విభఙ్గ-అనుటీకా
౧. ఖన్ధవిభఙ్గో
౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా
చతుసచ్చన్తోగధత్తా చతున్నం అరియసచ్చానం గాథాయం ‘‘చతుసచ్చదసో’’తి నిప్పదేసతో సచ్చాని గహితానీతి నిప్పదేసతో ఏవ తదత్థం విభావేన్తో ‘‘చత్తారి సచ్చానీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమాహటానీతి సమానీతాని, చిత్తేన ఏకతో గహితానీతి అధిప్పాయో. ‘‘సమాహటానీ’’తి చ ఏతేన సమాహారే అయం సమాసోతి దస్సేతి. తేనేవస్స కతేకత్తస్స చతుసచ్చన్తి నపుంసకనిద్దేసో ‘‘తివట్ట’’న్తిఆదీసు వియ. పత్తాదిపక్ఖేపేన హిస్స న ఇత్థిలిఙ్గతా యథా పఞ్చపత్తం, చతుయుగం, తిభువనన్తి, తం చతుసచ్చం పస్సి అదక్ఖి, పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన పటివిజ్ఝీతి అత్థో. కస్మా పనేత్థ అనన్తాపరిమాణేసు అనఞ్ఞసాధారణేసు మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదీసు బుద్ధగుణేసు సంవిజ్జమానేసు సావకేహి, పచ్చేకబుద్ధేహి చ సాధారణేన చతుసచ్చదస్సనేన భగవన్తం థోమేతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సతిపి సావకాన’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘అనఞ్ఞపుబ్బకత్తా’’తి ఇమినా సావకేహి, ‘‘తత్థ చా’’తిఆదినా పచ్చేకబుద్ధేహి చ భగవతో చతుసచ్చదస్సనస్స అసాధారణతం, నిరతిసయతఞ్చ దస్సేతి. పరసన్తానేసు పసారితభావేన సుపాకటత్తాతి దేసనానుభావేన వేనేయ్యసన్తానేసు చతుసచ్చదస్సనస్స విత్థారితభావేన యావ దేవమనుస్సేసు సుప్పకాసితత్తా. నాథసద్దం లోకే యాచనుపతాపిస్సరియాసీసాసు పఠన్తీతి తమత్థం దస్సేతుం ‘‘నాథతీతి నాథో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్మా భగవా చతుసచ్చదస్సనభావేనేవ అత్తనో హితసుఖాసీసాయ కిలేసబ్యసనుపతాపనస్స, హితపటిపత్తియాచనస్స చ మత్థకం పత్తో, తస్మా తం తేనేవ పకాసితన్తి అత్థుద్ధారం అనామసిత్వా పదుద్ధారవసేన నాథసద్దస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘వేనేయ్యానం హితసుఖం ఆసీసతీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘చతుసచ్చదసో’’తి వా ఇమినా అనఞ్ఞసాధారణో భగవతో ఞాణానుభావో పకాసితోతి ‘‘నాథో’’తి ఇమినా అనఞ్ఞసాధారణం కరుణానుభావం విభావేతుం ‘‘వేనేయ్యాన’’న్తిఆది వుత్తం. పరమేన చిత్తిస్సరియేన సమన్నాగతో భగవా నాథోతి వుచ్చతీతి యోజనా. తథా పరమేన చిత్తిస్సరియేన సమన్నాగతో సబ్బసత్తే గుణేహి ఈసతీతి యోజేతబ్బం. చిత్తిస్సరియేనాతి అరియిద్ధిఆదినా చిత్తే వసీభావేన. గుణేహి ఈసతీతి పరముక్కంసగతేహి అత్తనో సీలాదిగుణేహి ధమ్మేన ఇస్సరియం వత్తేతీతి అత్థో. ఏవంభూతో యస్మా సబ్బాభిభూ నామ హోతి, తేన వుత్తం ‘‘అభిభవతీ’’తి. తథా చాహ ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… అభిభూ అనభిభూతో, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩; దీ. ని. ౧.౧౮౮). దువిధేనాపి ఇస్సరియత్థం నాథసద్దం దస్సేతి.
అట్ఠారసప్పభేదాయ దేసనాయ థోమనమేవాతి యోజనా. సమానగణనగుణేహీతి సమానగణనేహి గుణేహి కరణభూతేహి. యథావుత్తేన నిరతిసయేన చతుసచ్చదస్సనేనాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స, దసబలేసు వసీభావస్స చ పదట్ఠానభూతేన. సచ్చాభిసమ్బోధేన హి అభినీహారానురూపం రూపారూపధమ్మేసు ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖప్పవత్తేన సాతిసయం సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనప్పభేదేన మహావజిరఞాణసఙ్ఖాతేన బుద్ధావేణికేన సమ్మసనేన సమ్భూతేన భగవా సమ్మాసమ్బోధియం పతిట్ఠితోవ కుసలాదిభేదేన, ఫస్సాదిభేదేన చ ధమ్మే విభజన్తో చిత్తుప్పాదకణ్డాదివసేన ధమ్మసఙ్గహం చతుధా దేసేతుం సమత్థో అహోసి. తథా అతీతంసే అప్పటిహతఞాణతాదిబుద్ధధమ్మసమన్నాగతో భగవా అతీతాదిభేదతో ఖన్ధాదికే విభజిత్వా దేసేతుం సమత్థో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘యథావుత్తేన…పే… విభఙ్గ’’న్తి. ‘‘సబ్బఞ్ఞుభాసితత్తా’’తి వత్వా పున ‘‘అసబ్బఞ్ఞునా దేసేతుం అసక్కుణేయ్యతం దస్సేన్తో’’తి ఏతేన ధమ్మసఙ్గణీవిభఙ్గానం అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితతఞ్ఞేవ విభావేతి. సమ్మాసమ్బుద్ధతాదిగుణేతి బుద్ధరతనస్స సమ్మాసమ్బుద్ధతా, ధమ్మసఙ్ఘరతనానం స్వాక్ఖాతతా, సుప్పటిపన్నతాతి ఏవమాదిగుణే పకాసేతి.
నను చ ‘‘చతుసచ్చదసో’’తిఆదినా భగవతోవ గుణా విభావితాతి? సచ్చం, తేనేవ ధమ్మసఙ్ఘానమ్పి గుణా విభావితా హోన్తి తప్పభవస్స అనఞ్ఞథాభావతో, తదపదేసేన వా ధమ్మో, తదాధారో చ సఙ్ఘో వుత్తోవ హోతీతి వుత్తం ‘‘బుద్ధాదీనం…పే… విభావేతీ’’తి.
అతీతంసేతి అతీతకోట్ఠాసే, పుబ్బన్తేతి అత్థో. అప్పటిహతన్తి నప్పటిహతం, ఞాణస్స పటిఘాతో నామ అఞ్ఞాణం, సబ్బమ్పి వా కిలేసజాతం. తం యస్మా భగవతో సహ వాసనాయ పహీనం, తస్మాస్స అతీతంసే సబ్బత్థకమేవ ఞేయ్యావరణప్పహానేన ఞాణం అప్పటిహతన్తి వుచ్చతి. ఏస నయో సేసేసుపి. కిం పనేతాని పాటియేక్కం విసుం ఞాణాని, ఉదాహు అతీతాదీసు పవత్తనకఞాణాని ఏవ? తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని నామ పాటియేక్కం భగవతో తీణి ఞాణానేవాతి వదన్తి. ఏకంయేవ హుత్వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణం నామ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ. సబ్బం కాయకమ్మన్తి యం కిఞ్చి భగవతా కత్తబ్బం కాయకమ్మం. ఞాణపుబ్బఙ్గమన్తి ఞాణపురేచారికం. ఞాణానుపరివత్తన్తి ఞాణస్స అనుపరివత్తనకం, సబ్బం కాయపయోగం పవత్తేన్తో భగవా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఞాణసహితమేవ పవత్తేతీతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఛన్దస్సాతి కత్తుకమ్యతాయ, మహాకరుణాసమాయోగతో సత్తానం ఏకన్తహితేసితాయ హితకిరియాఛన్దస్సాతి అత్థో. ధమ్మదేసనాయాతి ధమ్మకథాయ. అపరిక్ఖయాపరిమేయ్యపటిభానతాయ హి భగవతో కరణసమ్పత్తియా చ ధమ్మదేసనా నిరన్తరం పవత్తియమానాపి న కదాచిపి పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, అఞ్ఞదత్థు ఉపరూపరి వడ్ఢతేవ. వీరియస్సాతి పరహితపటిపత్తియం ఉస్సాహస్స. విముత్తియాతి ఫలవిముత్తియా. ఏత్థ చ సమాధిఆదీనం అహాని తంతంపటిపక్ఖస్స సవాసనపహీనత్తా అనఞ్ఞసాధారణతాయ వేదితబ్బా. ఛన్దాదీనం పన మహాకరుణాసమాయోగతోపి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౧. తే ఏవ ధమ్మేతి తే ఏవ కుసలాదికే తికదుకేహి సఙ్గహితే ధమ్మే. సుత్తన్తే ఖన్ధాదివసేన వుత్తే ఖన్ధాదివసేన విభజితున్తి యోజనా. నను సుత్తన్తే పటిసమ్భిదావసేన తే న వుత్తాతి? యదిపి సరూపతో న వుత్తా, ‘‘జరామరణే ఞాణం, జరామరణసముదయే ఞాణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౩౩) పన హేతుహేతుఫలాదీసు ఞాణవిభాగస్స వుత్తత్తా అత్థతో వుత్తా ఏవ హోన్తి, పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౨.౩౦) వా పటిసమ్భిదానం ఆగతత్తా సుత్తన్తే పటిసమ్భిదావసేనపి తే ధమ్మా వుత్తా ఏవ. తత్థాతి తస్మిం సుత్తన్తే. సఙ్ఖేపేనాతి సమాసేన. ఉద్దేసనిద్దేసమత్తేనేవ హి సుత్తన్తే ఖన్ధాదయో దేసితా, న పటినిద్దేసాదినాతి సఙ్ఖేపేన తే తత్థ వుత్తాతి వుత్తా. తత్థాతి వా ధమ్మసఙ్గహే. తత్థాపి హి ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౮) ఖన్ధాదయో సఙ్ఖేపేన వుత్తాతి. విభజీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా ఖన్ధాదయోతి విభఙ్గో, తే ఏవ పకిరీయన్తి పట్ఠపీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి పకరణం, విభఙ్గో చ సో పకరణఞ్చాతి విభఙ్గప్పకరణం. ఆదిసద్దత్థజోతకేనాతి ‘‘ఇతి వా, ఇతి ఏవరూపా నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౩) వియ ఆదిసద్దస్స అత్థదీపకేన. పకారత్థజోతకేనాతి ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧) వియ పకారత్థవిభావకేన. ‘‘ఏకదేసేన సముదాయం నిదస్సేతీ’’తి ఏతేన ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి ఏత్థ ఇతిసద్దస్స నిదస్సనత్థతం దస్సేతి. నిదస్సనత్థోపి హి ఇతి-సద్దో దిట్ఠో యథా ‘‘అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦). పరిసమాపనత్థో వా ‘‘తస్మాతిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, నో ఆమిసదాయాదా. అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా ‘కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’తి’’ (మ. ని. ౧.౨౯) ఏవమాదీసు వియ. పరిసమాపనఞ్హేతం సుత్తన్తభాజనీయస్స ఏకదేసదస్సనేన యదిదం ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి తావ తదత్థస్స సఙ్గహితత్తా. తత్థాతి విభఙ్గప్పకరణే. ‘‘నిబ్బానవజ్జాన’’న్తి ఏత్థ యది నిబ్బానవజ్జానం…పే… అప్పకతరపదత్తా ఖన్ధానం ఖన్ధవిభఙ్గో ఆదిమ్హి వుత్తో, నను సహ నిబ్బానేన సబ్బధమ్మసఙ్గాహకత్తా, సబ్బధమ్మసఙ్గాహకేహి చ ఆయతనాదీహి ఖన్ధేహి చ అప్పకతరపదత్తా సచ్చవిభఙ్గో ఆదిమ్హి వత్తబ్బోతి? న, తత్థాపి దుక్ఖసచ్చవిభఙ్గే ఏకదేసేన ఖన్ధానం ఏవ విభజితబ్బతో. యథాహ ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖం అరియసచ్చం? జాతిపి దుక్ఖా…పే… సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (విభ. ౧౯౦; దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩). ఇధ పన అనవసేసతోవ ఖన్ధా విభజీయన్తీతి నిబ్బానవజ్జానం…పే… అప్పకతరపదత్తా ఖన్ధానం ఖన్ధవిభఙ్గో ఆదిమ్హి వుత్తో.
అపిచ రూపసమ్మూళ్హా అరూపసమ్మూళ్హా ఉభయసమ్మూళ్హాతి తివిధా బోధనేయ్యపుగ్గలా, తథా సంఖిత్తరుచినో విత్థారరుచినో నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారరుచినో, తిక్ఖిన్ద్రియా ముదిన్ద్రియా మజ్ఝిమిన్ద్రియాతి చ. తేసు అరూపసమ్మూళ్హానం ఉపకారాయ ఖన్ధదేసనా, రూపసమ్మూళ్హానం ఆయతనదేసనా, ఉభయసమ్మూళ్హానం ధాతుదేసనా. తథా సంఖిత్తరుచీనం ఖన్ధదేసనా, నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారరుచీనం ఆయతనదేసనా, విత్థారరుచీనం ధాతుదేసనా. తిక్ఖిన్ద్రియానం ఖన్ధదేసనా, మజ్ఝిమిన్ద్రియానం ఆయతనదేసనా, ముదిన్ద్రియానం ధాతుదేసనాతి ఇమినా పయోజనేన అనుక్కమేన చ ఖన్ధాయతనధాతువిభఙ్గానం దేసనాక్కమోవ వేదితబ్బో. తం పనేతం ఖన్ధాదిత్తయం పవత్తినివత్తితదుభయహేతుముఖేనేవ ఞాయమానం యథాభూతావబోధాయ హోతి, నాఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం సచ్చవిభఙ్గదేసనా పవత్తా. సో చ యథాభూతావబోధో విసేసతో ఇన్ద్రియసన్నిస్సయేనాతి ఇన్ద్రియవిభఙ్గదేసనా. ఇన్ద్రియానఞ్చ ఇన్దట్ఠో తంతంపచ్చయధమ్మభూతానం యథాసకం పచ్చయుప్పన్నేసు పచ్చయభావవిసేసేనేవాతి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిభాగసన్దస్సనీ పచ్చయాకారవిభఙ్గదేసనా. పచ్చయాకారస్స ఖన్ధాదీనఞ్చ అవిపరీతసభావావబోధో సతిపట్ఠానాదీసు సమ్మామనసికారేనాతి సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవిభఙ్గదేసనా. స్వాయం సతిపట్ఠానాదీసు సమ్మామనసికారో ఇమాయ పటిపత్తియా హోతీతి ఝానఅప్పమఞ్ఞావిభఙ్గదేసనా, సా సమ్మాపటిపత్తి ఏత్తకే సీలే పతిట్ఠితస్స సమ్భవతీతి సిక్ఖాపదవిభఙ్గదేసనా, యథావుత్తాయ చ సమ్మాపటిపత్తియా ఇమే ఆనిసంసాతి పటిసమ్భిదాఞాణవిభఙ్గదేసనా, తే చిమే ఞాణవిసేసా ఇమేసు కిలేసేసు పహీయన్తేసు చ సమ్భవన్తి, నాఞ్ఞథాతి కిలేసవిభఙ్గదేసనా, ఏవం విత్థారతో దేసితే ఖన్ధాదికే సఙ్ఖేపతోపి జానన్తస్స అత్థసిద్ధి హోతి ఏవాతి దస్సనత్థం పరియోసానే ధమ్మహదయవిభఙ్గదేసనా పవత్తాతి ఏవమేతేసం అట్ఠారసన్నం మహావిభఙ్గానం దేసనాక్కమకారణం వేదితబ్బం.
రూపాదీనన్తి రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానం. వేదయితాదిసభావత్తాభావాతి యథాక్కమం అనుభవనసఞ్జాననాభిసఙ్ఖరణాదిసభావత్తాభావా. న హి రూపం వేదయితాదిసభావం, వేదనాది వా రుప్పనాదిసభావం. యతో రూపాదీనం వేదనాసమవరోధనేన ‘‘చత్తారో ఖన్ధా’’తిఆదినా సఙ్ఖిపిత్వా ఖన్ధా ౦౬ దేసేతబ్బా సియుం. రుప్పనాదితో అఞ్ఞస్సాభావాతి రుప్పనానుభవనాదిసభావతో అఞ్ఞస్స అతీతాదికే గహేత్వా రాసివసేన వత్తబ్బస్స సంఖిత్తస్స సభావస్స అభావా. న హి చేతసికాదిభావో వేదనాదీనం సభావో. హేట్ఠా గణనేసూతి పఞ్చతో హేట్ఠా గణనేసు. అనిట్ఠానన్తి అపరియోసానం. రూపాదీసు హి కతిపయే, ఏకమ్పి వా అగ్గహేత్వా వుచ్చమానా ఖన్ధవసేన దేసనా అనవసేససఙ్ఖతధమ్మసఙ్గాహినీ న సమ్భవతి. ఖన్ధస్సాతి రాసట్ఠస్స ఖన్ధస్స. తేనేవాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. సవిభాగధమ్మేహీతి సప్పభేదధమ్మేహి.
‘‘సద్దత్థసహితం ఖన్ధసద్దస్స విసయం దస్సేతీ’’తి ఏతేన రాసిసద్దస్స వియ రాసట్ఠే ఖన్ధసద్దస్స వాచకభావేన పవత్తిం దస్సేతి పరియాయన్తరభావతో. గుణాదీసు పన కేవలం తబ్బిసయపయోగభావేనేవ పవత్తి, న వాచకభావేనాతి ఆహ ‘‘గుణే…పే… న సద్దత్థ’’న్తి. ఖన్ధసద్దోతి సీలాదిసద్దే సన్నిధాపితో ఖన్ధసద్దో. తేనేవాహ ‘‘సీలాదిగుణవిసిట్ఠం రాసట్ఠం దీపేతీ’’తి. కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయ వదతి. ఏత్థాతి ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౫) ఏత్థ. న కేవలఞ్చ సో ఏవ, అట్ఠకథాచరియేహిపి ఏత్థ గుణత్థతా ఇచ్ఛితా ఏవ. తథా హి అట్ఠసాలినియం ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధోతిఆదీసు గుణట్ఠేనా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౫) వుత్తం. నను చ కేవలోపి ఖన్ధసద్దో ‘‘తిణ్ణం ఖో, మాణవ, ఖన్ధానం వణ్ణవాదీ, న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, తీహి ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) చ ఆదీసు సీలాదివాచకో దిట్ఠోతి? న, తత్థాపి అధికారాదివచ్ఛేదకవసేనేవస్స సీలాదీసు పవత్తిదస్సనతో. న ఖన్ధసద్దో పఞ్ఞత్తిసద్దస్స అత్థే వత్తతీతి నిరుత్తివోహారాదిసద్దా వియ పఞ్ఞత్తిపరియాయో న హోతీతి అత్థో. దారుక్ఖన్ధోతి పఞ్ఞత్తి హోతీతి తస్స ఖన్ధసద్దస్స పఞ్ఞత్తివిసేసప్పవత్తితం దస్సేతి. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఖన్ధసద్దోతి ‘‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౩౨) ఏత్థ వుత్తో ఖన్ధసద్దో. సముదాయే నిరుళ్హోతి అతీతాదిభేదభిన్నస్స పఞ్ఞాయ అభిసంయూహనేన రాసికతే విఞ్ఞాణసమూహే నిరుళ్హో. తాయ ఏవ రుళ్హియా పవత్తతీతి తాయ సముదాయే నిరుళ్హతాయ తదవయవే ఏకస్మిమ్పి విఞ్ఞాణే పవత్తతీతి. ఏత్థ చ ఞాణసమ్పయుత్తే నిరుళ్హో కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలభావో వియ ఞాణవిప్పయుత్తే విఞ్ఞాణసముదాయే నిరుళ్హో తదేకదేసేపి రుళ్హియా పవత్తతీతి వేదితబ్బం. అథ వా కిఞ్చి నిమిత్తం గహేత్వా సతిపి అఞ్ఞస్మిం తన్నిమిత్తయుత్తే కిస్మిఞ్చిదేవ విసయే సమ్ముతియా చిరకాలతావసేన నిమిత్తవిరహేపి పవత్తి రుళ్హి నామ, యథా మహియం సేతీతి మహింసో, గచ్ఛన్తీతి గావోతి, ఏవం ఖన్ధసద్దస్సాపి రుళ్హిభావో వేదితబ్బో.
