౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సం-సద్దో విజ్జమానత్థోతి ఆహ ‘‘సంవిజ్జతీ’’తి. చేతనాతి వీతిక్కమవసప్పవత్తా పుబ్బభాగచేతనా, మోచనస్సాదచేతనాతి అత్థో. అస్సాతి సుక్కవిస్సట్ఠియా. అఞ్ఞపదత్థసమాసేనేవ సుక్కవిస్సట్ఠియా వుత్తత్తా ఇక-సద్దస్స విసుం అత్థో నత్థీతి ఆహ ‘‘సఞ్చేతనావ సఞ్చేతనికా’’తి. ఇదాని ఇక-సద్దోవ అత్థిఅత్థం పకాసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఞ్చేతనా వా’’తిఆదిమాహ. సంవిజ్జమానా చేతనా సఞ్చేతనా. సుక్కస్సాతి సమ్భవస్స. విసట్ఠీతి విస్సగ్గో.

ఇదాని తం యస్మిం కాలే మోచేతి, యేనాధిప్పాయేన మోచేతి, యేన చోపాయేన మోచేతి, యఞ్చ తస్స అధిప్పాయస్స వత్థు, తం సబ్బం సఙ్ఖేపతో విభావేత్వా సరూపతో తం విసట్ఠిం దస్సేతుం ‘‘రాగూపత్థమ్భాదీసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ రాగస్స బలవభావో, రాగేన వా అఙ్గజాతస్సూపత్థమ్భో థద్ధభావో రాగూపత్థమ్భో, సో ఆది యేసం తే రాగూపత్థమ్భాదయో, తేసు రాగూపత్థమ్భాదీసు. ఆదిసద్దేన (పారా. ౨౩౮) వచ్చూపత్థమ్భపస్సావూపత్థమ్భవాతూపత్థమ్భఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠూపత్థమ్భానం గహణం. కమ్మఞ్ఞతం పత్తేతి మోచనకమ్మక్ఖమతాయ కమ్మనియతం పత్తే, అజ్ఝత్తరూపాదీసు ఉపక్కమారహభావం పత్తేతి అత్థో. అరోగస్స భావో ఆరోగ్యం, తం ఆది యేసం తే ఆరోగ్యాదయో, తేసు ఆరోగ్యాదీసు. ఆదిసద్దేన సుఖభేసజ్జదానపుఞ్ఞయఞ్ఞసగ్గబీజవీమంసదవానం గహణం. అజ్ఝత్తరూపం అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నరూపం, తం ఆది యేసం తే అజ్ఝత్తరూపాదయో, తేసు. ఆదిసద్దేన బహిద్ధారూపఅజ్ఝత్తబహిద్ధారూపఆకాసేకటికమ్పనానం గహణం. మోచనే అస్సాదో సుఖవేదనా మోచనస్సాదో, మోచనత్థం పుబ్బభాగే పవత్తరాగో, సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేన చేత్థ రాగో వుత్తో, తేన సమ్పయుత్తా చేతనా మోచనస్సాదచేతనా, తాయ. ఇమినా ముచ్చనస్సాదో (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౪౦) ముత్తస్సాదో మేథునస్సాదో ఫస్సస్సాదో కణ్డువనస్సాదో దస్సనస్సాదో నిసజ్జస్సాదో వాచస్సాదో గేహసితపేమం వనభఙ్గియన్తి ఇమేహి సమ్పయుత్తా చేతనాయో పటిక్ఖిపతి, తాహి నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. ‘‘నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సా’’తి ఇమినా పన ఊరుమద్దాపనాదీని పటిక్ఖిపతి. తేన హి సతిపి మోచనస్సాదే నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో ముత్తేపి అనాపత్తి. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం ‘‘సా చ ఖో నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సేవ, హత్థపరికమ్మపాదపరికమ్మగత్తపరికమ్మకరణేన సచేపి అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి.

