పారాజికకణ్డం

ఇదాని నిదానుద్దేసానన్తరం వుత్తస్స పారాజికుద్దేసస్స అత్థం సంవణ్ణేతుం ‘‘ఇదానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. నిదానానన్తరన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, నిదానం అనన్తరం కత్వాతి వుత్తం హోతి. తత్థాతి పారాజికకణ్డే. పాతిమోక్ఖేతి భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే. చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో ఊనాతిరేకభావనివత్తనతో. పారాజికాతి సజాతినామం. ఆపత్తియోతి సబ్బసాధారణనామం. ఉద్దిసీయతీతి ఉద్దేసో. భావప్పధానోయం నిద్దేసో. తేనాహ ‘‘ఉద్దిసితబ్బత’’న్తి.

౧. పఠమపారాజికవణ్ణనా

యో పనాతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫ భిక్ఖుపదభాజనీయవణ్ణనా) ఏత్థ యస్మా పనాతి నిపాతమత్తం, యోతి అత్థపదం, తఞ్చ అనియమేన పుగ్గలం దీపేతి. తస్మా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యో కోచీ’’తి ఆహ. యస్మా పన యో యోకోచి నామ, సో అవస్సం లిఙ్గయుత్తజాతినామగోత్తసీలవిహారగోచరవయేసు ఏకేనాకారేన పఞ్ఞాయతి, తస్మా తం తథా ఞాపేతుం ‘‘రస్సదీఘాదినా’’తిఆదిమాహ. ఆదిసద్దేన నవకమ్మాదీనం గహణం. లిఙ్గాదిభేదేనాతి లిఙ్గీయతిఞాయతి ఏతేనాతి లిఙ్గం, తం ఆది యేసం తేతి లిఙ్గాదయో, తేసం భేదో లిఙ్గాదిభేదో, తేన లిఙ్గాదిభేదేన. ఏత్థాదిసద్దేన పన యుత్తాదీనం గహణం. ఇదం వుత్తం హోతి – లిఙ్గవసేన యాదిసో వా తాదిసో వా హోతు, దీఘో వా రస్సో వా కాళో వా ఓదాతో వా మఙ్గురచ్ఛవి వా కిసో వా థూలో వా. యోగవసేన యేన వా తేన వా యుత్తో హోతు, నవకమ్మయుత్తో వా ఉద్దేసయుత్తో వా వాసధురయుత్తో వా. జాతివసేన యంజచ్చో వా తంజచ్చో వా హోతు, ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్ధో వా. నామవసేన యథానామో వా తథానామో వా హోతు, బుద్ధరక్ఖితో వా ధమ్మరక్ఖితో వా సఙ్ఘరక్ఖితో వా. గోత్తవసేన యథాగోత్తో వా తథాగోత్తో వా హోతు, కచ్చాయనో వా వాసిట్ఠో వా కోసియో వా. సీలేసు యథాసీలో వా తథాసీలో వా హోతు, నవకమ్మసీలో వా ఉద్దేససీలో వా వాసధురసీలో వా. విహారేసుపి యథావిహారీ వా తథావిహారీ వా హోతు, నవకమ్మవిహారీ వా ఉద్దేసవిహారీ వా వాసధురవిహారీ వా. గోచరేసుపి యథాగోచరో వా తథాగోచరో వా హోతు, నవకమ్మగోచరో వా ఉద్దేసగోచరో వా వాసధురగోచరో వా. వయేసుపి యో వా సో వా హోతు థేరో వా నవో వా మజ్ఝిమో వా, అథ ఖో సబ్బోవ ఇమస్మిం అత్థే ‘‘యో’’తి వుచ్చతీతి.

ఇదాని ‘‘భిక్ఖూ’’తి పదం సంవణ్ణేతుం ‘‘ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి భగవతో వచనమత్తేన భిక్ఖుభావో ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా. ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తిఆదినా (మహావ. ౧౦౫) నయేన తిక్ఖత్తుం వాచం భిన్దిత్వా వుత్తేహి తీహి సరణగమనేహి ఉపసమ్పదా సరణగమనూపసమ్పదా. ఓవాదప్పటిగ్గహణూపసమ్పదా (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫) నామ –

‘‘తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘తిబ్బం మే హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతి థేరేసు నవేసు మజ్ఝిమేసూ’తి, ఏవఞ్హి తే కస్సప సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘యం కిఞ్చి ధమ్మం సుణిస్సామి కుసలూపసంహితం, సబ్బం తం అట్ఠిం కత్వా మనసి కరిత్వా సబ్బచేతసా సమన్నాహరిత్వా ఓహితసోతో ధమ్మం సుణిస్సామీ’తి, ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘సాతసహగతా చ మే కాయగతాసతి న విజహిస్సతీ’తి, ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) –

ఇమినా ఓవాదప్పటిగ్గహణేన మహాకస్సపత్థేరస్స అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా.

పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా నామ సోపాకస్స అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా. భగవా కిర పుబ్బారామే అనుచఙ్కమన్తం సోపాకసామణేరం ‘‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా’తి వా సోపాక ‘రూపసఞ్ఞా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా, ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫) దస అసుభనిస్సితే పఞ్హే పుచ్ఛి. సో తే బ్యాకాసి. భగవా తస్స సాధుకారం దత్వా ‘‘కతివస్సో త్వం, సోపాకా’’తి పుచ్ఛి. సత్తవస్సోహం భగవాతి. ‘‘సోపాక, త్వం మమ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా పఞ్హే బ్యాకాసీ’’తి ఆరద్ధచిత్తో ఉపసమ్పదం అనుజాని, అయం పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా.

అట్ఠగరుధమ్మపటిగ్గహణూపసమ్పదా నామ మహాపజాపతియా అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణేన అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా.

దూతేనూపసమ్పదా నామ అడ్ఢకాసియా గణికాయ అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా.

అట్ఠవాచికూపసమ్పదా నామ భిక్ఖునియా భిక్ఖునిసఙ్ఘతో ఞత్తిచతుత్థేన, భిక్ఖుసఙ్ఘతో ఞత్తిచతుత్థేనాతి ఇమేహి ద్వీహి కమ్మేహి ఉపసమ్పదా.

ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదా నామ భిక్ఖూనం ఏతరహి ఉపసమ్పదా. ఞత్తిచతుత్థేనాతి తీహి అనుస్సావనాహి, ఏకాయ చ ఞత్తియాతి ఏవం ఞత్తిచతుత్థేన. కిఞ్చాపి హి ఞత్తి సబ్బపఠమం వుచ్చతి, తిస్సన్నం పన అనుస్సావనానం అత్థబ్యఞ్జనభేదాభావతో అత్థబ్యఞ్జనభిన్నం ఞత్తిం తాసం చతుత్థన్తి కత్వా ‘‘ఞత్తిచతుత్థ’’న్తి వుచ్చతి. అకుప్పేనాతి అకోపేతబ్బతం, అప్పటిక్కోసితబ్బతఞ్చ ఉపగతేన. ఠానారహేనాతి కారణారహేన సత్థు సాసనారహేన. ఉపసమ్పన్నో నామ ఉపరిభావం సమాపన్నో, పత్తోతి అత్థో. భిక్ఖుభావో హి ఉపరిభావో, తఞ్చేస యథావుత్తేన కమ్మేన సమాపన్నత్తా ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి వుచ్చతి. కస్మా పనేత్థ ఇమినావ ఉపసమ్పన్నో ఇధ గహితో, నాఞ్ఞేహీతి? వుచ్చతే – ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా అన్తిమభవికానమేవ, సరణగమనూపసమ్పదా పరిసుద్ధానం, ఓవాదప్పటిగ్గహణపఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా మహాకస్సపసోపాకానం, న చ తే భబ్బా పారాజికాదిలోకవజ్జం ఆపజ్జితుం, అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణాదయో చ భిక్ఖునీనంయేవ అనుఞ్ఞాతా. అయఞ్చ భిక్ఖు, తస్మా ఞత్తిచతుత్థేనేవ ఉపసమ్పదాకమ్మేన ఉపసమ్పన్నో ఇధ గహితో, నాఞ్ఞేహీతి వేదితబ్బో. పణ్ణత్తివజ్జేసు పన సిక్ఖాపదేసు అఞ్ఞేపి ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నాదయో సఙ్గయ్హన్తి (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫ భిక్ఖుపదభాజనీయవణ్ణనా). వక్ఖతి హి ‘‘పణ్ణత్తివజ్జేసు పన అఞ్ఞేపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తీ’’తి. ఇదాని ‘‘అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపసమ్పన్నో’’తి సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘తస్స పనా’’తిఆదిమాహ.

తత్థాతి తేసు పఞ్చసు. వసతి ఏత్థాతి వత్థు, ఆధారో పతిట్ఠా. తేనాహ ‘‘ఉపసమ్పదాపేక్ఖో పుగ్గలో’’తి. ఊనాని అపరిపుణ్ణాని వీసతి వస్సాని అస్సాతి ఊనవీసతివస్సో. ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం ఉపరి సప్పాణకవగ్గే ఊనవీసతిసిక్ఖాపదే (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా) వణ్ణయిస్సామ. తేసూతి పణ్డకాదీసు ఏకాదససు అభబ్బపుగ్గలేసు. పణ్డకో (మహావ. అట్ఠ. ౧౦౯) పనేత్థ పఞ్చవిధో హోతి ఆసిత్తపణ్డకో, ఉసూయపణ్డకో, ఓపక్కమికపణ్డకో, నపుంసకపణ్డకో, పక్ఖపణ్డకోతి. తేసు ఆసిత్తపణ్డకస్స చ ఉసూయపణ్డకస్స చ పబ్బజ్జా న వారితా, ఇతరేసం తిణ్ణం వారితా. తేసుపి పక్ఖపణ్డకస్స యస్మిం పక్ఖే పణ్డకో హోతి, తస్మింయేవస్స పక్ఖే పబ్బజ్జా వారితాతి. తయో చేత్థ పబ్బజ్జూపసమ్పదానం అభబ్బతాయ అవత్థూ. తేనాహ ‘‘ఆసిత్తపణ్డకఞ్చా’’తిఆది. తత్థ యస్స పరేసం అఙ్గజాతం ముఖేన గహేత్వా అసుచినా ఆసిత్తస్స పరిళాహో వూపసమ్మతి, అయం ఆసిత్తపణ్డకో. యస్స పరేసం అజ్ఝాచారం పస్సతో ఉసూయాయ ఉప్పన్నాయ పరిళాహో వూపసమ్మతి, అయం ఉసూయపణ్డకో. యస్స ఉపక్కమేన బీజాని అపనీతాని, అయం ఓపక్కమికపణ్డకో (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౩౫; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౦౯). యో పన పటిసన్ధియంయేవ అభావకో ఉప్పన్నో, అయం నపుంసకపణ్డకో. ఏకచ్చో పన అకుసలవిపాకానుభావేన కాళపక్ఖే పణ్డకో హోతి, జుణ్హపక్ఖే పనస్స పరిళాహో వూపసమ్మతి, అయం పక్ఖపణ్డకోతి వేదితబ్బో.

థేయ్యేన సంవాసో ఏతస్సాతి థేయ్యసంవాసకో. సో చ న సంవాసమత్తస్సేవ థేనకో ఇధాధిప్పేతో, అథ ఖో లిఙ్గస్స, తదుభయస్స చ థేనకోపీతి ఆహ ‘‘థేయ్యసంవాసకో పన తివిధో’’తిఆది. న భిక్ఖువస్సాని గణేతీతి (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦) ‘‘అహం దసవస్సో వా వీసతివస్సో వా’’తి ముసా వత్వా భిక్ఖువస్సాని న గణేతి. న యథావుడ్ఢం భిక్ఖూనం వా సామణేరానం వా వన్దనం సాదియతీతి అత్తనా ముసావాదం కత్వా దస్సితవస్సానురూపేన యథావుడ్ఢం వన్దనం నాధివాసేతి. న ఆసనేన పటిబాహతీతి ‘‘అపేహి, మే ఏతం పాపుణాతీ’’తి ఆసనేన నప్పటిబాహతి. న ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సతీతి ఉపోసథప్పవారణాదీసు న సన్దిస్సతి. లిఙ్గమత్తస్సేవాతి ఏవసద్దేన సంవాసం నివత్తేతి. సమానోతి సన్తో. లిఙ్గానురూపస్స సంవాసస్సాతి సామణేరలిఙ్గానురూపస్స సామణేరసంవాసస్స. సచే పన కాసాయే ధురం నిక్ఖిపిత్వా నగ్గో వా ఓదాతవత్థనివత్థో వా మేథునసేవనాదీహి అస్సమణో హుత్వా కాసాయాని నివాసేతి, లిఙ్గత్థేనకో హోతి. సచే గిహిభావం పత్థయమానో కాసాయం ఓవట్టికం కత్వా, అఞ్ఞేన వా ఆకారేన గిహినివాసనేన నివాసేతి ‘‘సోభతి ను ఖో మే గిహిలిఙ్గం, న సోభతీ’’తి వీమంసనత్థం, రక్ఖతి తావ, ‘‘సోభతీ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పున లిఙ్గం సాదియతి, లిఙ్గత్థేనకో హోతి. ఓదాతం నివాసేత్వా వీమంసనసమ్పటిచ్ఛనేసుపి ఏసేవ నయో. సచేపి నివత్థకాసావస్స ఉపరి ఓదాతం నివాసేత్వా వీమంసతి వా సమ్పటిచ్ఛతి వా, రక్ఖతి ఏవ.

అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకేపి ఏసేవ నయోతి పారాజికం ఆపన్నకే భిక్ఖుమ్హిపి ఏసేవ నయోతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే కోచి భిక్ఖు కాసాయే సఉస్సాహోవ ఓదాతం నివాసేత్వా మేథునం పటిసేవిత్వా పున కాసాయాని నివాసేత్వా వస్సగణనాదిభేదం సబ్బం విధిం ఆపజ్జతి, అయం భిక్ఖూహి దిన్నలిఙ్గస్స అపరిచ్చత్తత్తా న లిఙ్గత్థేనకో, లిఙ్గానురూపస్స సంవాసస్స సాదితత్తా నాపి సంవాసత్థేనకోతి. విదేసన్తి పరదేసం. ఇదఞ్చ వఞ్చేతుం సక్కుణేయ్యట్ఠానం దస్సేతుం వుత్తం. యో పన సదేసేపి ఏవం కరోతి, సోపి సంవాసత్థేనకోవ. ‘‘సంవాసమత్తస్సేవా’’తి ఇమినా లిఙ్గం పటిక్ఖిపతి. సచే కోచి వుడ్ఢపబ్బజితో (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦) భిక్ఖువస్సాని గణేత్వా మహాపేళాదీసు దియ్యమానభత్తం గణ్హాతి, సోపి థేయ్యసంవాసకో హోతి. సయం సామణేరోవ సామణేరప్పటిపాటియా కూటవస్సాని గణేత్వా గణ్హన్తో థేయ్యసంవాసకో న హోతి. భిక్ఖు పన భిక్ఖుపటిపాటియా కూటవస్సాని గణేత్వా గణ్హన్తో భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో.

నను సంవాసో నామ ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతాతి ఆహ ‘‘భిక్ఖువస్సగణనాదికో హీ’’తిఆది. ఇమినా న కేవలం ఏకకమ్మాదికోవ కిరియభేదో సంవాసోతి ఇధాధిప్పేతో, అథ ఖో తదఞ్ఞో భిక్ఖువస్సగణనాదికోపీతి దస్సేతి. ఇమస్మిం అత్థేతి థేయ్యసంవాసకాధికారే. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయాతి సిక్ఖం పరిచ్చజిత్వా. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే కోచి భిక్ఖు సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ లిఙ్గం అనపనేత్వా దుస్సీలకమ్మం కత్వా వా అకత్వా వా ‘‘న మం కోచి జానాతీ’’తి పున సబ్బం పుబ్బే వుత్తం వస్సగణనాదిభేదం విధిం పటిపజ్జతి, సో థేయ్యసంవాసకో హోతీతి.

సచే పన కస్సచి రాజా కుద్ధో హోతి, సో ‘‘ఏవం మే సోత్థి భవిస్సతీ’’తి సయమేవ లిఙ్గం గహేత్వా పలాయతి. తం దిస్వా రఞ్ఞో ఆరోచేన్తి. రాజా ‘‘సచే పబ్బజితో, న తం లబ్భా కిఞ్చి కాతు’’న్తి తస్మిం కోధం పటివినేతి. సో ‘‘వూపసన్తం మే రాజభయ’’న్తి సఙ్ఘమజ్ఝం అనోసరిత్వావ గిహిలిఙ్గం గహేత్వా ఆగతో పబ్బాజేతబ్బో. అథాపి ‘‘సాసనం నిస్సాయ మయా జీవితం లద్ధం, హన్ద దాని అహం పబ్బజామీ’’తి ఉప్పన్నసంవేగో తేనేవ లిఙ్గేన ఆగన్త్వా ఆగన్తుకవత్తం న సాదియతి, భిక్ఖూహి పుట్ఠో వా అపుట్ఠో వా యథాభూతమత్తానం ఆవికత్వావ పబ్బజ్జం యాచతి, లిఙ్గం అపనేత్వా పబ్బాజేతబ్బో. సచే పన వత్తం సాదియతి, పబ్బజితాలయం దస్సేతి, సబ్బం పుబ్బే వుత్తం వస్సగణనాదిభేదం పటిపజ్జతి, అయం పన న పబ్బాజేతబ్బో.

ఇధ పనేకచ్చో దుబ్భిక్ఖే జీవితుం అసక్కోన్తో సయమేవ లిఙ్గం గహేత్వా సబ్బపాసణ్డియభత్తాని భుఞ్జన్తో దుబ్భిక్ఖే వీతివత్తే సఙ్ఘమజ్ఝం అనోసరిత్వావ గిహిలిఙ్గం గహేత్వా ఆగతోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ.

అపరో మహాకన్తారం నిత్థరితుకామో హోతి, సత్థవాహో చ పబ్బజితే గహేత్వా గచ్ఛతి. సో ‘‘ఏవం మం సత్థవాహో గహేత్వా గమిస్సతీ’’తి సయమేవ లిఙ్గం గహేత్వా సత్థవాహేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరిత్వా ఖేమన్తం పత్వా సఙ్ఘమజ్ఝం అనోసరిత్వావ గిహిలిఙ్గం గహేత్వా ఆగతోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ.

అపరో రోగభయే (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౩౮) ఉప్పన్నే జీవితుం అసక్కోన్తో సయమేవ లిఙ్గం గహేత్వా సబ్బపాసణ్డియభత్తాని భుఞ్జన్తో రోగభయే వూపసన్తే సఙ్ఘమజ్ఝం అనోసరిత్వావ గిహిలిఙ్గం గహేత్వా ఆగతోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ.

అపరస్స ఏకో వేరికో కుద్ధో హోతి, ఘాతేతుకామో నం విచరతి. సో ‘‘ఏవం మే సోత్థి భవిస్సతీ’’తి సయమేవ లిఙ్గం గహేత్వా పలాయతి. వేరికో ‘‘కుహిం సో’’తి పరియేసన్తో ‘‘పబ్బజిత్వా పలాతో’’తి సుత్వా ‘‘సచే పబ్బజితో, న తం లబ్భా కిఞ్చి కాతు’’న్తి తస్మిం కోధం పటివినేతి. సో ‘‘వూపసన్తం మే వేరిభయ’’న్తి సఙ్ఘమజ్ఝం అనోసరిత్వావ గిహిలిఙ్గం గహేత్వా ఆగతోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ.

అపరో ఞాతికులం గన్త్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ గిహీ హుత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని ఇధ వినస్సిస్సన్తి, సచేపి ఇమాని గహేత్వా విహారం గమిస్సామి, అన్తరామగ్గే మం ‘చోరో’తి గహేస్సన్తి, యంనూనాహం కాయపరిహారియాని కత్వా గచ్ఛేయ్య’’న్తి చీవరాహరణత్థం నివాసేత్వా చ పారుపిత్వా చ విహారం గచ్ఛతి. తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా సామణేరా చ దహరా చ అబ్భుగ్గచ్ఛన్తి, వత్తం దస్సేన్తి. సో న సాదియతి, యథాభూతమత్తానం ఆవికరోతి. సచే భిక్ఖూ ‘‘న దాని మయం తం ముఞ్చిస్సామా’’తి బలక్కారేన పబ్బాజేతుకామా హోన్తి, కాసాయాని అపనేత్వా పున పబ్బాజేతబ్బో. సచే పన ‘‘న ఇమే మమ హీనాయావత్తభావం జానన్తీ’’తి తంయేవ భిక్ఖుభావం పటిజానిత్వా సబ్బం పుబ్బే వుత్తవస్సగణనాదిభేదం విధిం పటిపజ్జతి, అయం న పబ్బాజేతబ్బో. తేనాహ ‘‘రాజదుబ్భిక్ఖకన్తార-రోగవేరీభయేన వా’’తిఆది. భయసద్దో చేత్థ పచ్చేకం యోజేతబ్బో ‘‘రాజభయేన, దుబ్భిక్ఖభయేనా’’తిఆదినా. లిఙ్గం ఆదియతీతి వేసం గణ్హాతి. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. సంవాసం నాధివాసేతి, యావ సో సుద్ధమానసోతి భిక్ఖూనం వఞ్చేతుకామతాయ అభావతో యో సుద్ధమానసో యావ సంవాసం నాధివాసేతి, తావ ఏస ‘‘గిహీ మం ‘సమణో’తి జానన్తూ’’తి వఞ్చనచిత్తే సతిపి భిక్ఖూనం వఞ్చేతుకామతాయ అభావతో దోసో నత్థీతి థేయ్యసంవాసకో నామాతి న వుచ్చతీతి అత్థో.

