౪. చతుత్థపారాజికవణ్ణనా

అనభిజానన్తి న అభిజానం. యేన హి యో ధమ్మో అధిగతో, సో తస్స పాకటో హోతీతి ఆహ ‘‘సకసన్తానే’’తిఆది. ఉత్తరిమనుస్సానన్తి పకతిమనుస్సేహి ఉత్తరితరానం మనుస్సానం, ఉక్కట్ఠమనుస్సానన్తి అత్థో. ధమ్మన్తి మహగ్గతలోకుత్తరభూతం అధిగతధమ్మం. అథ వా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో. మనుస్సధమ్మో నామ వినా భావనామనసికారేన పకతియా మనుస్సేహి నిబ్బత్తేతబ్బో దసకుసలకమ్మపథధమ్మో. సో హి మనుస్సానం చిత్తాధిట్ఠానమత్తేన ఇజ్ఝనతో తేసం సో భావితధమ్మో వియ ఠితోతి తథా వుత్తో, మనుస్సగ్గహణఞ్చేత్థ తేసు బహులం పవత్తనతో. ఝానాదికం పన తబ్బిధురన్తి తతుత్తరి, ఇతి ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో, తం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సముదాచరన్తోతి ఆరోచేన్తో.

కిఞ్చాపి లోకియలోకుత్తరా సబ్బావ పఞ్ఞా ‘‘ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి, ఇధ పన మహగ్గతలోకుత్తరావ వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘మహగ్గతలోకుత్తరపఞ్ఞా జాననట్ఠేన ఞాణ’’న్తి. కిలేసేహి ఆరకత్తా పరిసుద్ధట్ఠేన అరియన్తి ఆహ ‘‘అరియం విసుద్ధం ఉత్తమ’’న్తి. అరియసద్దో చేత్థ విసుద్ధపరియాయో, న లోకుత్తరపరియాయో. ఝానాదిభేదేతి ఆదిసద్దేన ‘‘విమోక్ఖో, సమాధి, సమాపత్తి, ఞాణదస్సనం, మగ్గభావనా, ఫలసచ్ఛికిరియా, కిలేసప్పహానం, వినీవరణతా చిత్తస్స, సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి (పారా. ౧౯౮) ఇమే సఙ్గణ్హాతి. విఞ్ఞుస్స మనుస్సజాతికస్సాతి ఆరోచేతబ్బపుగ్గలనిదస్సనం. ఏతస్స హి ఆరోచితే ఆరోచితం హోతి, న దేవబ్రహ్మానం, నాపి పేతయక్ఖతిరచ్ఛానగతానన్తి. ఆరోచేయ్యాతి వదేయ్య, విఞ్ఞాపేయ్యాతి వుత్తం హోతి. వినా అఞ్ఞాపదేసేనాతి ‘‘యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ’’తిఆదినా (పారా. ౨౨౦) నయేన అఞ్ఞాపదేసం వినాతి అత్థో. ఇధేవాతి ‘‘ఇతి జానామి, ఇతి పస్సామీ’’తి ఇమస్మింయేవ పదే. ‘‘తేన వుత్త’’న్తిఆది నిగమనం.

సమనుగ్గాహీయమానోతి చోదియమానో, యం వత్థు ఆరోచితం హోతి, తస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘కిం తే అధిగతం, కిన్తి తే అధిగతం, కదా తే అధిగతం, కత్థ తే అధిగతం, కతమే తే కిలేసా పహీనా, కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’తి కేనచి వుచ్చమానో’’తి వుత్తం హోతి. అసమనుగ్గాహీయమానోతి న కేనచి వుచ్చమానో.

‘‘భిక్ఖుభావే ఠత్వా అభబ్బో ఝానాదీని అధిగన్తు’’న్తి సిక్ఖాపదాతిక్కమస్స అన్తరాయకరత్తా వుత్తం. భిక్ఖుభావో హిస్స సగ్గన్తరాయో చేవ హోతి మగ్గన్తరాయో చ (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౯౮). వుత్తఞ్హేతం ‘‘సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం, నిరయాయుపకడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౧.౮౯; ధ. ప. ౩౧౧). అపరమ్పి వుత్తం ‘‘సిథిలో హి పరిబ్బాజో, భియ్యో ఆకిరతే రజ’’న్తి (సం. ని. ౧.౮౯; ధ. ప. ౩౧౩). భిక్ఖుభావోతి పారాజికం ఆపజ్జిత్వా ‘‘సమణో అహ’’న్తి పటిజాననతో వోహారమత్తసిద్ధో భిక్ఖుభావో. దానాదీహీతి దానసరణసీలసంవరాదీహి.

