పాచిత్తియకణ్డం
౧. లసుణవగ్గో
౧. లసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘లసుణ’’న్తి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వుత్తం, తథాపి మగధేసు జాతం లసుణమేవ ఇధాధిప్పేతం, తమ్పి భణ్డికలసుణమేవాతి ఆహ మగధరట్ఠే జాత’’న్తిఆది.
భణ్డికలసుణన్తి పోట్టలికలసుణమేవ, సమ్పుణ్ణమిఞ్జానమేతం అధివచనం. తేనాహ ‘‘న ఏకద్వితిమిఞ్జక’’న్తి. అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారేతి (పాచి. అట్ఠ. ౭౯౫) ఏత్థ సచే ద్వే తయో భణ్డికే ఏకతోయేవ సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరతి, ఏకం పాచిత్తియం. భఞ్జిత్వా ఏకేకమిఞ్జకం ఖాదన్తియా పన పయోగగణనాయ పాచిత్తియాని.
పలణ్డుకాదీనం వణ్ణేన వా మిఞ్జాయ వా నానాత్తం వేదితబ్బం – వణ్ణేన తావ పలణ్డుకో నామ పణ్డువణ్ణో హోతి, భఞ్జనకో లోహితవణ్ణో, హరితకో హరితపణ్ణవణ్ణో. మిఞ్జాయ పన పలణ్డుకస్స ఏకా మిఞ్జా హోతి, భఞ్జనకస్స ద్వే, హరితకస్స తిస్సో. చాపలసుణో అమిఞ్జకో. అఙ్కురమత్తమేవ హి తస్స హోతి. మహాపచ్చరియాదీసు పన ‘‘పలణ్డుకస్స తీణి మిఞ్జాని, భఞ్జనకస్స ద్వే, హరితకస్స ఏక’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౭౯౭) వుత్తం. ఏతే పలణ్డుకాదయో సభావేనేవ వట్టన్తి. సూపసమ్పాకాదీసు పన మాగధకమ్పి వట్టతి. తఞ్హి పచ్చమానేసు ముగ్గసూపాదీసు వా మచ్ఛమంసవికతియా వా తేలే వా బదరసాళవాదీసు వా అమ్బిలసాకాదీసు వా ఉత్తరిభఙ్గేసు వా యత్థ కత్థచి అన్తమసో యాగుభత్తేపి పక్ఖిత్తం వట్టతి. బదరసాళవం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౭౯౩-౭౯౭) నామ బదరఫలాని సుక్ఖాపేత్వా చుణ్ణేత్వా కత్తబ్బా ఖాదనీయవికతి.
లసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సమ్బాధలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘పటిచ్ఛన్నోకాసే’’తి ఏతస్స విభాగదస్సనత్థం ‘‘ఉపకచ్ఛకేసు చ ముత్తకరణే చాతి అత్థో’’తి వుత్తం.
ఆబాధపచ్చయాతి కణ్డుకచ్ఛుఆదిఆబాధపచ్చయా సంహరాపేన్తియా అనాపత్తి. ‘‘భిక్ఖుస్స ఏత్థ చ లసుణే చ దుక్కట’’న్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౮౦౦) పోరాణా.
సమ్బాధలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తలఘాతకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తలఘాతకేతి మత్థకే పహారదానే, తఞ్చ ఖో తలం ‘‘ముత్తకరణే పహారం దేతీ’’తి (పాచి. ౮౦౪) పదభాజనియంవుత్తత్తా ‘‘ముత్తకరణస్సా’’తి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘ముత్తకరణస్స తలఘాతనే’’తి. పురిమనయేనేవ సాణత్తికన్తి అత్తనో అత్థాయ అఞ్ఞం ఆణాపేన్తియా సాణత్తికం.
తలఘాతకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. జతుమట్ఠకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
వత్థువసేనేతం వుత్తన్తి ‘‘జతుమట్ఠకే’’తి ఏతం నిదానవసేన ఉప్పన్నస్స వత్థునో వసేనేవ వుత్తం. యం కిఞ్చి పన దణ్డకం పవేసేన్తియా ఆపత్తియేవ. తేనాహ ‘‘కామరాగేన పనా’’తిఆది.