తిత్థియేసు పక్కన్తకో పవిట్ఠోతి తిత్థియపక్కన్తకో. సో చ న కేవలం తత్థ పవిట్ఠమత్తేనేవ తిత్థియపక్కన్తకో హోతి, అథ ఖో తేసం లద్ధిగ్గహణేన. తేనాహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి ఇమినా అనుపసమ్పన్నో తిత్థియపక్కన్తకో న హోతీతి దస్సేతి. వుత్తఞ్హేతం కురున్దిఅట్ఠకథాయం ‘‘అయఞ్చ తిత్థియపక్కన్తకో నామ ఉపసమ్పన్నభిక్ఖునా కథితో, తస్మా సామణేరో సలిఙ్గేన తిత్థాయతనం గతోపి పున పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦). కుసచీరాదికన్తి ఏత్థాదిసద్దేన ఫలకక్ఖణ్డజటాదీనం గహణం. సచేపి ‘‘అయం పబ్బజ్జా సేట్ఠా’’తి సేట్ఠభావం వా ఉపగచ్ఛతి, న ముచ్చతి, తిత్థియపక్కన్తకోవ హోతి. వతానీతి ఉక్కుటికప్పధానాదీని వతాని. సచే పన ‘‘సోభతి ను ఖో మే తిత్థియపబ్బజ్జా, నను ఖో సోభతీ’’తి వీమంసనత్థం కుసచీరాదీని నివాసేతి, జటం వా బన్ధతి, ఖారికాజం వా ఆదియతి, యావ న సమ్పటిచ్ఛతి తం లద్ధిం, తావ రక్ఖతి, సమ్పటిచ్ఛితమత్తే తిత్థియపక్కన్తకో హోతి. అచ్ఛిన్నచీవరో పన కుసచీరాదీని నివాసేన్తో, రాజభయాదీహి వా తిత్థియలిఙ్గం గణ్హన్తో లద్ధియా అభావేన నేవ తిత్థియపక్కన్తకో హోతి.

అవసేసో సబ్బోపీతి నాగసుపణ్ణయక్ఖగన్ధబ్బాదికో. యఞ్హేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

యథా సమానజాతికస్స (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౧౨) వికోపనే కమ్మం గరుతరం, న తథా విజాతికస్సాతి ఆహ ‘‘మనుస్సజాతికా’’తి. పుత్తసమ్బన్ధేన మాతాపితుసమఞ్ఞా, దత్తకిత్తిమాదివసేనపి పుత్తవోహారో లోకే దిస్సతి, సో చ ఖో పరియాయతోతి నిప్పరియాయసిద్ధతం దస్సేతుం ‘‘జనేత్తీ’’తి వుత్తం. జనేత్తీతి జనికా, మాతాతి అత్థో. యథా మనుస్సత్తభావే ఠితస్సేవ కుసలధమ్మానం తిక్ఖవిసదసూరభావాపత్తి, యథా తం తిణ్ణమ్పి బోధిసత్తానం బోధిత్తయనిప్ఫత్తియం, ఏవం మనుస్సత్తభావే ఠితస్సేవ అకుసలధమ్మానమ్పి తిక్ఖవిసదసూరభావాపత్తీతి ఆహ ‘‘మనుస్సభూతేనేవా’’తి. సఞ్చిచ్చాతి ‘‘పాణో’’తి సఞ్ఞాయ సద్ధిం వధకచేతనాయ చేతేత్వా. అయం మాతుఘాతకో నామాతి అయం ఆనన్తరియేన మాతుఘాతకకమ్మేన మాతుఘాతకో నామ. యేన పన మనుస్సిత్థిభూతాపి అజనికా పోసావనికమాతా వా మహామాతా వా చూళమాతా వా జనికాపి వా అమనుస్సిత్థిభూతా మాతా ఘాతితా, తస్స పబ్బజ్జా న వారితా, న చ ఆనన్తరికో హోతి. యేన సయం తిరచ్ఛానభూతేన మనుస్సిత్థిభూతా మాతా ఘాతితా, సోపి ఆనన్తరికో న హోతి. తిరచ్ఛానగతత్తా పనస్స పబ్బజ్జా పటిక్ఖిత్తా, కమ్మం పనస్స భారియం హోతి, ఆనన్తరియం ఆహచ్చేవ తిట్ఠతి.

యేన మనుస్సభూతో జనకో పితా సయమ్పి మనుస్సజాతికేనేవ సతా సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపితో, అయం ఆనన్తరియేన పితుఘాతకకమ్మేన పితుఘాతకో నామాతి ఇమమత్థం అతిదిసన్తో ‘‘పితుఘాతకేపి ఏసేవ నయో’’తి ఆహ. సచేపి హి వేసియా పుత్తో హోతి, ‘‘అయం మే పితా’’తి న జానాతి, యస్స సమ్భవేన నిబ్బత్తో, సో చ తేన ఘాతితో, ‘‘పితుఘాతకో’’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, ఆనన్తరియఞ్చ ఫుసతి (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౪).

ఏళకచతుక్కం (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౨౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౭౫; విభ. అట్ఠ. ౮౦౯; సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౧౨), సఙ్గామచతుక్కం, చోరచతుక్కఞ్చేత్థ కథేతబ్బం. ‘‘ఏళకం మారేమీ’’తి అభిసన్ధినాపి హి ఏళకట్ఠానే ఠితం మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా మారేన్తో ఆనన్తరియం ఫుసతి మారణాధిప్పాయేనేవ ఆనన్తరియవత్థునో వికోపితత్తా. ఏళకాభిసన్ధినా, పన మాతాపితిఅభిసన్ధినా వా ఏళకం మారేన్తో ఆనన్తరియం న ఫుసతి ఆనన్తరియవత్థుఅభావతో. మాతాపితిఅభిసన్ధినా మాతాపితరో మారేన్తో ఫుసతేవ. ఏసేవ నయో ఇతరస్మిమ్పి చతుక్కద్వయే. సబ్బత్థ హి పురిమం అభిసన్ధిచిత్తం అప్పమాణం, వధకచిత్తం, పన తదారమ్మణజీవితిన్ద్రియఞ్చ ఆనన్తరియానానన్తరియభావే పమాణం.

అరహన్తఘాతకోపి మనుస్సఅరహన్తవసేనేవ వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘యేన అన్తమసో గిహిలిఙ్గే ఠితోపీ’’తిఆది. అమనుస్సజాతికం పన అరహన్తం, మనుస్సజాతికం వా అవసేసం అరియపుగ్గలం ఘాతేత్వా ఆనన్తరికో న హోతి, పబ్బజ్జాపిస్స న వారితా, కమ్మం పన బలవం హోతి. తిరచ్ఛానో మనుస్సఅరహన్తమ్పి ఘాతేత్వా ఆనన్తరికో న హోతి, కమ్మం పన భారియన్తి అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. యథా మాతాపితూసు, ఏవం అరహన్తేపి ఏళకచతుక్కాదీని వేదితబ్బాని.

పకతత్తం భిక్ఖునిన్తి పరిసుద్ధసీలం ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నం భిక్ఖునిం. యో (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౫) పన కాయసంసగ్గేన సీలవినాసం పాపేతి, తస్స పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ న వారితా. బలక్కారేన ఓదాతవత్థవసనం కత్వా అనిచ్ఛమానంయేవ దూసేన్తోపి భిక్ఖునిదూసకోయేవ, బలక్కారేన పన ఓదాతవత్థవసనం కత్వా ఇచ్ఛమానం దూసేన్తో భిక్ఖునిదూసకో న హోతి. కస్మా? యస్మా గిహిభావే సమ్పటిచ్ఛితమత్తేయేవ సా అభిక్ఖునీ హోతి. సకిం సీలవిపన్నం పన పచ్ఛా దూసేన్తో సిక్ఖమానసామణేరీసు చ విప్పటిపజ్జన్తో నేవ భిక్ఖునిదూసకో హోతి, పబ్బజ్జం, ఉపసమ్పదఞ్చ లభతీతి.

ధమ్మతో ఉగ్గతం అపగతం ఉద్ధమ్మం. ఉబ్బినయన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చతున్నం కమ్మానన్తి అపలోకనఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థసఙ్ఖాతానం చతున్నం కమ్మానం. ఇమేసఞ్హి అఞ్ఞతరం సఙ్ఘకమ్మం ఏకసీమాయం విసుం విసుం కరోన్తేన సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘చతున్నం కమ్మానం అఞ్ఞతరవసేన సఙ్ఘం భిన్దతీ’’తి.

‘‘దుట్ఠచిత్తేనా’’తి వుత్తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘వధకచిత్తేనా’’తి వుత్తం. వధకచేతనాయ హి దూసితం చిత్తం ఇధ దుట్ఠచిత్తం నామ. లోహితం ఉప్పాదేతీతి అన్తోసరీరేయేవ లోహితం ఉప్పాదేతి, సఞ్చితం కరోతీతి అధిప్పాయో. న హి తథాగతస్స అభేజ్జకాయతాయ పరూపక్కమేన ధమ్మం భిన్దిత్వా లోహితం పగ్ఘరతి, సరీరస్స పన అన్తోయేవ ఏకస్మిం ఠానే లోహితం సమోసరతి, ఆఘాతేన పకుప్పమానం సఞ్చితం హోతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యో పన రోగవూపసమనత్థం జీవకో వియ సత్థేన ఫాలేత్వా పూతిమంసఞ్చ లోహితఞ్చ నీహరిత్వా ఫాసుకం కరోతి, అయం లోహితుప్పాదకో న హోతి, బహుం పన సో పుఞ్ఞం పసవతి (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౫).

దువిధమ్పి బ్యఞ్జనన్తి యథావుత్తకమ్మద్వయతో సముట్ఠితం ఇత్థినిమిత్తం, పురిసనిమిత్తఞ్చాతి దువిధమ్పి బ్యఞ్జనం. ఇమినా చ విగ్గహేన ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనకో’’తి అసమానాధికరణవిసయో బాహిరత్థసమాసోయం, పురిమపదే చ విభత్తిఅలోపోతి దస్సేతి. సో దువిధో హోతి ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకో చాతి. తత్థ ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థినిమిత్తం పాకటం హోతి, పురిసనిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసనిమిత్తం పాకటం, ఇత్థినిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థీసు పురిసత్తం కరోన్తస్స ఇత్థినిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం హోతి, పురిసనిమిత్తం పాకటం హోతి. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసానం ఇత్థిభావం ఉపగచ్ఛన్తస్స పురిసనిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం హోతి, ఇత్థినిమిత్తం పాకటం హోతి. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో సయఞ్చ గబ్భం గణ్హాతి, పరఞ్చ గణ్హాపేతి. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకో పన సయం న గణ్హాతి, పరం గణ్హాపేతీతి ఇదమేతేసం నానాకరణం.

అపరామసనానీతి అగ్గహణాని అవచనాని. ‘‘అయం ఇత్థన్నామో’’తి ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స అకిత్తనన్తి యస్స ఉపసమ్పదా కరీయతి, తస్స అకిత్తనం, ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౮౪) అవచనన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి ఉపజ్ఝాయస్స అకిత్తనన్తి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్సా’’తి అవచనం. సబ్బేన సబ్బం ఞత్తియా అనుచ్చారణన్తి ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా చతుక్ఖత్తుం కమ్మవాచాయ ఏవ అనుస్సావనకమ్మస్స కరణం. సమ్పన్నన్తి ఉపేతం.

హాపనం పరిచ్చజనం. యోపి ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వా సకింయేవ వా ద్విక్ఖత్తుం వా అనుస్సావనం కరోతి, అయమ్పి సావనం హాపేతియేవ. దురుచ్చారణం నామ అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞస్స వచనం. తస్మా కమ్మవాచం కరోన్తేన భిక్ఖునా య్వాయం –

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం;

గరుకం లహుకఞ్చేవ నిగ్గహీతం;

సమ్బన్ధవవత్థితం విముత్తం;

దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౧; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౬౪, పరి. అట్ఠ. ౪౮౫; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౫౨) –

వుత్తో, అయం సుట్ఠు ఉపలక్ఖేతబ్బో. ఏత్థ హి సిథిలం నామ పఞ్చసు వగ్గేసు పఠమతతియం. ధనితం నామ తేస్వేవ దుతియచతుత్థం. దీఘన్తి దీఘేన కాలేన వత్తబ్బం ఆ-కారాది. రస్సన్తి తతో ఉపడ్ఢకాలేన వత్తబ్బం అ-కారాది. గరుకన్తి దీఘమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స యస్స నక్ఖమతీ’’తి ఏవం సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. లహుకన్తి రస్సమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స యస్స న ఖమతీ’’తి ఏవం అసంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. నిగ్గహీతన్తి యం కరణాని నిగ్గహేత్వా అవిస్సజ్జేత్వా అవివటేన ముఖేన సానునాసికం కత్వా వత్తబ్బం. సమ్బన్ధన్తి యం పరపదేన సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తుణ్హిస్సా’’తి వా ‘‘తుణ్హస్సా’’తి వా వుచ్చతి. వవత్థితన్తి యం పరపదేన సమ్బన్ధం అకత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తుణ్హీ అస్సా’’తి వా ‘‘తుణ్హ అస్సా’’తి వా వుచ్చతి. విముత్తన్తి యం కరణాని అనిగ్గహేత్వా విస్సజ్జేత్వా వివటేన ముఖేన అనునాసికం అకత్వా వుచ్చతి.

తత్థ ‘‘సుణాతు మే’’తి వత్తబ్బే త-కారస్స థ-కారం కత్వా ‘‘సుణాథు మే’’తి వచనం సిథిలస్స ధనితకరణం నామ, తథా ‘‘పత్తకల్లం ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘పత్థకల్లం ఏసా ఞత్తీ’’తిఆదివచనఞ్చ. ‘‘భన్తే, సఙ్ఘో’’తి వత్తబ్బే భ-కార ఘ-కారానం బ-కార గ-కారే కత్వా ‘‘బన్తే సంగో’’తి వచనం ధనితస్స సిథిలకరణం నామ. ‘‘సుణాతు మే’’తి వివటేన ముఖేన వత్తబ్బే ‘‘సుణంతు మే’’తి వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఏసం ఞత్తీ’’తి వా అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వచనం విముత్తస్స నిగ్గహితవచనం నామ. ‘‘పత్తకల్ల’’న్తి అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వత్తబ్బే ‘‘పత్తకల్లా’’తి వివటేన ముఖేన అనునాసికం అకత్వా వచనం నిగ్గహితస్స విముత్తవచనం నామ. ఇతి సిథిలే కత్తబ్బే ధనితం, ధనితే కత్తబ్బే సిథిలం, విముత్తే కత్తబ్బే నిగ్గహితం, నిగ్గహితే కత్తబ్బే విముత్తన్తి ఇమాని చత్తారి బ్యఞ్జనాని అన్తోకమ్మవాచాయ కమ్మం దూసేన్తి. ఏవం వదన్తో హి అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞం వదతి, దురుత్తం కరోతీతి వుచ్చతి.

ఇతరేసు పన దీఘరస్సాదీసు ఛసు బ్యఞ్జనేసు దీఘట్ఠానే దీఘమేవ. రస్సట్ఠానే చ రస్సమేవాతి ఏవం యథాఠానే తం తదేవ అక్ఖరం భాసన్తేన అనుక్కమాగతం పవేణిం అవినాసేన్తేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. సచే పన ఏవం అకత్వా దీఘే వత్తబ్బే రస్సం, రస్సే వా వత్తబ్బే దీఘం వదతి, తథా గరుకే వత్తబ్బే లహుకం, లహుకే వా వత్తబ్బే గరుకం వదతి, సమ్బన్ధే వా పన వత్తబ్బే వవత్థితం, వవత్థితే వా వత్తబ్బే సమ్బన్ధం వదతి, ఏవం వుత్తేపి కమ్మవాచా న కుప్పతి. ఇమాని హి ఛ బ్యఞ్జనాని కమ్మం న కోపేన్తి.

యం పన సుత్తన్తికత్థేరా ‘‘ద-కారో త-కారమాపజ్జతి, త-కారో ద-కారమాపజ్జతి, చ-కారో జ-కారమాపజ్జతి, జ-కారో చ-కారమాపజ్జతి, య-కారో క-కారమాపజ్జతి, క-కారో య-కారమాపజ్జతి, తస్మా ద-కారాదీసు వత్తబ్బేసు త-కారాదీనం వచనం న విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం కమ్మవాచం పత్వా న వట్టతి. తస్మా వినయధరేన నేవ ద-కారో త-కారో కాతబ్బో…పే… న క-కారో య-కారో. యథాపాళియా నిరుత్తిం సోధేత్వా దసవిధాయ బ్యఞ్జననిరుత్తియా వుత్తదోసే పరిహరన్తేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. ఇతరథా హి సావనం హాపేతి నామ. ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా పఠమం అనుస్సావనకరణన్తి సమ్బన్ధో.

యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తాతి యత్తకా భిక్ఖూ తస్స ఉపసమ్పదాకమ్మస్స పత్తా యుత్తా అనురూపా. తే చ ఖో సబ్బన్తిమేన పరియాయేన హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఏకసీమట్ఠా పఞ్చ పకతత్తా భిక్ఖూ. న హి తేహి వినా తం కమ్మం కరీయతి, న తేసం ఛన్దో ఏతి. అవసేసా పన సచేపి సహస్సమత్తా హోన్తి, సచే ఏకసీమట్ఠా ఏకస్మిం ఠానే సమానసంవాసకా, సబ్బే ఛన్దారహావ హోన్తి, ఛన్దం దత్వా ఆగచ్ఛన్తు వా, మా వా, కమ్మం న కుప్పతి. పటిక్కోసనన్తి నివారణం. తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, కారణం. ఇధ పన ఉపసమ్పదాకమ్మకరణస్స కారణత్తా ఉపసమ్పదాకమ్మవాచాసఙ్ఖాతం భగవతో వచనం వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘కారణారహత్తా పన సత్థు సాసనారహత్తా’’తి. యథా చ ‘‘తం కత్తబ్బ’’న్తి భగవతా అనుసిట్ఠం, తథాకరణం ఉపసమ్పదాకమ్మస్స కారణం హోతీతి ఠానారహం నామ. కేచి (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) పన ‘‘ఠానారహేనాతి ఏత్థ ‘న, భిక్ఖవే, హత్థచ్ఛిన్నో పబ్బాజేతబ్బో’తిఆది (మహావ. ౧౧౯) సత్థుసాసనం ఠాన’’న్తి వదన్తి. ఇధాతి ఇమస్మిం పారాజికే. యథా చ ఇధ, ఏవం సబ్బత్థాపి లోకవజ్జసిక్ఖాపదేసు అయమేవ అధిప్పేతోతి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘పణ్ణత్తివజ్జేసు పనా’’తిఆది. అఞ్ఞేపీతి ఏహిభిక్ఖూపసమ్పన్నాదయోపి. కథమేతం విఞ్ఞాయతి పణ్ణత్తివజ్జేసు సిక్ఖాపదేసు అఞ్ఞేపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి? అత్థతో ఆపన్నత్తా. తథా హి ‘‘ద్వే పుగ్గలా అభబ్బా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ, ద్వే పుగ్గలా భబ్బా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చా’’తి (పరి. ౩౨౨) సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా. ఏహిభిక్ఖూపసమ్పన్నాదయోపి అసఞ్చిచ్చ అస్సతియా అచిత్తకం సహసేయ్యాపత్తిఆదిభేదం పణ్ణత్తివజ్జం ఆపజ్జన్తీతి (సారత్థ. టీ. ౨.౪౫) అత్థతో ఆపన్నం.

ఇదాని ‘‘భిక్ఖూన’’న్తి ఇమం పదం విసేసత్థాభావతో విసుం అవణ్ణేత్వావ యం సిక్ఖఞ్చ సాజీవఞ్చ సమాపన్నత్తా భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తిఆదిమాహ. సిక్ఖితబ్బాతి సిక్ఖా, పాతిమోక్ఖసంవరసీలం, సహ జీవన్తి ఏత్థాతి సాజీవం, మాతికాదిభేదా పణ్ణత్తి, సిక్ఖా చ సాజీవఞ్చ సిక్ఖాసాజీవం, తదుభయం సమాపన్నో ఉపగతోతి సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో. తేనాహ ‘‘యా భిక్ఖూన’’న్తిఆది. ఏత్థ చ ‘‘సిక్ఖా’’తి సాజీవసహచరియతో అధిసీలసిక్ఖావ అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అధిసీలసఙ్ఖాతా’’తి. అధికం ఉత్తమం సీలన్తి అధిసీలం, ‘‘అధిసీల’’న్తి సఙ్ఖాతా అధిసీలసఙ్ఖాతా.

