నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
అభిధమ్మపిటకే
పఞ్చపకరణ-మూలటీకా
ధాతుకథాపకరణ-మూలటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
ధాతుకథాపకరణం దేసేన్తో భగవా యస్మిం సమయే దేసేసి, తం సమయం దస్సేతుం, విభఙ్గానన్తరం దేసితస్స పకరణస్స ధాతుకథాభావం దస్సేతుం వా ‘‘అట్ఠారసహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ బలవిధమనవిసయాతిక్కమనవసేన దేవపుత్తమారస్స, అప్పవత్తికరణవసేన కిలేసాభిసఙ్ఖారమారానం, సముదయప్పహానపరిఞ్ఞావసేన ఖన్ధమారస్స, మచ్చుమారస్స చ బోధిమూలే ఏవ భఞ్జితత్తా పరూపనిస్సయరహితం నిరతిసయం తం భఞ్జనం ఉపాదాయ భగవా ఏవ ‘‘మారభఞ్జనో’’తి థోమితో. తత్థ మారే అభఞ్జేసి, మారభఞ్జనం వా ఏతస్స, న పరరాజాదిభఞ్జనన్తి మారభఞ్జనో. మహావిక్కన్తో మహావీరియోతి మహావీరో.
ఖన్ధాదయో అరణన్తా ధమ్మా సభావట్ఠేన ధాతుయో, అభిధమ్మకథాధిట్ఠానట్ఠేన వాతి కత్వా తేసం కథనతో ఇమస్స పకరణస్స ధాతుకథాతి అధివచనం. యదిపి అఞ్ఞేసు చ పకరణేసు తే సభావా కథితా, ఏత్థ పన తేసం సబ్బేసం సఙ్గహాసఙ్గహాదీసు చుద్దససు నయేసు ఏకేకస్మిం కథితత్తా సాతిసయం కథనన్తి ఇదమేవ ఏవంనామకం. ఏకదేసకథనమేవ హి అఞ్ఞత్థ కతన్తి. ఖన్ధాయతనధాతూహి వా ఖన్ధాదీనం అరణన్తానం సఙ్గహాసఙ్గహాదయో నయా వుత్తాతి తత్థ మహావిసయానం ధాతూనం వసేన ధాతూహి కథా ధాతుకథాతి ఏవం అస్స నామం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ద్విధా తిధా ఛధా అట్ఠారసధాతి అనేకధా ధాతుభేదం పకాసేసీతి ధాతుభేదప్పకాసనోతి. తస్సత్థన్తి తస్సా ధాతుకథాయ అత్థం. అ-కారే ఆ-కారస్స లోపో దట్ఠబ్బో. ‘‘యం ధాతుకథ’’న్తి వా ఏత్థ పకరణన్తి వచనసేసో సత్తన్నం పకరణానం కమేన వణ్ణనాయ పవత్తత్తాతి తేన యోజనం కత్వా తస్స పకరణస్స అత్థం తస్సత్థన్తి అ-కారలోపో వా. తన్తి తం దీపనం సుణాథ, తం వా అత్థం తందీపనవచనసవనేన ఉపధారేథాతి అత్థో. సమాహితాతి నానాకిచ్చేహి అవిక్ఖిత్తచిత్తా, అత్తనో చిత్తే ఆహితాతి వా అత్థో.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧. మాతికావణ్ణనా
౧. నయమాతికావణ్ణనా
౧. కో పనేతస్స పకరణస్స పరిచ్ఛేదోతి? న సో ఇధ వత్తబ్బో, అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) పకరణపరిచ్ఛేదో వుత్తో ఏవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చుద్దసవిధేన విభత్తన్తి వుత్త’’న్తి. ఖన్ధాదీనం దేసనా నీయతి పవత్తీయతి ఏతేహి, ఖన్ధాదయో ఏవ వా నీయన్తి ఞాయన్తి ఏతేహి పకారేహీతి నయా, నయానం మాతికా ఉద్దేసో, నయా ఏవ వా మాతికాతి నయమాతికా. ఏతేసం పదానం మూలభూతత్తాతి ‘‘మూలమాతికా’’తి వత్తబ్బానం సఙ్గహాసఙ్గహాదీనం చుద్దసన్నం పదానం ఖన్ధాదిధమ్మవిభజనస్స ఇమస్స పకరణస్స మూలభూతత్తా నిస్సయభూతత్తాతి అత్థో.
౨. అబ్భన్తరమాతికావణ్ణనా
౨. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదీహి రూపక్ఖన్ధాదిపదాని దస్సితాని, పటిచ్చసముప్పాదవచనేన చ యేసు ద్వాదససు అఙ్గేసు పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదసద్దో వత్తతి, తదత్థాని ద్వాదస పదాని దస్సితానీతి తేసం తథాదస్సితానం సరూపేనేవ దస్సితానం ఫస్సాదీనఞ్చ పదానం వసేన ఆహ ‘‘పఞ్చవీసాధికేన పదసతేనా’’తి. తత్థ కమ్ముపపత్తికామభవాదీనం ఇధ విభత్తానం భావనభవనభావేన భవే వియ సోకాదీనం జరామరణస్స వియ అనిట్ఠత్తా తన్నిదానదుక్ఖభావేన చ జరామరణే అన్తోగధతాయ పటిచ్చసముప్పాదస్స ద్వాదసపదతా దట్ఠబ్బా. ఏత్థ చ పాళియం భిన్దిత్వా అవిస్సజ్జితానమ్పి సతిపట్ఠానాదీనం భిన్దిత్వా గహణం కరోన్తో తేసం భిన్దిత్వాపి విస్సజ్జితబ్బతం దస్సేతీతి వేదితబ్బం.