జతుమట్ఠకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. ఉదకసుద్ధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఆదాతబ్బన్తి పవేసేతబ్బం. అగ్గపబ్బన్తి కేసగ్గమత్తమ్పి అగ్గపబ్బం. తతియం పబ్బం పవేసేతీతి కేసగ్గమత్తమ్పి తతియం పబ్బం పవేసేతి. వుత్తఞ్హేతం సమన్తపాసాదికాయం (పాచి. అట్ఠ. ౮౧౨) ‘‘గమ్భీరతో ద్విన్నం పబ్బానం ఉపరి కేసగ్గమత్తమ్పి పవేసేన్తియా పాచిత్తియ’’న్తి.
అతిగమ్భీరం ఉదకసుద్ధికం ఆదియనవత్థుస్మిన్తి అతిఅన్తో పవేసేత్వా ఉదకధోవనకరణవత్థుస్మిం. ఉదకసుద్ధిపచ్చయేన (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౮౧౨) పన సతిపి ఫస్సస్సాదియనే యథావుత్తపరిచ్ఛేదే అనాపత్తి.
ఉదకసుద్ధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఉపతిట్ఠనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తక్కాదీసు వా అఞ్ఞతరేనాతి తక్కదధిమత్థురసఖీరాదీసు అఞ్ఞతరేన. యాయ కాయచి బీజనియాతి అన్తమసో చీవరకణ్ణం ఉపాదాయ యాయ కాయచి బీజనియా.
ఇమం పివథాతి ఇమం పానీయం వా సూపాదిం వా పివథ. ఇమినా బీజథాతి ఇమినా తాలవణ్టేన బీజథ. దాపేన్తియాతి అఞ్ఞేన ఉభయమ్పి దాపేన్తియా.
ఉపతిట్ఠనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఆమకధఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తస్మాతి యస్మా విఞ్ఞత్తి చేవ భోజనఞ్చ పమాణం, తస్మా. న కేవలఞ్చేత్థ పటిగ్గహణేయేవ దుక్కటం హోతి, పటిగ్గణ్హిత్వా పన అరఞ్ఞతో ఆహరణేపి సుక్ఖాపనేపి వద్దలిదివసే భజ్జనత్థాయ ఉద్ధనసజ్జనేపి కపల్లసజ్జనేపి దబ్బిసజ్జనేపి దారూని ఆదాయ అగ్గికరణేపి కపల్లమ్హి ధఞ్ఞపక్ఖిపనేపి దబ్బియా సఙ్ఘట్టనేసుపి కోట్టనత్థం ఉదుక్ఖలముసలాదిసజ్జనేసుపి కోట్టనపప్ఫోటనధోవనాదీసుపి యావ ముఖే ఠపేత్వా అజ్ఝోహరణత్థం దన్తేహి సఙ్ఖాదతి, తావ సబ్బప్పయోగేసు దుక్కటానీతి ఆహ ‘‘పటిగ్గహణతో పట్ఠాయ యావ దన్తేహి సంఖాదనం, తావ పుబ్బప్పయోగేసు దుక్కటానీ’’తి.
ఆమకధఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పఠమఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తిరోకుట్టేతి ఘరకుట్టస్స పరభాగే. తిరోపాకారేతి పరిక్ఖేపపాకారస్స తిరోభాగే, తే చ ఖో కుట్టపాకారా ఇట్ఠకసిలదారూనం వసేన తిప్పకారాతి ఆహ ‘‘యస్స కస్సచి కుట్టస్స వా పాకారస్స వా పరతో’’తి. సబ్బానిపేతాని ఏకతో ఛడ్డేన్తియాతి ఏతాని చత్తారిపి వత్థూని ఏకతో ఛడ్డేన్తియా. పాటేక్కం పన ఛడ్డేన్తియా వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. ఆణత్తియమ్పి ఏసేవ నయో.
భిక్ఖుస్స దుక్కటన్తి భిక్ఖుస్స సబ్బత్థ దుక్కటం.
పఠమఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుతియఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
భిక్ఖునియాపీతి పి-సద్దేన భిక్ఖుం సముచ్చినోతి. అనిక్ఖిత్తబీజేసు (పాచి. అట్ఠ. ౮౩౦) పన ఖేత్తేసు కోణాదీసు వా అసఞ్జాతరోపిమేసు ఖేత్తమరియాదాదీసు వా ఛడ్డేతుం వట్టతి. మనుస్సానం కచవరఛడ్డనట్ఠానేపి వట్టతియేవ. ఛడ్డితఖేత్తేతి మనుస్సేసు సస్సం ఉద్ధరిత్వా గతేసు ఛడ్డితఖేత్తం నామ హోతి, తత్థ వట్టతి. యత్థ పన ‘‘లాయితమ్పి పుబ్బణ్ణాది పున ఉట్ఠహిస్సతీ’’తి రక్ఖన్తి, తత్థ యథావత్థుకమేవ. సామికే అపలోకేత్వాతి ఏత్థ ఖేత్తపాలకా, ఆరామాదిగోపకా చ సామికావ. ఇమినా చ సఙ్ఘసన్తకే భిక్ఖుస్స ఛడ్డేతుం వట్టతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా, న భిక్ఖునీనం. భిక్ఖునీనం పన అత్తనో సన్తకే భిక్ఖుసన్తకే వుత్తనయేనేవ వట్టతీతి దస్సేతి, ఏవం సన్తేపి సారుప్పవసేన కాతబ్బం.
దుతియఉచ్చారఛడ్డనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. నచ్చగీతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నచ్చన్తి నటాదయో వా నచ్చన్తు, సోణ్డా వా అన్తమసో మోరసువమక్కటాదయోపి, సబ్బమేతం నచ్చమేవ. తేనాహ ‘‘నచ్చన్తి అన్తమసో మోరనచ్చమ్పీ’’తి. గీతన్తి నటాదీనం వా గీతం హోతు, అరియానం పరినిబ్బానకాలే రతనత్తయగుణూపసంహితం సాధుకీళితగీతం వా, అన్తమసో ‘‘దన్తగీతమ్పి గాయిస్సామా’’తి పుబ్బభాగే ఓకూజన్తా కరోన్తి, సబ్బమేతం గీతమేవ. తేనాహ ‘‘గీతన్తి అన్తమసో ధమ్మభాణకగీతమ్పీ’’తి. తత్థ ధమ్మభాణకగీతం నామ అసఞ్ఞతభిక్ఖూనం తం తం వత్తం భిన్దిత్వా అతిదీఘం కత్వా గీతస్సరేన ధమ్మభణనం, తమ్పి నేవ భిక్ఖునో, న భిక్ఖునీనం వట్టతి. తథా హి వుత్తం పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకట్ఠకథాయ (ఖు. పా. అట్ఠ. ౨.పచ్ఛిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘ధమ్మూపసంహితం గీతం వట్టతి, గీతూపసంహితో పన ధమ్మో న వట్టతీ’’తి. తస్మా ధమ్మం భణన్తేన జాతకవత్తాదిం తం తం వత్తం అవినాసేత్వా చతురస్సేన (చూళవ. అట్ఠ. ౨౪౯) వత్తేన పరిమణ్డలాని పదబ్యఞ్జనాని దస్సేతబ్బాని. వాదితన్తి తన్తిబద్ధాదివాదనీయభణ్డవాదితం వా హోతు, కుటభేరివాదితం వా అన్తమసో ఉదకభేరివాదితమ్పి, సబ్బమేవేతం వాదితమేవ. తేనాహ ‘‘వాదితన్తి అన్తమసో ఉదకభేరివాదిత’’న్తి. యం పన నిట్ఠుభన్తీ వా సాసఙ్కే వా ఠితా అచ్ఛరికం వా ఫోటేతి, పాణిం వా పహరతి, తత్థ అనాపత్తి. దస్సనేన చేత్థ సవనమ్పి సఙ్గహితం విరూపేకసేసనయేన. ఆలోచనసభావతాయ వా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం సవనకిరియాయపి దస్సనసఙ్ఖేపసబ్భావతో ‘‘దస్సనాయ’’ఇచ్చేవ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతేసు యం కిఞ్చి దస్సనాయ గచ్ఛన్తియా’’తి. యత్థ ఠితాతి ఏవం గన్త్వా యస్మిం పదేసే ఠితా.