కతమం పనేత్థ సీలం, కతమం అధిసీలన్తి? వుచ్చతే – పఞ్చఙ్గదసఙ్గసీలం తావ సీలమేవ, న తం అధిసీలం. పాతిమోక్ఖసంవరసీలం పన అధిసీల’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్హి సూరియో వియ పజ్జోతానం, సినేరు వియ చ పబ్బతానం సబ్బలోకియసీలానం అధికఞ్చేవ ఉత్తమఞ్చ, బుద్ధుప్పాదేయేవ చ పవత్తతి, న వినా బుద్ధుప్పాదా. న హి తం పఞ్ఞత్తిం ఉద్ధరిత్వా అఞ్ఞో సత్తో పఞ్ఞాపేతుం సక్కోతి, బుద్ధాయేవ పనస్స సబ్బసో కాయవచీద్వారజ్ఝాచారసోతం ఛిన్దిత్వా తస్స తస్స వీతిక్కమస్స అనుచ్ఛవికం తం తం సీలసంవరం పఞ్ఞాపేన్తి. పాతిమోక్ఖసంవరసీలతోపి చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తమేవ సీలం అధిసీలం, తం పన ఇధ న అధిప్పేతం. న హి తం సమాపన్నో మేథునధమ్మం పటిసేవతి.

ఏతేతి నానాదేసజాతిగోత్తాదిభేదభిన్నా భిక్ఖూ. సహ జీవన్తీతి ఏకుద్దేసాదివసేన సహ పవత్తన్తి. తేనాహ ‘‘ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో’’తి. సిక్ఖాపదసఙ్ఖాతన్తి పణ్ణత్తిసఙ్ఖాతం. సాపి హి విరతిఆదీనం దీపనతో ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి వుచ్చతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సిక్ఖాపదన్తి యో తత్థ నామకాయో పదకాయో నిరుత్తికాయో బ్యఞ్జనకాయో’’తి. తత్థాతి తేసు. సిక్ఖం పరిపూరేన్తోతి అకత్తబ్బపరివజ్జనకత్తబ్బకరణవసేన వారిత్తచారిత్తసఙ్ఖాతం దువిధం సీలం పరిపూరేన్తోతి అత్థో, వారిత్తసీలవసేన విరతిసమ్పయుత్తచేతనం, చారిత్తసీలవసేన విరతివిప్పయుత్తచేతనఞ్చ అత్తని పవత్తేన్తోతి వుత్తం హోతి. సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తోతి సిక్ఖాపదఞ్చ అమద్దన్తో, సీలసంవరణం, సాజీవానతిక్కమనఞ్చాతి ఇదమేవ ద్వయం ఇధ సమాపజ్జనం నామాతి అధిప్పాయో. తత్థ సాజీవానతిక్కమో సిక్ఖాపారిపూరియా పచ్చయో. తస్సానతిక్కమనతో హి యావ మగ్గా సిక్ఖా పరిపూరతి. అపిచేత్థ ‘‘సిక్ఖం పరిపూరేన్తో’’తి ఇమినా విరతిచేతనాసఙ్ఖాతస్స సీలసంవరస్స విసేసతో సన్తానే పవత్తనకాలోవ గహితో, ‘‘అవీతిక్కమన్తో’’తి ఇమినా పన అప్పవత్తనకాలోపి. సిక్ఖఞ్హి పరిపూరణవసేన అత్తని పవత్తేన్తోపి నిద్దాదివసేన అప్పవత్తేన్తోపి వీతిక్కమాభావా సిక్ఖనవసేన సమాపన్నోతి వుచ్చతి.

యస్మా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స ఏకచ్చం దుబ్బల్యావికమ్మం అత్థో హోతి, తస్మా తం సన్ధాయ ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ‘‘దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి ఆహాతి దస్సేతుం ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సియా (పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానవిభఙ్గవణ్ణనా), యస్మా న సబ్బం దుబ్బల్యావికమ్మం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం, తస్మా ‘‘దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి పఠమం వత్వా తస్స అత్థనియమనత్థం ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి వత్తబ్బన్తి? తం న, కస్మా? అత్థానుక్కమాభావతో. ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి హి వుత్తత్తా యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అపచ్చక్ఖాయ, యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తత్థ దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి వుచ్చమానే అనుక్కమేనేవ అత్థో వుత్తో హోతి, న అఞ్ఞథా. తస్మా ఇదమేవ పఠమం వుత్తన్తి.

ఇదాని తదుభయమేవ పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తదభావేనాతి తేసం చిత్తాదీనం అభావేన. చవితుకామతాచిత్తేనాతి అపగన్తుకామతాచిత్తేన. దవాతి సహసా. యో హి అఞ్ఞం భణితుకామో సహసా ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి భణతి, అయం దవా వదతి నామ. రవాతి విరజ్ఝిత్వా. యో హి అఞ్ఞం భణితుకామో విరుజ్ఝిత్వా ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి భణతి, అయం రవా భణతి నామ. పురిమేన కో విసేసోతి చే? పురిమం పణ్డితస్సాపి సహసావసేన అఞ్ఞభణనం, ఇదం పన మన్దత్తా మోమూహత్తా పక్ఖలన్తస్స ‘‘అఞ్ఞం భణిస్సామీ’’తి అఞ్ఞభణనం. ‘‘అక్ఖరసమయానభిఞ్ఞాతతాయ వా కరణసమ్పత్తియా అభావతో వా కథేతబ్బం కథేతుమసక్కోన్తో హుత్వా అఞ్ఞం కథేన్తో రవా భణతి నామా’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౪) ఏకే.

వజ్జావజ్జం ఉపనిజ్ఝాయతీతి ఉపజ్ఝాయో, తం ఉపజ్ఝాయం. ‘‘ఏవం సజ్ఝాయితబ్బం, ఏవం అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఆచారసిక్ఖాపనకో ఆచరియో. అన్తే సమీపే వసతి సీలేనాతి అన్తేవాసీ, విభత్తిఅలోపేన యథా ‘‘వనేకసేరుకా’’తి. సమానో ఉపజ్ఝాయో అస్సాతి సమానుపజ్ఝాయకో. ఏవం సమానాచరియకో. సబ్రహ్మచారిన్తి భిక్ఖుం. సో హి ‘‘ఏకకమ్మం, ఏకుద్దేసో, సమసిక్ఖతా’’తి ఇమం బ్రహ్మం సమానం చరతి, తస్మా ‘‘సబ్రహ్మచారీ’’తి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తానన్తి ఏవం పదభాజనీయే వుత్తానం. యథా హి లోకే సస్సానం విరుహనట్ఠానం ‘‘ఖేత్త’’న్తి వుచ్చతి, ఏవమిమానిపి బుద్ధాదీని పదాని సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స విరుహనట్ఠానత్థా ‘‘ఖేత్త’’న్తి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘ఇమేసం ద్వావీసతియా ఖేత్తపదాన’’న్తి. యస్మా పనేతేసం వేవచనేహిపి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, తస్మా ‘‘సవేవచనస్సా’’తి వుత్తం. వివిధం ఏకస్మింయేవ అత్థే వచనం వివచనం, వివచనమేవ వేవచనం, పరియాయనామం, సహ వేవచనేహీతి సవేవచనం, తస్స సవేవచనస్స. ఏత్థ చ వణ్ణపట్ఠానే (సారత్థ. టీ. ౨.౫౨; వి. వి. టీ. ౧.౫౩; వజిర. టీ. ౫౩) ఆగతం నామసహస్సం, ఉపాలిగాథాసు (మ. ని. ౨.౭౬) నామసతం, అఞ్ఞాని చ గుణతో లబ్భమానాని నామాని ‘‘బుద్ధవేవచనానీ’’తి వేదితబ్బాని. సబ్బానిపి ధమ్మస్స నామాని ‘‘ధమ్మవేవచనానీ’’తి వేదితబ్బాని. ఏస నయో సబ్బత్థ.

తేసు యం కిఞ్చి వత్తుకామస్స యం కిఞ్చి వదతో సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతీతి తేసు ద్వావీసతియా ఖేత్తపదేసు యం కిఞ్చి ఏకం పదం వత్తుకామస్స తతో అఞ్ఞం యం కిఞ్చి పదమ్పి వచీభేదం కత్వా వదతో ఖేత్తపదన్తోగధత్తా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతీతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే పనాయం ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి వత్తుకామో పదపచ్చాభట్ఠం కత్వా ‘‘పచ్చక్ఖామి బుద్ధ’’న్తి వా వదేయ్య, మిలక్ఖభాసాదీసు వా అఞ్ఞతరభాసాయ తమత్థం వదేయ్య, ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి వత్తుకామో ఉప్పటిపాటియా ‘‘ధమ్మం పచ్చక్ఖామీ’’తి వా ‘‘సబ్రహ్మచారిం పచ్చక్ఖామీ’’తి వా వదేయ్య, సేయ్యథాపి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవిభఙ్గే ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జామీ’’తి వత్తుకామో ‘‘దుతియం ఝాన’’న్తి వదతి. సచే ‘‘యస్స వదతి, సో అయం భిక్ఖుభావం చజితుకామో ఏతమత్థం వదతీ’’తి ఏత్తకమత్తమ్పి జానాతి, విరద్ధం నామ నత్థి, ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణం, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. సక్కత్తా వా బ్రహ్మత్తా వా చుతసత్తో వియ చుతోవ హోతి సాసనాతి.

అలన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౨) హోతు, పరియత్తన్తి అత్థో. కిం ను మేతి కిం మయ్హం కిచ్చం, కిం కరణీయం, కిం సాధేతబ్బన్తి అత్థో. న మమత్థోతి నత్థి మమ అత్థో. సుముత్తాహన్తి సుట్ఠు ముత్తో అహం. పురిమేహి చుద్దసహి పదేహీతి బుద్ధాదీహి సబ్రహ్మచారిపరియన్తేహి పురిమేహి చుద్దసహి పదేహి. యన్నూనాహం పచ్చక్ఖేయ్యన్తి ఏత్థ ‘‘యన్నూనా’’తి పరివితక్కదస్సనే నిపాతో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘సచాహం బుద్ధం పచ్చక్ఖేయ్యం, సాధు వత మే సియా’’తి. ఆదిసద్దేన ‘‘పచ్చక్ఖి’’న్తి వా ‘‘పచ్చక్ఖిస్సామీ’’తి వా ‘‘భవిస్సామీ’’తి వా ‘‘హోమీ’’తి వా ‘‘జాతోమ్హీ’’తి వా ‘‘అమ్హీ’’తి వా ఏవంభూతానం గహణం. సచే పన ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ ‘గిహీ’తి మం ధారేహీ’’తి వా ‘‘జానాహీ’’తి వా ‘‘సఞ్జానాహీ’’తి వా ‘‘మనసి కరోహీ’’తి వా వదతి, అరియకేన వా వదతి, మిలక్ఖకేన వా. ఏవమేతస్మిం అత్థే వుత్తే యస్స వదతి, సచే సో జానాతి, పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖా. ఏస నయో సేసేసుపి ‘‘ఉపాసకో’’తిఆదీసు సత్తసు పదేసు. ఏత్థ చ అరియకం నామ మాగధవోహారో. మిలక్ఖకం నామ అనరియకో అన్ధదమిళాది.

అక్ఖరలిఖనన్తి ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదినా అఞ్ఞేసం దస్సనత్థం అక్ఖరలిఖనం. అధిప్పాయవిఞ్ఞాపకో అఙ్గులిసఙ్కోచనాదికో హత్థవికారో హత్థముద్దా, హత్థసద్దో చేత్థ తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో ‘‘న భుఞ్జమానో సబ్బం హత్థం ముఖే పక్ఖిపిస్సామీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౧౮) వియ. తస్మా అధిప్పాయవిఞ్ఞాపకస్స అఙ్గులిసఙ్కోచనాదినో హత్థవికారస్స దస్సనం హత్థముద్దాదిదస్సనన్తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౧) ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆదిసద్దేన సీసకమ్పనదస్సనాదిం సఙ్గణ్హాతి.

ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనాట్టానన్తి ఏత్థ ఉమ్మత్తకోతి పిత్తుమ్మత్తకో. ఖిత్తచిత్తోతి యక్ఖేహి కతచిత్తవిక్ఖేపో, యక్ఖుమ్మత్తకోతి వుత్తం హోతి. ఉభిన్నం పన విసేసో అనాపత్తివారే ఆవిభవిస్సతి. వేదనాట్టోతి బలవతియా దుక్ఖవేదనాయ ఫుట్ఠో ముచ్ఛాపరేతో, తేన విప్పలపన్తేన పచ్చక్ఖాతాపి అపచ్చక్ఖాతావ హోతి. మనుస్సజాతికో హోతీతి సభాగో వా విసభాగో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా విఞ్ఞూ యోకోచి మనుస్సో హోతి. ఉమ్మత్తకాదీనన్తి ఏత్థాదిసద్దేన ఖిత్తచిత్తవేదనాట్టదేవతాతిరచ్ఛానగతానం గహణం. తత్ర ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనాట్టతిరచ్ఛానగతానం సన్తికే పచ్చక్ఖాతాపి అజాననభావేన అపచ్చక్ఖాతావ హోతి. దేవతాయ పన సన్తికే అతిఖిప్పం జాననభావేన. దేవతా నామ మహాపఞ్ఞా తిహేతుకప్పటిసన్ధికా అతిఖిప్పం జానన్తి, చిత్తఞ్చ నామేతం లహుపరివత్తం, తస్మా ‘‘చిత్తలహుకస్స పుగ్గలస్స చిత్తవసేనేవ మా అతిఖిప్పం వినాసో అహోసీ’’తి దేవతాయ సన్తికే సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం పటిక్ఖిపి. తేన వుత్తం ‘‘న చ ఉమ్మత్తకాదీనం అఞ్ఞతరో’’తి. దూతేన వాతి ‘‘మమ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానభావం కథేహీ’’తి ముఖసాసనవసేన దూతేన వా. పణ్ణేన వాతి పణ్ణే లిఖిత్వా పహిణవసేన పణ్ణేన వా.

సచే తే సిక్ఖాపచ్చక్ఖానభావం జానన్తీతి సమ్బన్ధో. ఆవజ్జనసమయేతి అత్థాభోగసమయే. ఇమినా తం ఖణంయేవ పన అపుబ్బం అచరిమం దుజ్జానన్తి దస్సేతి. వచనానన్తరమేవాతి వచనస్స అనన్తరమేవ, ఆవజ్జనసమయేవాతి అత్థో. ఏవ-సద్దేన పన చిరేన జాననం పటిక్ఖిపతి. ఉక్కణ్ఠితోతి అనభిరతియా ఇమస్మిం సాసనే కిచ్ఛజీవికం పత్తో. అథ వా ‘‘అజ్జ యామి, స్వే యామి, ఇతో యామి, ఏత్థ యామీ’’తి ఉద్ధం కణ్ఠం కత్వా విహరమానో విక్ఖిత్తో, అనేకగ్గోతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ ‘‘అనభిరతో సామఞ్ఞా చవితుకామో’’తిఆదీనం (పారా. ౪౫) ఉపలక్ఖణం. యేన కేనచి…పే… జానన్తీతి సచే తే‘‘ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థేతీ’’తి వా ‘‘అనభిరతో’’తి వా ‘‘సామఞ్ఞా చవితుకామో’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానభావం జానన్తి. ఇదఞ్హి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఞ్చ ఉపరి అభూతారోచనదుట్ఠుల్లవాచాఅత్తకామదుట్ఠదోసభూతారోచనసిక్ఖాపదాని చ ఏకపరిచ్ఛేదాని, ఆవజ్జనసమయే ఞాతే ఏవ సీసం ఏన్తి. ‘‘కిం అయం భణతీ’’తి కఙ్ఖతా చిరేన ఞాతే సీసం న ఏన్తి. తేనాహ ‘‘అథ అపరభాగే’’తిఆది. అథ ద్విన్నం ఠితట్ఠానే ద్విన్నమ్పి నియమేత్వా ‘‘ఏతేసం ఆరోచేమీ’’తి వదతి, తేసు ఏకస్మిం జానన్తేపి ద్వీసు జానన్తేసుపి పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. ఏవం సమ్బహులేసుపి వేదితబ్బం. వుత్తనయేనాతి ‘‘తస్స వచనానన్తర’’న్తిఆదినా వుత్తేన నయేన. యో కోచి మనుస్సజాతికోతి అన్తమసో నవకమ్మికం ఉపాదాయ యో కోచి మనుస్సో. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం –

‘‘సచే పన అనభిరతియా పీళితో సభాగే భిక్ఖూ పరిసఙ్కమానో ‘యో కోచి జానాతూ’తి ఉచ్చాసద్దం కరోన్తో ‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’తి వదతి, తఞ్చ అవిదూరే ఠితో నవకమ్మికో వా అఞ్ఞో వా సమయఞ్ఞూ పురిసో సుత్వా ‘ఉక్కణ్ఠితో అయం సమణో గిహిభావం పత్థేతి, సాసనతో చుతో’తి జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౧).

సచే వచనత్థం ఞత్వాపి ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థేతీ’’తి వా న జానాతి, అపచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. సచే పన వచనత్థం అజానిత్వాపి ‘‘ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థేతీ’’తి వా జానాతి, పచ్చక్ఖాతావ హోతి సిక్ఖా. దవాయపీతి కీళాధిప్పాయేనపి. చిత్తాదీనం వా వసేనాతి చిత్తాదీనం వా ఛళఙ్గానం వసేన. హోతి చేత్థ –

‘‘చిత్తం ఖేత్తఞ్చ కాలో చ, పయోగో పుగ్గలో తథా;

విజాననన్తి సిక్ఖాయ, పచ్చక్ఖానం ఛళఙ్గిక’’న్తి.

సబ్బసో వా పన అపచ్చక్ఖానేనాతి ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదీసు యేన యేన పరియాయేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, తతో ఏకస్సపి పచ్చక్ఖానస్స అభావేన. ఇమినా పన ‘‘ఇదం పదం సావేస్సామి, సిక్ఖం పచ్చక్ఖామీ’’తి ఏవం పవత్తచిత్తుప్పాదస్స అభావం దస్సేతి. యస్స హి ఏవరూపో చిత్తుప్పాదో నత్థి, సో సబ్బసో న పచ్చక్ఖాతి నామాతి. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్సాతి ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదిసిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స. అత్థభూతం ఏకచ్చం దుబ్బల్యన్తి ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి వదతి విఞ్ఞాపేతి, ఏవమ్పి, భిక్ఖవే, దుబ్బల్యావికమ్మఞ్చేవ హోతి, సిక్ఖా చ పచ్చక్ఖాతా’’తిఆదినా (పారా. ౫౩) వుత్తేహి యేహి వచనేహి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఞ్చేవ హోతి దుబ్బల్యావికమ్మఞ్చ, తం ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదికం అత్థభూతం దుబ్బల్యం అనావికత్వా. ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదిమ్హి పన వుత్తే సిక్ఖాపరిపూరణే దుబ్బలభావస్సాపి గమ్యమానత్తా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స ఇదం దుబ్బల్యావికమ్మం అత్థోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘అత్థభూత’’న్తి ఇమినా ‘‘యన్నూనాహం బుద్ధం పచ్చక్ఖేయ్య’’న్తిఆదికం దుబ్బల్యావికమ్మం పటిక్ఖిపతి. యేన హి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఞ్చేవ హోతి దుబ్బల్యావికమ్మఞ్చ, తదేవ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స అత్థభూతం. యేన పన దుబ్బల్యావికమ్మమేవ హోతి, న సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం, న తం తస్స అత్థభూతన్తి.