నయమాతికాదికా లక్ఖణమాతికన్తా మాతికా పకరణన్తరాసాధారణతాయ ధాతుకథాయ మాతికా నామ, తస్సా అబ్భన్తరే వుత్తో విభజితబ్బానం ఉద్దేసో అబ్భన్తరమాతికా నామాతి ఇమమత్థం పకాసేన్తో ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం అవత్వాతి యథా ‘‘సబ్బాపి…పే… మాతికా’’తి అయం ధాతుకథామాతికతో బహిద్ధా వుత్తా, ఏవం అవత్వాతి అత్థో. ధాతుకథాయ అబ్భన్తరేయేవాతి చ ధాతుకథామాతికాయ అబ్భన్తరేయేవాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తదావేణికమాతికాఅబ్భన్తరే హి ఠపితా తస్సాయేవ అబ్భన్తరే ఠపితాతి వుత్తా. అథ వా ఏవం అవత్వాతి యథా ‘‘సబ్బాపి…పే… మాతికా’’తి ఏతేన వచనేన ధాతుకథాతో బహిభూతా కుసలాదిఅరణన్తా మాతికా పకరణన్తరగతా వుత్తా, ఏవం అవత్వాతి అత్థో. ధాతుకథాయ అబ్భన్తరేయేవాతి చ ఇమస్స పకరణస్స అబ్భన్తరే ఏవ సరూపతో దస్సేత్వా ఠపితత్తాతి అత్థో. సబ్బస్స అభిధమ్మస్స మాతికాయ అసఙ్గహితత్తా వికిణ్ణభావేన పకిణ్ణకతా వేదితబ్బా.
౩. నయముఖమాతికావణ్ణనా
౩. నయానం పవత్తిద్వారభూతా సఙ్గహాసఙ్గహవియోగీసహయోగీధమ్మా నయముఖానీతి తేసం ఉద్దేసో నయముఖమాతికా. చుద్దసపి హి సఙ్గహాసఙ్గహసమ్పయోగవిప్పయోగానం వోమిస్సకతావసేన పవత్తాతి యేహి తే చత్తారోపి హోన్తి, తే ధమ్మా చుద్దసన్నమ్పి నయానం ముఖాని హోన్తీతి. తత్థ సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదాదీసు సచ్చాదీహిపి యథాసమ్భవం సఙ్గహాసఙ్గహో యదిపి వుత్తో, సో పన సఙ్గాహకభూతేహి తేహి వుత్తో, న సఙ్గహభూతేహి, సోపి ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తిఆదినా పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్ముద్ధారే తత్థాపి ఖన్ధాదీహేవ సఙ్గహేహి నియమేత్వా వుత్తో, తస్మా ‘‘తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో’’తి వుత్తం. పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్ముద్ధారేపి పన పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు చ రూపక్ఖన్ధాదీనం అరణన్తానం యథాసమ్భవం సమ్పయోగవిప్పయోగా చతూహేవ ఖన్ధేహి హోన్తీతి ‘‘చతూహి సమ్పయోగో,చతూహి విప్పయోగో’’తి వుత్తం.
నను చ విప్పయోగో రూపనిబ్బానేహిపి హోతి, కస్మా ‘‘చతూహి విప్పయోగో’’తి వుత్తన్తి? రూపనిబ్బానేహి భవన్తస్సపి చతూహేవ భావతో. న హి రూపం రూపేన నిబ్బానేన వా విప్పయుత్తం హోతి, నిబ్బానం వా రూపేన, చతూహేవ పన ఖన్ధేహి హోతీతి చతున్నం ఖన్ధానం రూపనిబ్బానేహి విప్పయోగోపి విప్పయుజ్జమానేహి చతూహి ఖన్ధేహి నియమితో తేహి వినా విప్పయోగాభావతో. సో చాయం విప్పయోగో అనారమ్మణస్స, అనారమ్మణఅనారమ్మణమిస్సకేహి మిస్సకస్స చ న హోతి, అనారమ్మణస్స పన మిస్సకస్స చ సారమ్మణేన, సారమ్మణస్స సారమ్మణేన అనారమ్మణేన మిస్సకేన చ హోతీతి వేదితబ్బో.
౪. లక్ఖణమాతికావణ్ణనా
౪. సఙ్గహోయేవ సఙ్గహనయో. సభాగో. విసభాగోతి ఏతస్స ‘‘తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో’’తి ఏతేన, ‘‘చతూహి సమ్పయోగో, చతూహి విప్పయోగో’’తి ఏతేనపి విసుం యోజనా కాతబ్బా. తేన సఙ్గహో అసఙ్గహో చ సభాగో విసభాగో చ భావో, తథా సమ్పయోగో విప్పయోగో చాతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. యస్స వా సఙ్గహో చ అసఙ్గహో చ, సో ధమ్మో సభాగో విసభాగో చ, తథా యస్స సమ్పయోగో విప్పయోగో చ, సోపి సభాగో విసభాగో చాతి. తత్థ యేన రూపక్ఖన్ధో…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ధమ్మా గణనం గచ్ఛన్తి, సో రుప్పనాదికో సమానభావో సఙ్గహే సభాగతా, ఏకుప్పాదాదికో సమ్పయోగే వేదితబ్బో.