అజానమేవాతి ఏత్థ ఏవాతి అవధారణత్థే నిపాతో. ‘‘అజానమేవ’’న్తిపి పఠన్తి. తత్థ పన ‘‘ఏవం జానామి, ఏవం పస్సామీ’’తి అవచన్తి యోజేతబ్బం. వచనత్థవిరహతోతి ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తి ఆదివచనస్స (పారా. ౨౦౯) అత్థభూతేన ఝానాదినా వజ్జితత్తా తుచ్ఛం ఉదకాదిసుఞ్ఞం భాజనం వియ. ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స పరవిసంవాదకో వచీపయోగో, కాయపయోగో వా. తేనాహ ‘‘వఞ్చనాధిప్పాయతో ముసా’’తి. ముసా చ వఞ్చనాధిప్పాయో చ పుబ్బభాగక్ఖణే, తఙ్ఖణే చ. వుత్తఞ్హి ‘‘పుబ్బే వాస్స హోతి ‘ముసా భణిస్స’న్తి, భణన్తస్స హోతి ‘ముసా భణామీ’’’తి (పారా. ౨౦౦). ఏతఞ్హి ద్వయం అఙ్గభూతం, ఇతరం పన హోతు వా, మా వా, అకారణమేతం. అభణిన్తి విఞ్ఞాపనం అకాసిం.

అఞ్ఞత్ర అధిమానాతి అధిగతో మానో, అధికో వా మానో అధిమానో, థద్ధమానోతి అత్థో, తం వినాతి అత్థో. కస్స పనాయం అధిమానో ఉప్పజ్జతి, కస్స నుప్పజ్జతి? అరియసావకస్స తావ నుప్పజ్జతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౯౬). సో హి మగ్గఫలనిబ్బానపహీనకిలేసావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణేన సఞ్జాతసోమనస్సో అరియగుణప్పటివేధే నిక్కఙ్ఖో, తస్మా సోతాపన్నాదీనం ‘‘అహం సకదాగామీ’’తిఆదివసేన మానో నుప్పజ్జతి. దుస్సీలస్స నుప్పజ్జతి. సో హి అరియగుణాధిగమే నిరాసోవ. సీలవతోపి పరిచ్చత్తకమ్మట్ఠానస్స నిద్దారామతాదిమనుయుత్తస్స నుప్పజ్జతి, సుపరిసుద్ధసీలస్స పన కమ్మట్ఠానే అప్పమత్తస్స నామరూపం వవత్థపేత్వా పచ్చయపరిగ్గహేన వితిణ్ణకఙ్ఖస్స తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స ఉప్పజ్జతి. తేనాహ ‘‘య్వాయ’’న్తిఆది. తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వాతి (సారత్థ. టీ. ౨.౧౯౬) కలాపసమ్మసనవసేన అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా. సమ్మసన్తస్సాతి విపస్సన్తస్స. ఆరద్ధవిపస్సకస్సాతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఆరద్ధవిపస్సకస్స. అపత్తేతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పత్తివసేన అపత్తే, అనధిగతేతి వుత్తం హోతి. పత్తసఞ్ఞితాసఙ్ఖాతోతి ‘‘పత్తో మయా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో’’తి ఏవంసఞ్ఞితాసఙ్ఖాతో అధిమానో ఉప్పజ్జతి. ఉప్పన్నో చ సుద్ధసమథలాభిం వా సుద్ధవిపస్సనాలాభిం వా అన్తరా ఠపేతి. సో హి దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి వస్సాని కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో ‘‘అహం సోతాపన్నో’’తి వా ‘‘సకదాగామీ’’తి వా ‘‘అనాగామీ’’తి వా మఞ్ఞతి. సమథవిపస్సనాలాభిం పన అరహత్తేయేవ ఠపేతి. తస్స హి సమాధిబలేన కిలేసా విక్ఖమ్భితా, విపస్సనాబలేన సఙ్ఖారా సుపరిగ్గహితా, తస్మా సట్ఠిమ్పి వస్సాని, అసీతిమ్పి వస్సాని, వస్ససతమ్పి కిలేసా న సముదాచరన్తి, ఖీణాసవస్సేవ చిత్తాచారో హోతి. సో ఏవం దీఘరత్తం కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో అన్తరా అట్ఠత్వావ ‘‘అరహా అహ’’న్తి మఞ్ఞతీతి. ‘‘తం అధిమానం ఠపేత్వా’’తి ఇమినా ‘‘అఞ్ఞత్రా’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘అధిమానా’’తి ఉపయోగత్థే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేతి.

