౧. లసుణవగ్గో

౧. లసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘లసుణ’’న్తి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వుత్తం, తథాపి మగధేసు జాతం లసుణమేవ ఇధాధిప్పేతం, తమ్పి భణ్డికలసుణమేవాతి ఆహ మగధరట్ఠే జాత’’న్తిఆది.

భణ్డికలసుణన్తి పోట్టలికలసుణమేవ, సమ్పుణ్ణమిఞ్జానమేతం అధివచనం. తేనాహ ‘‘న ఏకద్వితిమిఞ్జక’’న్తి. అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారేతి (పాచి. అట్ఠ. ౭౯౫) ఏత్థ సచే ద్వే తయో భణ్డికే ఏకతోయేవ సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరతి, ఏకం పాచిత్తియం. భఞ్జిత్వా ఏకేకమిఞ్జకం ఖాదన్తియా పన పయోగగణనాయ పాచిత్తియాని.

పలణ్డుకాదీనం వణ్ణేన వా మిఞ్జాయ వా నానాత్తం వేదితబ్బం – వణ్ణేన తావ పలణ్డుకో నామ పణ్డువణ్ణో హోతి, భఞ్జనకో లోహితవణ్ణో, హరితకో హరితపణ్ణవణ్ణో. మిఞ్జాయ పన పలణ్డుకస్స ఏకా మిఞ్జా హోతి, భఞ్జనకస్స ద్వే, హరితకస్స తిస్సో. చాపలసుణో అమిఞ్జకో. అఙ్కురమత్తమేవ హి తస్స హోతి. మహాపచ్చరియాదీసు పన ‘‘పలణ్డుకస్స తీణి మిఞ్జాని, భఞ్జనకస్స ద్వే, హరితకస్స ఏక’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౭౯౭) వుత్తం. ఏతే పలణ్డుకాదయో సభావేనేవ వట్టన్తి. సూపసమ్పాకాదీసు పన మాగధకమ్పి వట్టతి. తఞ్హి పచ్చమానేసు ముగ్గసూపాదీసు వా మచ్ఛమంసవికతియా వా తేలే వా బదరసాళవాదీసు వా అమ్బిలసాకాదీసు వా ఉత్తరిభఙ్గేసు వా యత్థ కత్థచి అన్తమసో యాగుభత్తేపి పక్ఖిత్తం వట్టతి. బదరసాళవం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౭౯౩-౭౯౭) నామ బదరఫలాని సుక్ఖాపేత్వా చుణ్ణేత్వా కత్తబ్బా ఖాదనీయవికతి.

లసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సమ్బాధలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘పటిచ్ఛన్నోకాసే’’తి ఏతస్స విభాగదస్సనత్థం ‘‘ఉపకచ్ఛకేసు చ ముత్తకరణే చాతి అత్థో’’తి వుత్తం.

ఆబాధపచ్చయాతి కణ్డుకచ్ఛుఆదిఆబాధపచ్చయా సంహరాపేన్తియా అనాపత్తి. ‘‘భిక్ఖుస్స ఏత్థ చ లసుణే చ దుక్కట’’న్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౮౦౦) పోరాణా.

సమ్బాధలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తలఘాతకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తలఘాతకేతి మత్థకే పహారదానే, తఞ్చ ఖో తలం ‘‘ముత్తకరణే పహారం దేతీ’’తి (పాచి. ౮౦౪) పదభాజనియంవుత్తత్తా ‘‘ముత్తకరణస్సా’’తి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘ముత్తకరణస్స తలఘాతనే’’తి. పురిమనయేనేవ సాణత్తికన్తి అత్తనో అత్థాయ అఞ్ఞం ఆణాపేన్తియా సాణత్తికం.

తలఘాతకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. జతుమట్ఠకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

వత్థువసేనేతం వుత్తన్తి ‘‘జతుమట్ఠకే’’తి ఏతం నిదానవసేన ఉప్పన్నస్స వత్థునో వసేనేవ వుత్తం. యం కిఞ్చి పన దణ్డకం పవేసేన్తియా ఆపత్తియేవ. తేనాహ ‘‘కామరాగేన పనా’’తిఆది.

జతుమట్ఠకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉదకసుద్ధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఆదాతబ్బన్తి పవేసేతబ్బం. అగ్గపబ్బన్తి కేసగ్గమత్తమ్పి అగ్గపబ్బం. తతియం పబ్బం పవేసేతీతి కేసగ్గమత్తమ్పి తతియం పబ్బం పవేసేతి. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం (పాచి. అట్ఠ. ౮౧౨) ‘‘గమ్భీరతో ద్విన్నం పబ్బానం ఉపరి కేసగ్గమత్తమ్పి పవేసేన్తియా పాచిత్తియ’’న్తి.