౫. బాహిరమాతికావణ్ణనా
౫. ఏవం ధాతుకథాయ మాతికతో బహి ఠపితత్తాతి ‘‘సబ్బాపి…పే… మాతికా’’తి ఏతేన ఠపనాకారేన బహి పిట్ఠితో ఠపితత్తాతి అత్థో. ఏతేన వా ఠపనాకారేన కుసలాదీనం అరణన్తానం ఇధ అట్ఠపేత్వా ధాతుకథాయ మాతికతో బహి పకరణన్తరమాతికాయ ఇమస్స పకరణస్స మాతికాభావేన ఠపితత్తా తథా పకాసితత్తాతి అత్థో.
సఙ్గహో అసఙ్గహోతిఆదీసు సఙ్గహో ఏకవిధోవ, సో కస్మా ‘‘చతుబ్బిధో’’తి వుత్తోతి? సఙ్గహోతి అత్థం అవత్వా అనిద్ధారితత్థస్స సద్దస్సేవ వుత్తత్తా. సఙ్గహో అసఙ్గహోతిఆదీసు సద్దేసు సఙ్గహసద్దో తావ అత్తనో అత్థవసేన చతుబ్బిధోతి అయఞ్హేత్థత్థో. అత్థోపి వా అనిద్ధారితవిసేసో సామఞ్ఞేన గహేతబ్బతం పత్తో ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తిఆదీసు ‘‘సఙ్గహో’’తి వుత్తోతి న కోచి దోసో. నిద్ధారితే హి విసేసే తస్స ఏకవిధతా సియా, న తతో పుబ్బేతి. జాతిసద్దస్స సాపేక్ఖసద్దత్తా ‘‘జాతియా సఙ్గహో’’తి వుత్తే ‘‘అత్తనో జాతియా’’తి విఞ్ఞాయతి సమ్బన్ధారహస్స అఞ్ఞస్స అవుత్తత్తాతి జాతిసఙ్గహోతి రూపకణ్డే వుత్తో సజాతిసఙ్గహో వుత్తో హోతి.
ఏత్థ నయమాతికాయ ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో, సమ్పయోగో విప్పయోగో’’తి ఇమే ద్వే పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్మవిసేసం అనిద్ధారేత్వా సామఞ్ఞేన ధమ్మానం పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయఉద్దేసా, అవసేసా నిద్ధారేత్వా. ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తి హి ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహితం అసఙ్గహిత’’న్తి వత్తబ్బే ఏకస్స అసఙ్గహితసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. తేన సఙ్గహితవిసేసవిసిట్ఠో యో అసఙ్గహితో ధమ్మవిసేసో, తన్నిస్సితో అసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతో పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో ఉద్దిట్ఠో హోతి, ‘‘సఙ్గహితేనా’’తి చ విసేసనే కరణవచనం దట్ఠబ్బం. ఏస నయో తతియాదీసు దసమావసానేసు నయుద్దేసేసు ఛట్ఠవజ్జేసు. తేసుపి హి వుత్తనయేన ద్వీహి ద్వీహి పదేహి పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్మవిసేసనిద్ధారణం కత్వా తత్థ తత్థ అన్తిమపదసదిసేన తతియపదేన పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయా ఉద్దిట్ఠాతి. తత్థ చతుత్థపఞ్చమేసు కత్తుఅత్థే కరణనిద్దేసో, సత్తమాదీసు చ చతూసు సహయోగే దట్ఠబ్బో, న దుతియతతియేసు వియ సమానాధికరణే విసేసనే. తత్థ హి సభావన్తరేన సభావన్తరస్స విసేసనం కతం, ఏతేసు ధమ్మన్తరేన ధమ్మన్తరస్సాతి. ఏకాదసమాదీసు పన చతూసు ఆదిపదేనేవ ధమ్మవిసేసనిద్ధారణం కత్వా ఇతరేహి పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయా ఉద్దిట్ఠా. విసేసనే ఏవ చేత్థ కరణవచనం దట్ఠబ్బం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనానఞ్హి నిస్సయభూతా ధమ్మా సఙ్గహితతాదివిసేసేన కరణభూతేన సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తాదిభావం అత్తనో విసేసేన్తీతి.
వికప్పతోతి వివిధకప్పనతో, విభాగతోతి అత్థో. సన్నిట్ఠానవసేనాతి అధిమోక్ఖసమ్పయోగవసేన. సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తా చ సబ్బే చ చిత్తుప్పాదా సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తసబ్బచిత్తుప్పాదా, తేసం సాధారణవసేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అధిమోక్ఖో హి సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తానం చిత్తుప్పాదానం సాధారణవసేన వుత్తో, ఇతరే సబ్బేసన్తి. తత్థ సాధారణా పసటా పాకటా చాతి ఆదితో పరిగ్గహేతబ్బా, తస్మా తేసం సఙ్గహాదిపరిగ్గహత్థం ఉద్దేసో కతో, అసాధారణాపి పన పరిగ్గహేతబ్బావాతి తేసు మహావిసయేన అఞ్ఞేసమ్పి సఙ్గహాదిపరిగ్గహం దస్సేతుం అధిమోక్ఖో ఉద్దిట్ఠో. ‘‘సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తా’’తి చ ధమ్మసఙ్గహవణ్ణనాయం పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే చ వచనం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సన్నిట్ఠానవసేన యే వుత్తా, తేసం సబ్బేసం సాధారణతోతి పన అత్థే సతి సాధారణాసాధారణేసు వత్తబ్బేసు యో అసాధారణేసు మహావిసయో అధిమోక్ఖో, తస్స వసేన వుత్తసబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణతో ఫస్సాదయో సబ్బసాధారణాతి అధిమోక్ఖో చ అసాధారణేసు మహావిసయోతి కత్వా వుత్తో అఞ్ఞస్స తాదిసస్స అభావాతి అయమధిప్పాయో దట్ఠబ్బో.