నను చ సయంనచ్చనాదీసు పాచిత్తియం పాళియం న వుత్తం, అథ కథం గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్త’’న్తి, ఇమినా పాళియం అవుత్తేపి అట్ఠకథాపమాణేన గహేతబ్బన్తి దస్సేతి. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి పన మాతికాగతపాచిత్తియస్సేవ వసేన వుత్తం, సబ్బేసం వసేన పన ఛసముట్ఠానన్తి గహేతబ్బం. ‘‘ఆరామే ఠత్వా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం సేసఇరియాపథేహి యుత్తాయ పస్సన్తియా అనాపత్తియా ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఇతరథా హి నిసిన్నాపి పస్సితుం న లభేయ్య. ‘‘పస్సిస్సామీ’’తి విహారతో విహారం గచ్ఛన్తియా ఆపత్తియేవ. ఆసనసాలాయ నిసిన్నా పస్సతి, అనాపత్తి, ‘‘పస్సిస్సామీ’’తి ఉట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తియా ఆపత్తి. వీథియం ఠత్వా గీవం పరివత్తేత్వా పస్సన్తియాపి ఆపత్తియేవ. భిక్ఖుస్సాపి ఏసేవ నయో, ఆపత్తిభేదోవ నానం.
నచ్చగీతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
లసుణవగ్గో పఠమో.
౨. రత్తన్ధకారవగ్గో
౧. రత్తన్ధకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అరహోపేక్ఖాయాతి నరహోఅస్సాదాపేక్ఖాయ. అఞ్ఞవిహితాయాతి రహోఅస్సాదతో అఞ్ఞవిహితావ హుత్వా ఞాతిం వా పుచ్ఛన్తియా, దానే వా పూజాయ వా మన్తేన్తియా.
రత్తన్ధకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౩. పటిచ్ఛన్నోకాసఅజ్ఝోకాససల్లపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియతతియాని ఉత్తానత్థానేవ.
పటిచ్ఛన్నోకాసఅజ్ఝోకాససల్లపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దుతియికఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘పురిమనయేనేవా’’తి ఇమినా ‘‘సన్తిట్ఠేయ్య వాతి హత్థపాసే ఠితమత్తాయ పాచిత్తియం, సల్లపేయ్య వాతి తత్థ ఠత్వా గేహసికకథం కథేన్తియాపి పాచిత్తియమేవ, నికణ్ణికం వా జప్పేయ్యాతి కణ్ణమూలే జప్పేన్తియాపి పాచిత్తియమేవా’’తి ఇమం నయం దస్సేతి.
దుతియికఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అనాపుచ్ఛాపక్కమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఆసీదన్తి ఏత్థాతి ఆసనన్తి ఆహ ‘‘పల్లఙ్కస్సోకాసభూతే’’తి, ఊరుబద్ధాసనస్స ఓకాసేతి అత్థో. అనోవస్సకన్తి నిబ్బకోకాసం. అజ్ఝోకాసే ఉపచారన్తి అజ్ఝోకాసే నిసీదిత్వా ద్వాదసహత్థప్పమాణం పదేసం. గిలానాయాతి యా తాదిసేన గేలఞ్ఞేన ఆపుచ్ఛితుం న సక్కోతి. ఆపదాసూతి ఘరే అగ్గి వా ఉట్ఠితో హోతి, చోరో వా, ఏవరూపే ఉపద్దవే అనాపుచ్ఛా పక్కమతి, అనాపత్తి.
అనాపుచ్ఛాపక్కమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అనాపుచ్ఛాఅభినిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ధువపఞ్ఞత్తేతి భిక్ఖునీనం అత్థాయ నిచ్చపఞ్ఞత్తే.
అనాపుచ్ఛాఅభినిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అనాపుచ్ఛాసన్థరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కులానీతి కులస్స ఘరాని.