రాసితో గుణతోతి సబ్బత్థ భుమ్మత్థే వా నిస్సక్కవచనం దట్ఠబ్బం. నియమేత్వాతి వవత్థపేత్వా. పిణ్డట్ఠోతి సఙ్ఘాతత్థో. తస్మాతి యస్మా పఞ్చేవ ఖన్ధా వుత్తా, కోట్ఠాసట్ఠే చ ఖన్ధట్ఠే నిబ్బానస్స వసేన ఛట్ఠేనాపి ఖన్ధేన భవితబ్బం, తస్మా ఖన్ధట్ఠో నామ రాసట్ఠోతి యుత్తం. ‘‘యేసం వా అతీతాదివసేన భేదో అత్థీ’’తిఆదినా అతీతాదివిభాగభిన్నేసు రుప్పనాదిసభావధమ్మేసు విసుం విసుం కోట్ఠాసభావేన గయ్హమానేసు తబ్బిభాగరహితస్స ఏకస్స నిబ్బానస్స రాసట్ఠతా వియ కోట్ఠాసట్ఠతాపి న సమ్భవతీతి దస్సేతి. ఏతేన పఞ్ఞత్తియాపి ఖన్ధేసు అగ్గహణే కారణం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
కస్మా పనేత్థ ఫస్సాదికే వియ సఙ్ఖారక్ఖన్ధే అనవరోధేత్వా వేదనాసఞ్ఞా విసుం ఖన్ధభావేన గహితాతి? వివాదమూలతాదివిసేసదస్సనత్థం. గహట్ఠానఞ్హి వివాదకారణం కామజ్ఝోసానం. వుత్తఞ్చేతం ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతు కామనిదానం కామాధికరణం కామానమేవ హేతు మాతాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి మాతరా వివదతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౬౮, ౧౭౮). పబ్బజితానం దిట్ఠాభినివేసో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యే దిట్ఠిముగ్గయ్హ వివాదయన్తి, ‘ఇదమేవ సచ్చ’న్తి (సు. ని. ౮౩౮; మహాని. ౬౭) చ వాదయన్తీ’’తిఆది. తేసు కామజ్ఝోసానం వేదనస్సాదేన హోతి, దిట్ఠాభినివేసో సఞ్ఞావిపల్లాసేన. సఞ్ఞావిపల్లాసేన హి చిత్తవిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసేన దిట్ఠిమానతణ్హాపపఞ్చానం విపల్లాసోతి. తథా వేదనానుగిద్ధో విపల్లత్థసఞ్ఞో చ సంసరతి. వేదనానుగిద్ధస్స హి వేదనాపచ్చయా తణ్హా సిద్ధా హోతి, తతో చ తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తి ఆవట్టతి భవచక్కం. విపల్లత్థసఞ్ఞిస్స చ ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦) వచనతో దిట్ఠిమానతణ్హాపపఞ్చానం అనుపచ్ఛేదతో సంసారస్స అనుపచ్ఛేదోవ. ఇతి వివాదకారణానం కామజ్ఝోసానదిట్ఠాభినివేసానం కారణభావో సంసారహేతుభావోతి ఇమస్స వివాదమూలతాదివిసేసస్స దస్సనత్థం సఙ్ఖారక్ఖన్ధే అనవరోధేత్వా వేదనాసఞ్ఞా విసుం ఖన్ధభావేన గహితాతి వేదితబ్బం.
ఓకాసేసూతి విభజనకిరియాయ పవత్తిట్ఠానభావతో అతీతాదయో ఓకాసాతి వుత్తా. ఇతిసద్దేనాతి ‘‘ఉపాదాయరూప’’న్తి ఏవం అట్ఠకథాయం వుత్తఇతిసద్దేన. నిదస్సనత్థేనాతి ఉదాహరణత్థేన. సబ్బోతి సకలో ఏకాదససు ఓకాసేసు విభత్తో విభజననయో. ఇదఞ్చ విభజనన్తి ‘‘చత్తారో చ మహాభూతా…పే… ఉపాదాయరూప’’న్తి ఏవం విభత్తం ఇదఞ్చ విభజనం. ఓళారికాదీసూతి ఓళారికసుఖుమహీనపణీతదూరసన్తికేసు. చక్ఖాయతనన్తిఆదివిభజనఞ్చాతి ‘‘చక్ఖాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం ఇత్థిన్ద్రియం…పే… కబళీకారో ఆహారో రూపా సద్దా గన్ధా రసా ఫోట్ఠబ్బాతి ఏవం పవత్తం విభజనఞ్చ. యథాసమ్భవన్తి యథారహం. ఏకాదససు ఓకాసేసు యం యత్థ విభజనం యుత్తం, తం తత్థ యోజేతబ్బం. ఏవం వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపీతి యథా రూపక్ఖన్ధే యథాసమ్భవం ఏకాదససు ఓకాసేసు విభజనం యోజేతబ్బన్తి వుత్తం, ఏవం వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపి యథాసమ్భవం ఏకాదససు ఓకాసేసు విభజనం యోజేతబ్బన్తి అత్థో.
తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో తావ పురిమే ఓకాసపఞ్చకే సుఖాదివేదనాత్తికవసేన విభత్తో, ఇతరస్మిం కుసలత్తికవేదనాత్తికసమాపన్నదుకసాసవదుకవసేన. సఞ్ఞాక్ఖన్ధో పన పురిమే ఓకాసపఞ్చకే ఛఫస్సద్వారవసేన, ఇతరస్మిం ఓళారికదుకే పటిఘసమ్ఫస్సదుకవసేన చేవ యథావుత్తకుసలత్తికాదివసేన చ విభత్తో. సేసేసు కుసలత్తికాదివసేనేవ. తథా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. పటిఘసమ్ఫస్సదుకో పనేత్థ నత్థేవ. చేతనాయ ఏవ చేత్థ నిద్దేసో సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం చేతనాప్పధానభావదస్సనత్థం. తథా హి సా ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వుత్తా. తత్థాతి తస్మిం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స విభజనే పటినిద్దేసే. తం పన ద్వయన్తి మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం. యఞ్హి సత్తవిఞ్ఞాణధాతుదేసనాయం ‘‘మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి ద్వయం దేసితం, తం ఛవిఞ్ఞాణకాయదేసనాయం ‘‘మనోవిఞ్ఞాణ’’న్త్వేవ వుచ్చతీతి.
పాళినయేనాతి ఖన్ధవిభఙ్గపాళినయేన. అఞ్ఞేన పకారేనాతి ధమ్మసఙ్గహే, తదట్ఠకథాయఞ్చ ఆగతేన పకారన్తరేన.
౧. రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా
౨. ‘‘కిఞ్చీ’’తి పదం ‘‘ఏకచ్చ’’న్తి ఇమినా సమానత్థన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చీతి పకారన్తరభేదం ఆమసిత్వా అనియమనిదస్సన’’న్తి. ఉభయేనాతి పకారభేదం అనామసిత్వా ఆమసిత్వా చ అనియమదస్సనవసేన పవత్తేన ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి పదద్వయేన. అధిప్పేతత్థన్తి రూపం. అతిచ్చాతి అతిక్కమిత్వా. పవత్తితోతి పవత్తనతో. నియమనత్థన్తి నివత్తనత్థం.
‘‘కిఞ్చా’’తి ఏత్థ కిం-సద్దో పుచ్ఛాయం హేతుఅత్థదీపకో, కరణే చేతం పచ్చత్తవచనం, చ-సద్దో వచనాలఙ్కారోతి ఆహ ‘‘కేన కారణేన వదేథా’’తి. దుతియవికప్పే పన వుత్తనయేనేవ కారణత్థే పవత్తం కిం-సద్దం ‘‘వదేథా’’తి కిరియాపదసమ్బన్ధనేన ఉపయోగవసేన పరిణామేత్వా వదతి ‘‘తం కారణం వదేథా’’తి.
పురిమసన్తానస్స భేదన్తి పురిమసన్తానస్స వినాసం, వినాసాపదేసేన చేత్థ సన్తానే విసదిసుప్పాదమేవ దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘విసదిససన్తానుప్పత్తిదస్సనతో’’తి. నను చ అరూపధమ్మానమ్పి విరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తి అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, సా పన న పాకటతరా, పాకటతరా చ ఇధాధిప్పేతా. తేనేవాహ ‘‘సీతాదిసన్నిపాతే’’తి. తథా చాహ భగవా ‘‘సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతీ’’తిఆది (సం. ని. ౩.౭౯). ఇదాని భేద-సద్దో ఉజుకమేవ వికారాపత్తిం వదతీతి దస్సేన్తో ‘‘భేదో చా’’తిఆదిమాహ. విసదిసరూపుప్పత్తియేవ, న ఉప్పన్నస్స అఞ్ఞథాభావోతి అధిప్పాయో. తేన కాపిలియం పరిణామవాదం పటిక్ఖిపతి. యది పురిమసన్తానతో భేదో విసదిసుప్పత్తి రుప్పనం, ఏవం సన్తే లక్ఖణస్స అతిప్పసఙ్గో సియాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘అరూపక్ఖన్ధాన’’న్తిఆది. ఏత్థ సీతాదీహీతి ఆది-సద్దేన యథా ఉణ్హజిఘచ్ఛాదయో సఙ్గయ్హన్తి, ఏవం ఆహారాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యేనాతి యేన సీతాదీహి సమాగమేన. తత్థాతి తేసు రూపధమ్మేసు. ఆహారాదికస్స వా ఠితిప్పత్తస్సాతి సమ్బన్ధో. యథా రూపధమ్మానం ఠితిక్ఖణే సీతాదీహి సమాగమో హోతి, ఏవం అరూపక్ఖన్ధానం అఞ్ఞేహి సమాగమో నత్థి అతిలహుపరివత్తితో, తస్మా అరూపధమ్మా రూపధమ్మానం వియ పాకటస్స వికారస్స అభావతో ‘‘రుప్పన్తీ’’తి, ‘‘రుప్పనలక్ఖణా’’తి చ న వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘రుప్పతీ’’తి పదస్స కత్తుకమ్మసాధనానం వసేన అత్థం దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి భిజ్జతీ’’తి వుత్తన్తి తదత్థం వివరన్తో ‘‘కుప్పతీతి ఏతేనా’’తిఆదిమాహ. కోపాదికిరియాతి కోపసఙ్ఘట్టనపీళనకిరియా. కోప-సద్దో చేత్థ ఖోభపరియాయో వేదితబ్బో. కత్తుభూతో కమ్మభూతో చ అత్థోతి కత్తుకమ్మసాధనానం వసేన వుచ్చమానో భూతుపాదాయరూపసఙ్ఖాతో అత్థో. కమ్మకత్తుత్థేన భిజ్జతి-సద్దేనాతి యదా కమ్మకత్తుత్థో రుప్పతి-సద్దో, తదా భిజ్జతి-సద్దోపి తదత్థో ఏవ వేదితబ్బోతి అత్థో. తత్థ యదా కమ్మత్థే ‘‘రుప్పతీ’’తి పదం, తదా ‘‘సీతేనా’’తిఆదీసు కత్తుఅత్థే కరణవచనం. యదా పన ‘‘రుప్పతీ’’తి పదం కత్తుఅత్థే కమ్మకత్తుఅత్థే వా, తదా హేతుమ్హి కరణవచనం వేదితబ్బం. ‘‘యం పన రుప్పతీ’’తిఆదినా ‘‘కుప్పతీ’’తిఆదీనం కత్తుకమ్మత్థానమ్పి అత్థవచనానం వచనే కారణం దస్సేతి. యదిపి అత్థ-సద్దో ‘‘పీళనట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౭; ౨.౮) సభావపరియాయోపి హోతి, ‘‘కేనట్ఠేనా’’తి పనేత్థ అభిధేయ్యపరియాయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘కేనట్ఠేనాతి పుచ్ఛాసభాగవసేన రుప్పనట్ఠేనా’’తి, రుప్పనసద్దాభిధేయ్యభావేనాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘న కేవలం సద్దత్థోయేవ రుప్పన’’న్తి. తస్స అత్థస్సాతి తస్స భూతుపాదాయప్పభేదస్స సభావధమ్మస్స. రుప్పనలక్ఖణఞ్చ నామేతం అనిచ్చతాది వియ కక్ఖళత్తాదితో అఞ్ఞన్తి న గహేతబ్బం. పఞ్ఞత్తివిసేసో హి తన్తి, కక్ఖళత్తాదీనంయేవ పన అరూపధమ్మవిధురో సభావవిసేసోతి వేదితబ్బం.
ముచ్ఛాపత్తియాతి ముచ్ఛాయ మోహస్స ఆపజ్జనేన. కప్పసణ్ఠానం ఉదకన్తి కప్పసణ్ఠాపకమహామేఘవుట్ఠం ఉదకం. తథాతి తప్పకారతాయ ఖారభావే సతి ఉదకేన కప్పవుట్ఠానకాలే వియ పథవీ విలీయేయ్య. లోకన్తరియసత్తానం పన పాపకమ్మబలేన అఖారేపి ఖారే వియ సరీరస్స విలీయనా వేదితబ్బా. తేనేవాతి సఉస్సదనిస్సయనిరయస్స వుత్తత్తా ఏవ. న హి అవీచిమ్హి పఞ్చవిధబన్ధనాదికమ్మకారణం కరోన్తి.
౩. పకరణప్పత్తం రూపం పక్ఖిపిత్వా మాతికా ఠపితాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. మహాభూతు…పే… ఆపజ్జతి తప్పకారభావేన అతీతంసే గణనం గతన్తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘న హీ’’తిఆదినా ధమ్మన్తరనివత్తనత్థతా పకారన్తరనివత్తనత్థతా చ భూతుపాదాయగహణస్స నత్థీతి దస్సేతి. తందస్సనేతి గణనన్తరదస్సనే. తంసభావత్తాతి భూతుపాదాయసభావత్తా. ‘‘న చా’’తిఆదినా భూతుపాదాయసభావో అతీతంసగణితతాయ తంసభావస్సపి అఞ్ఞథా గణితత్తా, అతంసభావస్స చ తథా గణితత్తా అకారణన్తి దస్సేతి. ‘‘అజ్ఝత్త…పే… లబ్భతీ’’తి ఏతేన దుతియనయే న కేవలం యథావుత్తోవ దోసో, అథ ఖో అబ్యాపితోపి దోసోతి దస్సేతి. తదేతం పన అకారణం కారణభావస్సేవ అనధిప్పేతత్తా. న హేత్థ భూతుపాదాయరూపభావో అతీతంసే గణనస్స కారణన్తి అధిప్పేతం, యతో యథావుత్తదోసాపత్తి సియా.
‘‘కిన్తీ’’తి ఏత్థ ‘‘కి’’న్తి పుబ్బే యం ‘‘రూప’’న్తి సామఞ్ఞతో గహితం, తస్స సరూపపుచ్ఛా. ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో, న కారణత్థో. తేనస్స యం రూపం అతీతం నిరుద్ధం…పే… అతీతంసేన సఙ్గహితం అతీతకోట్ఠాసే గణనం గతం, తం కిన్తి చే? ‘‘చత్తారో చ…పే… రూప’’న్తి భూతుపాదాయవిభాగదస్సనముఖేన విసేసం నిదస్సేతి. యత్తకా హి ఇధ విసేసా నిద్దిట్ఠా చక్ఖాయతనాదయో, తేసమిదం నిదస్సనన్తి. న చేత్థ పురిమనయతో అవిసేసో. తత్థ హి రూపస్స భూతుపాదాయతామత్తసభావదస్సనతా వుత్తా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అతీతరూపమ్పి భూతాని చేవా’’తిఆది. ఇధ పన భూతుపాదాయేన నిదస్సనభూతేన రూపస్స సబ్బవిసేసవిభావనతా దస్సితా. ఏవఞ్చ కత్వా అబ్యాపితదోసోపి చేత్థ అనోకాసోవ, యం రూపం అజ్ఝత్తం…పే… ఉపాదిన్నం, కిన్తి? చత్తారో చ…పే… రూపన్తి తదఞ్ఞవిసేసనిదస్సనస్స అధిప్పేతత్తా. తథా చాహ ‘‘ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో’’తి.
పరియాయదేసనత్తాతి సభావతో పరియాయనం పరివత్తనం పరియాయో, ఉజుకం అప్పవత్తీతి అత్థో. పరియాయేన, పరియాయభూతా వా దేసనా ఏత్థాతి పరియాయదేసనం, సుత్తన్తం. సుత్తన్తఞ్హి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసేతబ్బధమ్మే లేసతో లబ్భమానభావకథనం, న ఉజునిప్పదేసభావకథనన్తి పరియాయదేసనం నామ. తేనేవ తం ‘‘యథానులోమసాసన’’న్తి వుచ్చతి. అభిధమ్మో పన దేసేతబ్బధమ్మే ఉజునిప్పదేసకథనన్తి నిప్పరియాయదేసనం నామ, యతో ‘‘యథాధమ్మసాసన’’న్తి వుచ్చతి. నిచ్ఛయేన దేసోతి వవత్థానతో కథనం. తథా భద్దేకరత్తసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౭౨ ఆదయో) వియ అతీతాదిభావో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నభావో అద్ధావసేన ఇధాపి ఖన్ధవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయత్తా నిద్దిసితబ్బో సియాతి యోజనా.