పాపిచ్ఛతాయాతి పాపా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి పాపిచ్ఛో, తస్స భావో పాపిచ్ఛతా, తాయ, పాపికాయ ఇచ్ఛాయాతి అత్థో. యా సా ‘‘ఇధేకచ్చో దుస్సీలోవ సమానో ‘సీలవా’తి మం జనో జానాతూ’’తిఆదినా (విభ. ౮౫౧) నయేన వుత్తా, తాయ అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయాతి వుత్తం హోతి. ఇమినా పన మన్దత్తా మోమూహత్తా సముదాచరన్తస్స అనాపత్తీతి దస్సేతి. అయమ్పీతి పి-సద్దేన న కేవలం పురిమా తయోవాతి దస్సేతి.

అసన్తన్తి అభూతం. ఝానాదిధమ్మన్తి ఝానం, విమోక్ఖో, సమాధి, సమాపత్తి, ఞాణదస్సనం, మగ్గభావనా, ఫలసచ్ఛికిరియా, కిలేసప్పహానం, వినీవరణతా చిత్తస్స, సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి (పారా. ౧౯౮) ఏవం వుత్తం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. యస్స ఆరోచేతీతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౧౫) వాచాయ వా హత్థవికారాదీహి వా అఙ్గపచ్చఙ్గచోపనేహి విఞ్ఞత్తిపథే ఠితస్స యస్స పుగ్గలస్స ఆరోచేతి. విఞ్ఞత్తిపథం పన అతిక్కమిత్వా ఠితో కోచి చే దిబ్బేన చక్ఖునా (సారత్థ. టీ. ౨.౨౧౫), దిబ్బాయ చ సోతధాతుయా దిస్వా చ సుత్వా చ జానాతి, న పారాజికం. యోపి ‘‘కిం అయం భణతీ’’తి సంసయం వా ఆపజ్జతి, చిరం వీమంసిత్వా వా పచ్ఛా జానాతి, ‘‘అవిజానన్తో’’ఇచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. యో పన ఝానాదీని అత్తనో అధిగమవసేన వా ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన వా న జానాతి, కేవలం ‘‘ఝాన’’న్తి వా ‘‘విమోక్ఖో’’తి వా వచనమత్తమేవ సుతం హోతి, సోపి తేన వుత్తే ‘‘ఝానం కిర సమాపజ్జీ’’తి ఏస వదతీతి యది ఏత్తకమత్తమ్పి జానాతి, ‘‘జానాతి’’చ్చేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తస్స వుత్తే పారాజికమేవ. సేసో పన ఏకస్స వా ద్విన్నం వా బహూనం వా నియమితానియమితవసేన విసేసో సబ్బో సిక్ఖాపచ్చక్ఖానకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పరియాయభాసనే పన ‘‘అహ’’న్తి అవుత్తత్తా పటివిజానన్తస్స వుత్తేపి థుల్లచ్చయం. విసంవాదనాధిప్పాయేన ముసావాదపయోగస్స కతత్తా అప్పటివిజానన్తస్సాపి దుక్కటన్తి ఆహ ‘‘యో తే విహారే వసతి…పే… దుక్కట’’న్తి. అనుల్లపనాధిప్పాయస్సాతి ఉల్లపనాధిప్పాయవిరహితస్స, అభూతారోచనాధిప్పాయవిరహితస్సాతి అత్థో. ఉమ్మత్తకాదయో పుబ్బే వుత్తనయా ఏవ. ఇధ పన ఆదికమ్మికా వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖూ, తేసం అనాపత్తి.