రాగపరియుట్ఠానేన సదిసభావాపత్తియా మిథునానం అయన్తి ‘‘మేథునో’’తి ధమ్మోవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘రాగపరియుట్ఠానేనా’’తిఆది. తత్థ రాగపరియుట్ఠానేనాతి రాగస్స పరియుట్ఠానేన, మేథునరాగస్స పవత్తియా పరియోనద్ధచిత్తతాయాతి అత్థో. ధమ్మోతి అజ్ఝాచారో. ‘‘పలమ్బతే విలమ్బతే’’తిఆదీసు వియ ఉపసగ్గస్స కోచి అత్థవిసేసో నత్థీతి ఆహ ‘‘సేవేయ్యా’’తి. అజ్ఝాపజ్జేయ్యాతి అభిభుయ్య పజ్జేయ్య. సబ్బన్తిమేనాతి పరనిమ్మితవసవత్తి…పే… చాతుమహారాజికమనుస్సిత్థినాగగరుళమాణవికాదీనం సబ్బాసం అన్తిమేన. తిరచ్ఛానగతాయాతి తిరచ్ఛానేసు ఉప్పన్నాయ. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధివసేనా’’తి. పారాజికాయ వత్థుభూతా ఏవ చేత్థ తిరచ్ఛానగతిత్థీ ‘‘తిరచ్ఛానగతా’’తి గహేతబ్బా, న సబ్బా. తత్రాయం పరిచ్ఛేదో –

‘‘అపదానం అహిమచ్ఛా, ద్విపదానఞ్చ కుక్కుటీ;

చతుప్పదానం మజ్జారీ, వత్థు పారాజికస్సిమా’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫)

తత్థ అహిగ్గహణేన సబ్బాపి అజగరగోనసాదిభేదా దీఘజాతి సఙ్గహితా. తస్మా దీఘజాతీసు యత్థ తిణ్ణం మగ్గానం అఞ్ఞతరస్మిం సక్కా తిలఫలమత్తమ్పి పవేసేతుం, సా పారాజికవత్థు, అవసేసా దుక్కటవత్థూతి వేదితబ్బా. మచ్ఛగ్గహణేన సబ్బాపి మచ్ఛకచ్ఛపమణ్డూకాదిభేదా ఓదకజాతి సఙ్గహితా. తత్రాపి దీఘజాతియం వుత్తనయేనేవ పారాజికవత్థు చ దుక్కటవత్థు చ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – పతఙ్గముఖమణ్డూకా నామ హోన్తి, తేసం ముఖసణ్ఠానం మహన్తం, ఛిద్దం అప్పకం, తత్థ పవేసనం నప్పహోతి, ముఖసణ్ఠానం పన వణసఙ్ఖేపం గచ్ఛతి, తస్మా తం థుల్లచ్చయవత్థూతి వేదితబ్బం. కుక్కుటిగ్గహణేన సబ్బాపి కాకకపోతాదిభేదా పక్ఖిజాతి సఙ్గహితా. తత్రాపి వుత్తనయేనేవ పారాజికవత్థు చ దుక్కటవత్థు చ వేదితబ్బం. మజ్జారిగ్గహణేన సబ్బాపి రుక్ఖసునఖమఙ్గుసగోధాదిభేదా చతుప్పదజాతి సఙ్గహితా. తత్రాపి వుత్తనయేనేవ పారాజికవత్థు చ దుక్కటవత్థు చ వేదితబ్బం.

పారాజికో హోతీతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫) పరాజితో హోతి పరాజయం అపన్నో. అయఞ్హి పారాజికసద్దో సిక్ఖాపదాపత్తిపుగ్గలేసు వత్తతి. తత్థ ‘‘అట్ఠానమేతం, ఆనన్ద, అనవకాసో, యం తథాగతో వజ్జీనం వా వజ్జిపుత్తకానం వా కారణా సావకానం పారాజికం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం సమూహనేయ్యా’’తి (పారా. ౪౩) ఏవం సిక్ఖాపదే వత్తమానో వేదితబ్బో. ‘‘ఆపత్తిం త్వం భిక్ఖు ఆపన్నో పారాజిక’’న్తి (పారా. ౬౭) ఏవం ఆపత్తియం. ‘‘న మయం పారాజికా, యో అవహటో, సో పారాజికో’’తి (పారా. ౧౫౫) ఏవం పుగ్గలే వత్తమానో వేదితబ్బో. ‘‘పారాజికేన ధమ్మేన అనుద్ధంసేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౩౮౪) పన ధమ్మే వత్తతీతి వదన్తి. యస్మా పన తత్థ ‘‘ధమ్మో’’తి కత్థచి ఆపత్తి, కత్థచి సిక్ఖాపదమేవ అధిప్పేతం, తస్మా సో విసుం న వత్తబ్బో. తత్థ సిక్ఖాపదం యో తం అతిక్కమతి, తం పరాజేతి, తస్మా ‘‘పారాజిక’’న్తి వుచ్చతి. ఆపత్తి పన యో నం అజ్ఝాపజ్జతి, తం పరాజేతి, తస్మా ‘‘పారాజికా’’తి వుచ్చతి. పుగ్గలో యస్మా పరాజితో పరాజయమాపన్నో, తస్మా ‘‘పారాజికో’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన పుగ్గలో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘పారాజికో హోతీ’’తిఆది. ఇమినాపి ఇదం దస్సేతి – ‘‘పరాజితసద్దే ఉపసగ్గస్స వుద్ధిం కత్వా, త-కారస్స చ క-కారం కత్వా పారాజికో హోతీతి నిద్దిట్ఠో’’తి.

అపలోకనాది చతుబ్బిధమ్పి సఙ్ఘకమ్మం సీమాపరిచ్ఛిన్నేహి పకతత్తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో కత్తబ్బత్తా ఏకకమ్మం నామ. ఆదిసద్దేన ఏకుద్దేససమసిక్ఖతానం గహణం. తత్థ పఞ్చవిధోపి పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏకతో ఉద్దిసితబ్బత్తా ఏకుద్దేసో నామ. నహాపితపుబ్బకాదీనం వియ ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతం ఠపేత్వా అవసేసం సబ్బమ్పి సిక్ఖాపదం సబ్బేహిపి లజ్జిపుగ్గలేహి సమం సిక్ఖితబ్బభావతో సమసిక్ఖతా నామ. యస్మా సబ్బేపి లజ్జినో ఏతేసు ఏకకమ్మాదీసు సహ వసన్తి, న ఏకోపి తతో బహిద్ధా సన్దిస్సతి, తస్మా తాని సబ్బానిపి గహేత్వా ఏకకమ్మాదికో తివిధోపి సంవాసో నామాతి ఆహ ‘‘సో చ వుత్తప్పకారో సంవాసో తేన పుగ్గలేన సద్ధిం నత్థి, తేన కారణేన సో పారాజికో పుగ్గలో ‘అసంవాసో’తి వుచ్చతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫).

ఇదాని యస్మా న కేవలం మనుస్సిత్థియా ఏవ నిమిత్తం పారాజికవత్థు, అథ ఖో అమనుస్సిత్థితిరచ్ఛానగతిత్థీనమ్పి. న చ ఇత్థియా ఏవ. అథ ఖో ఉభతోబ్యఞ్జనకపణ్డకపురిసానమ్పి, తస్మా తే సత్తే, తేసఞ్చ యం యం నిమిత్తం వత్థు హోతి, తం తం నిమిత్తం, తత్థ చ యథా పటిసేవన్తో పారాజికో హోతి, తఞ్చ సబ్బం విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. తేసూతి యే తింసమగ్గా వుత్తా, తేసు. అత్తనో వాతి లమ్బిముదుపిట్ఠికే సన్ధాయ వుత్తం. సన్థతస్స వాతి యేన కేనచి వత్థేన వా పణ్ణేన వా వాకపట్టేన వా చమ్మేన వా తిపుసీసాదీనం పట్టేన వా పలివేఠేత్వా, అన్తో వా పవేసేత్వా పటిచ్ఛన్నస్స. అక్ఖాయితస్స వాతి సోణసిఙ్గాలాదీహి అక్ఖాదితస్స. యేభుయ్యేన అక్ఖాయితస్సాతి యావ ఉపడ్ఢక్ఖాయితో నామ న హోతి, ఏవం అక్ఖాయితస్స. అల్లోకాసేతి తిన్తోకాసే. సన్థతన్తి తేసంయేవ వత్థాదీనం యేన కేనచి పటిచ్ఛన్నం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – న హేత్థ అనుపాదిన్నకం అనుపాదిన్నకేన ఛుపతి, ముత్తి అత్థి, అథ ఖో ఉపాదిన్నకేన వా అనుపాదిన్నకం ఘట్టియతు, అనుపాదిన్నకేన వా ఉపాదిన్నకం, అనుపాదిన్నకేన వా అనుపాదిన్నకం, ఉపాదిన్నకేన వా ఉపాదిన్నకం. సచే యత్తకే పవిట్ఠే పారాజికం హోతీతి వుత్తం, తత్తకం సేవనచిత్తేన పవేసేతి, సబ్బత్థాయం పారాజికాపత్తిం ఆపన్నో నామ హోతీతి.

ఏవం సేవనచిత్తేనేవ పవేసేన్తస్స ఆపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా తం పవేసనం నామ న కేవలం అత్తూపక్కమేనేవ, పరూపక్కమేనాపి హోతి. తత్రాపి సాదియన్తస్సేవ ఆపత్తి పటిసేవనచిత్తసమఙ్గిస్స, న ఇతరస్సాతి దస్సేతుం ‘‘పరేన వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరేనాతి భిక్ఖుపచ్చత్థికాదినా యేన కేనచి అఞ్ఞేన. పవేసనపవిట్ఠట్ఠితఉద్ధరణేసూతి ఏత్థ అగ్గతో (సారత్థ. టీ. ౨.౫౮) యావ మూలా పవేసనం పవేసనం నామ. అఙ్గజాతస్స యత్తకం ఠానం పవేసనారహం, తత్తకం అనవసేసతో పవిట్ఠం పవిట్ఠం నామ. ఏవం పవిట్ఠస్స ఉద్ధరణారమ్భతో అన్తరా ఠితకాలో ఠితం నామ. సమన్తపాసాదికాయం పన మాతుగామస్స సుక్కవిసట్ఠిం పత్వా సబ్బథా వాయామతో ఓరమిత్వా ఠితకాలం సన్ధాయ ‘‘సుక్కవిసట్ఠిసమయే’’తి వుత్తం. ఉద్ధరణం నామ యావ అగ్గా నీహరణకాలో. సాదియతీతి సేవనచిత్తం ఉపట్ఠపేతి. అసాధారణవినిచ్ఛయోతి అదిన్నాదానాదీహి సబ్బేహి సిక్ఖాపదేహి అసాధారణో వినిచ్ఛయో.

సాధారణవినిచ్ఛయత్థన్తి పరివారవసేన సాధారణవినిచ్ఛయత్థం. మాతికాతి మాతా, జనేత్తీతి అత్థో. నిదదాతి దేసనం దేసవసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం. పఞ్ఞాపీయతీతి పఞ్ఞత్తి, తస్సా పకారో పఞ్ఞత్తివిధి అఙ్గేతి గమేతి ఞాపేతీతి అఙ్గం, కారణం. సముట్ఠహన్తి ఆపత్తియో ఏతేనాతి సముట్ఠానం, ఉప్పత్తికారణం, తస్స విధి సముట్ఠానవిధి. వజ్జకమ్మప్పభేదఞ్చాతి ఏత్థ పభేదసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో ‘‘వజ్జప్పభేదం, కమ్మప్పభేదఞ్చా’’తి. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే.

పఞ్ఞత్తిట్ఠానన్తి పఞ్ఞత్తిట్ఠపనస్స ఠానం, సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తిదేసోతి అత్థో. పుగ్గలోతి ఏత్థ ఆదికమ్మికోయేవ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పుగ్గలో నామ యం యం ఆరబ్భ తం తం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి, సో సో పుగ్గలోతి అధిప్పాయో. హోన్తి చేత్థ –

‘‘సుదిన్నో ధనియో సమ్బహులా వగ్గుముదన్తికా;

సేయ్యసకో ఉదాయి చా-ళవకా ఛన్నమేత్తియా.

‘‘దేవదత్తస్సజిపునబ్బసు-ఛబ్బగ్గియోపనన్దఞ్ఞతరోపి చ;

హత్థకో చానురుద్ధో చ, సత్తరస చూళపన్థకో.

‘‘బేలట్ఠసీసో చానన్దో, సాగతోరిట్ఠనామకో;

నన్దత్థేరేన తేవీస, భిక్ఖూనం ఆదికమ్మికా.

‘‘సున్దరీనన్దా థుల్లనన్దా, ఛబ్బగ్గియఞ్ఞతరాపి చ;

చణ్డకాళీ సమ్బహులా, ద్వే చ భిక్ఖునియో పరా;

భిక్ఖునీనం తు సత్తేవ, హోన్తి తా ఆదికమ్మికా’’తి.

తస్స తస్స పుగ్గలస్సాతి యం యం సుదిన్నాదికం పుగ్గలం ఆరబ్భ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తస్స తస్స పుగ్గలస్స. పఞ్ఞత్తీతి పఠమపఞ్ఞత్తి. పఠమపఞ్ఞత్తియా పచ్ఛా ఠపితా పఞ్ఞత్తి అనుపఞ్ఞత్తి. అనుప్పన్నే దోసే ఠపితా పఞ్ఞత్తి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి. సబ్బత్థ మజ్ఝిమదేసే చేవ పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు చాతి సబ్బేసు పదేసేసు ఠపితా పఞ్ఞత్తి సబ్బత్థపఞ్ఞత్తి. మజ్ఝిమదేసేయేవ ఠపితా పఞ్ఞత్తి పదేసపఞ్ఞత్తి. భిక్ఖూనఞ్చేవ భిక్ఖునీనఞ్చ సాధారణభూతా పఞ్ఞత్తి సాధారణపఞ్ఞత్తి. సుద్ధభిక్ఖూనమేవ, సుద్ధభిక్ఖునీనం వా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం అసాధారణపఞ్ఞత్తి. ఉభిన్నమ్పి పఞ్ఞత్తి ఉభతోపఞ్ఞత్తి. వినయధరపఞ్చమేనాతి అనుస్సావనకాచరియపఞ్చమేన. గుణఙ్గుణూపాహనాతి చతుప్పటలతో పట్ఠాయ కతా ఉపాహనా, న ఏకద్వితిపటలా. చమ్మత్థరణన్తి అత్థరితబ్బం చమ్మం. ఏతేసం వసేన చతుబ్బిధా పదేసపఞ్ఞత్తి నామాతి ఏతేసం వసేన చతుబ్బిధా పఞ్ఞత్తి మజ్ఝిమదేసేయేవ పఞ్ఞత్తాతి పదేసపఞ్ఞత్తి నామ. తేనేవాహ ‘‘మజ్ఝిమదేసేయేవ హీ’’తిఆది. యస్మా మజ్ఝిమదేసేయేవ యథావుత్తవత్థువీతిక్కమే ఆపత్తి హోతి, న పచ్చన్తిమజనపదే, తస్మా పదేసపఞ్ఞత్తీతి అత్థో. ధువన్హానం పటిక్ఖేపమత్తన్తి నిచ్చనహానప్పటిసేధనమేవ. ఏత్థ చ మత్తసద్దేన అఞ్ఞాని తీణి సిక్ఖాపదాని పటిక్ఖిపతి. తాని హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బపచ్చన్తిమేసు జనపదేసు వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పద’’న్తిఆదినా (మహావ. ౨౫౯) చమ్మక్ఖన్ధకే ఆగతాని. తేనేవాహ ‘‘తతో అఞ్ఞా పదేసపఞ్ఞత్తి నామ నత్థీ’’తి. సబ్బానీతి తతో అవసేసాని సబ్బాని సిక్ఖాపదాని. తస్మాతి యస్మా అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి అట్ఠగరుధమ్మవసేన భిక్ఖునీనంయేవ ఆగతా, యస్మా చ ధువన్హానం పటిక్ఖేపమత్తం ఠపేత్వా పాతిమోక్ఖే సబ్బాని సిక్ఖాపదాని సబ్బత్థపఞ్ఞత్తియేవ హోన్తి, యస్మా చ సాధారణపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ ఏకతోపఞ్ఞత్తిదుకఞ్చ బ్యఞ్జనమత్తం నానం, అత్థతో ఏకం, తస్మా. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సిక్ఖాపదేసు. ఆపత్తిభేదో హేత్థ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘ఆపత్తీ’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఆపత్తీతి పుబ్బప్పయోగాదివసేన ఆపత్తిభేదో’’తి. సీలఆచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తీనన్తి ఏత్థ పఠమా ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా సీలవిపత్తి నామ, అవసేసా పఞ్చ ఆచారవిపత్తి నామ, మిచ్ఛాదిట్ఠి చ అన్తగ్గాహికాదిట్ఠి చ దిట్ఠివిపత్తి నామ, ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదాని ఆజీవవిపత్తి నామ, ఇతి ఇమాసం సీలఆచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తీనం అఞ్ఞతరాతి అత్థో.

న కేవలం యథావుత్తనయేనేవ వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘యాని సిక్ఖాపదసముట్ఠానానీతిపి వుచ్చన్తీ’’తి. ఏతాని హి కిఞ్చాపి ఆపత్తియా సముట్ఠానాని, న సిక్ఖాపదస్స, వోహారసుఖత్థం పనేవం వుచ్చన్తీతి. తత్థాతి తేసు ఛసు సముట్ఠానేసు. తేసూతి సచిత్తకాచిత్తకేసు. ఏకం సముట్ఠానం ఉప్పత్తికారణం ఏతిస్సాతి ఏకసముట్ఠానా, ఏకేన వా సముట్ఠానం ఏతిస్సాతి ఏకసముట్ఠానా. ‘‘ద్విసముట్ఠానా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

సముట్ఠానవసేనాతి సముట్ఠానసీసవసేన. పఠమపారాజికం సముట్ఠానం ఏతిస్సాతి పఠమపారాజికసముట్ఠానా. తథా అదిన్నాదానసముట్ఠానా’’తిఆదీసుపి.

సయం పథవిఖణనే కాయేన, పరే ఆణాపేత్వా ఖణాపనే వాచాయ చ ఆపత్తిసమ్భవతో ‘‘పథవిఖణనాదీసు వియా’’తి వుత్తం. ఆదిసద్దేన అదిన్నాదానాదీనం పరిగ్గహో. పఠమకథినాపత్తి కాయవాచతో కత్తబ్బం అధిట్ఠానం వా వికప్పనం వా అకరోన్తస్స హోతి, నో కరోన్తస్సాతి ఆహ ‘‘పఠమకథినాపత్తి వియా’’తి. అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా హత్థతో చీవరప్పటిగ్గహణాపత్తి తస్సా హత్థతో చీవరం పటిగ్గణ్హన్తస్స, పరివత్తకం అదేన్తస్స చ హోతీతి కిరియాకిరియతో సముట్ఠాతి. ‘‘సియా కరోన్తస్సా’’తిఆదీసు సియాతి ‘‘సియా ఖో పన తే బ్రాహ్మణ ఏవమస్సా’’తిఆదీసు వియ ‘‘కదాచీ’’తి ఇమినా సమానత్థో నిపాతో. రూపియప్పటిగ్గహణాపత్తి సియా కిరియా గహణేన ఆపజ్జనతో, సియా అకిరియా పటిక్ఖేపస్స అకరణతోతి ఆహ ‘‘రూపియప్పటిగ్గహణాపత్తి వియా’’తి. కుటికారాపత్తి వత్థుం దేసాపేత్వా పమాణాతిక్కన్తకరణే కరోన్తస్స సియా, అదేసాపేత్వా పన పమాణాతిక్కన్తకరణే పమాణయుత్తం వా కరోన్తస్స చ అకరోన్తస్స చ సియాతి ఆహ ‘‘కుటికారాపత్తి వియా’’తి.

సఞ్ఞాయ అభావేన విమోక్ఖో అస్సాతి సఞ్ఞావిమోక్ఖోతి మజ్ఝేపదలోపసమాసో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘యతో వీతిక్కమసఞ్ఞాయా’’తిఆది. ఇతరా నామ యతో వీతిక్కమసఞ్ఞాయ అభావేన న ముచ్చతి, సా ఇతరసద్దస్స వుత్తప్పటియోగివిసయత్తా. యా అచిత్తకేన వా సచిత్తకమిస్సకేన వా సముట్ఠాతీతి యా ఆపత్తి కదాచి అచిత్తకేన వా కదాచి సచిత్తకమిస్సకేన వా సముట్ఠానేన సముట్ఠాతి. ఏత్థ చ సఞ్ఞాదుకం అనాపత్తిముఖేన వుత్తం, సచిత్తకదుకం ఆపత్తిముఖేనాతి దట్ఠబ్బం.

యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతీతి యస్సా సచిత్తకాయ ఆపత్తియా చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, యస్సా చ సచిత్తకాచిత్తకసఙ్ఖాతాయ సురాపానాదిఅచిత్తకాయ ఆపత్తియా వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, అయం లోకవజ్జా. ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి హి ఇదం వచనం సచిత్తకాచిత్తకం సన్ధాయ వుత్తం. న హి ఏకంసతో సచిత్తకస్స ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి విసేసనే పయోజనం అత్థీతి. యం పనేత్థ గణ్ఠిపదే ‘‘సురాపానస్మిఞ్హి ‘సురా’తి వా ‘న వట్టతీ’తి వా జానిత్వా పివనే అకుసలమేవా’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘న వట్టతీతి వా జానిత్వా’’తి వుత్తవచనం న యుజ్జతి పణ్ణత్తివజ్జస్సాపి లోకవజ్జభావప్పసఙ్గతో. యస్సా పన ‘‘సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవా’’తి నియమో నత్థి, సా పణ్ణత్తివజ్జాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సేసా పణ్ణత్తివజ్జా’’తి. తథా హి తస్సా వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం సియా కుసలం, సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకతన్తి ‘‘అకుసలమేవా’’తి నియమో నత్థి. ఉభయత్థ ఆపజ్జితబ్బాతి కాయద్వారే, వచీద్వారే చాతి ఉభయత్థ ఆపజ్జితబ్బా ఆపత్తి, తా పన అదిన్నాదానాదయో. ‘‘మనోద్వారే ఆపత్తి నామ నత్థీ’’తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనాదీసు ఆపత్తిసమ్భవతోతి దట్ఠబ్బం.