సన్నిపతితన్తి సమాగతం. సన్తానవసేనాతి పుబ్బాపరవసేన. పుబ్బేనాపరస్స సమప్పమాణతాయ అనూనం అనధికం, తతో ఏవ ఏకాకారం. పవత్తికాలవసేన వా అనూనం అనధికం, సమానసభావతాయ ఏకాకారం. తేన విసభాగఉతునా అనన్తరితతం దస్సేతి. ఏవం ఆహారేపీతి ఏత్థ విసభాగాహారేన అనన్తరితో అనేకవారం అనేకదివసమ్పి భుత్తో సభాగేకాహారం నామ. ‘‘తతో పుబ్బే విసభాగఉతుఆహారసముట్ఠానం అతీతం, పచ్ఛా అనాగత’’న్తి హి వుత్తన్తి. ‘‘ఏకాహారసముట్ఠాన’’న్తి పన వుత్తత్తా ఏకస్సేవ ఆహారస్స యోజనా యుత్తరూపాతి అపరే. పఞ్చద్వారవసేనాతి ఏత్థ పఞ్చద్వారావజ్జనతో పట్ఠాయ యావ తదారమ్మణం, యావ జవనం, యావ వా వోట్ఠబ్బనం, తావ పవత్తా చిత్తసన్తతి ఏకవీథి. ఏకజవనసముట్ఠానన్తి ఏకజవనవారసముట్ఠానం. ఏత్థ చ సమయం అనామసిత్వావ సన్తతివసేన, సన్తతిఞ్చ అనామసిత్వావ సమయవసేన అతీతాదివిభాగో గహేతబ్బో.
తేసన్తి హేతుపచ్చయానం. కలాపస్సాతి రూపకలాపస్స. కమ్మానన్తరాదీతి కమ్మాది, అనన్తరాదీతి పచ్చేకం ఆది-సద్దో యోజేతబ్బో. తత్థ పఠమేన ఆదిసద్దేన ఉపనిస్సయపచ్చయస్స ఆహారాదినో చ దుతియేన సమనన్తరానన్తరూపనిస్సయాదినో సఙ్గహో వేదితబ్బో. చిత్తుప్పాదస్స చేత్థ కమ్మానన్తరాదిపచ్చయవసేన, ఇతరస్స కమ్మాదివసేనేవ జనకభావే యోజనా దట్ఠబ్బా. తథా చిత్తుప్పాదస్స పురేజాతవసేన, ఇతరస్స పచ్ఛాజాతవసేన, ఉభయేసమ్పి సహజాతవసేన ఉపత్థమ్భనం వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘యథాసమ్భవం యోజేతబ్బ’’న్తి. ఉప్పాదక్ఖణేతి హేతుకిచ్చక్ఖణే. హేతుకిచ్చం నామ తస్స తస్స ఉప్పాదేతబ్బస్స ఉప్పత్తికరణం, తఞ్చ తస్మిం ఖణే ఉప్పన్నఫలత్తా తతో పరం కత్తబ్బాభావతో నిట్ఠితఞ్చాతి దట్ఠబ్బం. ఇతరం పన తీసుపి ఖణేసు పచ్చయకిచ్చం దట్ఠబ్బన్తి యోజనా.
౬. అనిట్ఠనామనివత్తనస్సాతి అనిట్ఠనామనివత్తియా అకారణభావదస్సనేన ఇట్ఠనామలాభాపనస్స అకారణభావం దస్సేతి.
దేవమనుస్ససమ్పత్తిభవేతి సమ్పత్తియుత్తే సమ్పన్నే దేవమనుస్సభవే. సమిద్ధసోభనతాతి అభివుద్ధసోభనతా. తతో ఏవాతి సమ్పత్తివిరహతో ఏవ, అసమ్పన్నత్తా ఏవాతి అత్థో. తేసంయేవ హత్థిఆదీనం సుఖస్స హేతుభావం న గచ్ఛన్తి సారణాదివసేన దుక్ఖపచ్చయత్తా. తేసన్తి హత్థిరూపాదీనం. ‘‘తస్స తస్సేవా’’తిఆదినా యథావుత్తమత్థం వివరతి. అకుసలేన అత్తనా కతేన నిబ్బత్తం దుక్ఖస్స పచ్చయో హోతీతి యోజనా. తస్మాతి యస్మా కమ్మం యస్మిం సన్తానే నిబ్బత్తం, తత్థేవ సుఖదుక్ఖానం పచ్చయో హోతి, న అఞ్ఞత్థ, తస్మా. అట్ఠకథాయం పనాతి ఏకచ్చమతదస్సనం. తత్థ ‘‘అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి యస్మా పటిసేధద్వయేన కుసలకమ్మజస్స ఇట్ఠభావో నియతో, తస్మా ‘‘కుసలకమ్మజమేవ ఇట్ఠ’’న్తి ఏవం అనియమేత్వా ‘‘కుసలకమ్మజం ఇట్ఠమేవా’’తి ఏవమేత్థ నియమో గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘అకుసలకమ్మజమ్పీ’’తిఆదిమాహ. కిన్తి అకుసలకమ్మజం సోభనం, యం పరేసం ఇట్ఠం నామ సియా? యది దుగ్గతియం కేసఞ్చి తిరచ్ఛానానం సణ్ఠానాదిసమ్పత్తి సుగతియం సత్తానం అకుసలనిస్సన్దేన విరూపరూపతా వియ కుసలనిస్సన్దేన, కథం తస్సా అకుసలకమ్మజతా. అథ పన యం కేసఞ్చి అమనాపమ్పి సమానం రూపం మనాపం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవమ్పి యథా కేసఞ్చి తిరచ్ఛానాదీనం కుసలకమ్మజం మనుస్సాదిరూపం అమనాపతో ఉపట్ఠహన్తమ్పి కుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణభావతో అత్థతో ఇట్ఠమేవ నామ హోతి, ఏవం అకుసలకమ్మజం కేసఞ్చి మనాపం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తమ్పి అకుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణభావతో అత్థతో అనిట్ఠమేవ నామ హోతి, ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదిఅట్ఠానపాళియా (మ. ని. ౩.౧౩౧) విరోధో సియా. తేనేవాహ ‘‘కుసలకమ్మజస్స పనా’’తిఆది. సబ్బేసన్తి అత్తనో, పరేసఞ్చ. ఇట్ఠస్స అభావో వత్తబ్బోతి యథా ‘‘కుసలకమ్మజం అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి వుత్తం, ఏవం కిఞ్చాపి ‘‘అకుసలకమ్మజం ఇట్ఠం నామ నత్థీ’’తి అట్ఠకథాయం న వుత్తం, తేన పన నయదస్సనేన అకుసలకమ్మజస్స అభావో వుత్తో ఏవ హోతీతి సో సంవణ్ణనావసేన నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బోతి అధిప్పాయో. ఏతేన కుసలకమ్మజమేవ ఇట్ఠన్తి పురిమపదావధారణస్స గహేతబ్బతం దస్సేతి.
ఇదాని ‘‘హత్థిఆదీనమ్పీ’’తిఆదినా తమేవత్థం వివరతి. కుసలవిపాకస్సాతి ఏత్థాపి కుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణన్తి అత్థో. మనుస్సానన్తి చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. ఇతరేసమ్పి చ అకుసలకమ్మజం అకుసలవిపాకస్సేవ, కుసలకమ్మజఞ్చ కుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణన్తి దస్సితోవాయం నయోతి. కస్మా పన ఇట్ఠానిట్ఠమిస్సితే వత్థుమ్హి మనాపతావ సణ్ఠాతీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణేన…పే… సక్కా వత్తు’’న్తి. సుట్ఠు వుత్తన్తి ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠం ఏకన్తతో విపాకేనేవ పరిచ్ఛిజ్జతీ’’తి వదన్తేహి ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం సమ్మదేవ వుత్తం. తం అనుగన్త్వాతి విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం అనుగన్త్వా. సబ్బత్థాతి సుగతిదుగ్గతీసు, సబ్బేసు వా ఆరమ్మణేసు.
‘‘అనిట్ఠా’’తి వచనేనేవ తేసం ఇట్ఠతా నివత్తితాతి ఆహ ‘‘సదిసతా చ రూపాదిభావోయేవా’’తి. ఇట్ఠానేవ రూపాదీని కామగుణాతి సుత్తే వుత్తానీతి మిత్తపటిపక్ఖో అమిత్తో వియ ఇట్ఠపటిపక్ఖా అనిట్ఠాతి అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘అనిట్ఠాతి…పే… వోహారో వియా’’తి. సబ్బాని వాతి ఏత్థ ‘‘పియరూపం సాతరూప’’న్తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩) వచనతో కథం అనిట్ఠానం రూపాదీనం కామగుణభావాపత్తీతి చే? తేసమ్పి విపల్లాసవసేన తణ్హావత్థుభావతో పియరూపభావస్స అధిప్పేతత్తా. యది ఏవం కథం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని ఇట్ఠానీ’’తిఆదిసుత్తపదం (మ. ని. ౧.౧౬౬; ౨.౧౫౫; ౩.౫౭; సం. ని. ౫.౩౦) నీయతీతి ఆహ ‘‘అతిసయేనా’’తిఆది.
ఇన్ద్రియబద్ధరూపవసేన పాళియం హీనదుకనిద్దేసో పవత్తోతి దస్సేతుం ‘‘ద్వీసుపి హీనపణీతపదేసూ’’తిఆదిమాహ. అవయవయోగే సామివచనం, న కత్తరీతి అధిప్పాయో. ‘‘తేసం తేసం సత్తాన’’న్తి ఇన్ద్రియబద్ధరూపే నిద్దిట్ఠే కస్మా కమ్మజవసేన అత్థో వుత్తో, న చతుసన్తతివసేనాతి ఆహ ‘‘సత్తసన్తాన…పే… వుత్త’’న్తి. పధానత్తా హి కమ్మజవసేన అత్థం వత్వా సేసేసు ‘‘ఏవం ఉతుసముట్ఠానాదీసుపీ’’తి అట్ఠకథాయం అతిదేసో కతో. ‘‘తేహి తేహీతి ఏతస్మిం అత్థే’’తి ఇమినా ‘‘తేసం తేస’’న్తి కత్తరి సామివచనం ఆసఙ్కతి. తథా సతి విసయే వా సామివచనే లద్ధగుణం దస్సేతి ‘‘న కమ్మజవసేనేవా’’తిఆదినా, కమ్మజగ్గహణఞ్చేత్థ ఉపలక్ఖణం దట్ఠబ్బం.
మరియాదాభూతన్తి ఉత్తమమరియాదాభూతం. తేనేవాహ ‘‘యస్స యేవ మనాపా, తస్స తేవ పరమా’’తి. తేసన్తి కామగుణానం. సభావతోతి లక్ఖణతో.
‘‘ఏకస్మింయేవ అస్సాదనకుజ్ఝనతో’’తిఆదినా ‘‘యస్మా తేయేవ రూపాదయో ఏకో అస్సాదేతీ’’తిఆదికం సుత్తన్తవివరణం ఇట్ఠానిట్ఠభావే హేతుభావేన వుత్తన్తి దస్సేతి. ఇట్ఠానిట్ఠగ్గహణం హోతీతి నిబ్బానే వియ అనిట్ఠగ్గహణం సఞ్ఞావిపల్లాసేన అఞ్ఞేసుపి ఆరమ్మణేసు ఇట్ఠానిట్ఠాభినివేసో హోతీతి అధిప్పాయో.
విభాగో నామ అసఙ్కరో, విత్థారో చాతి ‘‘విభత్త’’న్తి పదస్స ‘‘వవత్థితం, పకాసిత’’న్తి చ అత్థమాహ. అఞ్ఞేసన్తి అతిఅడ్ఢదలిద్దానం. ఇదం ఇట్ఠం, అనిట్ఠఞ్చ హోతీతి ఏత్థ చ-సద్దేన అనిట్ఠం, ఇట్ఠఞ్చ హోతీతి అయమ్పి అత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బం. అనిట్ఠం ఇట్ఠన్తి ఇట్ఠస్స ‘‘అనిట్ఠ’’న్తి, అనిట్ఠస్స ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి గహణే యథాసఙ్ఖ్యం యోజనా. ఇన్ద్రియవికారాపత్తిఆదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారాదిం సఙ్గణ్హాతి. పురేతరం పవత్తచిత్తాభిసఙ్ఖారవసేనాపి హి వినావ సఞ్ఞావిపల్లాసం ఇట్ఠం ‘‘అనిట్ఠ’’న్తి, అనిట్ఠఞ్చ ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి గయ్హతీతి.
తేన విపాకేనాతి తేన కుసలాకుసలవిపాకేన. ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠానిట్ఠతన్తి యత్థ తం ఉప్పజ్జతి, తస్స బుద్ధరూపాదికస్స గూథాదికస్స చ ఆరమ్మణస్స యథాక్కమం ఇట్ఠతం అనిట్ఠతఞ్చ నిదస్సేతి. విజ్జమానేపి సఞ్ఞావిపల్లాసే ఆరమ్మణేన విపాకనియమదస్సనన్తి ఇట్ఠారమ్మణే కుసలవిపాకోవ ఉప్పజ్జతి, అనిట్ఠారమ్మణే అకుసలవిపాకోవాతి ఏవం ఆరమ్మణేన విపాకనియమదస్సనం. ఆరమ్మణనియమదస్సనత్థన్తి యం కుసలవిపాకస్స ఆరమ్మణం, తం ఇట్ఠం నామ. యం అకుసలవిపాకస్స ఆరమ్మణం, తం అనిట్ఠం నామాతి దస్సనత్థం. ఆరమ్మణేన నియామితో హి విపాకో అత్తనో ఉపకారకస్స ఆరమ్మణస్స నియామకో హోతీతి.
ద్వారన్తరే దుక్ఖస్స పచ్చయభూతస్స ఆరమ్మణస్స ద్వారన్తరే సుఖవిపాకుప్పాదనతో, ద్వారన్తరే సుఖస్స పచ్చయభూతస్స ఆరమ్మణస్స ద్వారన్తరే దుక్ఖవిపాకుప్పాదనతో విపాకేన ఆరమ్మణనియమదస్సనేన విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠతా దస్సితాతి యోజనా.
౭. దుప్పరిగ్గహట్ఠేన కారణభూతేన లక్ఖణస్స ఇన్ద్రియాదిసభావస్స దుప్పటివిజ్ఝతా, ఏవం సుపరిగ్గహట్ఠేన లక్ఖణసుప్పటివిజ్ఝతా వేదితబ్బా. ‘‘దూరే’’తి అవుత్తస్సాతి లక్ఖణతో ‘‘దూరే’’తి అకథితస్స. వుత్తమ్పీతి లక్ఖణతో ‘‘దూరే’’తి వుత్తమ్పి సుఖుమరూపం.
‘‘భిన్దమానో’’తి సమ్భిన్దమానోతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘మిస్సకం కరోన్తో’’తి. యస్మా పన భేదనం విభాగకరణమ్పి హోతి, తస్మా దుతియవికప్పే ‘‘భిన్దమానో’’తి పదస్స ‘‘విసుం కరోన్తో’’తి అత్థమాహ. తతియవికప్పే పన భిన్దమానోతి వినాసేన్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సన్తికభావం భిన్దిత్వా దూరభావం, దూరభావఞ్చ భిన్దిత్వా సన్తికభావం కరోన్తో’’తి. న హి సక్కా సన్తికస్స తబ్భావం అవినాసేత్వా దూరభావం కాతుం, తథా ఇతరస్సాపి. సన్తికభావకరణేన న భిన్దతి న వినాసేతి, న చ ఓకాసదూరతో లక్ఖణతో దూరం విసుం కరణేన భిన్దతి విభాగం కరోతి, నాపి ఓకాసదూరేన లక్ఖణతో దూరం వోమిస్సకకరణేన భిన్దతి సమ్భిన్దతీతి యోజనా. ‘‘తిధా అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం ‘‘న హీ’’తిఆదినా వివరతి. విసుం కరోతి, వోమిస్సకం కరోతీతి కరోతి-సద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్థాపీ’’తిఆదినా యథా ‘‘ఓకాసతో దూరమేవ భిన్దతీ’’తి ఏత్థ ఓకాసతో దూరస్స ఓకాసతో సన్తికభావకరణం అధిప్పేతన్తి వినాసనం భేదనం, ఏవం ‘‘న లక్ఖణతో దూరం భిన్దతీ’’తి ఏత్థాపి లక్ఖణతో దూరస్స లక్ఖణతో సన్తికభావాకరణం అభేదనం అవినాసనన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. వోమిస్సకకరణవిభాగకరణత్థతం సన్ధాయాహ ‘‘భిన్దమానోతి ఏత్థ చ అఞ్ఞథా భేదనం వుత్త’’న్తి. పచ్ఛిమనయే వినాసనత్థమేవ సన్ధాయ ‘‘భేదనం ఇధ చ అఞ్ఞథా వుత్త’’న్తి అవోచ.
రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా
౮. చక్ఖాదయో పసాదాతి ఓళారికత్తభావపరియాపన్నా చక్ఖుసోతఘానజివ్హాపసాదా, మనోమయత్తభావపరియాపన్నా చక్ఖుసోతప్పసాదా చ. కాయవోహారం అరహన్తీతి కాయన్తోగధత్తా కాయేకదేసత్తా చ కాయోతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. కాయోతి హి అత్తభావోపి వుచ్చతి ‘‘సక్కాయదిట్ఠీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౧; ౩.౧౫౫), కరజకాయోపి ‘‘సో ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౩.౧౪). తబ్బత్థుకాతి చక్ఖాదినిస్సితా కాయికాతి పరియాయేన వుత్తా, నిప్పరియాయేన పన చేతసికావ. యథాహ ‘‘యం తస్మిం సమయే తజ్జాచక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజం చేతసికం నేవ సాతం నాసాతం చేతోసమ్ఫస్సజం అదుక్ఖమసుఖం వేదయిత’’న్తిఆది (ధ. స. ౧౫౨). ‘‘న హి చక్ఖాదయో కాయప్పసాదా హోన్తీ’’తి ఇమినా కాయపసాదనిస్సితా వేదనా నిప్పరియాయేన కాయికాతి దస్సేతి. కాయికచేతసికాదిభావేనాతి ఆది-సద్దేన కుసలాకుసలాబ్యాకతాదిభావా సఙ్గయ్హన్తి. తేనాతి సుఖాదివేదనేకదేసస్స అద్ధాసమయవసేన అతీతాదిభావాభావేన. కేచి పనేత్థ ‘‘హేట్ఠా దస్సితనయత్తా పాకటత్తా అద్ధావసేన, ఏకముహుత్తాదిపుబ్బణ్హాదీసు ఉతుఆదినా రూపస్స వియ వేదనాయ విభాగో న గయ్హతీతి సమయవసేన చ అతీతాదిభేదో న దస్సితో’’తి వదన్తి. సన్తానవసేన పవత్తానమ్పి వేదనానం చిత్తేన సమూహతో గహేతబ్బతం సన్ధాయాహ ‘‘వేదనాసముదాయో’’తి. తేహీతి అద్ధాసమయవసేన అతీతాదిభావేహి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విభఙ్గే. తేతి ‘‘వేదనేకదేసా’’తి వుత్తా కాయికచేతసికాదిభావేన భిన్నా సుఖాదివేదనావిసేసా. యది వేదనేకదేసా ఏత్థ గహితా, ఖణపరిచ్ఛిన్నావ తే గహేతబ్బా, న సన్తతిపరిచ్ఛిన్నాతి ఆహ ‘‘ఏకసన్తతియం పనా’’తిఆది. తేసూతి సుఖాదిభేదేసు. భేదోతి విసేసో. తస్సాతి సుఖాదివిసేసస్స. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘తంసహితతదుప్పాదకా’’తి ఏత్థాపి తం-సద్దేన సుఖాదివిసేసో పచ్చామట్ఠోతి వేదితబ్బో. సన్తతి పరిచ్ఛేదికా భవితుం అరహతీతి సమ్బన్ధో. సన్తతిఖణవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వుత్తో, న అద్ధాసమయవసేనాతి అధిప్పాయో.