జీవితిన్ద్రియం పనేత్థ రూపమిస్సకత్తా న వుత్తన్తి వేదితబ్బం, చిత్తేకగ్గతా పన అసమాధిసభావా సామఞ్ఞసద్దేనేవ సామఞ్ఞవిసేససద్దేహి చ సమాధిసభావా విసేససద్దవచనీయం అఞ్ఞం బ్యాపేతబ్బం నివత్తేతబ్బఞ్చ నత్థీతి అనఞ్ఞబ్యాపకనివత్తకసామఞ్ఞవిసేసదీపనతో తస్సేవ ధమ్మస్స భేదదీపకేహి వత్తబ్బా, న సుఖాదిసభావా వేదనా వియ వుత్తలక్ఖణవిపరీతేహి సామఞ్ఞవిసేససద్దేహేవ, తస్మా ‘‘చిత్తేకగ్గతా’’తి అయం సామఞ్ఞసద్దో సమాధిసభావే విసేససద్దనిరపేక్ఖో పవత్తమానో సయమేవ విసేససద్దమాపజ్జిత్వా అసమాధిసభావమేవ పకాసేయ్య, ఇతరో చ సమాధిసభావమేవాతి ద్విధా భిన్నా చిత్తేకగ్గతా అసాధారణా చేవ అప్పవిసయా చాతి ఇధ ఉద్దేసం న అరహతి. అభిన్నాపి వా ఫస్సాదీనం వియ పాకటత్తాభావతో అఞ్ఞధమ్మనిస్సయేన వత్తబ్బతో చ సా జీవితఞ్చ న అరహతీతి న ఉద్దిట్ఠాతి.
మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నిద్దేసవణ్ణనా
౧. పఠమనయో సఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా
౧. ఖన్ధపదవణ్ణనా
౬. ఖన్ధాయతనధాతుయోమహన్తరే అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మభావేన వుత్తా, తేసం పన సభావతో అభిఞ్ఞాతానం ధమ్మానం పరిఞ్ఞేయ్యతాదివిసేసదస్సనత్థం సచ్చాని, అధిపతియాదికిచ్చవిసేసదస్సనత్థం ఇన్ద్రియాదీని చ వుత్తానీతి సచ్చాదివిసేసో వియ సఙ్గహాసఙ్గహవిసేసో చ అభిఞ్ఞేయ్యనిస్సితో వుచ్చమానో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతీతి ‘‘తీహి సఙ్గహో. తీహి అసఙ్గహో’’తి నయముఖమాతికా ఠపితాతి వేదితబ్బా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చతూహీ’’తి వుత్తా సమ్పయోగవిప్పయోగా చ అభిఞ్ఞేయ్యనిస్సయేన ఖన్ధాదీహేవ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జితాతి. రూపక్ఖన్ధో ఏకేన ఖన్ధేనాతి యే ధమ్మా ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తి వుచ్చన్తి, తేసం పఞ్చసు ఖన్ధేసు రూపక్ఖన్ధభావేన సభాగతా హోతీతి రూపక్ఖన్ధభావసఙ్ఖాతేన, రూపక్ఖన్ధవచనసఙ్ఖాతేన వా గణనేన సఙ్గహం గణనం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘యఞ్హి కిఞ్చీ’’తిఆది. రూపక్ఖన్ధోతి హి సఙ్గహితబ్బధమ్మో దస్సితో. యేన సఙ్గహేన సఙ్గయ్హతి, తస్స సఙ్గహస్స దస్సనం ‘‘ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి వచనం. పఞ్చసు ఖన్ధగణనేసు ఏకేన ఖన్ధగణనేన గణితోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. యస్మా చ ఖన్ధాదివచనేహి సఙ్గహో వుచ్చతి, తస్మా ఉపరి ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తిఆదిం వక్ఖతీతి.
అసఙ్గహనయనిద్దేసేతి ఇదం ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి ఏతస్సేవ నయస్స ఏకదేసనయభావేన వుత్తం, న నయన్తరతాయాతి దట్ఠబ్బం. రూపక్ఖన్ధమూలకాయేవ చేత్థ దుకతికచతుక్కా దస్సితాతి ఏతేన వేదనాక్ఖన్ధమూలకా పురిమేన యోజియమానే విసేసో నత్థీతి పచ్ఛిమేహేవ యోజేత్వా తయో దుకా ద్వే తికా ఏకో చతుక్కో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకా ద్వే దుకా ఏకో తికో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకో ఏకో దుకోతి ఏతే లబ్భన్తీతి దస్సేతి. తేసం పన భేదతో పఞ్చకపుచ్ఛావిస్సజ్జనానన్తరం పుచ్ఛావిస్సజ్జనం కాతబ్బం సంఖిత్తన్తి దట్ఠబ్బం, వుత్తనయేన వా సక్కా ఞాతున్తి పాళిం న ఆరోపితన్తి.