అకుసలచిత్తో వా ఆపజ్జతీతి పారాజికసుక్కవిసట్ఠికాయసంసగ్గదుట్ఠుల్లఅత్తకామపారిచరియదుట్ఠదోససఙ్ఘభేదప్పహారదానతలసత్తికాదిభేదం ఆపత్తిం అకుసలచిత్తో ఆపజ్జతి. అనుపసమ్పన్నం పదసోధమ్మం వాచేన్తో, మాతుగామస్స ధమ్మం దేసేన్తోతి ఏవరూపం ఆపత్తిం కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి. అసఞ్చిచ్చసహసేయ్యాదిం అబ్యాకతచిత్తో ఆపజ్జతి. యం అరహా ఆపజ్జతి, సబ్బం అబ్యాకతచిత్తోవ ఆపజ్జతి. తేనాహ ‘‘కుసలాబ్యాకతచిత్తో వా’’తి.

దుక్ఖవేదనాసమఙ్గీ వాతి దుట్ఠదోసాదిభేదం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో దుక్ఖవేదనాసమఙ్గీ ఆపజ్జతి. మేథునధమ్మాదిభేదం పన సుఖవేదనాసమఙ్గీ ఆపజ్జతి. యం సుఖవేదనాసమఙ్గీ ఆపజ్జతి, తంయేవ మజ్ఝత్తో హుత్వా ఆపజ్జన్తో అదుక్ఖమసుఖవేదనాసమఙ్గీ ఆపజ్జతి. తేనాహ ‘‘ఇతరవేదనాద్వయసమఙ్గీ వా’’తి. ఇదమ్పి చ తికద్వయం యేభుయ్యవసేనేవ వుత్తం. నిపజ్జిత్వా నిరోధసమాపన్నో హి అచిత్తకో అవేదనో సహసేయ్యాపత్తిం ఆపజ్జతీతి. కిఞ్చాపి ఏవం అనియమేన వుత్తం, విసేసో పనేత్థ అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తేపీతి హి విసేసాభిధాననిమిత్తాభ్యూపగమేవ యుజ్జతి. సబ్బేసం వసేన తీణి చిత్తానీతి కుసలాకుసలాబ్యాకతానం వసేన పదసోధమ్మాదీసు తీణి చిత్తాని.

ఇదాని తం యథావుత్తనిదానాదివేదనాత్తికపరియోసానం సత్తరసప్పకారం ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే యోజేతుం ‘‘ఇధ పనా’’తిఆదిమాహ. ఇధాతి ఇమస్మిం పఠమపారాజికసిక్ఖాపదే. వేసాలియన్తి ఏవంనామకే ఇత్థిలిఙ్గవసేన పవత్తవోహారే నగరే. తఞ్హి నగరం తిక్ఖత్తుం పాకారపరిక్ఖేపవడ్ఢనేన విసాలీభూతత్తా ‘‘వేసాలీ’’తి వుచ్చతి. ఇదమ్పి చ నగరం సబ్బఞ్ఞుతం సమ్పత్తేయేవ సమ్మాసమ్బుద్ధే సబ్బాకారవేపుల్లత్తం పత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి చ ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి చ ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియోతి మక్కటివజ్జిపుత్తకవత్థూనం వసేన వుత్తా. ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయా’’తి చ ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి చ ఇమా ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో. ఆపత్తికరా చ హోతీతి పఠమపఞ్ఞత్తితో విసుంయేవాపత్తికరా చ హోతి. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదాదీసు వియాతి అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదాదీసు ‘‘విహేసకే’’తిఆదికా (పాచి. ౯౮) వియాతి అత్థో. ఆదిసద్దేన ఉజ్ఝాపనకస్స పరిగ్గహో. ఏత్థ హి అఞ్ఞవాదకాదితో విసుంయేవ విహేసకాదీసుపి పాచిత్తియం హోతి. యథాహ ‘‘రోపితే విహేసకే సఙ్ఘమజ్ఝే వత్థుస్మిం వా ఆపత్తియా వా అనయుఞ్జియమానో తం నకథేతుకామో తం నఉగ్ఘాటేతుకామో తుణ్హీభూతో సఙ్ఘం విహేసేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తిఆది (పారా. ౧౦౦). సుపినన్తే విజ్జమానాపి మోచనస్సాదచేతనా అబ్బోహారికత్తా అనాపత్తికరాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతిఆదికా వియా’’తి. తథా హి థినమిద్ధేన అభిభూతత్తా సుపినే చిత్తం అబ్బోహారికం, చిత్తస్స అబ్బోహారికత్తా ఓపక్కమనకిరియాపవత్తనికాపి చేతనా అబ్బోహారికా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అత్థేసా, భిక్ఖవే, చేతనా, సా చ ఖో అబ్బోహారికా’’తి (పారా. ౨౩౫), తస్మా ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి అయం అనుపఞ్ఞత్తి అనాపత్తికరా జాతా. ఆదిసద్దేన ‘‘అఞ్ఞత్ర అధిమానా’’తిఆదికం (పారా. ౧౯౭) సఙ్గణ్హాతి. అదిన్నాదానాదీసు వియాతి అదిన్నాదానాదీసు ‘‘అరఞ్ఞా వా’’తిఆదికా (పారా. ౯౧) వియాతి అత్థో. ఏత్థ పన ఆదిసద్దేన పఠమపారాజికాదీనం సఙ్గహో. ఏత్థ హి ‘‘తఞ్చ ఖో గామే, నో అరఞ్ఞే’’తిఆదినా (పారా. ౯౦) నయేన లేసం ఓడ్డేన్తానం లేసపిదహనత్థం ‘‘అరఞ్ఞా వా’’తిఆదికా అనుపఞ్ఞత్తి వుత్తాతి ఉపత్థమ్భకరావ హోతి. తేనేవ హి ‘‘నను, ఆవుసో, తథేవేతం హోతీ’’తి (పారా. ౯౦) భిక్ఖూహి వుత్తం.

వుత్తప్పకారే మగ్గేతి ‘‘మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతవసేనా’’తిఆదినా (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తప్పకారే తింసమగ్గే. ఇమస్స పన ‘‘ఛిన్నే’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. తచాదీని అనవసేసేత్వాతి నిమిత్తప్పదేసే బహి ఠితాని ఛవిచమ్మాని అనవసేసేత్వా. నిమిత్తసణ్ఠానమత్తం పఞ్ఞాయతీతి నిమిత్తమంసస్స పన అబ్భన్తరే ఛవిచమ్మస్స చ విజ్జమానత్తా వుత్తం. చమ్మఖిలన్తి చమ్మక్ఖణ్డం. ‘‘ఉణ్ణిగణ్డో’’తిపి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౫; వి. వి. టీ. ౧.౫౫) వదన్తి. తఞ్హి నిమిత్తే జాతత్తా నిమిత్తమేవ. తేనాహ ‘‘సేవనచిత్తే సతి పారాజిక’’న్తి. సేవనచిత్తేతి మేథునసేవనచిత్తే. కాయసంసగ్గసేవనచిత్తే పన సతి సఙ్ఘాదిసేసోవ. నట్ఠో కాయప్పసాదో ఏత్థాతి నట్ఠకాయప్పసాదం, సుక్ఖపీళకం వా మతచమ్మం వాతి అత్థో. మతే అక్ఖాయితే, యేభుయ్యేన అక్ఖాయితే చ పారాజికాపత్తివచనతో (పారా. ౬౧) పన నట్ఠకాయప్పసాదేపి ఇత్థినిమిత్తే పవేసేన్తస్స పారాజికాపత్తియేవ. నిమిత్తసణ్ఠానమత్తమ్పి అనవసేసేత్వాతి నిమిత్తాకారేన ఠితం యథావుత్తనిమిత్తమంసాదిమ్పి అనవసేసేత్వా. వణసఙ్ఖేపవసేనాతి వణసఙ్గహవసేన. వణే థుల్లచ్చయఞ్చ ‘‘అమగ్గేన అమగ్గం పవేసేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౬౬) ఇమస్స సుత్తస్స వసేన వేదితబ్బం. తస్మిఞ్హి సుత్తే ద్వీసు సమ్భిన్నవణేసు ఏకేన వణేన పవేసేత్వా దుతియేన నీహరన్తస్స థుల్లచ్చయం వుత్తం. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం ‘‘ఇమస్స సత్తస్స అనులోమవసేన సబ్బత్థ వణసఙ్ఖేపే థుల్లచ్చయం వేదితబ్బ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౬౬). మనుస్సానం పన అక్ఖిఆదయోపి వణసఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వణేన ఏకపరిచ్ఛేదం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. తేసం వణసఙ్గహో ‘‘నవద్వారో మహావణో’’తి (మి. ప. ౨.౬.౧) ఏవమాదిసుత్తానుసారేన వేదితబ్బో. తత్థ మనుస్సానన్తి ఇత్థిపురిసపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జనకవసేన చతుబ్బిధానం మనుస్సానం. వత్థికోసేసూతి వత్థిపుటేసు పురిసానం అఙ్గజాతకోసేసు. హత్థిఅస్సాదీనఞ్చ తిరచ్ఛానానన్తి హత్థిఅస్సగోణగద్రభఓట్ఠమహింసాదీనం తిరచ్ఛానగతానం. తిరచ్ఛానానం పనాతి సబ్బేసమ్పి తిరచ్ఛానగతానం. సబ్బేసన్తి యథావుత్తమనుస్సాదీనం సబ్బేసం.

ఏవం జీవమానకసరీరే లబ్భమానం ఆపత్తివిసేసం దస్సేత్వా ఇదాని మతసరీరే లబ్భమానం ఆపత్తివిసేసం దస్సేతుం ‘‘మతసరీరే’’తిఆదిమాహ. వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గముఖమగ్గానం చతూసు కోట్ఠాసేసు ద్వే కోట్ఠాసే ఠపేత్వా యదా అపరే ద్వే కోట్ఠాసా ఖాదితా, తదా ఉపడ్ఢక్ఖాయితం నామ హోతి. న కుథితం హోతీతి ఉద్ధుమాతకాదిభావేన కుథితం న హోతి, అల్లన్తి అత్థో. యదా పన సరీరం ఉద్ధుమాతకం హోతి కుథితం నీలమక్ఖికసమాకిణ్ణం కిమికులసమాకులం నవహి వణముఖేహి పగ్గళితపుబ్బకుణపభావేన ఉపగన్తుమ్పి అసక్కుణేయ్యం (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౯-౬౦), తదా పారాజికవత్థుఞ్చ థుల్లచ్చయవత్థుఞ్చ విజహతి, దుక్కటవత్థుమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘కుథితే దుక్కట’’న్తి. కుథితేతి ఉద్ధుమాతకభావప్పత్తే. ఈదిసే హి సరీరే యత్థ కత్థచి ఉపక్కమతో దుక్కటం. తథా వట్టకతే ముఖే అచ్ఛుపన్తం అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్సాతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౭౩) వివట్టే ముఖే చత్తారి పస్సాని, తాలుకఞ్చ అప్ఫుసన్తం అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్స దుక్కటన్తి అత్థో. సచే పన హేట్ఠా వా ఉపరి వా ఉభయపస్సేహి వా ఛుపన్తం పవేసేతి, పారాజికం. చతూహి పస్సేహి అచ్ఛుపన్తం పవేసేత్వా అబ్భన్తరే తాలుకం ఛుపతి, పారాజికమేవ. బహి నిక్ఖన్తజివ్హాయ వా దన్తేసు వా అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్స థుల్లచ్చయన్తి సమ్బన్ధో. జీవమానకసరీరేపి బహి నిక్ఖన్తజివ్హాయ థుల్లచ్చయమేవ. యది పన బహి జివ్హాయ పలివేఠేత్వా అన్తోముఖం పవేసేతి, పారాజికమేవ. యది పన దన్తా సుఫుసితా, అన్తోముఖే ఓకాసో నత్థి, దన్తా చ బహి ఓట్ఠమంసేన పటిచ్ఛన్నా, తత్థ వాతేన అసమ్ఫుట్ఠం అల్లోకాసం తిలఫలమత్తమ్పి పవేసేన్తస్స పారాజికమేవ. ఉప్పాటితే పన ఓట్ఠమంసే దన్తేసుయేవ ఉపక్కమన్తస్స థుల్లచ్చయం. యోపి దన్తో బహి నిక్ఖమన్తో తిట్ఠతి, న సక్కా ఓట్ఠేహి పిదహితుం, తత్థాపి ఏసేవ నయో.

వేదనాయ అట్టో పీళితో వేదనాట్టో. ఉమ్మత్తకోతి చేత్థ పిత్తుమ్మత్తకో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘యో పిత్తవసేనా’’తిఆది. పిత్తవసేనాతి బద్ధపిత్తవసేన. తస్మిఞ్హి బద్ధపిత్తే పిత్తకోసతో చలిత్వా బహి నిక్ఖమన్తే సత్తా ఉమ్మత్తకా హోన్తి, విపల్లత్థసఞ్ఞా హిరోత్తప్పం ఛడ్డేత్వా అసారుప్పచరియం చరన్తి, లహుకగరుకాని సిక్ఖాపదాని మద్దన్తాపి న జానన్తి, భేసజ్జకిరియాయపి అతేకిచ్ఛా హోన్తి, ఏవరూపస్స ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తి. అబద్ధపిత్తం పన లోహితం వియ సబ్బఙ్గగతం, తమ్హి కుపితే సత్తానం కణ్డుకచ్ఛుసరీరకమ్పాదీని హోన్తి, తాని భేసజ్జకిరియాయ వూపసమన్తి. తేన వుత్తం ‘‘బద్ధపిత్తవసేనా’’తి. ఖిత్తచిత్తో నామ విస్సట్ఠచిత్తో యక్ఖుమ్మత్తకో వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘యక్ఖేహి కతచిత్తవిక్ఖేపో ఖిత్తచిత్తో’’తి. యక్ఖా కిర భేరవాని ఆరమ్మణాని దస్సేత్వా ముఖేన హత్థం పవేసేత్వా, హదయరూపం వా మద్దన్తా సత్తే విక్ఖిత్తచిత్తే విపల్లత్థసఞ్ఞే కరోన్తి, ఏవరూపస్స ఖిత్తచిత్తస్స అనాపత్తి. తేసం పన ఉభిన్నం అయం విసేసో – పిత్తుమ్మత్తకో నిచ్చమేవ ఉమ్మత్తకో హోతి, పకతిసఞ్ఞం న లభతి. యక్ఖుమ్మత్తకో అన్తరన్తరా పకతిసఞ్ఞం పటిలభతి. ఇధ పన పిత్తుమ్మత్తకో వా హోతు, యక్ఖుమ్మత్తకో వా, యో సబ్బసో ముట్ఠస్సతి కిఞ్చి న జానాతి, అగ్గిమ్పి సువణ్ణమ్పి గూథమ్పి చన్దనమ్పి ఏకసదిసం మద్దన్తోవ విచరతి, ఏవరూపస్స అనాపత్తి. అన్తరన్తరా పకతిసఞ్ఞం పటిలభిత్వా ఞత్వా కరోన్తస్స పన ఆపత్తియేవ. తేనాహ ‘‘ద్విన్నమ్పి చ ఏతేస’’న్తిఆది.

అధిమత్తవేదనాయాతి అధికప్పమాణాయ దుక్ఖవేదనాయ. ఆదికమ్మే నియుత్తో ఆదికమ్మికో, యో చ ఆదికమ్మే నియుత్తో, సో తస్మిం కమ్మే ఆదిభూతో హోతీతి ఆహ ‘‘యో’’తిఆది. ఇధ పన సుదిన్నత్థేరో ఆదికమ్మికో, తస్స అనాపత్తి. అవసేసానం మక్కటిసమణవజ్జిపుత్తకాదీనం ఆపత్తియేవ. పటిపాదనం సమ్పాదనం. కరోన్తోయేవ హి తం ఆపజ్జతీతి కిరియం. ఇదం (సారత్థ. టీ. ౨.౬౬) పన యేభుయ్యవసేన వుత్తం మేథునధమ్మే పరూపక్కమే సతి సాదియన్తస్స అకిరియసముట్ఠానభావతో. మేథునప్పటిసంయుత్తాయ హి కామసఞ్ఞాయ అభావేన ముచ్చనతో సఞ్ఞావిమోక్ఖం. ‘‘అనాపత్తి అజానన్తస్స, అసాదియన్తస్సా’’తి (పారా. ౬౬) హి వుత్తం. మేథునచిత్తేనేవ నం ఆపజ్జతి, న వినా చిత్తేనాతి సచిత్తకం. రాగవసేనేవ ఆపజ్జితబ్బతో లోకవజ్జం. కాయద్వారేనేవ సముట్ఠానతో కాయకమ్మం. చిత్తం పనేత్థ అఙ్గమత్తం హోతి, న తస్స వసేన కమ్మభావో లబ్భతి. లోభచిత్తేనేవ ఆపజ్జితబ్బతో అకుసలచిత్తం. సుఖసమఙ్గీ వా ఉపేక్ఖాసమఙ్గీ వా ఆపజ్జతీతి ద్వివేదనం. నను సముట్ఠానాదీని ఆపత్తియా హోన్తి, న సిక్ఖాపదస్స, అథ కస్మా సిక్ఖాపదస్స సముట్ఠానాదీని వుత్తానీతి ఆహ ‘‘ఇమాని చ సముట్ఠానాదీని నామా’’తిఆది. ఆపత్తియా హోన్తీతి అజ్ఝాచారస్స హోన్తి.

ముననతో అనుముననతో ముతి, ఞాణం, తం ఏతస్స అత్థీతి ముతిమా, ఞాణవాతి అత్థో.

పఠమపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియపారాజికవణ్ణనా

ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు. ఏకకుటికాదిభేదో సబ్బోపి గామోతి వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఏకకుటికాదిభేదోతి యస్మిం గామే ఏకా ఏవ కుటి ఏకం గేహం సేయ్యథాపి మలయజనపదే, అయం ఏకకుటికో గామో నామ. ఆదిసద్దేన ‘‘ద్వికుటికోపి గామో, తికుటికోపి గామో, చతుక్కుటికోపి గామో’’తి (పారా. ౯౨) వుత్తప్పభేదం సఙ్గణ్హాతి. అభినవనివిట్ఠో ఏకకుటికాదిగామో పన యావ మనుస్సా పవిసిత్వా వాసం న కప్పేన్తి, తావ గామసఙ్ఖం న గచ్ఛతి. కింభూతోతి ఆహ ‘‘పరిక్ఖిత్తో వా’’తిఆది. తత్థ పరిక్ఖిత్తో నామ ఇట్ఠకపాకారం ఆదిం కత్వా అన్తమసో కణ్టకసాఖాహిపి పరిక్ఖిత్తో. తబ్బిపరీతో అపరిక్ఖిత్తో. అమనుస్సో నామ యో సబ్బసో వా మనుస్సానం అభావేన యక్ఖపరిగ్గహభూతో, యతో వా మనుస్సా కేనచి కరణీయేన పునపి ఆగన్తుకామా ఏవ అపక్కన్తా, యతో పన నిరపేక్ఖా హుత్వా పక్కమన్తి, సో గామసఙ్ఖం న గచ్ఛతి. న కేవలం ఏకకుటికాదిభేదోవాతి ఆహ ‘‘అన్తమసో’’తిఆది. యో కోచి సత్థోపీతి జఙ్ఘసత్థసకటసత్థాదీసు యో కోచి సత్థోపి. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే నిగమనగరాని వియ గామగ్గహణేనేవ గామూపచారోపి సఙ్గహితోతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి. అఞ్ఞథా పన మాతికాయ అనవసేసతో అవహారట్ఠానపరిగ్గహో కతో నామ న హోతి, న చ బుద్ధా సావసేసం పారాజికం పఞ్ఞాపేన్తి.

తత్థాతి తేసు గామగామూపచారేసు. ద్వారేతి నిబ్బకోసస్స ఉదకపతనట్ఠానతో అబ్భన్తరే. అన్తోగేహేతి పముఖస్స అబ్భన్తరే. కతపరిక్ఖేపోతి పాకారవతిఆదీహి కతపరిక్ఖేపో. సుప్పపతనాదిపరిచ్ఛేదో పనేత్థ అపరిక్ఖిత్తఘరం సన్ధాయ వుత్తో. న కేవలం ఘరస్స పురతో, అథ ఖో సమన్తతో తత్తకోవ పరిచ్ఛేదో ఘరూపచారో నామాతి గహేతబ్బం. ‘‘పురతో’’తిఆదికం పన లోకియేహి తథాకరణతో వుత్తం. థామమజ్ఝిమస్సాతి మజ్ఝిమథామస్స, నేవ అప్పథామస్స, న మహాథామస్సాతి వుత్తం హోతి. ‘‘యథా తరుణమనుస్సా’’తిఆదినా యథా మాతుగామో కాకే ఉడ్డాపేన్తో ఉజుకమేవ హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా లేడ్డుం ఖిపతి, యథా చ ఉదకుక్ఖేపే ఉదకం ఖిపన్తి, ఏవం ఖిత్తస్స లేడ్డుస్స పతితట్ఠానం పటిక్ఖిపతి. పవత్తిత్వాతి లుఠిత్వా, పరివత్తిత్వాతి వుత్తం హోతి. తస్స సచే ద్వే ఇన్దఖీలా హోన్తీతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) తస్స పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స సచే అనురాధపురస్సేవ ద్వే ఉమ్మారా హోన్తి. యస్స పన ఏకో, తస్స గామద్వారబాహానం వేమజ్ఝే ఠితస్స లేడ్డుపాతబ్భన్తరం గామూపచారో నామ. యత్ర పన ఇన్దఖీలో నత్థి, తత్ర గామద్వారబాహానం వేమజ్ఝం. యత్ర ద్వారబాహాపి నత్థి, తత్థ ఉభోసు పస్సేసు వతియా వా పాకారస్స వా కోటివేమజ్ఝంవ ఇన్దఖీలట్ఠానియత్తా ఇన్దఖీలోతి గహేతబ్బం. యో పన గామో పుబ్బే మహా హుత్వా పచ్ఛా కులేసు నట్ఠేసు అప్పకో హోతి, సో ఘరూపచారతో లేడ్డుపాతేనేవ పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. పురిమపరిచ్ఛేదో పనస్స పరిక్ఖిత్తస్సాపి అపరిక్ఖిత్తస్సాపి అప్పమాణమేవాతి. నను చేతం అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారదస్సనం పదభాజనేన విరుద్ధమివ దిస్సతి. తత్థ హి ‘‘గామూపచారో నామ పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి (పారా. ౯౨) వత్వా ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి (పారా. ౯౨) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న పన తం లేడ్డుపాతం గామసఙ్ఖేపం కత్వా తతో పరం గామూపచారోతి వుత్తోతి ఆహ ‘‘పదభాజనేపి హి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో’’తి.