‘‘పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతా’’తి నిట్ఠితహేతుకిచ్చా అనిట్ఠితపచ్చయకిచ్చాతి వుత్తా, తం పన అతిక్కన్తహేతుపచ్చయకిచ్చన్తి ఏవం వుత్తస్స నయస్స ఉపలక్ఖణన్తి ఆహ ‘‘పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతాతి ఏతేన హేతుపచ్చయకిచ్చవసేన వుత్తనయం దస్సేతీ’’తి. ఏత్థ కుసలాకుసలకిరియవేదనానం రూపస్స వియ, విపాకానం వియ చ అయం నామ జనకహేతూతి నిప్పరియాయేన న సక్కా వత్తుం, పరియాయేన పన అనన్తరపచ్చయభూతో హేతూతి వత్తబ్బో.
౧౧. సన్తాపనకిచ్చన్తి పరిడహనకిచ్చం. జాతిఆదిసఙ్కరన్తి జాతిసభావపుగ్గలలోకియలోకుత్తరతో సఙ్కరం సమ్భేదం అకత్వా. సమానజాతియన్తి ఏకజాతియం. సుఖతో తజ్జాతియా అదుక్ఖమసుఖా పణీతాతి యోజేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. సమానభేదేతి భూమన్తరాదిసమానవిభాగే. ఉపబ్రూహితానం ధాతూనన్తి ఉళారరూపసముట్ఠాపనేన పణీతానం రూపధమ్మానం. విబాధితానన్తి నిప్పీళితానం మిలాపితానం. ఉభయన్తి సుఖాదిద్వయం. ఏత్థ చ ఖోభనా, ఆలుళనా చ కాయికసుఖస్స వసేన వేదితబ్బా. అభిసన్దనా ఝానసుఖస్స. మదయనా కామసుఖస్స. తథా ఛాదనా. ఆసిఞ్చనా సబ్బస్స. ఛాదనా ఆసిఞ్చనా వా సబ్బస్స వసేన వేదితబ్బా.
సభావాదిభేదేన చాతి సభావపుగ్గలలోకియాదిభేదేన చ. ఏకన్తపణీతే లోకుత్తరే హీనపణీతానం పటిపదానం వసేన హీనపణీతతా. ఏకన్తహీనే అకుసలే ఛన్దాదివసేన హీనపణీతతా, ఓళారికసుఖుమతా చ. తథా హి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘యా ఓళారికా, సా హీనా. యా సుఖుమా, సా పణీతా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౧). అకుసలాదీసు దోససహగతాదిఅన్తరభేదవసేన ఉపాదాయుపాదాయ ఓళారికసుఖుమతా తంతంవాపనవసేన వుచ్చతి, న కుసలాకుసలాదివసేనాతి ఆహ ‘‘తంతంవాపనవసేన కథనేపి పరివత్తనం నత్థీ’’తి. దోసుస్సన్నతాయాతి కిలేసాధికతాయ. తథాతి దోసుస్సన్నతాయ. కథం పన కుసలేసు దోసుస్సన్నతా? ఉపనిస్సయవసేన, కిలేసాధికేహి సన్తానే పవత్తమానా కుసలా ధమ్మా కిలేసేహి సమ్బాధప్పత్తియా తిణాదీహి సమ్బాధప్పత్తాని వియ సస్సాని విపులఫలఉళారఫలా న హోన్తీతి. తథాతి మన్దదోసతాయ. కుసలానం మన్దదోసతాపి వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా. ఓళారికసుఖుమనికన్తీతి ఏత్థ అన్తోగధవిసేసం నికన్తియా ఓళారికసుఖుమతాసామఞ్ఞం వుత్తం. యథా హేత్థ ఓళారికసామఞ్ఞేన ఓళారికోళారికతరోళారికతమా నికన్తియో గయ్హన్తి, తథా సుఖుమసుఖుమతరసుఖుమతమా సుఖుమతాసామఞ్ఞేన గయ్హన్తీతి. సుఖుమతమనికన్తివత్థున్తి చేత్థ యావ భవగ్గం విపస్సనాఞాణఞ్చ వేదితబ్బం.
౧౩. యది సియాతి యది అసమ్పయోగో విసంసట్ఠో సియా.
సన్తికతో అకుసలతోతి అకుసలభావేన సన్తికతో లోభసహగతాదిఅకుసలవేదయితతో. అకుసలాతి దోససహగతాదిఅకుసలవేదనా దూరేతి యథా ఉద్ధరీయతి. తతో దూరతో కుసలతోతి తతో అకుసలతో దూరతో కామావచరాదికుసలవేదయితతో కుసలా కామావచరాదికుసలవేదనా. ‘‘న సక్కా’’తి వుత్తం ఉద్ధరితుం అసక్కుణేయ్యతం ‘‘తథా హి సతీ’’తిఆదినా వివరతి. తస్మాతి యస్మా దూరతో సన్తికుద్ధరణం వుత్తనయేన సన్తికతో సన్తికుద్ధరణమేవ హోతి, తథా సతి అత్థవిసేసో న హోతి, ఉపాదాయుపాదాయ దూరసన్తికతా ఇధ వుచ్చతి. తస్మా సన్తికతో సన్తికుద్ధరణఞ్చ న సక్కా కాతుం అత్థవిసేసాభావతో, అనధిప్పేతత్తా చాతి అధిప్పాయో.
నను చ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన అత్థేవ అత్థవిసేసోతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘దూరదూరతరతాయ వియ సన్తికసన్తికతరతాయ చ అనధిప్పేతత్తా’’తి. యాతి అకుసలవేదనా. తతోతి కుసలవేదయితతో. ఇధ వుత్తస్స దూరస్సాతి ఇమస్మిం వేదనాక్ఖన్ధవిభఙ్గే ‘‘అకుసలా వేదనా కుసలాబ్యాకతాహి వేదనాహి దూరే’’తిఆదినా (విభ. ౧౩) వుత్తస్స దూరస్స. దూరతో అచ్చన్తవిసభాగత్తాతి యతో యం ‘‘దూరే’’తి వుత్తం, తతో అచ్చన్తవిసదిసత్తా తస్స వసేన దూరే సన్తికం నత్థీతి న సక్కా దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితుం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – హేట్ఠా యా వేదనా యాయ వేదనాయ దూరేతి వుత్తా, సా ఏవ తస్సా కేనచిపి పరియాయేన సన్తికేతి న ఉద్ధరితబ్బాతి. సన్తికేతి వుత్తవేదనంయేవ సన్ధాయ వదతి. భిన్నేతి లోభసహగతాదివసేన విభత్తే. తత్థేవాతి ‘‘సన్తికే’’తి వుత్తఅత్థే ఏవ. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అకుసలా వేదనా అకుసలాయ వేదనాయ సన్తికే’’తి ఏవం వుత్తఅకుసలాయ వేదనాయమేవ లోభసహగతాదివసేన విభత్తాయ దూరభావోపి లబ్భతి. ఏవం సేసేసుపీతి.
యది సన్తికతో దూరం లబ్భతి, యదగ్గేన దూరం లబ్భతి, తదగ్గేన దూరతో సన్తికం ఉద్ధరియేయ్యాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఉపాదాయుపాదాయ దూరతో చ సన్తికం న సక్కా ఉద్ధరితు’’న్తిఆది. తస్సత్థో – యం సన్తికతో దూరం లబ్భతి, యదిపి తం విసభాగట్ఠేన లబ్భతి, తథాపి యం తత్థ సన్తికం లబ్భతి, తం సభాగట్ఠేనేవ లబ్భతీతి సన్తికతోవ సన్తికం ఉద్ధటం సియాతి. తస్మాతి యస్మా విసభాగట్ఠేన దూరతా, సభాగట్ఠేన చ సన్తికతా ఇచ్ఛితా, తస్మా. లోభసహగతాయ దోససహగతా విసభాగతాయ దూరే సమానా కథం సన్తికే భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. నను తాసం అకుసలసభాగతా లబ్భతేవాతి తత్థ ఉత్తరమాహ ‘‘విసభాగతా’’తిఆది. తత్థ భేదం అగ్గహేత్వా న పవత్తతీతి భేదం విసేసం అసదిసతం గహేత్వా ఏవ పవత్తతి విసభాగతా. దూరతాయాతి ఇధాధిప్పేతాయ దూరతాయ సభాగస్స అబ్యాపకత్తా దూరతో సన్తికుద్ధరణం న సక్కా కాతుం. సతి హి సభాగబ్యాపకత్తే సియా సన్తికతాతి దూరతో సన్తికుద్ధరణం సక్కా కాతున్తి అధిప్పాయో. ‘‘న హీ’’తిఆదినా తమేవత్థం పాకటం కరోతి. సభాగతాతి సామఞ్ఞం. భేదన్తి విసేసం. అన్తోగధం కత్వావాతి అభిబ్యాపేత్వావ. విసభాగబ్యాపకత్తా సన్తికతాయాతి ఇధాధిప్పేతవిసభాగం బ్యాపేత్వా పవత్తనతో హేట్ఠా వుత్తసన్తికతాయ సన్తికతో దూరుద్ధరణం సక్కా కాతుం. తమేవత్థం ‘‘అకుసలతా హీ’’తిఆదినా పాకటం కరోతి.
వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా
౧౭. తస్సాపీతి సఞ్ఞాయపి. తబ్బత్థుకత్తాతి చక్ఖువత్థుకత్తా. పటిఘవిఞ్ఞేయ్యోతి యథావుత్తపటిఘతో విజానితబ్బో పటిఘవసేన గహేతబ్బో. ఉత్తరపదలోపం కత్వాతి పురిమపదే ఉత్తరపదలోపం కత్వా.
విఞ్ఞేయ్యభావే, న ఉప్పత్తియన్తి అధిప్పాయో. వచనన్తి సద్దో, నామన్తి అత్థో. వచనాధీనాతి గహేతబ్బతం పతి సద్దాధీనా, నామాయత్తగహణాతి అత్థో. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం నామరూపదుకే (ధ. స. మూలటీ. ౧౦౧-౧౦౮) వుత్తమేవ. అధివచనం పఞ్ఞత్తిపకాసకం ఞాపకం ఏతేసం అత్థీతి అధివచనా యథా అరిససోతి. తతోజోతి అధివచనసఙ్ఖాతతో అరూపక్ఖన్ధతో జాతో. అరూపక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా ఫస్సేపి యథావుత్తో అత్థో సమ్భవతీతి దస్సేతుం ‘‘సమ్ఫస్సోయేవ వా’’తిఆదిమాహ. న కేవలం మనోద్వారికఫస్సే ఏవ, అథ ఖో పఞ్చద్వారికఫస్సేపి ‘‘విఞ్ఞేయ్యభావే వచనం అధికిచ్చ పవత్తా అధివచనా’’తిఆదివుత్తప్పకారో అత్థో సమ్భవతి. ఇతీతి తస్మా. తేన పరియాయేనాతి మనోసమ్ఫస్సజపరియాయేన. తతోజాపీతి పఞ్చద్వారికఫస్సజాతాపి. అఞ్ఞప్పకారాసమ్భవతోతి పటిఘసమ్ఫస్సజపరియాయస్స అసమ్భవతో. ఆవేణికం పటిఘసమ్ఫస్సజతా. పకారన్తరం అధివచనసమ్ఫస్సజతా.
యది ఏవన్తి యది పఞ్చద్వారికఫస్సేహి ఉప్పన్నసఞ్ఞా పరియాయతో నిప్పరియాయతో చ ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సజా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం చత్తారోపి అరూపినో ఖన్ధా ఏవం వత్తుం యుత్తా. ఏవం సన్తే సఞ్ఞావ కస్మా ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సజా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘తిణ్ణం ఖన్ధాన’’న్తిఆది. తత్థ తిణ్ణం ఖన్ధానన్తి వేదనాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధానం. అత్థవసేనాతి ‘‘వచనం అధికిచ్చ పవత్తా అధివచనా’’తిఆదినా వుత్తఅత్థవసేన అన్వత్థతావసేన. అత్తనో పత్తమ్పి నామన్తి ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సజా’’తి ఏవం అత్తనో అనుప్పత్తమ్పి నామం. ధమ్మాభిలాపోతి సభావనిరుత్తి. పుబ్బే చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం సాధారణోపి అధివచనసమ్ఫస్సజవోహారో రుళ్హివసేన సఞ్ఞాయ ఏవ పవత్తోతి వత్వా ఇదాని సో తదఞ్ఞారూపక్ఖన్ధసాధారణో సఞ్ఞాయ నివేసితోతి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. రజ్జిత్వా ఓలోకనాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనాది వియ రజ్జిత్వా సవనాదిపి సఙ్గయ్హతీతి వేదితబ్బం, తథాసోతావధానాదినోపి రత్తతాదివిజానననిమిత్తతాసమ్భవతో. చక్ఖుసమ్ఫస్సజాసఞ్ఞాయ పన పాకటభావం నిదస్సనవసేన దస్సేతుం ‘‘ఓలోకనం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిసయసమాగమే’’తిఆదిమాహ.
ఓలోకనస్స అపాకటభావే రత్తతాదివిజాననం న హోతి, పాకటభావే చ హోతీతి ఆహ ‘‘పసాదవత్థుకా ఏవా’’తి. ‘‘అఞ్ఞం చిన్తేన్త’’న్తి యం పుబ్బే తేన కథితం, కాయేన వా పకాసితం, తతో అఞ్ఞం కిఞ్చి అత్థం చిన్తేన్తం. తేనేవాహ ‘‘ఞాత’’న్తి.
సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా
౨౦. ‘‘హేట్ఠిమకోటియాతి ఏత్థా’’తి ఇదం పఠమం ‘‘హేట్ఠిమకోటియా’’తి వచనం సన్ధాయ వుత్తం. తస్స హి భుమ్మవసేన అత్థో గహేతబ్బో. తేనాహ ‘‘తత్థ హి పధానం దస్సిత’’న్తి. హేట్ఠిమకోటియావ పధానం దస్సితన్తి ఇమమత్థం గహేత్వా ‘‘యది ఏవ’’న్తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో ‘‘హేట్ఠిమకోటియా పధానమేవ దస్సిత’’న్తి ఏవమేత్థ నియమో గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ఉపరిమకోటిగతభావేనా’’తిఆదినా తం పరిహరతి. పధానస్సేవ దస్సనం. పధానే హి దస్సితే అప్పధానమ్పి అత్థతో దస్సితమేవ హోతీతి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘తంసమ్పయుత్తసఙ్ఖారా పన తాయ గహితాయ గహితావ హోన్తీ’’తి. యం హేట్ఠిమకోటియం లబ్భతి, తం ఉపరిమకోటియమ్పి లబ్భతి ఏవాతి ఆహ ‘‘హేట్ఠిమకోటి హి సబ్బబ్యాపికా’’తి. దుతియే కరణనిద్దేసతం దస్సేతుం ‘‘ఆగతాతి సమ్బన్ధో’’తి ఆహ. ఆగమనకిరియా హి హేట్ఠిమకోటియా కరణభావేన తత్థ వుత్తాతి. యథా చ ఆగమనకిరియాయ, ఏవం వచనకిరియాయపి హేట్ఠిమకోటియా కరణభావో సమ్భవతీతి దస్సేతుం ‘‘పురిమేపి వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఏకూనపఞ్ఞాసప్పభేదే’’తి ఇదం లోకియచిత్తుప్పాదే పాళిఆగతానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం ఉపరిమకోటిం సన్ధాయ వుత్తం. యేవాపనకధమ్మేహి సద్ధిం ఉపరిమకోటియా గయ్హమానాయ ‘‘తేపఞ్ఞాసా’’తి వత్తబ్బం సియా, లోకుత్తరచిత్తుప్పాదవసేన పన ‘‘సత్తపఞ్ఞాసా’’తి.
సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
సముగ్గమ-పదస్స తత్వతో పరియాయతో చ అత్థం దస్సేతి ‘‘సఞ్జాతియం ఆదిఉప్పత్తియ’’న్తి. భేదతో పన సమాయోగే ఉగ్గమనన్తి. తత్థ కేన సమాయోగే, కుతో, కథఞ్చ ఉగ్గమనన్తి విచారణాయం ఆహ ‘‘తంతంపచ్చయసమాయోగే’’తిఆది. తత్థేవాతి పఞ్చవోకారభవే ఏవ. తత్థ హి పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా సముగ్గచ్ఛన్తి. యథాధిగతానం అధిగతప్పకారానం, పటిసన్ధికానన్తి అత్థో. ఓపపాతికసముగ్గమేనేవ చేత్థ సంసేదజసముగ్గమోపి గహితోతి దట్ఠబ్బో పఞ్చక్ఖన్ధపరియాపన్నానం తదా ఉప్పజ్జనారహానం ఉప్పజ్జనతో. తత్థ సంసేదజా ఉప్పజ్జిత్వా వడ్ఢన్తి, ఇతరే న వడ్ఢన్తీతి ఇదమేతేసం నానాకరణం. సుఖుమజాతియలోమా ఏవ కిర కేచి ఏళకా హిమవన్తే విజ్జన్తి, తేసం లోమం సన్ధాయ ‘‘జాతిమన్తఏళకలోమ’’న్తి వుత్తం అతిసుఖుమత్తా తేసం లోమానం. కేచి పన ‘‘అజపాకతికేళకాదీహి సఙ్కరరహితానం తేసం ఏళకవిసేసానం నిబ్బత్తేళకస్స లోమం జాతిఉణ్ణా, తమ్పి తఙ్ఖణనిబ్బత్తస్సా’’తి వదన్తి. గబ్భం ఫాలేత్వా గహితస్సాతి అపరే. ఏవంసణ్ఠానన్తి జాతిఉణ్ణంసునో పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితతేలబిన్దుసణ్ఠానం. వణ్ణప్పటిభాగోతి రూపపటిచ్ఛన్నో సణ్ఠానపటిచ్ఛన్నో చ.
సన్తతిమూలానీతి తస్మిం భవే రూపసన్తతియా మూలభూతాని. అనేకిన్ద్రియసమాహారభావతోతి యథారహం చక్ఖాదిఅనేకిన్ద్రియసఙ్ఘాతభావతో. పధానఙ్గన్తి ఉత్తమఙ్గం సిరో.