అనాపుచ్ఛాసన్థరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పరఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.
పరఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పరఅభిసపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
మనుస్సదోభగ్గేన వాతి ‘‘కాణా హోమి, కుణీ హోమి, ఇతరా వా ఈదిసా హోతూ’’తిఆదినా మనుస్సవిరూపభావేన. అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారానన్తి ఏత్థ అత్థపురేక్ఖారాయాతి అట్ఠకథం కథేన్తియా. ధమ్మపురేక్ఖారాయాతి పాళిం వాచేన్తియా. అనుసాసనిపురేక్ఖారాయాతి ‘‘ఇదానిపి త్వం ఏదిసా, సాధు విరమస్సు, నో చే విరమసి, అద్ధా పున ఏవరూపాని కమ్మాని కత్వా నిరయే ఉప్పజ్జిస్ససి, తిరచ్ఛానయోనియా ఉప్పజ్జిస్ససీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౮౭౮) ఏవం అనుసాసనియం ఠత్వా వదన్తియా.
పరఅభిసపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. రోదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దసమం ఉత్తానత్థమేవ.
రోదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
రత్తన్ధకారవగ్గో దుతియో.
౩. నగ్గవగ్గో
౧-౨. నగ్గాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఇదన్తి ఇదం ఉదకసాటికచీవరం.
దుతియం ఉత్తానత్థమేవ.
నగ్గాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
విసిబ్బేత్వాతి విజటేత్వా. ధురం నిక్ఖిత్తమత్తేతి ధురే నిక్ఖిత్తమత్తే, ధురం నిక్ఖిపిత్వా సచేపి పచ్ఛా సిబ్బతి, ఆపత్తియేవాతి అత్థో.
చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సఙ్ఘాటిచారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘ఇదం మే చీవరం మహగ్ఘం ఈదిసే చోరభయే న సక్కా ధారేతున్తి ఏవరూపాసు ఆపదాసూ’’తి ఏత్థ పాఠో. సో పన కాకపదసఞ్జనితమోహేహి లేఖకేహి ఉపరిసిక్ఖాపదే లిఖితో. కిఞ్చాపి తత్థ లిఖితో, ఏత్థేవ పన దట్ఠబ్బో.
సఙ్ఘాటిచారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరసఙ్కమనీయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఆపదాసు వా ధారేతీతి సచే అపారుతం వా అనివత్థం వా చోరా హరన్తి, ఏవరూపాసూ ఆపదాసు ధారేతి, అనాపత్తి.
చీవరసఙ్కమనీయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. గణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అఞ్ఞస్మిం పరిక్ఖారేతి యత్థ కత్థచి థాలకాదీనం వా సప్పితేలాదీనం వా అఞ్ఞతరస్మిం. ‘‘సమగ్ఘకాలే దస్సథా’’తి ఏవం ఆనిసంసం దస్సేత్వా నివారేన్తియాతి ‘‘కిత్తకం అగ్ఘనకం దాతుకామత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా (పాచి. అట్ఠ. ౯౦౯) ‘‘ఏత్తకం నామా’’తి వుత్తే ‘‘ఆగమేథ తావ, ఇదాని వత్థం మహగ్ఘం, కతిపాహేన కప్పాసే ఆహటే సమగ్ఘం భవిస్సతి, తస్మిం కాలే దస్సథా’’తి ఏవం ఆనిసంసం దస్సేత్వా నివారేన్తియా.
గణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౧౦. పటిబాహనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఆనిసంసం దస్సేత్వా పటిబాహన్తియాతి ‘‘ఏకిస్సా ఏకం సాటకం నప్పహోతి, ఆగమేథ తావ, కతిపాహేన ఉప్పజ్జిస్సతి, తతో భాజేస్సామా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౯౧౫) ఏవం ఆనిసంసం దస్సేత్వా పటిబాహన్తియా అనాపత్తి.
అట్ఠమనవమాని ఉత్తానత్థానేవ.