అయమేత్థ అధిప్పాయో – ఇధ గామో నామ దువిధో హోతి పరిక్ఖిత్తో చ అపరిక్ఖిత్తో చ (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨). తత్ర పరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోయేవ పరిచ్ఛేదో. తస్మా తస్స విసుం పరిచ్ఛేదం అవత్వా ‘‘గామూపచారో నామ పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి పాళియం వుత్తం. అపరిక్ఖిత్తస్స పన గామస్స గామపరిచ్ఛేదో వత్తబ్బో. తస్మా తస్స గామస్స గామపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి (పారా. ౯౨) వుత్తం. గామపరిచ్ఛేదే చ దస్సితే గామూపచారలక్ఖణం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సక్కా ఞాతున్తి పున ‘‘తత్థ ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి న వుత్తం, అత్థో పన తత్థాపి అయమేవ యథావుత్తోతి. యో పన ఘరూపచారే ఠితస్స లేడ్డుపాతంయేవ ‘‘గామూపచారో’’తి వదతి, తస్స ఘరూపచారో ‘‘గామో’’తి ఆపజ్జతి. తతో ఘరం ఘరూపచారో, గామో గామూపచారోతి ఏస విభాగో సఙ్కరీయతి. అసంకరతో చేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తస్మా పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ సంసన్దిత్వా వుత్తనయేనేవేత్థ గామో, గామూపచారో చ వేదితబ్బోతి.

తత్థాతి తేసు ద్వీసు ఉపచారేసు. య్వాయం ఉపచారో దస్సితోతి సమ్బన్ధో. వికాలే గామప్పవేసనాదీసూతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన అసంకచ్చికాగామప్పవేసనం (పాచి. ౧౨౨౫) సఙ్గణ్హాతి. యో పన పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో వుత్తో, సో న కత్థచి వినయపిటకే ఉపయోగం గతో. కేవలం అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోకాసతో అపరో ఏకో లేడ్డుపాతో గామూపచారో నామాతి ఞాపనత్థం వుత్తో. ఏవం వుత్తే హి ఞాయతి ‘‘పరిక్ఖిత్తస్సాపి చే గామస్స ఏకో లేడ్డుపాతో కప్పియభూమి సమానో ఉపచారోతి వుత్తో, పగేవ అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోకాసతో ఏకో’’తి. ఇమేసం పరిచ్ఛేదదస్సనత్థన్తి ఇమేసం గామారఞ్ఞానం పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తా అట్ఠకథాయం. పారాజికవత్థున్తి పాదగ్ఘనకం. అవహరన్తస్సాతి గణ్హన్తస్స.

అదిన్నన్తి (పారా. అట్ఠ. ౯౨) దన్తపోనసిక్ఖాపదే అత్తనో సన్తకమ్పి అప్పటిగ్గహితకం కప్పియం అజ్ఝోహరణీయం వుచ్చతి, ఇధ పన యం కిఞ్చి పరపరిగ్గహితం ససామికం భణ్డం, తదేతం తేహి సామికేహి కాయేన వా వాచాయ వా న దిన్నన్తి అదిన్నం. అవహారప్పహోనకమేవ పన దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞస్స మనుస్సజాతికస్స సన్తక’’న్తి వుత్తం. సఙ్ఖాసద్దస్సేవ త-కారేన వడ్ఢేత్వా వుత్తత్తా ‘‘సఙ్ఖా సఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏక’’న్తి వుత్తం. తత్థ అత్థతో ఏకన్తి పదత్థతో ఏకం, అనత్థన్తరన్తి వుత్తం హోతి. కోట్ఠాసస్సేతం నామం భాగతో సఙ్ఖాయతి ఉపట్ఠాతీతి కత్వా. పపఞ్చసఙ్ఖాతి సత్తానం సంసారే పపఞ్చేన్తి చిరాయన్తీతి పపఞ్చా, తణ్హామానదిట్ఠియో, యస్స వా ఉప్పన్నా, తం ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘మత్తో’’తి వా ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠినివిట్ఠో’’తి వా పపఞ్చేన్తి బ్యఞ్జేన్తీతి పపఞ్చా, సఙ్ఖా వుచ్చతి కోట్ఠాసో, పపఞ్చావ సఙ్ఖా పపఞ్చసఙ్ఖా, పపఞ్చకోట్ఠాసాతి అత్థో, తణ్హామానదిట్ఠియోతి వుత్తం హోతి. థేయ్యచిత్తసఙ్ఖాతోతి ‘‘థేయ్యచిత్తో’’తి కథితో. ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి విస్సాసతావకాలికాదిగ్గాహవసప్పవత్తఅథేయ్యచిత్తకోట్ఠాసతో అఞ్ఞో చిత్తకోట్ఠాసో. థేయ్యసఙ్ఖాతేనాతి థేయ్యభూతచిత్తకోట్ఠాసేన. యది ఏవం అథ కస్మా ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘థేయ్యచిత్తో అవహరణచిత్తో’’తి (పారా. ౯౨) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యో చా’’తిఆది. బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వాతి బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వాతి అత్థో, సద్దత్థమనపేక్ఖిత్వాతి వుత్తం హోతి. అత్థమేవాతి భావత్థమేవ.

తే పన అవహారాతి తే పఞ్చవీసతి అవహారా. సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకవసేన నానావిధో భణ్డో ఏతస్స పఞ్చకస్సాతి నానాభణ్డం, పఞ్చన్నం అవహారానం సమూహో పఞ్చకం, పఞ్చపరిమాణమస్సాతి వా పఞ్చకం, నానాభణ్డమేవ పఞ్చకం నానాభణ్డపఞ్చకం. సవిఞ్ఞాణకవసేన ఏకో భణ్డో ఏతస్సాతి ఏకభణ్డం. సేసం వుత్తనయమేవ. సాహత్థికోవ పఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం. ఆదిపదవసేన చేతం నామం కుసలాదిత్తికస్స కుసలత్తికవోహారో వియ. తస్మా సాహత్థికాదిపఞ్చకన్తి అత్థతో దట్ఠబ్బం. ఏస నయో సేసేసు పఞ్చకద్వయేసు. ఏతస్సేవాతి ‘‘ఆదియేయ్యా’’తి ఏతస్సేవ మాతికాపదస్స. ఇమేసం పదానం వసేనాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం పదానం వసేన. ఏత్థ చ పఠమపదం అభియోగవసేన వుత్తం, దుతియపదం అఞ్ఞేసం భణ్డం హరన్తస్స గచ్ఛతో వసేన, తతియపదం ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన, చతుత్థం సవిఞ్ఞాణకవసేన, పఞ్చమం థలే నిక్ఖిత్తాదివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఇదాని నేసం అత్థయోజనం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు ద్వీసు పఞ్చకేసు. ఇతరన్తి ఏకభణ్డపఞ్చకం. ఆరామన్తి పుప్ఫారామఫలారామం. అభియుఞ్జతీతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౨) పరసన్తకం ‘‘మమ సన్తకోవ అయ’’న్తి ముసా భణిత్వా అభియుఞ్జతి చోదేతి, అట్టం కరోతీతి అత్థో. సమ్పజానముసావాదేపి అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగత్తా దుక్కటన్తి ఆహ ‘‘ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి, దుక్కటసఙ్ఖాతా ఆపత్తి భవేయ్యాతి అత్థో. అథ వా దుక్కటసఞ్ఞితస్స వీతిక్కమస్స ఆపజ్జనన్తి అత్థో. ఏస నయో ‘‘ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదీసు. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతీతి వినిచ్ఛయకుసలతాయ, బలవనిస్సితాదిభావేన వా ఆరామసామికస్స సంసయం జనేతి. కథం? తఞ్హి తథా వినిచ్ఛయప్పసుతం దిస్వా సామికో చిన్తేతి ‘‘సక్ఖిస్సామి ను ఖో అహం ఇమం ఆరామం అత్తనో కాతుం, న సక్ఖిస్సామి ను ఖో’’తి. ఏవం తస్స విమతి ఉప్పజ్జమానా తేన ఉప్పాదితా హోతి. ధురం నిక్ఖిపతీతి యదా పన సామికో ‘‘అయం థద్ధో కక్ఖళో జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయమ్పి మే కరేయ్య, అలం దాని మయ్హం ఇమినా ఆరామేనా’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఉస్సాహం ఠపేతి, అత్తనో సన్తకకరణే నిరుస్సాహో హోతీతి అత్థో. ఆపత్తి పారాజికస్స సచే సయమ్పి కతధురనిక్ఖేపో చాతి అధిప్పాయో. అథ పన సామికేన ధురే నిక్ఖిత్తేపి అభియుఞ్జకో ధురం అనిక్ఖిపిత్వావ ‘‘ఇమం సుట్ఠు పీళేత్వా మమ ఆణాపవత్తిం దస్సేత్వా కిఙ్కారప్పటిస్సావిభావే ఠపేత్వా దస్సామీ’’తి దాతబ్బభావే సఉస్సాహో, రక్ఖతి తావ. అథాపి అభియుఞ్జకో అచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘న దాని ఇమం ఇమస్స దస్సామీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, సామికో పన ధురం న నిక్ఖిపతి, పక్ఖం పరియేసతి, కాలం ఆగమేతి, ‘‘లజ్జిపరిసం తావ లభామి, పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి గహణేయేవ సఉస్సాహో హోతి, రక్ఖతియేవ. యదా పన ‘‘సోపి న దస్సామీ’’తి, ‘‘సామికోపి న లచ్ఛామీ’’తి ఏవం ఉభో ధురం నిక్ఖిపన్తి, తదా అభియుఞ్జకస్స పారాజికం.

అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తోతి వేతనేన వా మిత్తభావేన వా అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో. సీసే భారన్తి సీసే ఠితభారం. సీసస్స తావ పురిమగలే గలవాటకో, పిట్ఠిగలే కేసఞ్చి కేసన్తే ఆవట్టో హోతి, గలస్సేవ ఉభోసు పస్సేసు కేసఞ్చి కేసా ఓరుయ్హ జాయన్తి, యే ‘‘కణ్ణచూళికా’’తి వుచ్చన్తి, తేసం అధోభాగో చాతి అయం హేట్ఠిమకో పరిచ్ఛేదో, తతో ఉపరి సీసం, ఏత్థన్తరే ఠితభారన్తి వుత్తం హోతి. ఖన్ధం ఓరోపేతీతి ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి పట్ఠాయ హేట్ఠా, కప్పరేహి పట్ఠాయ ఉపరి, పిట్ఠిగలావట్టతో చ గలవాటకతో చ పట్ఠాయ హేట్ఠా, పిట్ఠివేమజ్ఝావట్టతో చ ఉరపరిచ్ఛేదమజ్ఝే, హదయావాటకతో చ పట్ఠాయ ఉపరి ఖన్ధో, తం ఓరోపేతి.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – యో భిక్ఖు ‘‘ఇదం గహేత్వా ఏత్థ యాహీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౧) సామికేహి అనాణత్తో సయమేవ ‘‘మయ్హం ఇదం నామ దేథ, అహం వో భణ్డం వహామీ’’తి తేసం భణ్డం సీసేన ఆదాయ గచ్ఛన్తో థేయ్యచిత్తేన తం భణ్డం ఆమసతి, దుక్కటం. యథావుత్తసీసపరిచ్ఛేదం అనతిక్కమన్తోవ ఇతో చితో చ ఘంసన్తో సారేతిపి పచ్చాసారేతిపి, థుల్లచ్చయం. ఖన్ధం ఓరోపితమత్తే కిఞ్చాపి సామికానం ‘‘వహతూ’’తి చిత్తం అత్థి, తేహి పన అనాణత్తత్తా పారాజికం. ఖన్ధం పన అనోరోపేత్వాపి సీసతో కేసగ్గమత్తమ్పి చావేన్తస్స పారాజికం. యమకభారస్స పన ఏకో భాగో సీసే పతిట్ఠాతి, ఏకో పిట్ఠియం, తత్థ ద్విన్నం ఠానానం వసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయం పన సుద్ధసీసభారస్సేవ వసేన వుత్తో. యో చాయం సీసభారే వుత్తో, ఖన్ధభారాదీసుపి అయమేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డన్తి సఙ్గోపనత్థాయ అత్తనో హత్థే పరేహి ఠపితభణ్డం. అహం న గణ్హామీతి సమ్బన్ధో. అతీతత్థే చేతం వత్తమానవచనం, నాహం గహేసిన్తి అత్థో. దుక్కటం (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౧) సమ్పజానముసావాదేపి అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగత్తా. ‘‘కిం తుమ్హే భణథ, నేవిదం మయ్హం అనురూపం, న తుమ్హాక’’న్తిఆదీని వదన్తస్సాపి దుక్కటమేవ. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతీతి ‘‘రహో మయా ఏతస్స హత్థే ఠపితం, న అఞ్ఞో కోచి జానాతి, దస్సతి ను ఖో మే, నో’’తి సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి. ధురం నిక్ఖిపతీతి తస్స ఫరుసాదిభావం దిస్వా ఉస్సాహం ఠపేతి. తత్ర సచాయం భిక్ఖు ‘‘కిలమేత్వా నం దస్సామీ’’తి దానే సఉస్సాహో, రక్ఖతి తావ. సచే సో దానే నిరుస్సాహో, భణ్డసామికో పన గహణే సఉస్సాహో, రక్ఖతేవ. యది పన సో తస్మిం దానే నిరుస్సాహో, భణ్డసామికోపి ‘‘న మయ్హం దస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఏవం ఉభిన్నం ధురనిక్ఖేపేన భిక్ఖునో పారాజికం. యదిపి ముఖేన ‘‘దస్సామీ’’తి వదతి, చిత్తేన పన అదాతుకామో, ఏవమ్పి సామికస్స ధురనిక్ఖేపేన భిక్ఖునో పారాజికం.

సహభణ్డహారకం నేస్సామీతి ‘‘సహభణ్డహారకం భణ్డం నేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా. పఠమం పాదం అతిక్కామేతీతి భణ్డహారకం తజ్జేత్వా తస్స గమనపథం వారేత్వా అత్తనా రుచితమగ్గం ఏకపాదం అతిక్కామేతి. థలట్ఠన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౫) థలే నిక్ఖిత్తం, భూమితలే వా పాసాణపబ్బతతలాదీసు వా యత్థ కత్థచి పటిచ్ఛన్నే వా అప్పటిచ్ఛన్నే వా ఠపితన్తి అత్థో. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయన్తి యో ఫన్దాపేతి, తస్స పయోగే పయోగే థుల్లచ్చయం, ఆమసనే దుక్కటం, ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయఞ్చ విసుం విసుం థేయ్యచిత్తేన ఆమసనఫన్దాపనపయోగే కరోన్తస్సేవ హోతి. ‘‘ఏకపయోగేన గణ్హన్తస్స పన ఉద్ధారే పారాజికమేవ, న దుక్కటథుల్లచ్చయానీ’’తి వదన్తి. ఠానాతి ఠితట్ఠానతో. సచే తం థలట్ఠం రాసికతం హోతి, అన్తోకుమ్భియం భాజనగతకరణముట్ఠిచ్ఛేదనవినిచ్ఛయేన వినిచ్ఛినితబ్బం. సచే ఏకాబద్ధం సిలేసనియ్యాసాది, పక్కమధుఫాణితవినిచ్ఛయేన వినిచ్ఛినితబ్బం. సచే గరుకం హోతి భారబద్ధం లోహపిణ్డితేలమధుఘటాది వా, కుమ్భియం ఠానాచావనవినిచ్ఛయేన వినిచ్ఛినితబ్బం. సఙ్ఖలికాబద్ధస్స చ ఠానభేదో సల్లక్ఖేతబ్బో. పత్థరిత్వా ఠపితం పన పావారత్థరణకటసారకాదిం ఉజుకం గహేత్వా ఆకడ్ఢతి, పారిమన్తే ఓరిమన్తేన ఫుట్ఠోకాసం అతిక్కన్తే పారాజికం. తథేవ గహేత్వా పరతో పేల్లతి, పారిమన్తే ఫుట్ఠోకాసం ఓరిమన్తే అతిక్కన్తే పారాజికం. వామతో వా దక్ఖిణతో వా అపనామేన్తస్స వామన్తేన వా దక్ఖిణన్తేన వా ఫుట్ఠోకాసం దక్ఖిణన్తే వా వామన్తే వా అతిక్కన్తే పారాజికం. వేఠేత్వా ఉద్ధరతి, కేసగ్గమత్తం ఆకాసగతం కరోన్తస్స పారాజికం.

సకో హత్థో సహత్థో, తేన నిబ్బత్తో, తస్స వా సమ్బన్ధీతి సాహత్థికో, అవహారో. ఆణాపనం ఆణత్తి, తాయ ఆణత్తియా నిబ్బత్తో అవహారో ఆణత్తికో. నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో, సుఙ్కఘాతట్ఠానే, పరికప్పితోకాసే చ ఠత్వా భణ్డస్స బహి నిపాతనం, నిస్సగ్గోవ నిస్సగ్గియో. కిరియాసిద్ధితో పురేతరమేవ పారాజికాపత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతీతి అత్థసాధకో. ధురస్స ఆలయసఙ్ఖాతస్స భారస్స నిక్ఖిపనం పరిచ్చజనం నిరుస్సాహభావాపజ్జనం ధురనిక్ఖేపో. ఇదాని బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా తేసం అత్థమత్తమేవ దస్సేన్తో ‘‘తత్థ సాహత్థికో నామా’’తిఆదిమాహ. సహత్థాతి సహత్థేన. కరణత్థే హి ఇదం నిస్సక్కవచనం. ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతీతి ఏత్థాపి ఆణత్తిక్ఖణే ఏవ ఆపత్తి దట్ఠబ్బా. యది ఏవం ఇమస్స, అత్థసాధకస్స చ కో విసేసోతి? తం ఖణం ఏవ గహణే నియుఞ్జనం ఆణత్తికపయోగో, కాలన్తరేన గహణత్థం నియోగో అత్థసాధకోతి (సారత్థ. టీ. ౨.౯౨; వి. వి. టీ. ౧.౯౨) అయమేతేసం విసేసోతి. తేనేవాహ ‘‘అసుకస్స భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా తం అవహరాతి ఆణాపేతీ’’తి.

సుఙ్కఘాతపరికప్పితోకాసానన్తి సుఙ్కఘాతఞ్చ పరికప్పితోకాసో చ సుఙ్కఘాతపరికప్పితోకాసా, తేసం. తత్థ సుఙ్కఘాతన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౩) రుక్ఖపబ్బతాదిసఞ్ఞాణేన నియమితస్స సుఙ్కట్ఠానస్సేతం అధివచనం. తఞ్హి యస్మా తతో రాజదేయ్యభాగం సుఙ్కం అదత్వా నీహరన్తా రఞ్ఞో సుఙ్కం హనన్తి వినాసేన్తి, తస్మా ‘‘సుఙ్కఘాత’’న్తి వుత్తం.

కోచి పరపరివేణాదీని పవిట్ఠో కిఞ్చి లోభనేయ్యభణ్డం దిస్వా ద్వారప్పముఖాదివసేన యం ఠానం ‘‘సచే మం ఏత్థన్తరే పస్సిస్సన్తి, దట్ఠుకామతాయ గహేత్వా విచరన్తో వియ దస్సామి, నో చే పస్సిస్సన్తి, హరిస్సామీ’’తి పరికప్పేతి, అయం పరికప్పితోకాసో. ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౨౧) అత్థసాధకచేతనాక్ఖణేయేవ పారాజికం. సచేపి అవహారకో సట్ఠివస్సాతిక్కమేనపి తం భణ్డం అవహరతి, ఆణాపకో చ అన్తరాయేవ కాలం కరోతి, హీనాయ వా ఆవత్తతి, అస్సమణోవ హుత్వా కాలం వా కరిస్సతి, హీనాయ వా ఆవత్తిస్సతి, అవహారకస్స పన అవహారక్ఖణేయేవ పారాజికం. పాదగ్ఘనకతేలన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౪) ఏత్థ పాదో నామ కహాపణస్స చతుత్థో భాగో, తం అగ్ఘతీతి పాదగ్ఘనకం, పాదగ్ఘనకఞ్చ తం తేలఞ్చాతి పాదగ్ఘనకతేలం. ఉపాహనా ఆది యేసం వత్థూనం తాని ఉపాహనాదీని. ఆదిసద్దేన దుకూలసాటకచమ్మక్ఖణ్డాదీనం గహణం. పక్ఖిపతీతి థేయ్యచిత్తేన పక్ఖిపతి. తేనాహ ‘‘హత్థతో ముత్తమత్తేయేవ పారాజిక’’న్తి సచే పన అత్తనోపి కుమ్భియం అఞ్ఞో సప్పిం వా తేలం వా ఆకిరతి, తత్ర చాయం థేయ్యచిత్తేన తేలపివనకం భణ్డం పక్ఖిపతి, వుత్తనయేనేవ పారాజికం.

