేన పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి.

యత్థ సియాతి యస్సం సమానసంవాసకసీమాయం వీసతిగణో భిక్ఖుసఙ్ఘో అత్థి. అవ్హాతబ్బోతి అబ్భానకమ్మవసేన పక్కోసితబ్బో. అబ్భానకమ్మం పన కథన్తి ఆహ ‘‘అబ్భానకమ్మం పనా’’తిఆది. పాళివసేనాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా (చూళవ. ౧౦౧) పాళివసేన. వినిచ్ఛయవసేనాతి ‘‘అబ్భన్తేహి చ పఠమం అబ్భానారహో కాతబ్బో. అయఞ్హి నిక్ఖిత్తవత్తత్తా పకతత్తట్ఠానే ఠితో, పకతత్తస్స చ అబ్భానం కాతుం న వట్టతి, తస్మా వత్తం సమాదపేతబ్బో. వత్తే సమాదిన్నే అబ్భానారహో హోతి. తేనాపి వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేత్వా అబ్భానం యాచితబ్బం. అనిక్ఖిత్తవత్తస్స పన వత్తసమానకిచ్చం నత్థి. సో హి ఛారత్తాతిక్కమేనేవ అబ్భానారహో హోతీ’’తిఆదినా (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) వినిచ్ఛయవసేన. తం పనేతం సబ్బం పరివాసాదికమ్మం పాళివసేన (చూళవ. ౭౫) చ అట్ఠకథావసేన (చూళవ. అట్ఠ. ౭౫, ౯౭) చ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా అతివిత్థారభయేన న విత్థారయిమ్హ, అత్థికేహి పన తతోవ గహేతబ్బం. ఇమస్స పన కమ్మస్స వీసతివగ్గకరణీయత్తా తతో ఊనతరేన కతం కుప్పతి. తేనాహ ‘‘ఏకేనాపి చే…పే… అనబ్భితో’’తి. అయన్తి అయం యథావుత్తా. సామీచీతి వత్తం.

ఇతి కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

వినయత్థమఞ్జూసాయం లీనత్థప్పకాసనియం

సఙ్ఘాదిసేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.