న తస్స తస్స ఖన్ధస్స పరిపుణ్ణతం, తంతంఖన్ధేకదేసస్సేవ వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. కామావచరానన్తి కామావచరసత్తానం. పరిహీనాయతనస్సాతి పరిహీనస్స చక్ఖాదిఆయతనస్స వసేన. తత్థ దుగ్గతియం అన్ధస్స చక్ఖుదసకవసేన, బధిరస్స సోతదసకవసేన, అన్ధబధిరస్స ఉభయవసేన సన్తతిసీసహాని వేదితబ్బా. నపుంసకస్స పన భావహాని వుత్తా ఏవ. తథా అన్ధబధిరాఘానకస్స చక్ఖుసోతఘానవసేన. తం పన ధమ్మహదయవిభఙ్గపాళియా విరుజ్ఝతి. తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. రూపావచరానం పన చక్ఖుసోతవత్థుజీవితవసేన చత్తారి సన్తతిసీసానీతి ఇతరేసం వసేన సన్తతిసీసహాని వేదితబ్బా.
తేసన్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం. వత్థుభావేనాతి విచారణాయ అధిట్ఠానభావేన. పటిసన్ధియం ఉప్పన్నా పవత్తా పఞ్చక్ఖన్ధాతి పటిసన్ధిక్ఖణే పవత్తిక్ఖణే చ పఞ్చక్ఖన్ధే దస్సేతి. భుమ్మనిద్దేసోతి ‘‘పఞ్చసు ఖన్ధేసూ’’తి అయం భుమ్మనిద్దేసో. అఞ్ఞథాతి నిద్ధారణే అనధిప్పేతే. ‘‘భావేనభావలక్ఖణత్థే’’తి ఇదం విసయాదిఅత్థానం ఇధాసమ్భవతో వుత్తం. ఉభయన్తి రూపారూపం. రూపారూపసన్తతిన్తి రూపసముట్ఠాపకం రూపసన్తతిం అరూపసన్తతిఞ్చ. ‘‘వత్థు ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలం హోతీ’’తి ఇదం న పటిసన్ధిక్ఖణం ఏవ, నాపి వత్థురూపం ఏవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బరూపానం ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ‘‘తదా హీ’’తిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స కారణవచనం. తత్థ తన్తి రూపం. ‘‘కమ్మక్ఖిత్తత్తా’’తి ఇదం న కమ్మజతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో కమ్మజస్స పఠముప్పత్తియం అపతిట్ఠితతం సన్ధాయాతి దస్సేన్తో ‘‘సతిపీ’’తిఆదిమాహ. తతో పరన్తి తతో పటిసన్ధితో పరం. సదిససన్తానే యథా పతిట్ఠితం, న తథా విసదిససన్తానేతి ఆహ ‘‘సమానసన్తతియ’’న్తి.
అఙ్గభావన్తి కారణభావం. తేనేవాహ ‘‘సహాయభావ’’న్తి. తేసం ధమ్మానన్తి యేహి సద్ధిం ఉప్పన్నం, తేసం పటిసన్ధియం చిత్తచేతసికధమ్మానం. తదాతి ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే చ రూపుప్పాదనమేవ నత్థి. అనన్తరాదిపచ్చయలాభేన ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ చిత్తస్స బలవభావో, న ఇతరత్ర. తేనాహ ‘‘యదా చ రూపుప్పాదనం, తదా ఉప్పాదక్ఖణే’’తి.
యేహాకారేహీతి ఆహారిన్ద్రియపచ్చయాదిఆకారేహి. యథాసమ్భవం పచ్చయా హోన్తీతి ఫస్సాదయో ఆహారాదివసేన యథారహం పచ్చయా హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం, కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౯).
చుతిచిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జమానం, చుతిచిత్తేన వా కారణభూతేన ఉప్పజ్జమానం. తతో పురిమతరేహి ఉప్పజ్జమానం వియాతి యథా చుతిచిత్తతో ఆసన్నేహి పురిమతరేహి ఉప్పజ్జమానం రూపం భవన్తరే న ఉప్పజ్జతి, ఏవం చుతిచిత్తేన ఉప్పజ్జమానమ్పి అనుపచ్ఛిన్నేపి వట్టమూలేతి అకారణం వట్టమూలావూపసమో చుతిచిత్తస్స రూపుప్పాదనేతి దస్సేతి.
అరూపస్సాతి ఆరుప్పస్స.
ఉతునాతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నేన ఉతునా. సముట్ఠితే రూపేతి పటిసన్ధిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే రూపే సముట్ఠితే పటిసన్ధిఅనన్తరం పఠమభవఙ్గచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతి. ఉప్పాదనిరోధక్ఖణాతి యథావుత్తేసు సోళససు చిత్తేసు ఆదిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో, సోళసమచిత్తస్స నిరోధక్ఖణో చాతి వదన్తి, రూపస్సేవ పన ఉప్పాదనిరోధక్ఖణా వేదితబ్బా.
ధరమానక్ఖణే ఏవాతి తస్స ఉతునో విజ్జమానక్ఖణే ఏవ యది గహితా, ‘‘సోళసచిత్తక్ఖణాయుకం రూప’’న్తి వుత్తం హోతి సోళసహేవ చిత్తేహి తస్స ధరమానతాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా. ఉప్పాదక్ఖణం అగ్గహేత్వాతి ఉతునో ధరమానక్ఖణే ఉప్పాదక్ఖణం అగ్గహేత్వా నిరోధక్ఖణో అథ గహితో, ‘‘సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకంరూప’’న్తి వుత్తం హోతి ఉప్పాదక్ఖణసహితేన చ ఏకస్స చిత్తక్ఖణస్స గహితత్తా. ‘‘అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుక’’న్తి వుత్తం హోతి నిరోధక్ఖణస్స బహికతత్తా.
ఏవం ఉప్పాదనిరోధక్ఖణేసు గహితేసు అగ్గహితేసు చ సోళససత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా, తతో అధికచిత్తక్ఖణాయుకతా చ సియాతి దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ ఠితపక్ఖం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తస్స ధరమానక్ఖణే ఉప్పన్నేసూతి తస్స ఉతునో ధరమానక్ఖణే ఉప్పన్నేసు సోళససు చిత్తేసు పటిసన్ధిపి యస్మా గహితా, తస్మా ఉతునో ఉప్పాదక్ఖణో ధరమానక్ఖణే గహితోతి నిరోధక్ఖణే అగ్గహితే ‘‘రూపే ధరన్తేయేవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తం పన సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) ఏవం అట్ఠకథాయం వక్ఖమానా అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతా. గహితే వా నిరోధక్ఖణే సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ ‘‘అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా’’తి ఇదం పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో గహితోతి కత్వా వుత్తం. యస్మా పన పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనాయం ‘‘ద్వే భవఙ్గాని, ఆవజ్జనం, దస్సనం, సమ్పటిచ్ఛనం, సన్తీరణం, వోట్ఠబ్బనం, పఞ్చ జవనాని, ద్వే తదారమ్మణాని, ఏకం చుతిచిత్తన్తి పఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి, అథావసేసఏకచిత్తక్ఖణాయుకే’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭), తథా తదారమ్మణపరియోసానాని, ‘‘ఏకం చుతిచిత్తం, తదవసానే తస్మిఞ్ఞేవ ఏకచిత్తక్ఖణట్ఠితికే ఆరమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) చ వక్ఖతి. తస్మా రూపస్స సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతాయపి అత్థసిద్ధి హోతియేవ. తేనాహ ‘‘సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతా’’తి. తథాపి ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గచలనస్స పచ్చయో హోతి, న ఉప్పజ్జమానమేవాతి సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా వేదితబ్బా.
ఓజాయ సభావసుఖుమతా ఉపాదారూపభావతో. ఏత్థ చ మాతరా అజ్ఝోహటా ఓజా బాహిరబ్భఞ్జనం వియ గబ్భమల్లినా తస్మిం సన్తానే ఓజట్ఠమకరూపుప్పత్తియా పచ్చయో హోతి. ఆహారసముట్ఠానరూపపవేణియా ఓజాయ వియ సేసతిసన్తతిఓజాయ రూపుప్పాదనన్తి ఉదరియే ఓజా రూపం న సముట్ఠాపేతి ఉతుసముట్ఠానభావతో, ఉపాదిన్నకట్ఠానే ఏవ పన సముట్ఠాపేతి, రసహరణీహి గన్త్వా కాయానుసటన్తి వేదితబ్బం.
చిత్తఞ్చేవాతి ఏత్థ చ-సద్దేన పటియోగీనం కమ్మమేవ సముచ్చినోతి, న చిత్తేన సమ్పయుత్తధమ్మేతి కత్వా ఆహ ‘‘చిత్తస్స పుబ్బఙ్గమతాయ వుత్త’’న్తి. ‘‘చిత్తుప్పాదం గణ్హాతి ‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’తిఆదీసు (ధ. స. ౧) వియ, న కమ్మచేతనం వియ ఏకధమ్మమేవా’’తి వుత్తే ‘‘యథా చిత్తసముట్ఠానరూపస్స హేతుఆదయో చిత్తసమ్పయుత్తధమ్మాపి సముట్ఠాపకావ, ఏవం కమ్మసముట్ఠానరూపస్స కమ్మసమ్పయుత్తాపీ’’తి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తస్స పరిహారం వత్తుం ‘‘కమ్మసముట్ఠానఞ్చా’’తిఆదిమాహ.
రూపస్సాతి రూపక్ఖణస్స, రూపస్స వా అద్ధునో. నయదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం పటిసన్ధిక్ఖణే ఏవ రూపారూపధమ్మానం ఏకక్ఖణే పాతుభావోతి ఇమస్స అత్థస్స అనధిప్పేతత్తా. తేనేవాహ ‘‘తతో పరమ్పి రూపారూపానం సహుప్పత్తిసబ్భావతో’’తి. యథా చ ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే ఏవా’’తి నియమో న గహేతబ్బో, ఏవం ‘‘ఏకక్ఖణే ఏవ పాతుభావో’’తిపి నియమో న గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తందీపనత్థమేవాతి అసమానకాలతాదీపనత్థమేవ, న సహుప్పాదదీపనత్థం. అద్ధానపరిచ్ఛేదకథా హి అయన్తి.
యది ఏవన్తి యథా ఫలపత్తాని, ఏవం రూపారూపధమ్మా యది దన్ధలహుపరివత్తినో. అసమానద్ధత్తాతి అతుల్యకాలత్తా. నిచ్ఛిద్దేసూతి నిబ్బివరేసు. తేన నిరన్తరప్పవత్తిం ఏవ విభావేతి. అయన్తి అద్ధానపరిచ్ఛేదకథా. చిత్తజరూపాదీనం న తథా నిరన్తరభావేన పవత్తి, యథా కమ్మజరూపానన్తి ఆహ ‘‘కమ్మజరూపప్పవత్తిం సన్ధాయా’’తి. కమ్మజరూపానం వా ఇతరేసం మూలభావతో పధానన్తి ‘‘కమ్మజరూపప్పవత్తిం సన్ధాయా’’తి వుత్తం. అచిత్తుప్పాదకత్తా అబ్యాబజ్ఝతాయ నిరోధసమాపత్తియా నిబ్బానపటిభాగతా వేదితబ్బా. పదే పదం అక్కమిత్వాతి లకుణ్డకపాదతాయ అత్తనో అక్కన్తపదసమీపే పదం నిక్ఖిపిత్వా. యో హి సీఘపదవిక్కమో లకుణ్డకపాదో, సో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘లహుం లహుం అక్కమిత్వాతి అత్థో’’తి. సహేవ నిరుజ్ఝన్తీతి రూపం కమ్మజమిధాధిప్పేతన్తి కత్వా వుత్తం. ఉతుజం పన చుతితో ఉద్ధమ్పి పవత్తతి ఏవ. పుబ్బే వుత్తన్తి ‘‘రూపస్స సత్తరసచిత్తక్ఖణా, అరూపస్స తతో ఏకభాగో’’తి (విభ. మూలటీ. ౨౦ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా) ఏవం వుత్తం అద్ధానప్పకారం.
ఏకుప్పాదతోతి సమానుప్పాదతో. సమానత్థో హి అయం ఏక-సద్దో. ఏకో దట్ఠబ్బాకారోతి ఏకో ఞాతపరిఞ్ఞాయ పస్సితబ్బాకారో. ఏవఞ్హి సోళసాకారా సియుం, ఇతరథా వీసతి, తతో అధికా వా ఏతే ఆకారా భవేయ్యుం. తస్సాతి పచ్ఛిమకమ్మజస్స. హేట్ఠా సోళసకేతి పరియోసానసోళసకస్స అనన్తరాతీతసోళసకే. పచ్ఛిమస్సాతి తత్థ పచ్ఛిమచిత్తస్స. నానానిరోధభావం వియ ఏకుప్పాదభావమ్పి పచ్ఛిమకమ్మజస్స ఠపనే కారణం అనిచ్ఛన్తో ‘‘యది పనా’’తి సాసఙ్కం వదతి. ‘‘సబ్బమ్పీ’’తిఆదినా తత్థ అతిప్పసఙ్గం దస్సేతి. వజ్జేతబ్బం నానుప్పాదం ఏకనిరోధం. గహేతబ్బం ఏకుప్పాదనానానిరోధం. ఉభయమ్పి తదా నత్థి అనుప్పజ్జనతో. తేనేవాహ ‘‘కమ్మజరూపస్స అనుప్పత్తితో’’తి. తతో పుబ్బేతి పచ్ఛిమకమ్మజరూపుప్పజ్జనతో ఓరం. అఞ్ఞస్సాతి యస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం, తతో అఞ్ఞస్స చిత్తస్స. ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నస్స ఏకుప్పాదతా, భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నస్స నానానిరోధతా చ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు ఉప్పన్నరూపాని వజ్జేత్వా’’తి. తేనాతి రూపేన. ‘‘సఙ్ఖలికస్స వియ సమ్బన్ధో’’తి ఏతేన అవిచ్ఛిన్నసమ్బన్ధో ఇధ ‘‘పవేణీ’’తి అధిప్పేతోతి దస్సేతి. అఞ్ఞథాతి విచ్ఛిజ్జమానమ్పి గహేత్వా ‘‘పవేణీ’’తి వుచ్చమానే. న హి రూపధమ్మానం అరూపధమ్మానం వియ అనన్తరపచ్చయభావో అత్థీతి రూపధమ్మానం భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నరూపధమ్మే అగ్గహేత్వా ‘‘అట్ఠచత్తాలీసా’’తి వుత్తం. తేసం పన గహణే ఏకూనపఞ్ఞాసావ సియాతి ఆహ ‘‘ఏకూనపఞ్ఞాసకమ్మజియవచనం కత్తబ్బం సియా’’తి.
సుదీపనత్తాతి సుఖదీపనత్తా, నయదస్సనభావేన వా సుట్ఠు దీపనత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఏతేన హి నయేనా’’తిఆది. తత్థ తన్తి రూపం. తేనాతి రూపేన. ఉభయత్థాతి పచ్ఛిమకమ్మజరూపప్పవత్తియం, తతో పుబ్బే చ. అఞ్ఞస్సాతి ఏకస్స చిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పజ్జిత్వా తతో అఞ్ఞస్స చిత్తస్స. తస్సాతి రూపస్స. ఏత్థ చ పచ్ఛిమకమ్మజరూపప్పవత్తియం నిరుజ్ఝనకన్తి వుత్తం తతో పురేతరప్పవత్తం రూపం వేదితబ్బం. చతుసన్తతికరూపేనాతిఆది యథావుత్తసఙ్గహగమనదస్సనం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నానుప్పాదేకనిరోధతాదీపనే. ఠితిక్ఖణేతి అరూపస్స రూపస్స చ ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నస్స రూపస్స చ అరూపస్స చ దస్సితత్తా. అదస్సితస్సాతి యథా ఏవ ఏత్థ, ఏవం తత్థ విభజిత్వా అదస్సితస్స. కస్మా పనేత్థ పచ్ఛిమకమ్మజేన దీపనాయం సమతింసకమ్మజరూపగ్గహణం కతన్తి ఆహ ‘‘సమతింస…పే… యోజిత’’న్తి. తతో కమ్మతో జాతా తంకమ్మజా, తేసు. సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, జీవితఞ్చ తం సఙ్ఖారో చాతి జీవితసఙ్ఖారో, ఆయు. జీవితేన సఙ్ఖరీయన్తీతి జీవితసఙ్ఖారా, ఉస్మాదయో.
అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి యస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం అఞ్ఞస్స తతో సత్తరసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే, ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం అఞ్ఞస్స ఠితిక్ఖణేతి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తన్తి అధిప్పాయో’’తి ఇదం పాళియా విరుజ్ఝన్తమ్పి అట్ఠకథాయం ఆగతభావదస్సనత్థం వుత్తన్తి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి అత్థో. కస్మాతి చిత్తసముట్ఠానరూపం సన్ధాయ పాళి పవత్తా, అట్ఠకథాయం పన కమ్మజరూపన్తి సా తాయ కేన కారణేన విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘చతు…పే… భవితబ్బత్తా’’తి, నిప్ఫన్నస్సాతి అధిప్పాయో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘యో చాయం చిత్తసముట్ఠానస్స…పే… కమ్మాదిసముట్ఠానస్సాపి అయమేవ ఖణనియమో’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా). ఏతేహీతి యథానీతో యమకపాఠో, ‘‘కాయసఙ్ఖారో చిత్తసముట్ఠానో’’తిఆదికో అట్ఠకథాపదేసోతి ఏతేహి. నత్థియేవ ఏకుప్పాదఏకనిరోధదీపనతోతి అధిప్పాయో. తేన హి వుత్తం ‘‘యేన చిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జతి, తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతీ’’తిఆది.
పున ‘‘ఏతేహీ’’తి ఇమినా ఏకుప్పాదనానానిరోధనానుప్పాదఏకనిరోధదీపనవసేన పవత్తా అట్ఠకథాపదేసా గహితాతి వేదితబ్బం, ఉభయత్థాపి వా ఏతేహి ఆచరియేహీతి అత్థో. తతియో భాగో, తేన అధికా సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా తతియ…పే… యుకతా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తతియ భాగోతి చ ఉప్పాదట్ఠితిక్ఖణే ఉపాదాయ భఙ్గక్ఖణో అధిప్పేతో. యస్మిం ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతా, అవసేసపఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే, యస్మిం పఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతా, అవసేసఏకచిత్తక్ఖణాయుకే తస్మింయేవ ఆరమ్మణేతి యోజేతబ్బం. ఉభయఞ్చేతం యథాక్కమం మనోద్వారే పఞ్చద్వారే చ ఆపాథగతం వేదితబ్బం. న ఖో పనేవం సక్కా విఞ్ఞాతుం ఏకచిత్తక్ఖణాతీతం ఆరమ్మణం సన్ధాయ పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) తథా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న హి సక్కా’’తిఆదిమాహ. పఞ్చదసాతి అతిరేకపఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్మా’’తిఆదినా యత్థ ఖణేకదేసం అగ్గహితన్తి న సక్కా వత్తుం, తమేవ దస్సేతి. ఏవం తావ న రూపం సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకం, నాపి తతియభాగాధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకం, అథ ఖో సోళసచిత్తక్ఖణాయుకమేవాతి దస్సితం హోతి.