కాయేన వా వాచాయ వా పయుఞ్జనం ఆణాపనం పయోగో, ఆణత్తస్స భణ్డగ్గహణతో పుబ్బత్తా పుబ్బో, ఇతి పుబ్బో చ సో పయోగో చాతి పుబ్బపయోగో. పయోగేన సహ వత్తమానో అవహారో సహపయోగో. సమం ఏకీ హుత్వా విదహిత్వా మన్తేత్వా అవహరణం సంవిధావహారో, అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞుప్పత్తియా కతావహారోతి వుత్తం హోతి. పుబ్బణ్హాదికాలపరిచ్ఛేదేన సఞ్జాననం సఙ్కేతో, తస్స కమ్మం సఙ్కేతకమ్మం. నిమిత్తస్స కమ్మం నిమిత్తకమ్మం, సఞ్ఞుప్పాదనత్థం కస్సచి నిమిత్తస్స కరణన్తి అత్థో. తత్థాతి యథావుత్తేసు పుబ్బపయోగాదీసు పఞ్చసు. ఖిలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేనాతి ఖిలం, రజ్జుం, వతిం, మరియాదం వా పాకారం వా సఙ్కామేత్వా ఖేత్తగ్గహణవసేన, ఖిలం, రజ్జుం, వతిం, మరియాదం వా పాకారం వా సఙ్కామేత్వా వత్థుగ్గహణవసేన. సచే పన ద్వీహి ఖిలేహి గహేతబ్బం హోతి, పఠమే ఖిలే థుల్లచ్చయం, దుతియే పారాజికం (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౪). సచే తీహి గహేతబ్బం హోతి, పఠమే దుక్కటం, దుతియే థుల్లచ్చయం, తతియే పారాజికం. ఏవం బహుకేసుపి అవసానే ద్వే ఠపేత్వా పురిమేహి దుక్కటం, అవసానే ద్విన్నం ఏకేన థుల్లచ్చయం, ఇతరేన పారాజికం. రజ్జుపసారణాదీసుపి ఏసేవ నయో. యం పన సమన్తపాసాదికాయం ‘‘తఞ్చ ఖో సామికానం ధురనిక్ఖేపేనా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౪) వుత్తం, తం ‘‘ఖేత్తం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆది (పారా. ౧౦౪) -అధికారే వుత్తత్తా అభియోగవసేన గహణం సన్ధాయాతి దట్ఠబ్బం. సంవిదహిత్వాతి ఏతస్సేవ వేవచనం. సంమన్తయిత్వాతి ఏకచ్ఛన్దతాయ ఏకజ్ఝాసయతాయ భణిత్వాతి అత్థో. ఇమస్మిం అవహారే అసమ్మోహత్థం ‘‘ఏవం సంవిదహిత్వా గతేసు హీ’’తిఆదిమాహ. సఞ్జాననకమ్మన్తి పుబ్బణ్హాదికాలపరిచ్ఛేదవసేన సఞ్ఞాణకరణం. తేనాహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది.

ఏత్థ చ ‘‘పురేభత్తం అవహరా’’తి వుత్తే (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧౯) అజ్జ వా పురేభత్తం అవహరతు, స్వే వా, అనాగతే వా సంవచ్ఛరే, నత్థి విసఙ్కేతో, ఉభిన్నమ్పి పారాజికం. సచే పన ‘‘అజ్జ పురేభత్తం అవహరా’’తి వుత్తే స్వే అవహరతి. ‘‘అజ్జా’’తి నియమితం సఙ్కేతం అతిక్కమ్మ పచ్ఛా అవహటం హోతి. సచే ‘‘స్వే పురేభత్తం అవహరా’’తి వుత్తే అజ్జ పురేభత్తం అవహరతి, ‘‘స్వే’’తి నియమితం తం సఙ్కేతం అపత్వా పురే అవహటం హోతి, ఏవం అవహరన్తస్స అవహారకస్సేవ పారాజికం, మూలట్ఠస్స అనాపత్తి. ‘‘స్వేవ పురేభత్త’’న్తి వుత్తే తదహేవ వా, స్వే పచ్ఛాభత్తం వా అవహరన్తోపి తంసఙ్కేతతో పురే చ పచ్ఛా చ అవహరతి. యో పన ఏవంఅకత్వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలమేవ అవహరతి, అయం సఙ్కేతతో అపురే అపచ్ఛా తం అవహరతీతి వేదితబ్బో. ఏస నయో పచ్ఛాభత్తరత్తిన్దివేసుపి, పురిమయామమజ్ఝిమయామపచ్ఛిమయామకాళజుణ్హమాసఉతుసంవచ్ఛరాదివసేనాపి ఏత్థ సఙ్కేతవిసఙ్కేతతా వేదితబ్బా. పరభణ్డావహారసఞ్ఞుప్పాదస్స హేతుత్తా అక్ఖినిఖణాదీనేవ నిమిత్తన్తి అక్ఖినిఖణాదినిమిత్తం, తస్స కరణం అక్ఖినిఖణాదినిమిత్తకరణం. ఆదిసద్దేన భముకుక్ఖేపసీసకమ్పనహత్థలఙ్ఘనపాణిప్పహారఅఙ్గులిఫోటనగీవున్నామనఉక్కాసనాదిఅనేకప్పకారం సఙ్గణ్హాతి. సేసమేత్థ సఙ్కేతకమ్మే వుత్తనయమేవ.

థేనో వుచ్చతి చోరో, తస్స భావో థేయ్యం, తేన అవహరణం థేయ్యావహారో. పసయ్హ అభిభవిత్వా అవహరణం పసయ్హావహారో. వత్థసుత్తాదికం పరిచ్ఛిజ్జ కప్పనం పరికప్పో, తేన అవహరణం పరికప్పావహారో. తిణపణ్ణాదీహి పటిచ్ఛన్నస్స అవహారో పటిచ్ఛన్నావహారో. కుసేన అవహారో కుసావహారో. కూటమానకూటకహాపణాదీహీతి ఏత్థ కూటమానం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౩; పు. ప. అట్ఠ. ౧౭౯) నామ హదయభేదసిఖాభేదరజ్జుభేదవసేన తివిధం మానకూటం. తత్థ హదయన్తి నాళిఆదిమానభాజనానం అబ్భన్తరం, తస్స భేదో ఛిద్దకరణం హదయభేదో, సో సప్పితేలాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో హేట్ఠాఛిద్దేన మానేన ‘‘సణికం ఆసిఞ్చా’’తి వత్వా అన్తోభాజనే బహుం పగ్ఘరాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో చ ఛిద్దం పిధాయ సీఘం పూరేత్వా దేతి.

సిఖాభేదో పన తిలతణ్డులాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో సణికం సిఖం ఉస్సాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో వేగేన పూరేత్వా సిఖం ఛిన్దన్తో దేతి.

రజ్జుభేదో ఖేత్తవత్థుమిననకాలే లబ్భతి. ఖేత్తాదిం మినన్తా హి అమహన్తమ్పి మహన్తం కత్వా మినన్తి, మహన్తమ్పి అమహన్తం.

తమ్బకంసాదిమయో కూటో కహాపణో కూటకహాపణో. ఆదిసద్దేన తులాకూటకంసకూటవఞ్చనాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ తులాకూటం రూపకూటం, అఙ్గకూటం, గహణకూటం, పటిచ్ఛన్నకూటన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ రూపకూటం నామ ద్వే తులా సమరూపా కత్వా గణ్హన్తో మహతియా గణ్హాతి, దదన్తో ఖుద్దికాయ దేతి. అఙ్గకూటం నామ గణ్హన్తో పచ్ఛాభాగే హత్థేన తులం అక్కమతి, దదన్తో పుబ్బభాగే అక్కమతి. గహణకూటం నామ గణ్హన్తో మూలే రజ్జుం గణ్హాతి, దదన్తో అగ్గే. పటిచ్ఛన్నకూటం నామ తులం సుసిరం కత్వా అన్తో అయచుణ్ణం పక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తో తం పచ్ఛాభాగే కరోతి, దదన్తో అగ్గభాగే.

కంసో వుచ్చతి సువణ్ణపాతి, తాయ వఞ్చనం కంసకూటం. కథం? ఏకం సువణ్ణపాతిం కత్వా అఞ్ఞా ద్వే తిస్సో లోహపాతియో సువణ్ణవణ్ణా కరోన్తి. తతో జనపదం గన్త్వా కిఞ్చిదేవ అడ్ఢం కులం పవిసిత్వా ‘‘సువణ్ణభాజనాని కిణాథా’’తి వత్వా అగ్ఘే పుచ్ఛితే సమగ్ఘతరం దాతుకామా హోన్తి. తతో తేహి ‘‘కథం ఇమేసం సువణ్ణభావో జానితబ్బో’’తి వుత్తే ‘‘వీమంసిత్వా గణ్హథా’’తి సువణ్ణపాతిం పాసాణే ఘంసిత్వా సబ్బా పాతియో దత్వా గచ్ఛతి.

వఞ్చనం నామ తేహి తేహి ఉపాయేహి పరేసం వఞ్చనం. తత్రిదమేకం వత్థు – ఏకో కిర లుద్దకో మిగఞ్చ మిగపోతకఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛతి, తమేకో ధుత్తో ‘‘కిం భో మిగో అగ్ఘతి, కిం మిగపోతకో’’తి ఆహ. ‘‘మిగో ద్వే కహాపణే, మిగపోతకో ఏక’’న్తి వుత్తే ఏకం కహాపణం దత్వా మిగపోతకం గహేత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తేన్తో ‘‘న మే భో మిగపోతకేన అత్థో, మిగం మే దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి ద్వే కహాపణే దేహీ’’తి ఆహ. సో ఆహ ‘‘నను భో మయా పఠమం ఏకో కహాపణో దిన్నో’’తి. ఆమ దిన్నో, ఇమం మిగపోతకం గణ్హ, ఏవం సో చ కహాపణో, అయఞ్చ కహాపణగ్ఘనకో మిగపోతకోతి ద్వే కహాపణా భవిస్సన్తీతి. సో ‘‘కారణం వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా మిగపోతకం గహేత్వా మిగం అదాసీతి.

పసయ్హాతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౮) పరే అభిభుయ్య. గామం ఘాతేన్తీతి గామఘాతకా, గామం పహరన్తా చోరా, తే ఆది యేసం తే గామఘాతకాదయో. ఆదిసద్దేన చేత్థ పన్థఘాతకాదీనం గహణం. ఉద్ధారేయేవ పారాజికన్తి ‘‘సచే సాటకో భవిస్సతి, గణ్హిస్సామీ’’తి పరికప్పస్స పవత్తత్తా, సాటకస్స చ తత్థ సబ్భావతో. పదవారేన కారేతబ్బోతి భూమియం అనిక్ఖిపిత్వావ వీమంసితత్తా వుత్తం. భణ్డదేయ్యన్తి యం పరస్స నట్ఠం, తస్స మూలం వా తదేవ వా భణ్డం దాతబ్బన్తి అత్థో.

తస్సాతి యో ఏవం పరికప్పేతి, తస్స. ఇమస్స ‘‘అవహారో హోతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో.

పరేసన్తి కీళన్తానం, పవిసన్తానం వా పరేసం మనుస్సానం. ‘‘పచ్ఛా గణ్హిస్సామీ’’తి పంసునా వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేతీతి ‘‘సచే ఇదానేవ ఓనమిత్వా గణ్హిస్సామి, ‘కిం సమణో గణ్హాతీ’తి మం జానిత్వా విహేఠేయ్యుం పచ్ఛా గణ్హిస్సామీ’’తి పంసునా వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేతి. ఉద్ధారో నత్థీతి ఠానాచావనం నత్థీతి అత్థో. సామికాతి అన్తాగామం పవిసితుకామా భణ్డసామికా మనుస్సా. ఉద్ధారేతి ఉద్ధరణే, ఠానాచావనేతి అత్థో. ఠానాచావనఞ్చేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. పవేసేతీతి ఠానాచావనవసేన పవేసేతి, హేట్ఠిమన్తేన ఫుట్ఠోకాసం కేసగ్గమత్తమ్పి ఉపరిమన్తేన అతిక్కామేన్తో పవేసేతీతి అత్థో.

సమగ్ఘతరన్తి అప్పగ్ఘతరం. ఉద్ధటమత్తే అవహారోతి సకభావప్పయోగస్స నిట్ఠాపితత్తా, న అత్థసాధకవసేన. ఉద్ధారే రక్ఖతి అత్తనో కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధటత్తా. ఏసేవ నయో పాతనేపి రక్ఖతీతి ఏత్థాపి. ‘‘ఉద్ధారేయేవ రక్ఖతీ’’తి ఇమినావ పాతనే న రక్ఖతీతి అత్థే సిద్ధేపి అత్థసాధకవసేన అత్థం దస్సేతుం ‘‘తం ఉద్ధరిత్వా’’తిఆది వుత్తం. సచే పన ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు పతితదణ్డకే అదస్సనం గమేతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౮), తతో అవసేసభిక్ఖూసు గతేసు ఇతరో ‘‘మయ్హం, భన్తే, దణ్డకో న పఞ్ఞాయతీ’’తి, ‘‘మయ్హమ్పి, ఆవుసో, న పఞ్ఞాయతీ’’తి, ‘‘కతమో పన, భన్తే, మయ్హం భాగో’’తి. ‘‘అయం తుయ్హం భాగో’’తి అత్తనో భాగం దస్సేతి. తస్మిం వివదిత్వా వా అవివదిత్వా వా తం గణ్హిత్వా గతే ఇతరో తస్స భాగం ఉద్ధరతి, ఉద్ధారే పారాజికం. సచేపి తేన ‘‘అహం మమ భాగం తుయ్హం న దేమి, త్వం పన అత్తనో భాగం ఞత్వా గణ్హా’’తి వుత్తేపి ‘‘నాయం మమా’’తి జానన్తోపి తస్సేవ భాగం గణ్హాతి, ఉద్ధారే పారాజికం. సచే పన ఇతరో ‘‘అయం తుయ్హం భాగో, అయం మయ్హం భాగోతి కిం ఇమినా వివాదేనా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మయ్హం వా పత్తో హోతు, తుమ్హాకం వా, యో వరభాగో, తం తుమ్హే గణ్హథా’’తి వదతి, దిన్నకం నామ గహితం హోతి, నత్థేత్థ అవహారో. సచే సో వివాదభీరుకో భిక్ఖు ‘‘యం తుయ్హం రుచ్చతి, తం గణ్హా’’తి వుత్తో అత్తనో పత్తం వరభాగం ఠపేత్వా లామకంయేవ గహేత్వా గచ్ఛతి, తతో ఇతరస్స విచినితావసేసం గణ్హన్తస్సాపి అవహారో నత్థేవ. ఏవమిమాని పఞ్చ పఞ్చకాని సమోధానేత్వా ఇమే పఞ్చవీసతి అవహారా వేదితబ్బా. నిట్ఠితో ‘‘ఆదియేయ్యా’’తి ఇమస్స పదస్స వినిచ్ఛయో. తేనాహ ‘‘ఇతి యం వుత్తం…పే… యస్సత్థో పకాసితో హోతీ’’తి.

రాజానోతి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వుత్తం, అపరాధానురూపం పన ఛేజ్జభేజ్జానుసాసకో పమాణభూతోవ ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘రాజానోతి ఇదం బిమ్బిసారంయేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. సో హి ధమ్మికరాజత్తా యథాపవేణియావ కరోతి. అఞ్ఞే పన కాకణికమత్తస్సపి సీసం ఛిన్దేయ్యుం, బహుకస్సాపి న వా కిఞ్చి కరేయ్యుం. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞే పనా’’తిఆది. హననం నామ పోథనఞ్చేవ ఛేదనఞ్చాతి ఆహ ‘‘హత్థాదీహి వా’’తిఆది. ఆదిసద్దేన పాదకసావేత్తఅడ్ఢదణ్డకానం గహణం. రజ్జుబన్ధనాదీహీతి ఆదిసద్దేన అన్దుబన్ధనసఙ్ఖలికాబన్ధనఘరబన్ధననగరబన్ధనపురిసగుత్తీనం గహణం. నీహరేయ్యున్తి రట్ఠతో నిక్ఖామేయ్యుం. చోరోసి…పే… థేనోసీతి ఏత్థ ‘‘పరిభాసేయ్యు’’న్తి పదం అజ్ఝాహరితబ్బం ఊనత్తా పదప్పయోగస్స. తేనాహ ‘‘ఇమేహి వచనేహి పరిభాసేయ్యు’’న్తి. యథారూపం పన యస్మా పాదతో పట్ఠాయ హోతి, తస్మా ‘‘పాదస్స వా పాదారహస్స వా’’తి ఆహ. పోరాణకస్స కహాపణస్స చతుత్థో భాగో పాదో, పాదం అరహతీతి పాదారహో, తస్స పాదస్స వా పాదారహస్స వా. ఏత్థ చ పాదేన కహాపణస్స చతుత్థభాగం అకప్పియభణ్డమేవ దస్సేతి, పాదారహేన పాదగ్ఘనకం కప్పియభణ్డం. ఏత్తావతా హేట్ఠిమన్తదస్సనేన సబ్బాకారేన దుతియపారాజికప్పహోనకవత్థు దస్సితం హోతీతి దట్ఠబ్బం. పోరాణకస్సాతి (సారత్థ. టీ. ౨.౮౮; వి. వి. టీ. ౧.౮౮) పోరాణసత్థానురూపం ఉప్పాదితస్స లక్ఖణసమ్పన్నస్స నీలకహాపణసదిసస్స కహాపణస్స. ఏతేన రుద్రదామకాదీని పటిక్ఖిపతి.

ఏవం అసాధారణవినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని సాధారణవినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘రాజగహే’’తిఆదిమాహ. రఞ్ఞోతి బిమ్బిసారరఞ్ఞో. మాసకో నామ పోరాణకస్స కహాపణస్స వీసతిమో భాగో. యో లోకే ‘‘మఞ్జేట్ఠీ’’తిపి వుచ్చతి. ఇదాని ఇమస్మిం అదిన్నాదానే వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘సబ్బత్థా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బత్థాతి ఊనమాసకాతిరేకమాసకపఞ్చమాసకేసు. పరిహీనాపరిహీనవసేనాతి అగ్ఘస్స పరిహీనాపరిహీనవసేన. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ఏవం వేదితబ్బో – ఇదఞ్హి అదిన్నాదానం వినిచ్ఛినన్తేన ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం సహసా అవినిచ్ఛినిత్వా పఞ్చ ఠానాని ఓలోకేతబ్బాని. యాని సన్ధాయ పోరాణా ఆహు –

‘‘వత్థుం కాలఞ్చ దేసఞ్చ, అగ్ఘం పరిభోగపఞ్చమం;

తులయిత్వా పఞ్చఠానాని, ధారేయ్యత్థం విచక్ఖణో’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨);

తత్థ చ వత్థూతి భణ్డం. అవహారకేన హి ‘‘మయా ఇదం నామ అవహట’’న్తి వుత్తేపి ఆపత్తిం అనారోపేత్వావ తం భణ్డం ససామికం వా అసామికం వాతి ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ససామికేపి సామికానం సాలయభావో వా నిరాలయభావో వా ఉపపరిక్ఖితబ్బో. సచే తేసం సాలయకాలే అవహటం, భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా ఆపత్తి కారేతబ్బా. సచే నిరాలయకాలే, న పారాజికేన కారేతబ్బో. భణ్డసామికేసు పన భణ్డం ఆహరాపేన్తేసు భణ్డం దాతబ్బం. అయమేత్థ సామీచి. ఏవం వత్థు ఓలోకేతబ్బం.

కాలోతి అవహారకాలో. తదేవ హి భణ్డం కదాచి సమగ్ఘం హోతి, కదాచి మహగ్ఘం. తస్మా తం భణ్డం యస్మిం కాలే అవహటం, తస్మింయేవ కాలే యో తస్స అగ్ఘో, తేన అగ్ఘేన ఆపత్తి కారేతబ్బా. ఏవం కాలో ఓలోకేతబ్బో.