ఆయతనపదాదివణ్ణనా
౪౦. యస్మా చ దుకతికేసూతి యదిపి ఏకకేపి సదిసం విస్సజ్జనం, ఏకకే పన సదిసవిస్సజ్జనానం చక్ఖున్ద్రియసోతిన్ద్రియసుఖిన్ద్రియాదీనం దుకాదీసు అసదిసవిస్సజ్జనం దిట్ఠం. న హేత్థ చక్ఖుసోతచక్ఖుసుఖిన్ద్రియదుకానం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసవిస్సజ్జనం, నాపి దుకేహి తికస్స, ఇధ పన దుక్ఖసముదయదుక్ఖమగ్గదుకానం అఞ్ఞమఞ్ఞం తికేన చ సదిసం విస్సజ్జనన్తి దుకతికేస్వేవ సదిసవిస్సజ్జనతం సముదయానన్తరం మగ్గసచ్చస్స వచనే కారణం వదతి.
౬. పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనా
౬౧. ‘‘పుచ్ఛం అనారభిత్వా అవిజ్జా ఏకేన ఖన్ధేన, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి లిఖితబ్బేపి పమాదవసేన ‘‘అవిజ్జా ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి ఇదం న లిఖితన్తి దట్ఠబ్బం. సరూపేకసేసం వా కత్వా అవిజ్జావచనేన అవిజ్జావిస్సజ్జనం దస్సితన్తి. సబ్బమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ విపాకగ్గహణేన విసేసనం న కాతబ్బం. కుసలాదీనమ్పి హి విఞ్ఞాణానం ధాతుకథాయం సఙ్ఖారపచ్చయావిఞ్ఞాణాదిపదేహి సఙ్గహితతా విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదనిద్దేసే ‘‘విపాకా ధమ్మా’’తి ఇమస్స విస్సజ్జనాసదిసేన తేసం విస్సజ్జనేన దస్సితా, ఇధ చ నామరూపస్స ఏకాదసహాయతనేహి సఙ్గహవచనేన అకమ్మజానమ్పి సఙ్గహితతా విఞ్ఞాయతీతి.
౭౧. జాయమానపరిపచ్చమానభిజ్జమానానం జాయమానాదిభావమత్తత్తా జాతిజరామరణాని పరమత్థతో వినిబ్భుజ్జిత్వా అనుపలబ్భమానాని పరమత్థానం సభావమత్తభూతాని, తాని రూపస్స నిబ్బత్తిపాకభేదభూతాని రుప్పనభావేన గయ్హన్తీతి రూపక్ఖన్ధధమ్మసభాగాని, అరూపానం పన నిబ్బత్తిఆదిభూతాని రూపకలాపజాతిఆదీని వియ సహుప్పజ్జమానచతుక్ఖన్ధకలాపనిబ్బత్తిఆదిభావతో ఏకేకభూతాని వేదియనసఞ్జాననవిజాననేహి ఏకన్తపరమత్థకిచ్చేహి అగయ్హమానాని సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణేన అనేకన్తపరమత్థకిచ్చేన గయ్హన్తీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మసభాగాని, తథా దువిధానిపి తాని చక్ఖాయతనాదీహి ఏకన్తపరమత్థకిచ్చేహి అగయ్హమానాని నిస్సత్తట్ఠేన ధమ్మాయతనధమ్మధాతుధమ్మేహి సభాగాని, తేన తేహి ఖన్ధాదీహి సఙ్గయ్హన్తీతి ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహీ’’తిఆదిమాహ.
పఠమనయసఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుతియనయో సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౭౧. సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసే యం తం ఉద్దేసే అసఙ్గహితతాయ పుచ్ఛితబ్బం విస్సజ్జితబ్బఞ్చ సఙ్గహితతావిసిట్ఠం అసఙ్గహితం ధమ్మజాతం నిద్ధారితం, తదేవ తావ దస్సేన్తో ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి ఆహ. సబ్బత్థ ఖన్ధాదిసఙ్గహసామఞ్ఞానం నిచ్చం విసేసాపేక్ఖత్తా భేదనిస్సితత్తా చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం సవిసేసావ ఖన్ధాదిగణనా సుద్ధా. తత్థ సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితవచనమత్తేన ధమ్మవిసేసస్స నిద్ధారితత్తా తీసు సఙ్గహేసు ఏకేన ద్వీహి వా యే సఙ్గహితా హుత్వా అఞ్ఞేహి అసఙ్గహితా, తేయేవ ధమ్మా ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి ఏత్తకేనేవ దస్సేతబ్బా సియుం, తేసం పన ఏవంవిధానం అసమ్భవా నయమాతికాయ చ అబ్భన్తరబాహిరమాతికాపేక్ఖత్తా ఉద్దేసేపి యం యం రూపక్ఖన్ధాదీసు అరణన్తేసు సఙ్గాహకం, తం తం అపేక్ఖిత్వా సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితం నిద్ధారితన్తి విఞ్ఞాయతీతి తేన తేన సఙ్గాహకేన యథానిద్ధారితం ధమ్మం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘చక్ఖాయతనేనా’’తిఆదిమాహ. యత్థ హి పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్మవిసేసనిద్ధారణం నత్థి, తస్మిం పఠమనయే ఛట్ఠనయే చ పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బభావేన, ఇతరేసు చ యం యం పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బం నిద్ధారితం, తస్స తస్స నియామకభావేన రూపక్ఖన్ధాదయో అరణన్తా ఉద్దిట్ఠాతి.
