౧. పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా

పచ్చయసహితపచ్చయుప్పన్నాని అఙ్గభావేన వుత్తాని, న కేవలం పచ్చయా. తస్మా ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి ఏత్థ న ఛట్ఠాయతనస్స అఙ్గతా. తేన వుత్తం ‘‘న, తస్స అనఙ్గత్తా’’తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి పచ్చయసహితస్స పచ్చయుప్పన్నస్స అఙ్గభావతో. తీసు పకారేసూతి ‘‘పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేనా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౪౩) అట్ఠకథాయం వుత్తేసు తీసుపి పకారేసు. పచ్చయవిసేసాదీతి ఏత్థ నామం, ఛట్ఠాయతనఞ్చ పచ్చయవిసేసో. ఆది-సద్దేన యోనివిసేసో, ఆయతనానం అపారిపూరిపారిపూరిభవవిసేసో చ గహితో. తే హి దుతియవారాదీనం నానత్తకరా. అత్థవిసేసేనాతి యదిపి అఞ్ఞత్థ ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి సళాయతనపచ్చయో వుత్తో, తథాపి సహజాతాదినామసన్నిస్సయేన పవత్తనతో నామమత్తపచ్చయాపి సో హోతీతి పటిచ్చసముప్పాదస్స నానానయవిచిత్తతానుమితస్స గమ్భీరభావస్స విభావనసఙ్ఖాతేన, అనవసేసనామపచ్చయదస్సనసఙ్ఖాతేన చ అత్థవిసేసేన. తథా హి ‘‘యేహి, ఆనన్ద, ఆకారేహి యేహి లిఙ్గేహి యేహి నిమిత్తేహి యేహి ఉద్దేసేహి నామకాయస్స పఞ్ఞత్తి హోతి, తేసు ఆకారేసు…పే… ఉద్దేసేసు అసతి అపి ను ఖో రూపకాయే అధివచనసమ్ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౧౪) ఫస్సస్స నామపచ్చయతావిభావనవసేన మహానిదానదేసనా పవత్తా. తథా ‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సోతి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౭) ‘‘నామరూపపచ్చయా’’తి వదన్తేన ‘‘నామపచ్చయా’’తిపి వుత్తమేవ హోతీతి.

వారచతుక్కే ‘‘సఙ్ఖారో’’తి వుత్తం, సోకాదయో న వుత్తా, పురిమస్మిం వారద్వయే రూపం న వుత్తం, వారత్తయే సళాయతనం న వుత్తన్తి యోజేతబ్బం.

సబ్బ…పే… రణతోతి సబ్బస్స విఞ్ఞాణస్స పవత్తిట్ఠానభూతసబ్బభవసాధారణతో, విఞ్ఞాణస్స వా పవత్తిట్ఠానభూతసబ్బభవసాధారణతో. సమానం ఫలం సమానో పచ్చయో సహజాతాదిపచ్చయేహి ఉపకత్తబ్బతో, ఉపకారకతో చ. తస్స విఞ్ఞాణస్స. విఞ్ఞాణాహరణన్తి విపాకవిఞ్ఞాణనిబ్బత్తనం. అస్స విఞ్ఞాణస్స.

గతిసూచకోతి హి-సద్దం లోకే గతిఅత్థం వదన్తీతి కత్వా వుత్తం. ‘‘విగత’’న్తి ఏత్థ వి-సద్దో పటిసేధదీపకోతి ద్వే పటిసేధా పకతిం ఞాపేన్తీతి ఆహ ‘‘విగతతానివారణవసేన గతి ఏవ హోతీ’’తి.

తిధా చతుధా పఞ్చధా వాతి ఏత్థ సఞ్ఞామనసికారాదయో సహజాతనిస్సయఅత్థిపచ్చయవసేన తిధా, ఫస్సచేతనాదయో తేసఞ్చేవ ఆహారాదీనఞ్చ వసేన చతుధా, వేదనావితక్కాదయో తేసఞ్చేవ ఝానిన్ద్రియాదీనఞ్చ వసేన పఞ్చధా. యథా సమాధి, ఏవం వీరియమ్పి దట్ఠబ్బం. తమ్పి హి అధిపతిన్ద్రియమగ్గపచ్చయేహి ఛధా పచ్చయో హోతి.

‘‘వచనవసేనా’’తి ఇమినా ఇమస్మిం చతుక్కే సహజాతపచ్చయం ధురం కత్వా దేసనా పవత్తాతి తేసం అధిప్పాయోతి దస్సేతి. అత్థోతి పచ్చయధమ్మో. కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి వారే అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స యథాసకేహి పచ్చయో న న హోతి. ‘‘అత్థతో’’తి చ పాఠో. ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చ తం. తస్మా సహజాతపచ్చయవసేనేవ పఠమచతుక్కో వుత్తోతి న గహేతబ్బన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న చ తం న వుత్త’’న్తిఆది. ఇమస్స చ ‘‘భవపచ్చయా జాతీతిఆది న వత్తబ్బం సియా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పచ్చయవచనమేవాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆదీసు వుత్తపచ్చయవచనమేవ చ. తేసన్తి తేసం ఆచరియానం. అయోజేత్వా వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. కథం పన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞేన…పే… సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏత్థ చ ‘‘సహజాతసూచక’’న్తిఆదినా యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స వచనతో అసిద్ధిమాహ, ‘‘సహజాతతో’’తిఆదినా పన అత్థాపత్తితో. అసమ్భవే హి అఞ్ఞస్స అత్థతో సిజ్ఝేయ్య వచనతో వా అత్థతో వా అధిప్పేతత్థసాధనాతి.

అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞస్మిం సుత్తే. అతీతద్ధం నిద్ధారేత్వా పచ్చుప్పన్నానాగతేహి సద్ధిం అద్ధత్తయదస్సనత్థం. తందేసనాపరిగ్గహత్థన్తి మహానిదానదేసనాపరిగ్గహత్థం. సో చ ఉభిన్నం దేసనానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దనభావదస్సనత్థం. ఏవం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధభాసితా దేసనా అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతీతి.

ఇమస్సాతి ఇమస్స తతియవారస్స.

అపరాపేక్ఖతాయ, అపరికిలిట్ఠుపపత్తితాయ, అసుచిఅమక్ఖితతాయ కామావచరదేవానం, సబ్బేసఞ్చ బ్రహ్మానం తథా ఉపపజ్జనతో చ ఓపపాతికయోనియా పధానతా వేదితబ్బా. సఙ్గహనిదస్సనవసేనాతి ఓపపాతికయోనియా ఏవ సంసేదజయోనియా సఙ్గహస్స నిదస్సనవసేన ఉదాహరణవసేన. ఆరమ్మణపచ్చయస్సాపి ఫస్సస్స సతిపి పవత్తిహేతుభావే సో పన సహజాతాదిపచ్చయభూతస్స అజ్ఝత్తికస్స ఛట్ఠాయతనస్స వియ న సాతిసయోతి వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయో చేత్థ పవత్తకో న హోతీ’’తి.

కేసఞ్చీతి పరిపుణ్ణాయతనానం గబ్భసేయ్యకానం. ‘‘పచ్ఛిమ…పే… సదా సమ్భవతీ’’తి ఇదం గబ్భసేయ్యకానం వియ ఇతరయోనికానం కమేన ఆయతనుప్పత్తి నత్థీతి వుత్తం. తథా చాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సహుప్పత్తిదీపనతో’’తి.

పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.