సేసన్తి ‘‘ధమ్మికే వేమతికాయా’’తిఆదికం అవసేసం. తత్థ ఆనిసంసం దస్సేత్వా పటిబాహన్తియాతి ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో జిణ్ణచీవరో, కథినానిసంసమూలకో మహాలాభో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౯౩౧) ఏవరూపం ఆనిసంసం దస్సేత్వా పటిబాహన్తియా అనాపత్తి.
పటిబాహనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నగ్గవగ్గో తతియో.
౪. తువట్టవగ్గో
౧-౩. ఏకమఞ్చతువట్టనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఠమం ఉత్తానత్థమేవ.
వవత్థానం దస్సేత్వాతి (పాచి. అట్ఠ. ౯౪౦) మజ్ఝే కాసాయం వా కత్తరయట్ఠిం వా అన్తమసో కాయబన్ధనమ్పి ఠపేత్వా నిపజ్జన్తీనం అనాపత్తీతి అత్థో.
తతియం ఉత్తానత్థమేవ.
ఏకమఞ్చతువట్టనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪-౯. నఉపట్ఠాపనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పరియేసిత్వా అలభన్తియాతి అఞ్ఞం ఉపట్ఠాయికం అలభన్తియా. గిలానాయాతి సయం గిలానాయ. ఆపదాసూతి తథారూపే ఉపద్దవే సతి.
పఞ్చమఛట్ఠసత్తమ అట్ఠమనవమాని ఉత్తానత్థానేవ.
నఉపట్ఠాపనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. చారికనపక్కమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ధురే నిక్ఖిత్తమత్తేతి సచే ధురం నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా పక్కమతి, ఆపత్తియేవాతి అత్థో. అన్తరాయే సతీతి దసవిధేసు అన్తరాయేసు అఞ్ఞతరస్మిం సతి. ‘‘గచ్ఛిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తా, నదీ వా పూరా, వనదాహో వా ఆగతో, చోరా వా మగ్గే హోన్తి, మేఘో వా ఉట్ఠహతి, నివత్తితుం వట్టతి.
చారికనపక్కమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తువట్టవగ్గో చతుత్థో.
౫. చిత్తాగారవగ్గో
౧. రాజాగారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కీళనచిత్తసాలన్తి న రఞ్ఞోవ కీళనచిత్తసాలం, అథ ఖో యేసం కేసఞ్చి మనుస్సానం కీళనత్థం యత్థ కత్థచి కతసాలం. ఏస నయో ‘‘కీళనఉపవన’’న్తిఆదీసుపి. యథాహ ‘‘రాజాగారం నామ యత్థ కత్థచి రఞ్ఞో కీళితుం రమితుం కతం హోతీ’’తిఆదికో (పాచి. ౯౭౯) విత్థారో. తత్థ కీళనఉపవనన్తి కీళనత్థం అన్తోనగరే కతం ఆరామం. కీళనుయ్యానన్తి తథేవ బహినగరే కతం ఉయ్యానం.
రాజాగారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఆసన్దిపరిభుఞ్జనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అతిక్కన్తప్పమాణాతి అట్ఠఙ్గులతో అతిక్కన్తప్పమాణపాదకా. వుత్తోతి పదభాజనియం వుత్తో. ‘‘అకప్పియరూపాకులో అకప్పియమఞ్చో పల్లఙ్కో’’తి (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౨౫౪) సారసమాసాచరియో.
ఆసన్దిపరిభుఞ్జనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సుత్తకన్తనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఉజ్జవుజ్జవేతి ఉగ్గిరిత్వా ఉగ్గిరిత్వా వేఠనే. కన్తితసుత్తం కన్తన్తియాతి దసికసుత్తాదిం సఙ్ఘాటేత్వా కన్తన్తియా, దుక్కన్తితం వా పటికన్తన్తియా.
సుత్తకన్తనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. గిహివేయ్యావచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అత్తనో వేయ్యావచ్చకరస్స చాతి సచేపి మాతాపితరో ఆగచ్ఛన్తి, యం కిఞ్చి బీజనిం వా సమ్ముఞ్జనిదణ్డకం వా కారాపేత్వా వేయ్యావచ్చకరట్ఠానే ఠపేత్వా యం కిఞ్చి వా పచితుం వట్టతి.