తత్థ ‘‘చక్ఖాయతనేన…పే… ఫోట్ఠబ్బధాతుయా’’తి కత్తుఅత్థే కరణనిద్దేసో దట్ఠబ్బో, ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన ఆయతనసఙ్గహేన ధాతుసఙ్గహేనా’’తి కరణత్థే. ఏత్థ చ యేన యేన సఙ్గాహకేన ఖన్ధాదిసఙ్గహేసు తేన తేన సఙ్గహేతబ్బాసఙ్గహేతబ్బం అఞ్ఞం అత్థి, తం తదేవ సఙ్గాహకాసఙ్గాహకభావేన ఉద్ధటం. రూపక్ఖన్ధేన పన ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహేతబ్బో అఞ్ఞో ధమ్మో నత్థి, తథా వేదనాక్ఖన్ధాదీహి, న చ సో ఏవ తస్స సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో వా హోతి. యఞ్చ ‘‘రూపక్ఖన్ధో ఏకేన ఖన్ధేన సఙ్గహితో’’తి వుత్తం, తఞ్చ న తస్సేవ తేన సఙ్గహితతం సన్ధాయ వుత్తం, రూపక్ఖన్ధభావేన పన రూపక్ఖన్ధవచనేన వా గహితతం సన్ధాయ వుత్తన్తి పకాసితోయమత్థో.
యది చ సో ఏవ తేన సఙ్గయ్హేయ్య, సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే – ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనసఙ్గహేన సఙ్గహితా ధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తా’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం, తస్మా యథా చిత్తం చిత్తేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తఞ్చ న హోతి, ఏవం రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో అసఙ్గహితో చ న హోతి, తథా వేదనాక్ఖన్ధాదయో వేదనాక్ఖన్ధాదీహి. న హి సో ఏవ తస్స సభాగో విసభాగో చాతి. తేనేవ న ఏకదేసా వియ సముదాయస్స, సముదాయో ఏకదేసానం సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ. యథా రూపక్ఖన్ధో చక్ఖాయతనాదీనం, ధమ్మాయతనం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం, సరణా ధమ్మా చతున్నం ఖన్ధానం. సముదాయన్తోగధానఞ్హి ఏకదేసానం న విభాగో అత్థి, యేన తే సముదాయస్స సముదాయో చ తేసం సభాగో విసభాగో చ సియాతి, తథా న సముదాయో ఏకదేససభాగవిసభాగానం సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ. యథా ధమ్మాయతనం సుఖుమరూపసభాగస్స వేదనాదివిసభాగస్స చ రూపక్ఖన్ధేకదేసస్స ఖన్ధసఙ్గహేన, జీవితిన్ద్రియం రూపారూపజీవితసభాగవిసభాగస్స రూపక్ఖన్ధేకదేసస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసస్స చ జీవితవజ్జస్స ఖన్ధసఙ్గహేనేవ. న హి ఏకదేససభాగం సముదాయసభాగం, నాపి ఏకదేసవిసభాగం సముదాయవిసభాగన్తి, తస్మా సతిపి అత్తతో అత్తని అన్తోగధతో అత్తేకదేససభాగతో చ అఞ్ఞస్స అసఙ్గాహకత్తే సఙ్గాహకత్తమేవ ఏతేసం నత్థి, యేన సఙ్గహితస్స అసఙ్గాహకా సియున్తి సఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ ఏవరూపానం అగ్గహణం వేదితబ్బం.
యం పన ‘‘ధమ్మాయతనం అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా చతూహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౨౫), ‘‘చక్ఖాయతనఞ్చ సోతాయతనఞ్చ ఏకేన ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౨౬) చ వుత్తం, న తేన ఏకదేసానం సముదాయసఙ్గాహకత్తం, సముదాయస్స చ ఏకదేససఙ్గాహకత్తం దస్సేతి, చతుక్ఖన్ధగణనభేదేహి పన ధమ్మాయతనస్స గణేతబ్బాగణేతబ్బభావేన పఞ్చధా భిన్నతం, చక్ఖాయతనాదీనం ఏకక్ఖన్ధగణనేన గణేతబ్బతాయ ఏకవిధతఞ్చ దస్సేతి. సఙ్గాహకాసఙ్గాహకనిరపేక్ఖానం గణేతబ్బాగణేతబ్బానం తంతంగణనేహి గణనదస్సనమత్తమేవ హి పఠమనయో కమ్మకరణమత్తసబ్భావా, దుతియాదయో పన సఙ్గాహకాసఙ్గాహకేహి సఙ్గహితాసఙ్గహితానం అగణనాదిదస్సనాని కత్తుకరణకమ్మత్తయసబ్భావా. తథా పఠమనయే తథా తథా గణేతబ్బాగణేతబ్బభావసఙ్ఖాతో తంతంఖన్ధాదిభావాభావో సభాగవిసభాగతా, దుతియాదీసు యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనే సఙ్గాహకసఙ్గహేతబ్బానం సమానక్ఖన్ధాదిభావో సభాగతా, తదభావో చ విసభాగతా. పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు తంతంఖన్ధాదిభావాభావో ఏవాతి అయమేతేసం విసేసోతి.