అతిగమ్భీరం ఉదకసుద్ధికం ఆదియనవత్థుస్మిన్తి అతిఅన్తో పవేసేత్వా ఉదకధోవనకరణవత్థుస్మిం. ఉదకసుద్ధిపచ్చయేన (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౮౧౨) పన సతిపి ఫస్సస్సాదియనే యథావుత్తపరిచ్ఛేదే అనాపత్తి.

ఉదకసుద్ధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉపతిట్ఠనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తక్కాదీసు వా అఞ్ఞతరేనాతి తక్కదధిమత్థురసఖీరాదీసు అఞ్ఞతరేన. యాయ కాయచి బీజనియాతి అన్తమసో చీవరకణ్ణం ఉపాదాయ యాయ కాయచి బీజనియా.

ఇమం పివథాతి ఇమం పానీయం వా సూపాదిం వా పివథ. ఇమినా బీజథాతి ఇమినా తాలవణ్టేన బీజథ. దాపేన్తియాతి అఞ్ఞేన ఉభయమ్పి దాపేన్తియా.

ఉపతిట్ఠనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఆమకధఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తస్మాతి యస్మా విఞ్ఞత్తి చేవ భోజనఞ్చ పమాణం, తస్మా. న కేవలఞ్చేత్థ పటిగ్గహణేయేవ దుక్కటం హోతి, పటిగ్గణ్హిత్వా పన అరఞ్ఞతో ఆహరణేపి సుక్ఖాపనేపి వద్దలిదివసే భజ్జనత్థాయ ఉద్ధనసజ్జనేపి కపల్లసజ్జనేపి దబ్బిసజ్జనేపి దారూని ఆదాయ అగ్గికరణేపి కపల్లమ్హి ధఞ్ఞపక్ఖిపనేపి దబ్బియా సఙ్ఘట్టనేసుపి కోట్టనత్థం ఉదుక్ఖలముసలాదిసజ్జనేసుపి కోట్టనపప్ఫోటనధోవనాదీసుపి యావ ముఖే ఠపేత్వా అజ్ఝోహరణత్థం దన్తేహి సఙ్ఖాదతి, తావ సబ్బప్పయోగేసు దుక్కటానీతి ఆహ ‘‘పటిగ్గహణతో పట్ఠాయ యావ దన్తేహి సంఖాదనం, తావ పుబ్బప్పయోగేసు దుక్కటానీ’’తి.

ఆమకధఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తిరోకుట్టేతి ఘరకుట్టస్స పరభాగే. తిరోపాకారేతి పరిక్ఖేపపాకారస్స తిరోభాగే, తే చ ఖో కుట్టపాకారా ఇట్ఠకసిలదారూనం వసేన తిప్పకారాతి ఆహ ‘‘యస్స కస్సచి కుట్టస్స వా పాకారస్స వా పరతో’’తి. సబ్బానిపేతాని ఏకతో ఛడ్డేన్తియాతి ఏతాని చత్తారిపి వత్థూని ఏకతో ఛడ్డేన్తియా. పాటేక్కం పన ఛడ్డేన్తియా వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. ఆణత్తియమ్పి ఏసేవ నయో.

భిక్ఖుస్స దుక్కటన్తి భిక్ఖుస్స సబ్బత్థ దుక్కటం.

పఠమఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భిక్ఖునియాపీతి పి-సద్దేన భిక్ఖుం సముచ్చినోతి. అనిక్ఖిత్తబీజేసు (పాచి. అట్ఠ. ౮౩౦) పన ఖేత్తేసు కోణాదీసు వా అసఞ్జాతరోపిమేసు ఖేత్తమరియాదాదీసు వా ఛడ్డేతుం వట్టతి. మనుస్సానం కచవరఛడ్డనట్ఠానేపి వట్టతియేవ. ఛడ్డితఖేత్తేతి మనుస్సేసు సస్సం ఉద్ధరిత్వా గతేసు ఛడ్డితఖేత్తం నామ హోతి, తత్థ వట్టతి. యత్థ పన ‘‘లాయితమ్పి పుబ్బణ్ణాది పున ఉట్ఠహిస్సతీ’’తి రక్ఖన్తి, తత్థ యథావత్థుకమేవ. సామికే అపలోకేత్వాతి ఏత్థ ఖేత్తపాలకా, ఆరామాదిగోపకా చ సామికావ. ఇమినా చ సఙ్ఘసన్తకే భిక్ఖుస్స ఛడ్డేతుం వట్టతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా, న భిక్ఖునీనం. భిక్ఖునీనం పన అత్తనో సన్తకే భిక్ఖుసన్తకే వుత్తనయేనేవ వట్టతీతి దస్సేతి, ఏవం సన్తేపి సారుప్పవసేన కాతబ్బం.

దుతియఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నచ్చగీతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నచ్చన్తి నటాదయో వా నచ్చన్తు, సోణ్డా వా అన్తమసో మోరసువమక్కటాదయోపి, సబ్బమేతం నచ్చమేవ. తేనాహ ‘‘నచ్చన్తి అన్తమసో మోరనచ్చమ్పీ’’తి. గీతన్తి నటాదీనం వా గీతం హోతు, అరియానం పరినిబ్బానకాలే రతనత్తయగుణూపసంహితం సాధుకీళితగీతం వా, అన్తమసో ‘‘దన్తగీతమ్పి గాయిస్సామా’’తి పుబ్బభాగే ఓకూజన్తా కరోన్తి, సబ్బమేతం గీతమేవ. తేనాహ ‘‘గీతన్తి అన్తమసో ధమ్మభాణకగీతమ్పీ’’తి. తత్థ ధమ్మభాణకగీతం నామ అసఞ్ఞతభిక్ఖూనం తం తం వత్తం భిన్దిత్వా అతిదీఘం కత్వా గీతస్సరేన ధమ్మభణనం, తమ్పి నేవ భిక్ఖునో, న భిక్ఖునీనం వట్టతి. తథా హి వుత్తం పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకట్ఠకథాయ (ఖు. పా. అట్ఠ. ౨.పచ్ఛిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘ధమ్మూపసంహితం గీతం వట్టతి, గీతూపసంహితో పన ధమ్మో న వట్టతీ’’తి. తస్మా ధమ్మం భణన్తేన జాతకవత్తాదిం తం తం వత్తం అవినాసేత్వా చతురస్సేన (చూళవ. అట్ఠ. ౨౪౯) వత్తేన పరిమణ్డలాని పదబ్యఞ్జనాని దస్సేతబ్బాని. వాదితన్తి తన్తిబద్ధాదివాదనీయభణ్డవాదితం వా హోతు, కుటభేరివాదితం వా అన్తమసో ఉదకభేరివాదితమ్పి, సబ్బమేవేతం వాదితమేవ. తేనాహ ‘‘వాదితన్తి అన్తమసో ఉదకభేరివాదిత’’న్తి. యం పన నిట్ఠుభన్తీ వా సాసఙ్కే వా ఠితా అచ్ఛరికం వా ఫోటేతి, పాణిం వా పహరతి, తత్థ అనాపత్తి. దస్సనేన చేత్థ సవనమ్పి సఙ్గహితం విరూపేకసేసనయేన. ఆలోచనసభావతాయ వా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం సవనకిరియాయపి దస్సనసఙ్ఖేపసబ్భావతో ‘‘దస్సనాయ’’ఇచ్చేవ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతేసు యం కిఞ్చి దస్సనాయ గచ్ఛన్తియా’’తి. యత్థ ఠితాతి ఏవం గన్త్వా యస్మిం పదేసే ఠితా.

నను చ సయంనచ్చనాదీసు పాచిత్తియం పాళియం న వుత్తం, అథ కథం గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్త’’న్తి, ఇమినా పాళియం అవుత్తేపి అట్ఠకథాపమాణేన గహేతబ్బన్తి దస్సేతి. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి పన మాతికాగతపాచిత్తియస్సేవ వసేన వుత్తం, సబ్బేసం వసేన పన ఛసముట్ఠానన్తి గహేతబ్బం. ‘‘ఆరామే ఠత్వా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం సేసఇరియాపథేహి యుత్తాయ పస్సన్తియా అనాపత్తియా ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఇతరథా హి నిసిన్నాపి పస్సితుం న లభేయ్య. ‘‘పస్సిస్సామీ’’తి విహారతో విహారం గచ్ఛన్తియా ఆపత్తియేవ. ఆసనసాలాయ నిసిన్నా పస్సతి, అనాపత్తి, ‘‘పస్సిస్సామీ’’తి ఉట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తియా ఆపత్తి. వీథియం ఠత్వా గీవం పరివత్తేత్వా పస్సన్తియాపి ఆపత్తియేవ. భిక్ఖుస్సాపి ఏసేవ నయో, ఆపత్తిభేదోవ నానం.

నచ్చగీతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

లసుణవగ్గో పఠమో.