ఆసయధాతునానాత్తతోతి పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితాసయానఞ్చేవ పథవీధాతుఆదీనఞ్చ చతున్నం ధాతూనం, రససోణితాదీనం వా సత్తన్నం ధాతూనం నానాత్తతో. ఠానా చావనాతి సుక్కస్స యం ఠానం, తతో చుతి. సుక్కస్స హి వత్థిసీసం కటి కాయోతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) తిధా ఠానం పకప్పేన్తి. ఏకో కిరాచరియో ‘‘వత్థిసీసం సుక్కస్స ఠాన’’న్తి ఆహ, ఏకో ‘‘కటీ’’తి, ఏకో ‘‘సకలో కాయో’’తి. తేసు తతియస్స భాసితం సుభాసితం. కేసలోమనఖదన్తానఞ్హి మంసవినిముత్తట్ఠానం, ఉచ్చారపస్సావఖేళసిఙ్ఘాణికా, థద్ధసుక్ఖచమ్మాని చ వజ్జేత్వా అవసేసో ఛవిమంసలోహితానుగతో సబ్బోపి కాయో కాయప్పసాదభావజీవితిన్ద్రియాబద్ధపిత్తానం, సమ్భవస్స చ ఠానమేవ. తథా హి రాగపరియుట్ఠానేనాభిభూతానం హత్థీనం ఉభోహి కణ్ణచూళికాహి సమ్భవో నిక్ఖమతి.

ఏత్థ చ ‘‘రాగూపత్థమ్భాదీసూ’’తిఆదినా (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) కాలో దస్సితో. రాగూపత్థమ్భాదికాలేసు హి అఙ్గజాతం కమ్మనియం హోతి. యస్స కమ్మనియత్తే సతి మోచేతి, ఇతో పరం అఞ్ఞో కాలో నత్థి. న హి వినా రాగూపత్థమ్భాదీహి పుబ్బణ్హాదయో కాలభేదా మోచనే నిమిత్తం హోన్తి. ‘‘ఆరోగ్యాదీసూ’’తిఆదినా పన అధిప్పాయో దస్సితో. ఏవరూపేన హి అధిప్పాయభేదేన మోచేతి, న అఞ్ఞథా. ‘‘అజ్ఝత్తరూపాదీసూ’’తిఆదినా ఉపాయో దస్సితో. అజ్ఝత్తరూపే వా హి మోచేయ్య, బహిద్ధారూపే వా, ఉభయత్థ వా, ఆకాసే వా కటిం కమ్పేన్తో, ఇతో పరం అఞ్ఞో ఉపాయో నత్థి. నీలాదివసేనా’’తిఆదీహి పన దసహి నవమస్స అధిప్పాయస్స వత్థు దస్సితం. వీమంసన్తో హి నీలాదీసు అఞ్ఞతరవసేన వీమంసతి, న తేహి వినిముత్తన్తి. ‘‘ఠానా చావనా’’తి ఇమినా పన అత్థతో విస్సట్ఠి దస్సితా. యథాహ ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానతో చావనా వుచ్చతీ’’తి (పారా. ౨౩౭). సా చాయం తస్స సుక్కస్స ఠానా చావనా రాగవసేన. వుత్తఞ్హేతం కథావత్థుఅట్ఠకథాయం ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭). అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి సుపినో ఏవ సుపినన్తో, తం ఠపేత్వాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘యా సుపినే’’తిఆది. సఙ్ఘాదిసేసోతి ఇమస్స ఆపత్తినికాయస్స నామం. తేనాహ ‘‘యా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తిఆది. ఆపత్తినికాయోతి ఆపత్తిసమూహో. కిఞ్చాపి అయం ఏకావ ఆపత్తి, రుళ్హిసద్దేన, పన అవయవే సమూహవోహారేన వా ‘‘నికాయో’’తి వుత్తో ‘‘ఏకో వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు వియ.