గిహివేయ్యావచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. అధికరణాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అనన్తరాయికినీతి దసవిధేసు అన్తరాయేసు ఏకేనాపి అనన్తరాయికినీ. ధురం నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా వినిచ్ఛినన్తీ ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వావ వినిచ్ఛినాతి.
ఛట్ఠం ఉత్తానత్థమేవ.
అధికరణాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఆవసథచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఆపదాసూతి మహగ్ఘచీవరం సరీరతో మోచేత్వా సుప్పటిసామితమ్పి చోరా హరన్తి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు అనిస్సజ్జిత్వా నివాసేన్తియా అనాపత్తి.
ఆవసథచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఆవసథవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కవాటబద్ధవిహారన్తి ద్వారబద్ధవిహారం. గిలానాయాతి వచీభేదం కాతుం అసమత్థాయ. ఆపదాసూతి రట్ఠే భిజ్జన్తే ఆవాసే ఛడ్డేత్వా గచ్ఛన్తి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు.
ఆవసథవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. తిరచ్ఛానవిజ్జాపరియాపుణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
హత్థిఆదీసుపి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౦౧౫) సిప్పసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో, తథా ఆథబ్బణాదీసు మన్తసద్దో. తత్థ థరూతి ఖగ్గముట్ఠి. ఆథబ్బణమన్తో నామ ఆథబ్బణవేదవిహితో పరూపఘాతకరో మన్తో. ఖిలనమన్తో నామ దారుసారఖిలం మన్తేత్వా పథవియం పవేసేత్వా మారణమన్తో. అగదప్పయోగో నామ విసయోజనం.
తిరచ్ఛానవిజ్జాపరియాపుణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. తిరచ్ఛానవిజ్జావాచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
లేఖేతి లిఖసిప్పే. ధారణాయ వాతి ధారణసత్థే, యస్మిం వుత్తనయేన పటిపజ్జన్తా బహూనిపి గన్థాని ధారేన్తి. నాగమణ్డలాదికేతి ఏత్థ నాగమణ్డలం నామ సప్పానం పవేసనివారణత్థం మణ్డలబద్ధమన్తో.
తిరచ్ఛానవిజ్జావాచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తాగారవగ్గో పఞ్చమో.
౬. ఆరామవగ్గో
౧-౨. ఆరామపవిసనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సీసానులోకికాయాతి సీసం అనులోకేన్తియా. యత్థ వా భిక్ఖునియో సన్నిపతితాతి యత్థ భిక్ఖునియో పఠమతరం సజ్ఝాయనచేతియవన్దనాదిఅత్థం సన్నిపతితా. ఆపదాసూతి కేనచి ఉపద్దుతా హోతి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు పవిసితుం వట్టతి.
దుతియం ఉత్తానత్థమేవ.
ఆరామపవిసనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩-౪. గణపరిభాసనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సేసన్తి ‘‘అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారాయా’’తిఆదికం అవసేసం. తత్థ అనుసాసనిపురేక్ఖారాయాతి ‘‘ఇదానిపి త్వం బాలా అబ్యత్తా’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౧౦౩౬) నయేన అనుసాసనిపక్ఖే ఠత్వా వదన్తియా అనాపత్తి.
చతుత్థం ఉత్తానత్థమేవ.
గణపరిభాసనాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కులమచ్ఛరినీసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కులే మచ్ఛరో కులమచ్ఛరోతి పురిమస్మిం పక్ఖే సకత్థే ఇనీపచ్చయో, తం కులం అస్సద్ధం అప్పసన్నన్తి కులస్స అగుణం, అయసం వా భాసన్తియాతి అత్థో. భిక్ఖునీనం అవణ్ణం భాసన్తియాతి ‘‘భిక్ఖునియో దుస్సీలా పాపధమ్మా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౦౪౩) భిక్ఖునీనం అగుణం, అయసం వా భాసన్తియా.
సన్తంయేవ ఆదీనవన్తి కులస్స వా భిక్ఖునీనం వా సన్తంయేవ అగుణం.
కులమచ్ఛరినీసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.