చతుత్థపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పారాజికనిగమనవణ్ణనా

ఇధాతి ఇమస్మిం భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే. ఉద్దిట్ఠపారాజికపరిదీపనమేవాతి ఉద్దిట్ఠానం చతున్నం పారాజికానం పరిదీపనవచనమేవ. అవధారణం పన న అఞ్ఞేసమ్పీతి దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘సమోధానేత్వా పనా’’తిఆది. తత్థ సమోధానేత్వాతి తత్థ తత్థ ఆగతాని ఏత్థేవ సమోదహిత్వా, పక్ఖిపిత్వా రాసిం కత్వాతి అత్థో. పాళియం ఆగతానీతి ఉద్దేసపాళియం ఆగతాని. భిక్ఖునీనం అసాధారణాని చత్తారీతి ఉబ్భజాణుమణ్డలికా, వజ్జప్పటిచ్ఛాదికా, ఉక్ఖిత్తానువత్తికా, అట్ఠవత్థుకాతి ఇమాని భిక్ఖునీనం భిక్ఖూహి అసాధారణాని చత్తారి. పణ్డకాదీనఞ్హి ఏకాదసన్నం అభబ్బభావో పారాజికాపత్తిసదిసత్తా పారాజికోతి ఆహ ‘‘ఏకాదసన్న’’న్తిఆది. అభబ్బభావసఙ్ఖాతేహీతి వత్థువిపన్నతాదినా పబ్బజ్జూపసమ్పదాయ నఅరహభావసఙ్ఖాతేహి. పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకా (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౩) హి తయో వత్థువిపన్నా అహేతుకప్పటిసన్ధికా, తేసం సగ్గో అవారితో, మగ్గో పన వారితో. అభబ్బా హి తే మగ్గప్పటిలాభాయ వత్థువిపన్నత్తా. పబ్బజ్జాపి నేసం పటిక్ఖిత్తా, తస్మా తేపి పారాజికావ. థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, మాతుఘాతకో, పితుఘాతకో, అరహన్తఘాతకో, భిక్ఖునిదూసకో, లోహితుప్పాదకో, సఙ్ఘభేదకోతి ఇమే అట్ఠ అత్తనో కిరియాయ విపన్నత్తా అభబ్బట్ఠానం పత్తాతి పారాజికావ. తేసు థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, భిక్ఖునిదూసకోతి ఇమేసం తిణ్ణం సగ్గో అవారితో, మగ్గో పన వారితోవ. ఇతరేసం పఞ్చన్నం ఉభయమ్పి వారితం. తే హి అనన్తరావ నరకే నిబ్బత్తనకసత్తా. యదా భిక్ఖునీ విబ్భమితుకామా హుత్వా కాసావమేవ వా గిహివత్థం వా గిహినివాసనాకారేన నివాసేతి, తదా పారాజికమాపన్నా నామ హోతీతి ఆహ ‘‘గిహిభావం పత్థయమానాయా’’తిఆది. సా హి అజ్ఝాచారవీతిక్కమం అకత్వాపి ఏత్తావతా అస్సమణీ నామ హోతి.

దీఘతాయ లమ్బమానం అఙ్గజాతమేతస్సాతి లమ్బీ (సారత్థ. టీ. ౨.౨౩౩). న సో ఏత్తావతా పారాజికో, అథ ఖో యదా అనభిరతియా పీళితో అత్తనో అఙ్గజాతం ముఖే వా వచ్చమగ్గే వా పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి. ముదుకతా పిట్ఠి ఏతస్సాతి ముదుపిట్ఠికో, కతపరికమ్మాయ ముదుకాయ పిట్ఠియా సమన్నాగతో. సోపి యదా అనభిరతియా పీళితో అత్తనో అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖమగ్గవచ్చమగ్గేసు అఞ్ఞతరం పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి. పరస్స అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హాతీతి యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స సుత్తస్స వా పమత్తస్స వా అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హాతి. పరస్స అఙ్గజాతే అభినిసీదతీతి యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స అఙ్గజాతం కమ్మనియం దిస్వా అత్తనో వచ్చమగ్గేన తస్సూపరి నిసీదతి, తం అత్తనో వచ్చమగ్గం పవేసేతీతి అత్థో. ఏతాని హి చత్తారి యస్మా ఉభిన్నం రాగవసేన సదిసభావూపగతానం ధమ్మో ‘‘మేథునధమ్మో’’తి వుచ్చతి, తస్మా ఏకేన పరియాయేన మేథునధమ్మం అప్పటిసేవిత్వాయేవ కేవలం మగ్గేన మగ్గప్పవేసనవసేన ఆపజ్జితబ్బత్తా మేథునధమ్మపారాజికస్స అనులోమేన్తీతి ‘‘అనులోమపారాజికానీ’’తి వుచ్చన్తి.

ఏత్థాహ – మాతుఘాతకపితుఘాతకఅరహన్తఘాతకా తతియపారాజికం ఆపన్నా, భిక్ఖునిదూసకో, లమ్బిఆదయో చత్తారో చ పఠమపారాజికం ఆపన్నా ఏవాతి కత్వా కుతో చతువీసతీతి (సారత్థ. టీ. ౨.౨౩౩)? వుచ్చతే – మాతుఘాతకాదయో హి చత్తారో ఇధ అనుపసమ్పన్నా ఏవ అధిప్పేతా, లమ్బిఆదయో చత్తారో కిఞ్చాపి పఠమపారాజికేన సఙ్గహితా, యస్మా పన ఏకేన పరియాయేన మేథునధమ్మం అప్పటిసేవినో హోన్తి, తస్మా విసుం వుత్తాతి. దుతియవికప్పే కచ్చిత్థాతి ఏత్థ కచ్చి అత్థాతి పదచ్ఛేదో కాతబ్బో.

ఇతి కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

వినయత్థమఞ్జూసాయం లీనత్థప్పకాసనియం

పారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.