అస్సాతి (సారత్థ. టీ. ౨.౧౬ సంఘాదిసేసకణ్డ) ఆపత్తినికాయస్స. నను చ అయుత్తోయం నిద్దేసో ‘‘సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సా’’తి. న హి ఆపత్తినికాయస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ సఙ్ఘో ఇచ్ఛితో, కిఞ్చరహి వుట్ఠానస్సాతి ఇమం చోదనం మనసి నిధాయ యథా న విరుజ్ఝతి, తథా అధిప్పాయం వివరితుం ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఆపత్తితో వుట్ఠానస్స ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితో సఙ్ఘో ఆపత్తియావ ఇచ్ఛితో నామ హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఆపత్తివుట్ఠానన్తి ఆపత్తితో వుట్ఠానం, అనాపత్తికభావూపగమనన్తి అత్థో.

దకసోతన్తి పస్సావమగ్గం, అఙ్గజాతప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి. యది ఏవం అథ కస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఠానతో పన చుత’’న్తిఆది. అవస్సమేవ దకసోతం ఓతరతి అధివాసేత్వా అన్తరా నివారేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. దకసోతోరోహనతో (సారత్థ. టీ. ౨.౨౩౬-౨౩౭) పట్ఠాయ పన ఉపాదిన్నతో వినిముత్తత్తా సమ్భవరూపం ఉతుసముట్ఠానమేవ అవసిస్సతి, సేసం తిసముట్ఠానం నత్థీతి వేదితబ్బం. తస్మాతి యస్మా ఠానతో చుతం దకసోతం ఓతరతి, తస్మా.

అమోచనాధిప్పాయస్సాతి భేసజ్జేన నిమిత్తం ఆలిమ్పన్తస్స ఉచ్చారాదీని వా కరోన్తస్స. సుపినం పస్సన్తస్సాతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౭) ధాతుక్ఖోభతో వా అనుభూతపుబ్బతో వా దేవతోపసంహారతో వా పుబ్బనిమిత్తతో వాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి సుపినం పస్సన్తస్స. కిం పనేతం పస్సన్తో సుత్తో పస్సతి, పటిబుద్ధో, ఉదాహు నేవ సుత్తో, న పటిబుద్ధోతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ సుత్తో పస్సతి, అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతి. భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతి, తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం వా రాగాదిసమ్పయుత్తం వా న హోతి. సుపినం పస్సన్తస్స చ ఈదిసాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అథ పటిబుద్ధో పస్సతి, వినయవిరోధో ఆపజ్జతి. యఞ్హి పటిబుద్ధో పస్సతి, తం సబ్బోహారికచిత్తేన పస్సతి. సబ్బోహారికచిత్తేన చ కతే వీతిక్కమే అనాపత్తి నామ నత్థి. సుపినం పస్సన్తేన పన కతేపి వీతిక్కమే ఏకన్తం అనాపత్తి ఏవ. అథ నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో పస్సతి, కో నామ పస్సతి, ఏవఞ్చ సతి సుపినస్స అభావోవ ఆపజ్జతీతి? న అభావో, కస్మా? యస్మా కపిమిద్ధపరేతో పస్సతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో మహారాజ సుపినం పస్సతీ’’తి (మి. ప. ౫.౩.౫). కపిమిద్ధపరేతోతి మక్కటనిద్దాయ యుత్తో. యథా హి మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి, ఏవం యా నిద్దా పునప్పునం కుసలాదిచిత్తవోకిణ్ణత్తా లహుపరివత్తా, యస్సా పవత్తియం పునప్పునం భవఙ్గతో ఉత్తరణం హోతి, తాయ యుత్తో సుపినం పస్సతి. యస్స చ ఏవం పస్సన్తస్స సుపినే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స వియ, కాయసంసగ్గాదీని ఆపజ్జన్తస్స వియ చ సుపినన్తేనేవ కారణేన అసుచి ముచ్చతి, తస్సపి అనాపత్తి. సుపినే (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౬౨) పన ఉప్పన్నాయ అస్సాదచేతనాయ సచస్స విసయో హోతి, నిచ్చలేన భవితబ్బం, న హత్థేన నిమిత్తం కీళాపేతబ్బం. కాసావపచ్చత్థరణరక్ఖణత్థం పన హత్థపుటేన గహేత్వా జగ్గనత్థాయ ఉదకట్ఠానం గన్తుం వట్టతి.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.