కస్మా పనేత్థ రూపమేవ సమానేపి అనిచ్చసఙ్ఖతాదిభావే చిరాయుకం జాతన్తి? దన్ధపరివత్తిభావతో. అరూపధమ్మా హి సారమ్మణా చిత్తపుబ్బఙ్గమా, తే యథాబలం అత్తనో ఆరమ్మణవిభావనవసేన పవత్తన్తీతి తదత్థనిప్ఫత్తిసమనన్తరమేవ నిరుజ్ఝనతో లహుపరివత్తినో. తేనాహ భగవా, ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లహుపరివత్తం, యదిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮). రూపధమ్మా పన అనారమ్మణా, తే ఆరమ్మణవసేన అరూపధమ్మేహి విభావేతబ్బా. సా చ నేసం వోహారానుగుణా విభావేతబ్బతా అత్తనో దన్ధపరివత్తితాయ, తేసఞ్చ లహుపరివత్తితాయ సోళసహి సత్తరసహి వా చిత్తక్ఖణేహి నిప్పజ్జతీతి రూపమేవేత్థ చిరాయుకం జాతం. కిఞ్చ – లహువిఞ్ఞాణవిసయసన్తతిమత్తాధీనవుత్తితాయ తిణ్ణం ఖన్ధానం, ఆరమ్మణూపలద్ధిమత్తభావతో విఞ్ఞాణస్స చ లహుపరివత్తితా, దన్ధమహాభూతప్పచ్చయతాయ పన రూపస్స దన్ధపరివత్తితా. నానాధాతూసు తథాగతస్సేవ యథాభూతఞాణం, తేన చ రూపమేవ పురేజాతపచ్చయో వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తస్సేవాతి న ఏత్థ అనిచ్చసఙ్ఖతాదిభావసామఞ్ఞేన రూపారూపం సమానాయుకం పరికప్పేతబ్బం. వుత్తనయేన రూపమేవ చిరాయుకన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
యథా చ రూపస్స సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా, తతియభాగాధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా వా న హోతి, తం దస్సేత్వా య్వాయం అట్ఠకథాయం చిత్తస్స ఠితిక్ఖణే రూపుప్పాదో వుత్తో, తత్థ ఠితిక్ఖణమేవ తావ చిత్తస్స అననుజానన్తో ‘‘యో చేత్థ…పే… విచారేతబ్బో’’తి వత్వా యమకే ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానవారాదిపాళిం ఆహరన్తో ‘‘చిత్తయమకే’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనేతి ఉభయమ్పి యమకపదం అహాపేత్వా కతవిస్సజ్జనే. ఉప్పాదక్ఖణే అనాగతఞ్చాతి ఉప్పాదక్ఖణే చ చిత్తం, అనాగతఞ్చ చిత్తం న నిరుద్ధం, నిరుజ్ఝమానన్తి అత్థో. ఠితిక్ఖణాభావం చిత్తస్స దీపేతీతి ఉప్పన్నఉప్పజ్జమానవారాదీసు ‘‘ఠితిక్ఖణే’’తి అవచనం చిత్తస్స ఠితిక్ఖణం నామ నత్థీతి ఇమమత్థం దీపేతి బోధేతి. న హి యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే లబ్భమానస్స అవచనే కారణం దిస్సతీతి అధిప్పాయో. న కేవలమభిధమ్మే అవచనమేవ చిత్తస్స ఠితిక్ఖణాభావజోతకం, అపిచ ఖో సుత్తన్తపాళిపీతి దస్సేన్తో ‘‘సుత్తేసుపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞథత్తం నామ పుబ్బాపరవిసేసో. ఖణద్వయసమఙ్గిం ఠితన్తి పచ్చుప్పన్నస్స ఠితభావమాహ. అఞ్ఞథత్తం పన సన్తానేయేవ వేదితబ్బం.
ఏత్థ చ కేచి ‘‘యథాభూతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, కిం తథాభూతోవ భిజ్జతి, ఉదాహు అఞ్ఞథాభూతో? యది తథాభూతోవ భిజ్జతి, న జరతాయ సమ్భవో. అథ అఞ్ఞథాభూతో, అఞ్ఞో ఏవ సోతి సబ్బథాపి ఠితిక్ఖణస్స అభావోయేవా’’తి వదన్తి. తత్థ ఏకధమ్మాధారభావేపి ఉప్పాదనిరోధానం అఞ్ఞోవ ఉప్పాదక్ఖణో, అఞ్ఞో నిరోధక్ఖణో. ఉప్పాదావత్థఞ్హి ఉపాదాయ ఉప్పాదక్ఖణో, నిరోధావత్థం ఉపాదాయ నిరోధక్ఖణో. ఉప్పాదావత్థాయ చ భిన్నా నిరోధావత్థాతి ఏకస్మింయేవ సభావధమ్మే యథా ఇచ్ఛితబ్బా, అఞ్ఞథా అఞ్ఞోవ ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో ధమ్మో నిరుజ్ఝతీతి ఆపజ్జేయ్య, ఏవం నిరోధావత్థాయ వియ నిరోధాభిముఖావత్థాయపి భవితబ్బం. సా ఠితి, జరతా చాతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం. యది ఏవం కస్మా పాళియం ఠితిక్ఖణో న వుత్తోతి? వినేయ్యజ్ఝాసయానురోధేన నయదస్సనవసేన పాళి గతాతి వేదితబ్బా. అభిధమ్మదేసనాపి హి కదాచి వినేయ్యజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తతి. తథా హి రూపస్స ఉప్పాదో ‘‘ఉపచయో, సన్తతీ’’తి భిన్దిత్వా దేసితో. హేతుసమ్పయుత్తదుకాదిదేసనా చేత్థ నిదస్సితబ్బా.
‘‘యస్స వా పనా’’తిఆది పుచ్ఛావచనం. తస్స ‘‘నో’’తి విస్సజ్జనం. సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతీతి చిత్తుప్పాదస్స నిరోధక్ఖణో వుత్తో. అయమేత్థ అధిప్పాయో – యది చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే రూపం ఉప్పజ్జేయ్య, తం దుక్ఖసచ్చన్తి కత్వా ‘‘నో’’తి వత్తుం న సక్కా, వుత్తఞ్చేతం. తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘చిత్తస్స నిరోధక్ఖణే రూపుప్పాదో నత్థీ’’తి. తయిదమకారణం. అరూపలోకఞ్హి సన్ధాయ, చిత్తసముట్ఠానరూపం వా ‘‘నో’’తి సక్కా వత్తున్తి. అయఞ్హి యమకదేసనాయ పకతి, యదిదం యథాసమ్భవయోజనా. ఏతేన ‘‘న చ చిత్తసముట్ఠానరూపమేవా’’తిఆదివచనం పటిక్ఖిత్తం దట్ఠబ్బం. అథ వా పచ్చాసత్తిఞాయేన యం సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తేన యం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పాదేతబ్బం చిత్తచేతసికతప్పటిబద్ధరూపసఙ్ఖాతం, తస్స తదా ఉప్పత్తి నత్థీతి ‘‘నో’’తి విస్సజ్జనం, న సబ్బస్స.
సహుప్పాదేకనిరోధవచనతోతి ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౭౯) ఏవం సహుప్పాదసహనిరోధవచనతో. తేన వచనేనాతి ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదివచనేన. అఞ్ఞరూపానన్తి కమ్మఉతుఆహారజరూపానం. సహుప్పాదసహనిరోధాదికానన్తి ఏత్థాయం యోజనా – అప్పటిక్ఖిత్తసహుప్పాదసహనిరోధఅననుఞ్ఞాతనానుప్పాదనానానిరోధఅనివారితఅబ్యాకతభావానం కమ్మజాదీనన్తి. ఏతేనాతి ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదికేన (యమ. ౩.ధమ్మయమక.౧౬౩) పాఠేన, ‘‘న చిత్తసముట్ఠానరూపమేవా’’తి యుత్తివచనేన చ. యమకపాళిఅనుస్సరణేతి యథాదస్సితచిత్తయమకపాళియా యథారుతవసేనేవ అనుస్సరణే విజ్జమానే. భిజ్జమానతాతి చిత్తస్స భిజ్జమానతా నామ నిరుజ్ఝమానతా ఠితియా అభావతో. సహాయభావం నాపి గచ్ఛతి నిస్సయత్థిభావాదినా పచ్చయభావాభావతో. ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ హి అనన్తరాదిపచ్చయలాభేన చిత్తస్స బలవతా. ఏవఞ్చ సతీతి ఏవఞ్చ ఉతునాపి భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ రూపసముట్ఠాపనే సతి. తంచిత్తక్ఖణేతి తస్స చిత్తస్స ఖణే, ఖణద్వయేపీతి అత్థో. తేనేవాతి అతిలహుపరివత్తిభావేనేవ. అథ వా తేనేవాతి దన్ధపరివత్తికతాయ రూపస్స సకలం ఏకచిత్తక్ఖణం ఉప్పజ్జమానభావేనేవ. తన్తి చిత్తం. పటిసన్ధిచిత్తం సమ్పయుత్తధమ్మానం వియ సహజాతరూపధమ్మానమ్పి సహజాతాదిపచ్చయేన పచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘పటిసన్ధితో ఉద్ధ’’న్తి. చిత్తసముట్ఠానానం చిత్తం సహజాతాదిపచ్చయో హోతియేవాతి వుత్తం ‘‘అచిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి. తదనన్తరన్తి యేన చిత్తేన సహుప్పన్నం, తస్స చిత్తస్స అనన్తరం. తన్తి రూపం. తదనన్తరం చిత్తన్తి సహుప్పన్నచిత్తానన్తరం చిత్తం. యది ఏవన్తి యది సకలం చిత్తక్ఖణం రూపం ఉప్పజ్జమానమేవ హోతి, చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ రూపస్స ఉప్పాదారమ్భోతి ఆహ ‘‘న, చిత్తనిరోధక్ఖణే రూపుప్పాదారమ్భాభావతో’’తి. చిత్తక్ఖణేతి అత్తనా సహుప్పన్నచిత్తస్స ఖణే. తన్తి రూపం. రూపసముట్ఠాపనపురేజాతపచ్చయకిచ్చన్తి రూపసముట్ఠాపనకిచ్చఞ్చ పురేజాతపచ్చయకిచ్చఞ్చ. ఠితిప్పత్తివిసేసాలాభన్తి ఠితిప్పత్తియా లద్ధబ్బో యో విసేసో, తస్స అలాభం. ఇదం వుత్తన్తి ‘‘యేన సహుప్పజ్జతి, తంచిత్తక్ఖణే రూపం ఉప్పజ్జమానమేవా’’తి ఇదం పరియాయేన వుత్తం.
యం యస్స సమ్బన్ధిభావేన వుత్తం, తం దూరే ఠితమ్పి తేన సమ్బన్ధనీయన్తి ఆహ ‘‘తతో పరం…పే… ఏతేన సహ సమ్బన్ధో’’తి. తస్మా ‘‘తతో’’తి ఏత్థ తంసద్దేన చుతిం పచ్చామసతీతి వుత్తం ‘‘చుతితో పరన్తి అత్థో’’తి.
నత్థీతి కత్వాతి యదిపి యథా అట్ఠకథాయం వుత్తం, తథా ఏకుప్పాదేకనిరోధతా రూపానం అరూపేహి, అరూపానఞ్చ రూపేహి నత్థి. యథా చ అమ్హేహి వుత్తం, తథా అత్థేవాతి అధిప్పాయో.
చతుత్థస్స పకారస్స వుచ్చమానత్తా ‘‘తయో పకారే ఆహా’’తి వుత్తం.
‘‘తేసంయేవ రూపానం కాయవికారో’’తిఆదినా పరినిప్ఫన్నానం వికారాదిభావం దస్సేత్వా ‘‘సబ్బం పరినిప్ఫన్నం సఙ్ఖతమేవా’’తి వదన్తేన పరినిప్ఫన్నతాపరియాయో దస్సితో. పుబ్బన్తాపరన్తపరిచ్ఛిన్నోతి పాతుభావవిద్ధంసభావపరిచ్ఛిన్నో, ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో వా. ‘‘అయం దత్తో నామ హోతూ’’తిఆదినా నామకరణం నామగ్గహణం. సమాపజ్జనం నిరోధసమాపత్తియా సమథవిపస్సనానుక్కమేన నామకాయస్స నిరోధమేవ. ఆది-సద్దేన సత్తకసిణాదిపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞాపనం సఙ్గణ్హాతి. నిప్ఫాదియమానోతి సాధియమానో.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కమాదివినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
ఉప్పత్తిక్కమాదీసు దేసనాక్కమోపి లబ్భతేవాతి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానాతిఆదికో దేసనాక్కమోవా’’తి వుత్తం. అనుపుబ్బుక్కంసతోతి దానసీలకామాదీనవాదిదస్సననేక్ఖమ్మకథానం అనుక్కమేన ఉక్కట్ఠభావతో కథానం అనుపుబ్బుక్కంసతా వుత్తా. తేన ఉక్కంసక్కమో నామాయం విసుం కమోతి దస్సేతి. తథాపి దానాదీనం దేసనాక్కమావరోధనే కారణమాహ ‘‘ఉప్పత్తిఆదివవత్థానాభావతో’’తి. తత్థ ఆది-సద్దేన పహానపటిపత్తిభూమిక్కమే సఙ్గణ్హాతి. ‘‘చక్ఖుఆదీనమ్పి విసయభూత’’న్తి ఇమినా పఞ్చరూపిన్ద్రియగోచరతా అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఏకదేసేనా’’తిఆది. ఏకదేసేనాతి బాహిరోళారికాయతనేహి. ఏత్థాతి ‘‘యం వేదయతి, తం సఞ్జానాతీ’’తి ఏతస్మిం పదే వుత్తనయేన.
తంసభావతానివత్తనత్థన్తి అనాసవధమ్మసభావతానివత్తనత్థం. అనాసవా ఖన్ధేస్వేవ వుత్తాతి అత్థో సాసవానమ్పి ఖన్ధేసు వుత్తత్తా. నను చ అనాసవధమ్మో ఖన్ధేసు అవుత్తోపి అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, ఖన్ధాధికారే ఖన్ధపరియాపన్నా ఏవ అనాసవా గయ్హన్తీతి నాయం దోసో.
యథా ఫస్సాదయో విసేసతో తదనుగుణవుత్తితాయ సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణసభావాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధే సమవరుద్ధా, న ఏవం వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణానీతి రూపధమ్మా వియ తాని విసుం ఖన్ధభావేన వుత్తాని. ఏతేన ఫస్సాదీనం విసుం ఖన్ధసద్దవచనీయతాభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘ఫుసనాదయో పనా’’తిఆది. ఇతిఆదీనఞ్చ సుత్తానన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘రూపే ఖో, భిక్ఖవే, సతి రూపం ఉపాదాయ రూపం అభినివిస్స ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనాభినివేసవినిబన్ధా. వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే సతి విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ విఞ్ఞాణం అభినివిస్స ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనాభినివేసవినిబన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫౮), తథా ‘‘అహం రూపం, మమ రూపన్తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతీ’’తి (సం. ని. ౩.౧) చ ఏవమాదీనం సుత్తపదానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏతేనాతి అత్తనా దస్సితసుత్తేన. వక్ఖమానసుత్తవసేన చాతి ‘‘రూపే ఖో, భిక్ఖవే, సతీ’’తిఆదికస్స అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) వక్ఖమానస్స సుత్తస్స వసేన. ‘‘పరిత్తారమ్మణాదివసేన న వత్తబ్బా’’తి ఏతేన నవత్తబ్బారమ్మణాపి దిట్ఠి ఖన్ధే ఏవ నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి, పగేవ ఖన్ధారమ్మణాతి దస్సేతి.
వేదనాకారణాయాతి వేదనాయాతనాయ. ఛాదాపనతోతి రోచాపనతో. బాహుల్లేనాతి బహులభావేన. ఉపాదానక్ఖన్ధా హి బాహుల్లప్పవత్తికా, న ఇతరే.
పుటం కత్వాతి చ ఛత్తసదిసం పుటం బన్ధం కత్వా. వత్థుమ్హీతి చక్ఖాదివత్థుమ్హి. వట్టగతవేదనం సన్ధాయ వుత్తం. సా హి ఇధ దట్ఠబ్బభావే ఠితా. ఊనేహీతి వత్థునా, కిలేసేహి చ ఊనేహి.
మాయాయాతి ఇన్దజాలాదిమాయాయ పయోగో మాయాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘మాయాయ దస్సితం రూపం ‘మాయా’తి ఆహా’’తి. వత్థుభావాదితోతి ఆది-సద్దేన ఆరమ్మణసమ్పయుత్తాదికే సఙ్గణ్హాతి. కత్థచీతి రూపక్ఖన్ధాదికే. కోచి విసేసోతి అసుభాదికోవ.
తస్సాతి అజ్ఝత్తికరూపస్స. యస్స కామరాగప్పహానముఖేన సబ్బరాగప్పహానం సమ్భవతి, తం సన్ధాయాహ ‘‘కామరాగముఖేన వా సబ్బలోభప్పహానం వదతీ’’తి. యోజేతబ్బన్తి వేదనాయ ఛన్దరాగం పజహన్తో తస్సా సముదయభూతే ఫస్సేపి ఛన్దరాగం పజహతీతి యోజేతబ్బన్తి. పరిఞ్ఞత్తయస్స యోజనా పాకటా ఏవ.
తతోతి దుక్ఖుప్పాదనసుఖవినాసనానం అదస్సనతో. భిన్దతీతి వినాసేతి. తన్తి మనోసఞ్చేతనాహారం ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి పరిగ్గణ్హాతి తీరేతి.
తం పజహన్తోతి అవిజ్జం పజహన్తో. పరామట్ఠన్తి పరామాససఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిచ్చాదివసేన గహితం. విఞ్ఞాణం నిచ్చతో పస్సన్తో దిట్ఠుపాదానం ఉపాదియతీతి అయమత్థో ‘‘తదేవిదం విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతి, అనఞ్ఞ’’న్తిఆదిసుత్తపదేహి (మ. ని. ౧.౩౯౬) దీపేతబ్బో.
కమాదివినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా
౩౪. తం వత్వాతి తం భూమివసేన జానితబ్బతం ‘‘సబ్బాపి చతుభూమికవేదనా’’తిఆదినా వత్వా. సమ్పయుత్తతో దస్సితతాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన హేతుజాతిభూమిఇన్ద్రియవత్థుసమ్ఫస్సజభేదతో దస్సితతం అనవసేసతో సఙ్గణ్హాతి.
యదిపి తం-సద్దో పుబ్బే వుత్తస్స సామఞ్ఞతో పటినిద్దేసో, తథాపి అనన్తరమేవ పచ్చామసితుం యుత్తో ఇతరత్థ అసమ్భవతోతి ఆహ ‘‘అట్ఠ…పే… యోజనా’’తి. ‘‘అట్ఠవిధత్తాభావతో’’తి ఇమినా తం అసమ్భవం దస్సేతి.