దేసోతి అవహారదేసో. తఞ్హి భణ్డం యస్మిం దేసే అవహటం, తస్మింయేవ దేసే యో తస్స అగ్ఘో, తేన అగ్ఘేన ఆపత్తి కారేతబ్బా. భణ్డుట్ఠానదేసే హి భణ్డం సమగ్ఘం హోతి, అఞ్ఞత్థ మహగ్ఘం. ఏవం దేసో ఓలోకేతబ్బో.

అగ్ఘోతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౨) భణ్డగ్ఘో. నవభణ్డస్స హి యో అగ్ఘో, సో పచ్ఛా పరిహాయతి. యథా నవధోతో పత్తో అట్ఠ వా దస వా అగ్ఘతి, సో పచ్ఛా భిన్నో వా ఛిద్దో వా ఆణిగణ్ఠికాహతో వా అప్పగ్ఘో హోతి, తస్మా న సబ్బదా భణ్డం పకతిఅగ్ఘేనేవ కాతబ్బన్తి. ఏవం అగ్ఘో ఓలోకేతబ్బో.

పరిభోగోతి భణ్డస్స పరిభోగో. పరిభోగేనాపి హి వాసిఆదిభణ్డస్స అగ్ఘో పరిహాయతి, తస్మా ఏవం ఉపపరిక్ఖితబ్బం – సచే కోచి కస్సచి పాదగ్ఘనకం వాసిం హరతి, తత్ర వాసిసామికో పుచ్ఛితబ్బో ‘‘తయా అయం వాసి కిత్తకేన కీతా’’తి. ‘‘పాదేన, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన తే కిణిత్వావ ఠపితా, ఉదాహు తం వలఞ్జేసీ’’తి? సచే వదతి ‘‘ఏకదివసం మే దన్తకట్ఠం వా రజనఛల్లి వా పత్తపచనదారు వా ఛిన్నం, ఘంసిత్వా వా నిసితా’’తి. అథస్స పోరాణో అగ్ఘో భట్ఠోతి వేదితబ్బో. యథా చ వాసియా, ఏవం అఞ్జనియా వా అఞ్జనిసలాకాయ వా కుఞ్చికాయ వా పలాలేన వా థుసేహి వా ఇట్ఠకచుణ్ణేన వా ఏకవారం ఘంసిత్వా ధోవనమత్తేనాపి అగ్ఘో భస్సతి. తిపుమణ్డలస్స మకరదన్తచ్ఛేదనేనాపి పరిమద్దనమత్తేనాపి, ఉదకసాటికాయ సకిం నివాసనపారుపనేనాపి, పరిభోగసీసేన అంసే వా సీసే వా ఠపనమత్తేనాపి, తణ్డులాదీనం పప్ఫోటనేనాపి తతో ఏకం వా ద్వే వా అపనయనేనపి, అన్తమసో ఏకం పాసాణసక్ఖరం ఉద్ధరిత్వా ఛడ్డితమత్తేనాపి, సప్పితేలాదీనం భాజనన్తరపరివత్తనేనపి, అన్తమసో తతో మక్ఖికం వా కిపిల్లికం వా ఉద్ధరిత్వా ఛడ్డితమత్తేనపి, గుళపిణ్డకస్స మధురభావజాననత్థం నఖేన విజ్ఝిత్వా అణుమత్తం గహితమత్తేనపి అగ్ఘో భస్సతి. తస్మా యం కిఞ్చి పాదగ్ఘనకం వుత్తనయేనేవ సామికేన పరిభోగేన ఊనం కతం హోతి, న తం అవహారకో భిక్ఖు పారాజికేన కారేతబ్బోతి. ఏవం పరిభోగో ఓలోకేతబ్బో.

ఏవం ఇమాని తులయిత్వా పఞ్చ ఠానాని ధారేయ్య అత్థం విచక్ఖణో ఆపత్తిం వా అనాపత్తిం వా గరుకం వా లహుకం వా ఆపత్తిం యథాఠానే ఠపేయ్యాతి.

ఏవం తత్థ వినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని అనాపత్తిం దస్సేన్తో ‘‘సకసఞ్ఞిస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సకసఞ్ఞిస్సాతి ‘‘మయ్హం సన్తకం ఇదం భణ్డ’’న్తి ఏవం సకసఞ్ఞిస్స పరభణ్డమ్పి గణ్హతో గహణే అనాపత్తి, గహితం పన పున దాతబ్బం. సచే సామికేహి ‘‘దేహీ’’తి వుత్తో న దేతి, తేసం ధురనిక్ఖేపే పారాజికం. విస్సాసగ్గాహేతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౧) విస్సాసగ్గహణేపి అనాపత్తి. విస్సాసగ్గాహలక్ఖణం పన ఇమినా సుత్తేన జానితబ్బం –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స విస్సాసం గహేతుం, సన్దిట్ఠో చ హోతి, సమ్భత్తో చ ఆలపితో చ జీవతి చ జానాతి చ ‘గహితే మే అత్తమనో’’’తి (మహావ. ౩౫౬).

తత్థ సన్దిట్ఠోతి దిట్ఠమత్తకమిత్తో. సమ్భత్తోతి దళ్హమిత్తో. ఆలపితోతి ‘‘మమ సన్తకం యం ఇచ్ఛసి, తం గణ్హేయ్యాసి, ఆపుచ్ఛిత్వా గహణే కారణం నత్థీ’’తి వుత్తో. జీవతీతి అనుట్ఠానసేయ్యాయ సయితోపి యావ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదం న పాపుణాతి. గహితే చ అత్తమనోతి గహితే తుట్ఠచిత్తో. ఏవరూపస్స సన్తకం ‘‘గహితే మే అత్తమనో భవిస్సతీ’’తి జానన్తేన గహేతుం వట్టతి. అనవసేసపరియాదానవసేన చేతాని పఞ్చఙ్గాని వుత్తాని. విస్సాసగ్గాహో పన తీహి అఙ్గేహి రుహతి. కథం? సన్దిట్ఠో, జీవతి, గహితే అత్తమనో, సమ్భత్తో, జీవతి, గహితే అత్తమనో, ఆలపితో, జీవతి, గహితే అత్తమనోతి ఏవం.

యో పన జీవతి, న చ గహితే అత్తమనో హోతి, తస్స సన్తకం విస్సాసభావేన గహితమ్పి పున దాతబ్బం. దదన్తేన చ మతకధనం తావ యే తస్స ధనే ఇస్సరా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా, తేసం దాతబ్బం. అనత్తమనస్స సన్తకం తస్సేవ దాతబ్బం. యో పన పఠమంయేవ ‘‘సుట్ఠు కతం తయా మమ సన్తకం గణ్హన్తేనా’’తి వచీభేదేన వా చిత్తుప్పాదమత్తేన వా అనుమోదిత్వా పచ్ఛా కేనచి కారణేన కుపితో, సో పచ్చాహరాపేతుం న లభతి. యో చ అదాతుకామో, చిత్తేన పన అధివాసేతి, న కిఞ్చి వదతి, సోపి పున పచ్చాహరాపేతుం న లభతి. యో పన ‘‘మయా తుమ్హాకం సన్తకం గహిత’’న్తి వా ‘‘పరిభుత్త’’న్తి వా వుత్తో గహితం వా హోతు, పరిభుత్తం వా, ‘‘మయా పన తం కేనచిదేవ కరణీయేన ఠపితం, పాకతికం కాతుం వట్టతీ’’తి వదతి, అయం పచ్చాహరాపేతుం లభతి.

తావకాలికేతి ‘‘పటిదస్సామి పటికరిస్సామీ’’తి ఏవం గణ్హన్తస్స తావకాలికేపి గహణే అనాపత్తి. గహితం పన సచే భణ్డసామికో పుగ్గలో వా గణో వా ‘‘తుయ్హేవేతం హోతూ’’తి అనుజానాతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే అనుజానాతి, ఆహరాపేన్తే దాతబ్బం. సఙ్ఘసన్తకం పన పటిదాతుమేవ వట్టతి.

పేతపరిగ్గహేతి ఏత్థ పన పేత్తివిసయే ఉపపన్నాపి, కాలం కత్వా తస్మింయేవ అత్తభావే నిబ్బత్తాపి, చాతుమహారాజికాదయో దేవాపి సబ్బే ‘‘పేతా’’త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతా, తేసం పరిగ్గహే అనాపత్తి. దేవతాయ పన ఉద్దిస్స బలికమ్మం కరోన్తేహి రుక్ఖాదీసు లగ్గితసాటకే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తఞ్చ ఖో ఆరక్ఖకేహి అపరిగ్గహితే, పరిగ్గహితం పన గహేతుం న వట్టతి (సారత్థ. టీ. ౨.౧౩౧).

తిరచ్ఛానగతపరిగ్గహేతి నాగసుపణ్ణాదీనం తిరచ్ఛానగతానం పరిగ్గహే. సచేపి హి దేవో వా నాగసుపణ్ణో వా మనుస్సరూపేన ఆపణం పసారేతి, తతో చస్స సన్తకం కోచి దిబ్బచక్ఖుకో భిక్ఖు తం ఞత్వా గహేత్వా గచ్ఛతి, వట్టతి.

పంసుకూలసఞ్ఞిస్సాతి ‘‘అసామికం ఇదం పంసుకూల’’న్తి ఏవసఞ్ఞిస్సాపి గహణే అనాపత్తి. సచే పన తం ససామికం హోతి, ఆహరాపేన్తే దాతబ్బం. ఉమ్మత్తకాదీని పుబ్బే వుత్తప్పకారానేవ. ఆదికమ్మికో పనేత్థ ధనియో. అవసేసానం పన రజకభణ్డికాదిచోరానం ఛబ్బగ్గియాదీనం ఆపత్తియేవ.

సచిత్తకేహి తీహి సముట్ఠానేహి ఇదం సముట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘అదిన్నాదానసముట్ఠాన’’న్తి. తథా హి సాహత్థికం కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి. ఆణత్తికం వాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి. సాహత్తికాణత్తికం కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, తఞ్చ ఖో ‘‘భారియమిదం, త్వం ఏకపస్సం గణ్హ, అహం ఏకపస్స’’న్తి సంవిధాయ ఉభయేసం పయోగేన ఏకస్స వత్థునో ఠానాచావనే లబ్భతి. ‘‘కాయవచీకమ్మ’’న్తి అవచనం పన కాయవాచానం ఈదిసే ఠానే అఙ్గమత్తత్తా. యాయ పన చేతనాయ సముట్ఠాపితో పయోగో సాహత్థికో వా ఆణత్తికో వా పధానభావేన ఠానాచావనం సాధేతి, తస్సా వసేన ఆపత్తి కారేతబ్బా. అఞ్ఞథా సాహత్థికం వా ఆణత్తికస్స అఙ్గం న హోతి, ఆణత్తికం వా సాహత్థికస్సాతి ఇదం విరుజ్ఝతి. ‘‘అదిన్నం ఆదియామీ’’తి సఞ్ఞాయ అభావేన ముచ్చనతో సఞ్ఞావిమోక్ఖం. కాయేన కతం కమ్మం కాయకమ్మం, కాయద్వారేన కతన్తి అత్థో. వచీకమ్మన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తుట్ఠో వా భీతో వా మజ్ఝత్తో వా నం ఆపజ్జతీతి తివేదనం. సేసం పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

దుతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియపారాజికవణ్ణనా

సన్తి సహత్థే ఉపసగ్గో. తేన సద్ధిం ఉస్సుక్కవచనమేతం ‘‘సఞ్చిచ్చా’’తి ఆహ ‘‘సఞ్చేతేత్వా’’తిఆది. ఉస్సుక్కవచనన్తి ఏత్థ ఉస్సుక్కవచనం (సారత్థ. టీ. ౨.౧౭౨) నామ పుబ్బకాలకిరియావచనం. అయఞ్హి సమానకత్తుకేసు పుబ్బాపరకాలకిరియావచనేసు పుబ్బకాలకిరియావచనస్స నిరుత్తివోహారో. ఇదాని ‘‘సద్ధిం చేతేత్వా’’తి ఇమినా సఙ్ఖేపేన వుత్తమేవత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘పాణో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘పాణో’’తి సఞ్ఞాయ సద్ధింయేవాతి ‘‘పాణో’’తి సఞ్ఞం అవిజహిత్వా ఏవ, ‘‘పాణో’’తి సఞ్ఞుప్పత్తియా అనన్తరన్తి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా కథం ఏకక్ఖణే ఏకస్స చిత్తస్స ఉభయారమ్మణభావోతి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసాతి దట్ఠబ్బం. కేచి పన ‘‘ఞాతపరిఞ్ఞాయ దిట్ఠసభావేసు ధమ్మేసు తీరణపరిఞ్ఞాయ తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా (సారత్థ. టీ. ౨.౧౭౨) ‘రూపం అనిచ్చ’న్తిఆదినా సభావేన సద్ధిం ఏకక్ఖణే అనిచ్చాదిలక్ఖణజాననం వియ ‘పాణో’తి సఞ్ఞాయ సద్ధింయేవ ‘వధామి న’న్తి జానాతీ’’తి వదన్తి. అపరే పన ఆచరియా తత్థాపి ఏవం న కథేన్తి. ఏత్థ చ మనుస్సవిగ్గహో’’తి అవత్వా ‘‘పాణో’’తి వచనం ‘‘మనుస్సో అయ’’న్తి అజానిత్వా కేవలం సత్తసఞ్ఞాయ ఘాతేన్తస్సాపి పారాజికభావదస్సనత్థం వుత్తం. చేతేత్వాతి చిన్తేత్వా. పకప్పేత్వాతి అభివిచారేత్వా, సన్నిట్ఠానం కరిత్వాతి అత్థో.

ఇదాని మనుస్సఅత్తభావం ఆదితో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘మనుస్సవిగ్గహ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ కలలతో పట్ఠాయాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సద్ధిం ఉప్పన్నకలలరూపతో పట్ఠాయ. కలలరూపం నామ ఇత్థిపురిసానం కాయవత్థుభావదసకవసేన సమతింస రూపాని, నపుంసకానం కాయవత్థుదసకవసేన వీసతి. తత్థ ఇత్థిపురిసానం కలలరూపం జాతిఉణ్ణాయ ఏకేన అంసునా ఉద్ధటతేలబిన్దుమత్తం హోతి అచ్ఛం విప్పసన్నం. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం –

‘‘తిలతేలస్స యథా బిన్దు, సప్పిమణ్డో అనావిలో;

ఏవంవణ్ణప్పటిభాగం, ‘కలల’న్తి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౫; విభ. అట్ఠ. ౨౬; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౭౨);

ఏవం పరిత్తకం వత్థుం ఆదిం కత్వా యావ మరణకాలా ఏత్థన్తరే అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిప్పత్తో అత్తభావో మనుస్సవిగ్గహో నామాతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ యేభుయ్యవసేనేవ వుత్తం. ఓపపాతికసంసేదజాపి హి మనుస్సా పారాజికవత్థుయేవ. కలలకాలేపీతి పఠమసత్తాహేపి. తత్థ హి సన్తతివసేన పవత్తమానం కలలసఙ్ఖాతం అత్తభావం జీవితా వోరోపేతుం సక్కా, న పన సబ్బపఠమం కలలరూపం. పటిసన్ధిచిత్తేన హి సద్ధిం తింస కమ్మజరూపాని నిబ్బత్తన్తి. తేసు పన ఠితేసుయేవ సోళస భవఙ్గచిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి. ఏతస్మిం అన్తరే గహితపటిసన్ధికస్స దారకస్స వా మాతుయా వా పనస్స అన్తరాయో నత్థి. అయఞ్హి మరణస్స అనోకాసో నామ. భేసజ్జసమ్పదానేనాతి గబ్భపాతనభేసజ్జదానేన. తతో వా ఉద్ధమ్పీతి అబ్బుదపేసికాలాదీసుపి. జీవితా వియోజేయ్యాతి సన్తతివికోపనవసేన జీవితిన్ద్రియతో అపనేయ్య.

ఇమస్స పనత్థస్సాతి ‘‘సఞ్చిచ్చ మనుస్సవిగ్గహం జీవితా వోరోపేయ్యా’’తి (పారా. ౧౭౧) ఇమస్స అత్థస్స. ఆవిభావత్థన్తి పకాసనత్థం. పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో, పాణవధో పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. సత్తోతి ఖన్ధసన్తానో. తత్థ హి సత్తపఞ్ఞత్తి. జీవితిన్ద్రియన్తి రూపారూపజీవితిన్ద్రియం. రూపజీవితిన్ద్రియే హి వికోపితే ఇతరమ్పి తంసమ్బన్ధతాయ వినస్సతీతి. యాయ చేతనాయాతి తస్మిం పాణే పాణసఞ్ఞినో కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తాయ యాయ చేతనాయ. మనోద్వారే పన పవత్తాయ వధకచేతనాయ పాణాతిపాతభావో నత్థి. సా చేతనాతి సా జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా. ఇదం వుత్తం హోతి – యాయ చేతనాయ పవత్తమానస్స జీవితిన్ద్రియస్స నిస్సయభూతేసు మహాభూతేసు ఉపక్కమకరణహేతు తంమహాభూతపచ్చయా ఉప్పజ్జనకమహాభూతా నుప్పజ్జిస్సన్తి (సారత్థ. టీ. ౨.౧౭౨), సా తాదిసపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పాణాతిపాతో. లద్ధూపక్కమాని హి మహాభూతాని ఇతరభూతాని వియ న విసదానీతి సమానజాతికానం కారణం న హోన్తీతి.

పాణాతిపాతో అస్స అత్థీతి పాణాతిపాతీ. సంసగ్గే అయమీకారో. తేనాహ ‘‘వుత్తచేతనాయ సమఙ్గిపుగ్గలో’’తి. సకో హత్థో సహత్థో, తేన నిబ్బత్తో పయోగో సాహత్థికో. నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో, సోవ నిస్సగ్గియో. ఏవం ఆణత్తికో. విజ్జామయో మన్తపరిజప్పనయోగో. ఇద్ధిమయో కమ్మవిపాకజిద్ధిమయో.

ఇదాని యథావుత్తేయేవ ఛ పయోగే విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు ఛసు పయోగేసు. సాహత్థికోతి ఏత్థ హత్థో ఉపలక్ఖణభావేన గహితోతి ఆహ ‘‘కాయేన వా’’తిఆది. తత్థ కాయేనాతి హత్థేన వా పాదేన వా ముట్ఠినా వా జాణునా వా యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన. కాయేకదేసో హేత్థ హత్థాదికాయో అవయవే సముదాయోపచారో యథా ‘‘గామో దడ్ఢో’’తి. కాయప్పటిబద్ధేనాతి కాయతో అమోచితేన అసిఆదినా పహరణేన. పహరణన్తి కాయవిఞ్ఞత్తిసహితాయ వధకచేతనాయ అధిప్పేతత్థసాధనం. కాయేన వా సత్తిఆదీనం, కాయప్పటిబద్ధేన వా ఉసుయన్తపాసాణాదీనం నిస్సజ్జనన్తి యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. తత్థాతి తేసు సాహత్థికనిస్సగ్గియేసు. ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదతోతి ఉద్దిసిత్వా చ అనుద్దిసిత్వా చ పవత్తిభేదేన. ఉద్దిసనం ఉద్దిసో, సో ఏతస్స అత్థీతి ఉద్దిసకో, పయోగో, తస్మిం. బజ్ఝతి ఏతేనాతి బద్ధో, కమ్మమేవ బద్ధో కమ్మబద్ధో, పాణాతిపాతోతి అత్థో. అథ వా బన్ధనం బద్ధో, కమ్మునా బద్ధో కమ్మబద్ధో, సో అస్స హోతి, పాణాతిపాతకమ్మమస్స సిద్ధన్తి వుత్తం హోతి. ఉభయత్థాపీతి ఉద్దిసకే, అనుద్దిసకే చాతి ద్వీసుపి. పచ్ఛా వా తేనేవ రోగేన మరతూతి యోజనా. పహరితక్ఖణేయేవాతి మరణాయ పహోనకప్పహారస్స లద్ధక్ఖణేయేవ కమ్మబద్ధో. యది అవస్సం తేన మరతీతి అధిప్పాయో. సచే పన మరణాధిప్పాయేన పహారం దత్వా తేన అమతస్స పున అఞ్ఞేన చిత్తేన పహారే దిన్నే పచ్ఛాపి పఠమప్పహారేనేవ మరతి, తదావ కమ్మబద్ధో. అథ దుతియపహారేన మరతి, నత్థి పాణాతిపాతో. ఉభయేహి మతేపి పఠమప్పహారేనేవ కమ్మబద్ధో, ఉభయేహిపి అమతే నేవత్తి పాణాతిపాతో. ఏస నయో బహూహిపి ఏకస్స పహారే దిన్నే. తత్రాపి హి యస్స పహారేన మరతి, తస్సేవ కమ్మబద్ధోతి. ఆణాపనం నామ వచీవిఞ్ఞత్తిసహితాయ వధకచేతనాయ అధిప్పేతత్థసాధనం.

ఇదాని ఇమస్మిం ఆణత్తికపయోగే సఙ్కేతవిసఙ్కేతభావజాననత్థం ఛబ్బిధం నియమం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తస్మిం ఆణత్తికపయోగే. ఆణత్తినియామకాతి ఆణత్తికపయోగసాధికా. ఏతేసు హి అవిరజ్ఝితేసుయేవ ఆణత్తికపయోగో హోతి, న అఞ్ఞథాతి.