సముదయసచ్చసుఖిన్ద్రియసదిసాని పన తేహి సఙ్గహేతబ్బమేవ అత్థి, న సఙ్గహితం అసఙ్గహేతబ్బన్తి అసఙ్గాహకత్తాభావతో న ఉద్ధటాని. దుక్ఖసచ్చసదిసాని తేహి విసభాగసముదాయభూతేహి అనేకక్ఖన్ధేహి ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహేతబ్బం, ఇతరేహి అసఙ్గహేతబ్బఞ్చ నత్థీతి సఙ్గాహకత్తాసఙ్గాహకత్తాభావతో. ఏవం సఙ్గాహకత్తాభావతో అసఙ్గాహకత్తాభావతో ఉభయాభావతో చ యథావుత్తసదిసాని అనుద్ధరిత్వా సఙ్గాహకత్తాసఙ్గాహకత్తభావతో చక్ఖాయతనాదీనేవ ఉద్ధటానీతి వేదితబ్బాని. తత్థ ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి చక్ఖాయతనవజ్జా రూపధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా, న రూపక్ఖన్ధోతి. న హి ఏకదేసో సముదాయసఙ్గాహకోతి దస్సితమేతన్తి.
అట్ఠకథాయం పన ఖన్ధపదేనాతి ఖన్ధపదసఙ్గహేనాతి అత్థో, న సఙ్గాహకేనాతి. ‘‘కేనచి సఙ్గాహకేనా’’తి ఇదం పన ఆనేత్వా వత్తబ్బం. తం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు న యుజ్జతీతి తం విస్సజ్జనం రూపక్ఖన్ధాదీసు సఙ్గాహకేసు న యుజ్జతీతి అత్థో. రూపక్ఖన్ధేన హి…పే… సఙ్గహితోతి ఏతేన నయేన చక్ఖాయతనేన రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో, సో చ అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితో నామ నత్థీతి ఏవం చక్ఖాయతనాదీనిపి న గహేతబ్బానీతి ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి. న హి అఞ్ఞమత్తనివారణం ఏవసద్దస్స అత్థో, అథ ఖో సఙ్గాహకతో అఞ్ఞనివారణం. సో చాతిఆది చ న నిరపేక్ఖవచనం, అథ ఖో సఙ్గాహకాపేక్ఖన్తి. కథం? రూపక్ఖన్ధేన హి రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితోతి యథా చక్ఖాయతనేన చక్ఖాయతనతో అఞ్ఞమ్పి ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితం అత్థి, యం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితం హోతి, న ఏవం రూపక్ఖన్ధేన రూపక్ఖన్ధతో అఞ్ఞం ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితం అత్థి, యం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితం సియా, రూపక్ఖన్ధేన పన రూపక్ఖన్ధోవ ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితోతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో. సియా పనేతం ‘‘సో ఏవ రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధేన ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితో హోతూ’’తి, తం నివారేన్తో ఆహ ‘‘సో చ అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితో నామ నత్థీ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘రూపక్ఖన్ధేనా’’తి ఆనేత్వా వత్తబ్బం. తత్థ రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధస్స వా తదేకదేసానం వా చక్ఖాదీనం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ న హోతీతి ఇమినా పరియాయేన అసఙ్గహితతాయ అభావో వుత్తోతి యుజ్జతి, న రూపక్ఖన్ధేన రూపక్ఖన్ధస్స తదేకదేసానం వా అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితతాయ. న హి సా సఙ్గహితతా అత్థి. యది సియా, సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధోపి ఉద్ధరితబ్బో సియా. తేన హి తీహిపి సఙ్గహేహి రూపక్ఖన్ధో తదేకదేసో వా సఙ్గహితా సియుం, అత్థి చ తేసం విప్పయుత్తతాతి.
ఏవం అసఙ్గహితతాయ అభావతో ఏతాని, అఞ్ఞాని చాతి ఏత్థాపి చక్ఖాయతనాదీహి వియ ఏతేహి అఞ్ఞేహి చ సఙ్గహితానం అసఙ్గహితతాయ అభావతో ఏతాని అఞ్ఞాని చ యథా వా తథా వా ఏతాని వియ అయుజ్జమానవిస్సజ్జనత్తా ఏవరూపాని పదాని సఙ్గాహకభావేన న గహితానీతి అధిప్పాయో.