పూరణత్థమేవ వుత్తో, అపుబ్బతాభావతోతి అత్థో.
గహణవడ్ఢనవసేనాతి గహణస్స వడ్ఢనవసేన. గహణన్తి చేత్థ కథనం దట్ఠబ్బం, తస్స వడ్ఢనం తస్మిం తస్మిం ఠానే అవుత్తస్స కథనం. తేనాహ ‘‘పుబ్బే గహితతో అఞ్ఞస్స గహణం వడ్ఢన’’న్తి, తతో ఏవ చ ‘‘పురిమగహితే అఞ్ఞుపచయవసేనా’’తి వుత్తం. ‘‘వడ్ఢనసద్దో ఛేదనత్థో’’తి ఇదం యథా అసివా ‘‘సివా’’తి, దిట్ఠఞ్చ ‘‘అదిట్ఠ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. నయనీహరణన్తి నీయతీతి నయో, దేసనా, తస్స నీహరణం పవత్తనం. వడ్ఢనకనయోతి యథావుత్తవడ్ఢనకవసేన పవత్తో దేసనానయో. అఞ్ఞే భేదాతి ఏకవిధచతుబ్బిధాదయో భేదా. యది అవిసిట్ఠా, కస్మా వుత్తాతి ఆహ ‘‘తథాపీ’’తిఆది. తత్థ పఞ్ఞాప్పభేదజననత్థన్తి ధమ్మవిసయాయ పభేదగతాయ పఞ్ఞాయ వినేయ్యానం నిబ్బత్తనత్థం, విజ్జాట్ఠానాదివసేన వినేయ్యానం ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ఉప్పాదనత్థన్తి అత్థో. అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మవిభాగతాయ సమ్మసనవారస్స విసయభావతో వుత్తం ‘‘ఏకేకస్స వారస్స గహితస్స నియ్యానముఖభావతో’’తి. ఇతరేపి భేదా వుత్తాతి దువిధతివిధభేదానం యం నానత్తం, తస్స వసేన ఇతరే భేదా అనానత్తాపి యథావుత్తకారణతో వుత్తా. ‘‘న కేవల’’న్తిఆదినా భేదానం అఞ్ఞమఞ్ఞపేక్ఖతం దస్సేత్వా ‘‘తస్మా’’తిఆదినా తేసం విసిట్ఠతం దస్సేతి.
యథా దుకమూలకాదీసు భేదా గణనానుపుబ్బియా పవత్తా పభేదన్తరాపేక్ఖా, న ఏవమేతే. ఏతే పన సత్తవిధాదిభేదా పభేదన్తరనిరపేక్ఖా కేవలం బహువిధభావసామఞ్ఞేనేవ వుత్తాతి దస్సేతి ‘‘అఞ్ఞప్పభేదనిరపేక్ఖా’’తిఆదినా. దుకతికపదత్థానం యథారహం అపేక్ఖితబ్బాపేక్ఖకభావేన వుత్తత్తా యథా దుకే ఠపేత్వా వుత్తా తికా తత్థ పక్ఖిత్తా నామ జాతా, ఏవం తికదుకపదత్థానం అపేక్ఖితబ్బాపేక్ఖకభావేన వుత్తత్తా దుకే వత్వా వుత్తేసుపి తికేసు తే పక్ఖిత్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పరతో…పే… యోజితత్తా’’తి.
సమానవీథియన్తి ఏకవీథియం. చక్ఖుసఙ్ఘట్టనాయాతి చక్ఖురూపపటిఘాతేన. సోతి చక్ఖురూపపటిఘాతో. తదుప్పాదికాతి తస్స చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదికా. సాతి ఆవజ్జనవేదనా. నను చ వేదనాపచ్చయో ఫస్సో వుత్తో, న ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి? న, వేదనాసీసేన చిత్తుప్పాదస్స గహితత్తాతి. తప్పయోజనత్తాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సపయోజనత్తా. పయోజయతీతి పయోజనం, ఫలం.
రూపావచరారూపావచరానం విపాకానన్తి అధిప్పాయో. తే హి ఇధ అగ్గహితా. తేనేవాహ ‘‘తేసం సయమేవ మనోద్వారభూతత్తా’’తిఆది. తతోతి భవఙ్గతో. చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాదికుసలాదీనన్తి ఏత్థ పురిమేన ఆది-సద్దేన ‘‘సోతసమ్ఫస్సపచ్చయా’’తి ఏవమాదయో సఙ్గహితా, దుతియేన అకుసలాదయో. ‘‘కామావచరఅట్ఠకుసలచిత్తవసేనా’’తిఆదినా కుసలాబ్యాకతానమ్పి కామావచరానంయేవ యోజితత్తా వుత్తం ‘‘సమానవీథియం లబ్భమానతా అట్ఠకథాయం వుత్తా’’తి. వేదనాపీతిసనిదస్సనత్తికవజ్జానం ఏకూనవీసతియా తికానం వసేన ఏకూనవీసతిచతువీసతికా. యది అసమానవీథియమ్పి కుసలాదీనం లబ్భమానతా యోజేతబ్బా, అథ కస్మా సమానవీథియంయేవ యోజితాతి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆది. తేనేవాతి అసమానవీథియం అప్పటిక్ఖిత్తత్తాయేవ.
చిత్తసమ్బన్ధోతి చిత్తేన సమ్బన్ధో చిత్తసమ్బన్ధం కత్వా చిత్తసీసేన వేదనాయ కథనం. తికభూమివసేనాతి కుసలత్తికాదితికవసేన, కామావచరాదిభూమివసేన చ. ద్వారతికవసేనాతి చక్ఖాదిఉప్పత్తిద్వారవసేన, కుసలత్తికాదితికవసేన చ. యత్థ కత్థచీతి దీపేతబ్బస్స అత్థస్స విసేసాభావతో సత్తవిధభేదాదీసు యత్థ కత్థచి. న చ ద్వారం అనామట్ఠన్తి యోజనా. తేన సత్తవిధభేదతో తింసవిధభేదే విసేసం దస్సేతి. యదిపి ఉభయత్థ భూమియో ఆగతా, రూపావచరాదిభూమిఆమసనేన పన అసమానవీథియం లబ్భమానతా దస్సితాతి ఆహ ‘‘అతిబ్యత్తా చ ఏత్థ సమానాసమానవీథీసు లబ్భమానతా’’తి. సుఖదీపనాని హోన్తి ద్వారభూమిఆమసనముఖేన వేదనాక్ఖన్ధస్స విభత్తత్తా. న భూమియో అపేక్ఖిత్వా ఠపితాతి కథేతబ్బభావేన భూమియో అపేక్ఖిత్వా న ఠపితా, భూమివిభాగేన న కథితాతి అత్థో. అపేక్ఖితబ్బరహితాతి ద్వారభూమీనం అగ్గహితత్తా ఆకఙ్ఖితబ్బద్వారాదివిసేసరహితా.
‘‘ఉపనిస్సయకోటియా’’తి ఏత్థ నిప్పరియాయతో పరియాయతో చ ఉపనిస్సయకోటిదస్సనముఖేన ఇధాధిప్పేతఉపనిస్సయకోటిం దస్సేతుం ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపనిస్సయానన్తి వేదనాయ ఉపనిస్సయభూతానం. దస్సనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, దిస్వా వా గహణం. ఉపనిస్సయన్తభావేనాతి లామకూపనిస్సయభావేన. యది ఘాయనాదీని ఉపనిస్సయో భవేయ్యుం, పకతూపనిస్సయానేవ సియుం. పకతూపనిస్సయో చ నానావీథియంయేవాతి తదలాభవచనం ఇధ నానావీథిజోతకన్తి దస్సేతి ‘‘ఘానాదిద్వారేసూ’’తిఆదినా. కసిణపరికమ్మాదీనన్తి కసిణపరికమ్మసమాపత్తినిబ్బత్తనవిపస్సనావడ్ఢనాదీనం. తదలాభోతి ఉపనిస్సయాలాభో, సో చ ఘాయనాదీహి పరేసం పటిపత్తియా జానితుం అసక్కుణేయ్యత్తా. అన్తిమభవికబోధిసత్తాదీనం సవనేన వినా తంఫుసనం సియా మూలూపనిస్సయోతి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం.
సమ్పన్నజ్ఝాసయోతి వివట్టూపనిస్సయసమ్పత్తియా సమ్పన్నజ్ఝాసయో. తేనాతి ‘‘ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి వచనేన. తదుపనిస్సయన్తి తతో పరం ఉప్పన్నకసిణరూపదస్సనాదీనం ఉపనిస్సయభూతం.
థామగమనం నామ కామరాగాదీనంయేవ ఆవేణికో సభావోతి ఆహ ‘‘అప్పహీనకామరాగాదికస్స వా’’తి. ‘‘రాగో ఉప్పన్నో’’తిఆదినా ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణే రాగపటిఘానం ఉప్పత్తివిచారణావ వుత్తా, న నేసం కిచ్చవిసేసోతి కిచ్చవిసేసేన వుత్తే దస్సేన్తో ‘‘అసమపేక్ఖనాయా’’తిఆదిమాహ. పవత్తా వేదనాతి అత్థో. పకారన్తరేనాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పన్నకిలేసానం సమతిక్కమనసఙ్ఖాతేన పకారన్తరేన. తథా భావనావసేనాతి ఏత్థ తథా-సద్దేన చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స చతుభూమికవేదనాయ ఉపనిస్సయభావో ఏవ పకారన్తరేన కథితోతి ఇమమేవత్థం ఆకడ్ఢతి. భావనాయేవేత్థ పకారన్తరం.
సబ్బం సమ్మసనం భావనాతి వేదితబ్బా, న నీవరణప్పహానపరిఞ్ఞావ.
అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చాతి ఫోట్ఠబ్బమహాభూతేసు ఇతరీతరస్స, ఆపోధాతుయా చ వసేన.
తేసన్తి జాతిఆదీనం, కమ్మత్థే చేతం సామివచనం. సహజాతస్స మనోసమ్ఫస్సస్స బలవపచ్చయభావం దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. తస్స వా దస్సనస్సాతి తస్స వా జాతిఆదికే భయతో దస్సనవసేన పవత్తస్స కామావచరఞాణస్స.
తదేవ అత్తనో ఫలస్సేవ ఫలభావేనాతి ‘‘మనోసమ్ఫస్సో’’తి ఫస్సస్స కారణభావేన యం వుత్తం, తదేవ విఞ్ఞాణం అత్తనో ఫలస్స ఫలభావేన వుత్తస్స ఫస్సస్స ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజ’’న్తిఆదినా ఫలభావేన వత్తుం న యుత్తం. ‘‘మనోసమ్ఫస్సో’’తిఆదినా లబ్భమానోపి విఞ్ఞాణం పటిచ్చ ఫస్సస్స పచ్చయభావో హేతుఫలసఙ్కరపరిహరణత్థం న వుత్తోతి వత్వా యదిపి ఫస్సో విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, న పన ఫస్సస్స వియ విఞ్ఞాణం సో తస్స విసేసపచ్చయో హోతీతి విఞ్ఞాణస్స చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదితా న వుత్తాతి దస్సేతుం ‘‘యస్మా వా’’తిఆది వుత్తం.
అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా
౧౫౦. తం తం సముదాయన్తి తం తం చిత్తుప్పాదసఙ్ఖాతధమ్మసముదాయం, అనవసేసరూపధమ్మసముదాయఞ్చ. యథాసమ్భవన్తి చోపనం పత్తో సంవరో ఛట్ఠద్వారే, ఇతరో ఛసుపీతి ఏవం యథాసమ్భవం. తతోతి అభిజ్ఝాదోమనస్సాదితో. యథాయోగన్తి యో సంవరితబ్బో, తదనురూపం.
కత్థచీతి తే ఏవ పరివట్టే సామఞ్ఞేన వదతి. కత్థచీతి వా తేసు పరివట్టేసు కిస్మిఞ్చిపి పదేసే. కిఞ్చిపి అప్పకమ్పి. ఏకోవ పరిచ్ఛేదో, న ఆయతనవిభఙ్గాదీసు వియ నానాతి అధిప్పాయో.
పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఆయతనవిభఙ్గో
౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా
౧౫౪. అసాధారణతోతి ఆవేణికతో. తం నేసం అసాధారణభావం విపక్ఖవసేన పతిట్ఠాపేతుం సాధారణం ఉదాహరణవసేన దస్సేతి ‘‘ఆయతనసద్దత్థో వియా’’తి. అథ వా చక్ఖాదిఅత్థో ఏవ చక్ఖాదిసద్దవిసేసితో ఆయతనత్థోతి తం తాదిసం ఆయతనత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఆయతనసద్దత్థో వియ అసాధారణతో’’తి.
యది విసయస్సాదనత్థో చక్ఖు-సద్దో, సోతాదీనమ్పి అయం సమఞ్ఞా సియాతి అతిప్పసఙ్గం పరిహరన్తో ‘‘సతిపీ’’తిఆదిమాహ. దుతియే అత్థవికప్పే చక్ఖతీతి విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం సమవిసమం ఆచిక్ఖతి, ఆచిక్ఖన్తం వియ, విభావేన్తం వియ వా హోతీతి అత్థో. రూపమివ చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం వియ సవిగ్గహమివ సబిమ్బకం వియ వణ్ణవాచకో రూప-సద్దో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘విత్థారణం వా రూపసద్దస్స అత్థో’’తి.
వచనమేవాతి సవిఞ్ఞత్తికసద్దమేవ. గమీయతీతి ఉపనీయతి. అజ్ఝోహరణస్స రసగ్గహణమూలతావచనేన రసస్స పరమ్పరాయ జీవితహేతుతం దస్సేతి. రసనిమిత్తఞ్హి రసగ్గహణం, రసగ్గహణనిమిత్తం అజ్ఝోహరణం, తంనిమిత్తం జీవితన్తి. రసగ్గహణమూలతా చ అజ్ఝోహరణస్స యేభుయ్యతో వేదితబ్బా. దిస్సతి అపదిస్సతి ఏతేన ఫలన్తి దేసో, హేతూతి ఆహ ‘‘ఉప్పత్తిదేసోతి ఉప్పత్తికారణ’’న్తి. తథాతి చక్ఖాయతనాదిప్పకారేన. మనోగోచరభూతాతి మనసో ఏవ గోచరభూతా. సామఞ్ఞలక్ఖణేనేవాతి అనుభవనాదివిసేసలక్ఖణం అగ్గహేత్వా ధమ్మభావసఙ్ఖాతసాధారణలక్ఖణేనేవ. ఏకాయతనత్తం ఉపనేత్వా వుత్తా ద్వాదస ఏకసభావత్తా భిన్దిత్వా వచనే పయోజనాభావా. ద్వారాలమ్బనవిభాగదస్సనత్థా హి ఆయతనదేసనాతి.
పుబ్బన్తతోతి పురిమభాగతో పాకభావతో. పాకభావో హి సభావధమ్మానం పుబ్బన్తో, విద్ధంసాభావో అపరన్తో.
నివాసట్ఠానాదీసు ఆయతన-సద్దో న ఆయతనత్థాదీసు వియ పదత్థవివరణముఖేన పవత్తో, అథ ఖో తస్మిం తస్మిం దేవఘరాదికే నిరుళ్హతాయ ఏవమత్థోతి ఆహ ‘‘రుళ్హివసేన ఆయతనసద్దస్సత్థం వత్తు’’న్తి. మనోతి ద్వారభూతమనో. నిస్సయభావోతి ఏత్థ నిస్సయసదిసో నిస్సయో, సదిసతా చ ఫలస్స తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ దట్ఠబ్బా. వచనీయత్థో భావత్థో.
తావత్వతోతి తత్తకతో. ఊనచోదనాతి ద్వాదసతో ఊనాని కస్మా న వుత్తానీతి చోదనా. యది చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అసాధారణం ధమ్మజాతం ధమ్మాయతనం, ఏవం సన్తే చక్ఖాదీనమ్పి ధమ్మాయతనభావో సియాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సతిపీ’’తిఆది. ద్వారారమ్మణభావేహీతి న ఆరమ్మణభావేనేవ అసాధారణం, అథ ఖో ద్వారారమ్మణభావేహి అసాధారణం సమ్భవతీతి వచనసేసో.
యేభుయ్యసహుప్పత్తిఆదీహీతి యేభుయ్యేన చక్ఖాయతనాదీని కస్సచి కదాచి ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి. ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసాయతనాని ఉప్పజ్జన్తీ’’తి హి వుత్తం. తస్మా ఆయతనానం ఉప్పత్తిక్కమో తావ న యుజ్జతి, న పహానక్కమో కుసలాబ్యాకతానం అప్పహాతబ్బతో, న పటిపత్తిక్కమో అకుసలానం, ఏకచ్చఅబ్యాకతానఞ్చ అప్పటిపజ్జనీయతో, న భూమిక్కమో అడ్ఢేకాదసన్నం ఆయతనానం ఏకన్తకామావచరత్తా, ఇతరేసం చతుభూమిపరియాపన్నత్తా, ఏకచ్చస్స లోకుత్తరభావతో చ. ఏవం ఉప్పత్తిక్కమాదిఅయుత్తియోజనా వేదితబ్బా. యేసు విజ్జమానేసు అత్తభావస్స పఞ్ఞాపనా, తే ‘‘మయ్హం చక్ఖు’’న్తిఆదినా అధికసినేహవత్థుభూతా చక్ఖాదయో యథా అజ్ఝత్తికతాయ, ఏవం దస్సనాదికిచ్చకరఇన్ద్రియతా చ పధానాతి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తికభావేన, విసయిభావేన చా’’తి. ఘానాదిక్కమేనాతి ఘానం జివ్హా కాయోతి ఇమినా కమేన.
పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా వా చక్ఖాదీని పఠమం వుత్తాని, మనో పన కిఞ్చి పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, కిఞ్చి యావనవత్తబ్బారమ్మణన్తి పచ్ఛా వుత్తం. పచ్చుప్పన్నారమ్మణేసుపి ఉపాదారూపారమ్మణాని చత్తారి పఠమం వుత్తాని, తతో భూతరూపారమ్మణం. ఉపాదారూపారమ్మణేసుపి దూరతరే దూరే, సీఘతరం సీఘఞ్చ ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనదీపనత్థం చక్ఖాదీనం దేసనాక్కమో. చక్ఖుసోతద్వయఞ్హి దూరగోచరన్తి పఠమం వుత్తం. తత్రాపి చక్ఖు దూరతరగోచరన్తి సబ్బపఠమం వుత్తం. పస్సన్తోపి హి దూరతరే నదిసోతం న తస్స సద్దం సుణాతి. ఘానజివ్హాసుపి ఘానం సీఘతరవుత్తీతి పఠమం వుత్తం. పురతో ఠపితమత్తస్స హి భోజనస్స గన్ధో గయ్హతీతి. యథాఠానం వా తేసం దేసనాక్కమో. ఇమస్మిఞ్హి సరీరే సబ్బుపరి చక్ఖుస్స అధిట్ఠానం, తస్స అధో సోతస్స, తస్స అధో ఘానస్స, తస్స అధో జివ్హాయ, తథా కాయస్స యేభుయ్యేన, మనో పన అరూపీభావతో సబ్బపచ్ఛా వుత్తో. తంతంగోచరత్తా తస్స తస్సానన్తరం బాహిరాయతనాని వుత్తానీతి వుత్తోవాయమత్థోతి ఏవమ్పి ఇమేసం కమో వేదితబ్బో.
తతోతి హదయవత్థుభేదతో. యఞ్హి హదయవత్థుం నిస్సాయ ఏకం మనోవిఞ్ఞాణం పవత్తతి, న తదేవ నిస్సాయ అఞ్ఞం పవత్తతి. నిద్దేసవసేనాతి సఙ్ఖేపవిత్థారనిద్దేసవసేన. యోజేతబ్బం ‘‘కుసలసముట్ఠానం కుసలసముట్ఠానస్స సభాగ’’న్తిఆదినా.
సభావోతి విసయివిసయభావో, తదభినిబ్బత్తియఞ్చ యోగ్యతా. కారణసమత్థతాతి కారణభూతా సమత్థతా పచ్చయభావో. ద్వారాదిభావోతి ద్వారారమ్మణే ద్వారవుత్తిభావో. ఇమస్మిం అత్థేతి అనన్తరం వుత్తఅత్థే. యస్మాతి యాయ ధమ్మతాయ యేన ద్వారాదిభావేన కారణభూతేన. సమ్భవనవిసేసనన్తి కిరియాయ పరామసనమాహ. యం సమ్భవనం, ధమ్మతావేసాతి అత్థో. రిత్తకానేవాతి ధువాదిభావరిత్తకానేవ. విసమాదీసు అజ్ఝాసయో ఏతేసన్తి విసమాదిఅజ్ఝాసయాని, విసమాదిఅజ్ఝాసయాని వియ హోన్తీతి విసమాదిఅజ్ఝాసయాని, చక్ఖాదీని. విసమభావ…పే… వనభావేహీతి విసమభావాదిసన్నిస్సితఅహిఆదిసదిసుపాదిన్నధమ్మేహి చక్ఖాదీహి, వనసన్నిస్సితమక్కటసదిసేన చిత్తేన చ అభిరమితత్తా. వనభావోతి హి వనజ్ఝాసయోతి అత్థో.
పురిమన్తవివిత్తతాతి పుబ్బభాగవిరహో. ఉప్పాదతో పురిమకోట్ఠాసో హి ఇధ పురిమన్తో. అపరన్తేతి అపరభాగే, భఙ్గతో ఉద్ధన్తి అత్థో. ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో హి సభావధమ్మో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అనిధానగతా భగ్గా, పుఞ్జో నత్థి అనాగతే’’తి (మహాని. ౧౦). సదా అభావోతి న సదా అభావపతిట్ఠాపనం సబ్బకాలమ్పి నత్థీతి, అథ ఖో ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నత్తా సదాభావపటిక్ఖేపోతి ఆహ ‘‘అనిచ్చలక్ఖణ’’న్తి. సభావవిజహనన్తి భఙ్గప్పత్తిమాహ. విపరివత్తనం ఉప్పాదజరావత్థాహి సన్తానం వినా న వికారాపత్తీతి ఆహ ‘‘సన్తానవికారాపత్తి వా’’తి.
జాతిధమ్మతాదీహీతి జాతిజరాబ్యాధిమరణాదిసభావతాహి. అనిట్ఠతాతి న ఇట్ఠతా, దుక్ఖతాతి అత్థో. పురిమం సామఞ్ఞలక్ఖణన్తి ‘‘పటిపీళనట్ఠేనా’’తి పుబ్బే సామఞ్ఞతో వుత్తం దుక్ఖలక్ఖణం. పచ్చయవసేన దుక్ఖనాకారేన పవత్తమానానం సభావధమ్మానం దుక్ఖనం పుగ్గలస్సేవ వసేన దుక్ఖమతాతి ఆహ ‘‘పుగ్గలస్స పీళనతో దుక్ఖమ’’న్తి. దుక్ఖవచనన్తి ‘‘దుక్ఖ’’న్తి సత్థు వచనం.
‘‘నత్థి ఏతస్స వసవత్తకో’’తి ఇమినా నత్థి ఏతస్స అత్తాతి అనత్తాతి ఇమమత్థం దస్సేతి, ‘‘నాపి ఇదం వసవత్తక’’న్తి ఇమినా పన న అత్తాతి అనత్తాతి. అత్తనోతి నియకజ్ఝత్తం సన్ధాయ వదతి. పరస్మిన్తి తతో అఞ్ఞస్మిం. పరస్స చ అత్తనీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తం ఏతస్స నత్థీతి తం యథావుత్తపరపరికప్పితం వసవత్తకం ఏతస్స చక్ఖాదినో నత్థి, ఏతేన చతుకోటికసుఞ్ఞతాయ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘సుఞ్ఞం తం తేన వసవత్తనాకారేనా’’తి ఇమినా ఉభయథాపి అవసవత్తనట్ఠే దస్సితబ్బే తత్థ తావ ఏకం దస్సేతుం ‘‘పరస్సా’’తిఆదిం వత్వా పున ‘‘అథ వా’’తిఆదినా ఇతరం దస్సేతి. సామి ఏవ సామికో, న సామికో అస్సామికోతి ఏవం అత్థే గయ్హమానే ‘‘అస్సామికతో’’తి పదస్స సుఞ్ఞవిసేసనతాయ పయోజనం నత్థి. కామకారియన్తి యథాకామకరణీయం. అవసవత్తనత్థం విసేసేత్వా దస్సేతి సమాసద్వయత్థసఙ్గహతో.
ససన్తానే ధమ్మానం విసదిసుప్పత్తి ఇధ భావసఙ్కన్తిగమనం నామాతి ఆహ ‘‘సన్తతియం భావన్తరుప్పత్తియేవా’’తి. తథా విసదిసుప్పత్తియం పురిమాకారవిగమో పకతిభావవిజహనన్తి ఆహ ‘‘సన్తతియా యథాపవత్తాకారవిజహన’’న్తి. భవతీతి వా భావో, అవత్థావిసేసో, తస్స సఙ్కమనం భావసఙ్కన్తి. సభావధమ్మో హి ఉప్పాదక్ఖణం ఠితిక్ఖణఞ్చ పత్వా భిజ్జతీతి ఉప్పాదావత్థాయ జరావత్థం, తతో భఙ్గావత్థం సఙ్కమతీతి వుచ్చతి. తథా సఙ్కమతో చ అత్తలాభక్ఖణతో ఉద్ధం జరామరణేహి తంసభావపరిచ్చాగో పకతిభావవిజహనన్తి ఖణవసేన చేతం యోజేతబ్బం. పుబ్బాపరవసేనాతి చ ఖణానం పుబ్బాపరవసేనాతి అత్థో సమ్భవతి. ఏకత్థత్తాతి సమానాధికరణత్తా, న పన విసేసనవిసేసితబ్బభావానం ఏకత్తా. ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘అనిచ్చం చక్ఖు’’న్తిపి వుత్తమేవ హోతీతి ‘‘యం చక్ఖు, తం అనిచ్చం, యం అనిచ్చం, తం చక్ఖు’’న్తి ఆపన్నమేవాతి ఆహ ‘‘అనిచ్చానం సేసధమ్మానమ్పి చక్ఖుభావో ఆపజ్జతీ’’తి.
తేహి చ అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణేహి చ అనత్తలక్ఖణమేవ విసేసేన దస్సితం ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫, ౭౬, ౮౫; ౨.౪.౧, ౨; పటి. మ. ౨.౧౦) వియ. దోసలక్ఖణాకారనిదస్సనత్థోతి దోసస్స లక్ఖితబ్బాకారనిదస్సనత్థో. ఏవం దుక్ఖేనాతి ఏవం నానప్పకారేన అక్ఖిరోగాదిదుక్ఖేన ఆబాధతాయ. అనత్తలక్ఖణదీపకానన్తి అనత్తతాపఞ్ఞాపనస్స జోతకానం ఉపాయభూతానం. న హి ఘటభేదకణ్టకవేధాదివసేన లబ్భమానా అనిచ్చదుక్ఖతా సత్తానం ఏకన్తతో అనత్తతాధిగమహేతూ హోన్తి. పచ్చయపటిబద్ధతాఅభిణ్హసమ్పటిపీళనాదివసేన పన లబ్భమానా హోన్తి. తథా హి చక్ఖాదీని కమ్మాదిమహాభూతాదిపచ్చయపటిబద్ధవుత్తీని, తతో ఏవ అహుత్వా సమ్భవన్తి, హుత్వా పటివేన్తీతి అనిచ్చాని, అభిణ్హసమ్పటిపీళితత్తా దుక్ఖాని, ఏవంభూతాని చ అవసవత్తనతో అనత్తకానీతి పరిగ్గహే ఠితేహి సముపచితఞాణసమ్భారేహి పస్సితుం సక్కా.
కథం పనేతేసం హుత్వా అభావో జానితబ్బోతి? ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తదస్సనతో. తం కథం ఞాయతీతి? యుత్తితో. కా పనేత్థ యుత్తీతి? విసేసగ్గహణం. యది చక్ఖాదీనం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం న సియా, బహిపచ్చయభేదే యదిదం పచ్ఛా విసేసగ్గహణం, తం న సియా. యస్స హి తాదిసం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం నత్థి, తస్స అసతి బహిపచ్చయవిసేసే కథం పచ్ఛా విసేసగ్గహణం భవేయ్య, భవతి చ విసేసగ్గహణం. తస్మా అత్థి నేసం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం యం సణికం సణికం వడ్ఢేన్తం పచ్ఛా పాకటతరం జాయతీతి. తథా హి సరీరస్స తావ ఆనాపానానం అనవత్థానతో పరిస్సమతో చ విసేసగ్గహణం. అనవత్థితా హి అస్సాసపస్సాసా వాతా వారేన వారేన పవత్తనతో. యది హి అస్ససితే వా పస్సస్సితే వా సరీరస్స కోచి పచ్ఛా విసేసో న సియా, న నేసం కోచి భేదో సియా, దిట్ఠో చ సో. తస్మా అస్ససితం సరీరం అఞ్ఞథా హోన్తం కమేన తాదిసం అవత్థం పాపుణాతి. యా పస్సాసస్స పచ్చయో హోతి, పస్ససితే చ పున తథేవ అస్సాసస్స పచ్చయో హోతీతి ఆనాపానానం అనవత్థానతోపి సరీరస్స విసేసగ్గహణం అఞ్ఞథత్తసిద్ధి. తథా పరిస్సమోపి అసతి విసేసే పచ్ఛా సరీరస్స న సియా, యేనాయం ఇరియాపథన్తరాదీని సేవనేన పరిస్సమవినోదనం కరోతి.
అథ వా రూపాదిభేదతోపి విసేసగ్గహణం. రూపగన్ధరసఫస్సాదీనఞ్హి విసేసేన యో సరీరే అనిన్ద్రియబద్ధేసు చ ఖీరూదకవత్థపుప్ఫఫలోసధిధఞ్ఞాదీనం పచ్ఛా విసేసో గయ్హతి, సో అసతి బహిపచ్చయవిసేసే నేసం జరాదిఅవత్థాసు వణ్ణబలాదిభేదో, రసవీరియవిపాకానుభావభేదో చ ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం వినా కథముపలబ్భేయ్య. యం పన తం ధమ్మతారూపం సిలాది, తత్థ కథన్తి? తస్సాపి సీతుణ్హసమ్ఫస్సభేదతో అత్థేవ విసేసగ్గహణం. తం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం వినా న యుజ్జతీతి. సతి చ రూపాదిభేదే సిద్ధోవ తంనిస్సయమహాభూతభేదోపి. న హి నిస్సయమహాభూతభేదేన వినా నిస్సితభేదో సమ్భవతీతి. ఏవం తావ రూపధమ్మానం విసేసగ్గహణతో ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం, తతో చ హుత్వా అభావసిద్ధి.
అరూపధమ్మానం పన ఆరమ్మణాదిభేదేన విసేసగ్గహణం. యత్థ యత్థ హి ఆరమ్మణే అరూపధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థేవ తే భిజ్జన్తి, న అఞ్ఞం సఙ్కమన్తి, ఆరమ్మణధమ్మా చ యథాసకం ఖణతో ఉద్ధం న తిట్ఠన్తీతి. స్వాయమత్థో పదీపాదిఉదాహరణేన వేదితబ్బో. అఞ్ఞే ఏవ హి ఖణే ఖణే రూపాదయో పదీపజాలాయ, తథా ఖీరధారాదీసు పతన్తీసు, వాయుమ్హి చ పహరన్తే సమ్ఫస్సాని. యథా చేతేసం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం, కిమఙ్గం పన చిత్తచేతసికానం. కిఞ్చ సద్దభేదతో, సద్దవిసేసతోపి తన్నిమిత్తానం చిత్తచేతసికానం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం, తతో విసేసగ్గహణం. పగుణఞ్హి గన్థం సీఘం పరివత్తేన్తస్స చిత్తసముట్ఠానానం సద్దానం భేదో దిట్ఠో. న హి కారణభేదేన వినా ఫలభేదో అత్థి. యథా తం వాదితసద్దానం, ఏవం ఆరమ్మణభేదేన అరూపధమ్మానం విసేసగ్గహణం. తేనేవ నేసం ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తం వేదితబ్బం. జాతిభూమిసమ్పయుత్తధమ్మభేదేన విసేసగ్గహణేపి ఏసేవ నయో. ఏవం రూపారూపధమ్మానం విసేసగ్గహణతో ఖణే ఖణే అఞ్ఞథత్తసిద్ధి. యతో హుత్వా అభావతో చక్ఖాదీని అనిచ్చానీతి సిద్ధాని, అనిచ్చత్తా ఏవ అభిణ్హసమ్పటిపీళనతో దుక్ఖాని, తతో చ అవసవత్తనతో అనత్తకాని. తేనాహ భగవా ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫, ౭౬, ౮౫; ౨.౪.౧, ౨; పటి. మ. ౨.౧౦).
నిరన్తరం పవత్తమానస్సాతి అభిణ్హసద్దత్థం విసేసేత్వా వదతి. ధాతుమత్తతాయాతి ధాతుమత్తభావేన. సమూహతోతి ససమ్భారచక్ఖాదిపిణ్డతో. ‘‘చక్ఖాదీన’’న్తి ఇదం ‘‘సమూహతో’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా సమ్బన్ధే సామివచనం, ‘‘వినిబ్భుజన’’న్తి పదం అపేక్ఖిత్వా కమ్మత్థేతి వేదితబ్బం. చత్తారిపి ఘనానీతి సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనాని. పవత్తరూపాదిగ్గహణతోతి రుప్పనాదివసేన పవత్తఞ్చ తం రూపాదిగ్గహణఞ్చాతి పవత్తరూపాదిగ్గహణం, తతోతి యోజేతబ్బం. అనిచ్చాదిగ్గహణస్స సబ్భావాతి రూపవేదనాదిఞాణతో భిన్నస్స అనిచ్చాదిఞాణస్స లబ్భమానత్తా. తేన సతిపి రూపాదిఅత్థానం అనిచ్చాదిభావే రుప్పనాదిభావతో అనిచ్చాదిభావస్స భేదమాహ. ఇదాని తమేవ భేదం ఞాతతీరణపరిఞ్ఞావిసయతాయ పాకటం కాతుం ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. నాతిధావితున్తి ఇధ లక్ఖణలక్ఖణవన్తా భిన్నా వుత్తా. తత్థ లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ ఖన్ధారమ్మణతావచనేన అభిన్నాతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధాపాదనేన అతిధావితుం న యుత్తం. కస్మాతి చే? వుత్తం ‘‘తే పనాకారా’’తిఆది. అధిప్పాయోపి చేత్థ లక్ఖణానం రూపాదిఆకారమత్తతావిభావనన్తి దట్ఠబ్బో. ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి హి సఙ్ఖారే సభావతో సల్లక్ఖేన్తోయేవ లక్ఖణాని చ సల్లక్ఖేతీతి. యథా అనిచ్చాదితో అనిచ్చతాదీనం వుత్తనయేన భేదో, ఏవం అనిచ్చతాదీనమ్పి సతిపి లక్ఖణభావసామఞ్ఞే నానాఞాణగోచరతాయ, నానాపటిపక్ఖతాయ, నానిన్ద్రియాధికతాయ చ విమోక్ఖముఖత్తయభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞభేదోతి దస్సేన్తో ‘‘అనిచ్చన్తి చ గణ్హన్తో’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా
౧౫౫. పచ్చయయుగళవసేనాతి అజ్ఝత్తికబాహిరపచ్చయద్వయవసేన. అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన అబ్బోకారతోతి అజ్ఝత్తికవసేన చేవ బాహిరవసేన చ అసఙ్కరతో.
౧౬౭. విసఙ్ఖారనిన్నస్సాతి నిబ్బానపోణస్స. వినిముత్తసఙ్ఖారస్సాతి సముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధివిముత్తీహి సముఖేన, తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన చ సుట్ఠు వినిముత్తసఙ్ఖారస్స పరమస్సాసభావేన, గతిభావేన చ పతిట్ఠానభూతే. ‘‘నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పటి. ౩౩౯) హి వుత్తం. ఠితిభావేనాతి చ పాఠో. తంసచ్ఛికరణాభావేతి తస్స నిబ్బానస్స సచ్ఛికరణాభావే. నీతోతి పాపితో, పకాసితోతి అత్థో.
చుణ్ణితన్తి భేదితం. త్వమేవ కిం న జానాసీతి కిం త్వం న జానాసియేవాతి అత్థో. ‘‘కిం త్వం ఏకం నానం జానాసి, కిం త్వం న జానాసి ఏవా’’తి ఏవం విక్ఖేపం కరోన్తం పరవాదిం ‘‘నను ఞాతే’’తిఆదినా సకవాదీ నిబన్ధతి. విభజిత్వాతి ‘‘రాగాదీనం ఖీణన్తే ఉప్పన్నత్తా’’తి భావత్థం విభజిత్వా. రాగాదీనం ఖయా న హోన్తీతి యోజనా. ససభావతా చ నిబ్బానస్స ఆపన్నా హోతీతి సమ్బన్ధో.
నిబ్బానారమ్మణకరణేన కారణభూతేన. హేతుఅత్థే హి ఇదం కరణవచనం. కిలేసక్ఖయమత్తతం వా నిబ్బానస్స ఇచ్ఛతో కిలేసక్ఖయేన భవితబ్బన్తి యోజనా.
ఏవం కిలేసక్ఖయమత్తే నిబ్బానే ఖేపేతబ్బా కిలేసా బహువిధా నానప్పకారా, మగ్గో చ ఓధిసో కిలేసే ఖేపేతి. స్వాయం ‘‘కతమం కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా కతమే కిలేసే ఖేపేతీ’’తి పురిమపుచ్ఛాద్వయమేవ వదతి. తదేవాతి యం ‘‘అవిజ్జాతణ్హానం కిఞ్చి ఏకదేసమత్తమ్పీ’’తి వుత్తం, తదేవ.