తత్థ యం వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధేన హి రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో’’తి, తం తేనేవ తస్స సఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తాభావదస్సనేన నివారితం. యఞ్హేత్థ అగ్గహణే కారణం వుత్తం, తఞ్చ సతిపి సఙ్గహితత్తే అసఙ్గహితతాయ అభావతోతి విఞ్ఞాయమానం సముదయసచ్చాదీసు యుజ్జేయ్య సతి తేహి సఙ్గహితే తదసఙ్గహితత్తాభావతో. రూపక్ఖన్ధాదీహి పన సఙ్గహితమేవ నత్థి, కుతో తస్స అసఙ్గహితతా భవిస్సతి, తస్మా సఙ్గాహకత్తాభావో ఏవేత్థ అగ్గహణే కారణన్తి యుత్తం. సఙ్గహితత్తాభావేన అసఙ్గహితత్తం యదిపి రూపక్ఖన్ధాదినా అత్తనో అత్తని అన్తోగధస్స అత్తేకదేససభాగస్స చ నత్థి, అఞ్ఞస్స పన అత్థీతి న దుక్ఖసచ్చాదీసు వియ ఉభయాభావో చేత్థ అగ్గహణే కారణం భవితుం యుత్తోతి. ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియాదీనఞ్చ ఖన్ధచతుక్కదుకాదిసఙ్గాహకత్తే సతి న తేసం సఙ్గహితానం తేహి ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియాదీహి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితతా నత్థీతి అసఙ్గహితతాయ అభావో అనేకన్తికో, తస్మా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అగ్గహితానం అగ్గహణే, గహితానఞ్చ గహణే కారణం వేదితబ్బన్తి.
అనిదస్సనం పునదేవ సప్పటిఘన్తి ఏత్థ అనిదస్సనన్తి ఏతేన ‘‘సనిదస్సనసప్పటిఘ’’న్తి ఏత్థ వుత్తేన సప్పటిఘసద్దేన సద్ధిం యోజేత్వా అనిదస్సనసప్పటిఘా దస్సితా. పునదేవాతి ఏతేన తత్థేవ అవిసిట్ఠం సనిదస్సనపదం నివత్తేత్వా గణ్హన్తో సనిదస్సనదుకపదం దస్సేతి. ‘‘చక్ఖాయతనేన చక్ఖాయతనమేవేకం సఙ్గహిత’’న్తి ఇదం న సక్కా వత్తుం. న హి ‘‘చక్ఖాయతనేన చక్ఖాయతనం ఆయతనసఙ్గహేన సఙ్గహిత’’న్తి చ ‘‘అసఙ్గహిత’’న్తి చ వత్తబ్బన్తి దస్సితోయం నయోతి. ఏవం సబ్బత్థ తస్సేవ సముదాయేకదేసానఞ్చ సఙ్గాహకసఙ్గహితన్తి వచనేసు అసఙ్గాహకఅసఙ్గహితన్తి వచనేసు చ తదవత్తబ్బతా యోజేతబ్బా. అసఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ హి చక్ఖాయతనాదీని చక్ఖాయతనాదీహి అసఙ్గహితానీతి న వుచ్చన్తి, న సఙ్గాహకత్తాభావతోతి.
దుతియనయసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తతియనయో అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౭౯. అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధేన ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితేసు వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధానం నిబ్బానస్స చ సుఖుమరూపేన సహ ఆయతనధాతుసభాగత్తే సతిపి న సుఖుమరూపమేవ రూపక్ఖన్ధోతి రూపక్ఖన్ధేన ఆయతనధాతుసభాగత్తం నత్థి, తస్మా న తేన తాని ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితాని. న కేవలం సఙ్గహితానేవ, అసఙ్గహితానిపి తేన తాని తేహి సఙ్గహేహి న హోన్తేవ తదేకదేసేన సుఖుమరూపేన ఆయతనధాతుసభాగత్తా, సఙ్గహితాభావో ఏవ పన ఇధాధిప్పేతో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదీహి పన అసఙ్గహితా న తే తేహి కథఞ్చి సమ్మిస్సాతి సబ్బథా తే తేహి న సఙ్గహితా. దుక్ఖసచ్చాదీహి చ పఞ్చక్ఖన్ధసముదాయభూతేహి ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితం నిబ్బానం రూపక్ఖన్ధేన వియ ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితం తేహి న హోతి, తస్మా సఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ ఏవరూపానం అసఙ్గాహకభావేన అగ్గహణం వేదితబ్బం, సనిబ్బానపఞ్చక్ఖన్ధసముదాయభూతానం పన అబ్యాకతధమ్మాదీనం అసఙ్గాహకత్తాభావతోవ. న హి తం కఞ్చి అత్థి, యస్స తే ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గాహకా సియుం, న చ అత్తనో ఏకదేసో అత్తేకదేససభాగో చ అత్తనా అసఙ్గహితో హోతీతి అత్తనా అసఙ్గహితసఙ్గాహకత్తా పన వేదనాక్ఖన్ధాదీనం గహణం కతన్తి.
యం పన అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘యే ధమ్మాయతనేన సఙ్గహితా’’తి, తం న సక్కా వత్తుం. ధమ్మాయతనేన హి న కోచి ధమ్మో కేనచి సఙ్గహేన సఙ్గహితో అత్థి విసభాగక్ఖన్ధనిబ్బానసముదాయత్తా, ఖన్ధసఙ్గహేన సయమేవ అత్తనో సఙ్గాహకం న హోతీతి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి చ సఙ్గాహకత్తాభావతోతి దస్సితోయం నయోతి ఏతస్స ధమ్మాయతనగణనేన గణితాతి అత్థో. యాని…పే… గహితానీతి ఏతేన విఞ్ఞాణసమ్మిస్సం ధమ్మాయతనేకదేసం దీపేన్తాని ఇద్ధిపాదాదిపదాని, ఓళారికరూపసమ్మిస్సం దీపేన్తాని రూపక్ఖన్ధాదిపదాని, సబ్బేన సబ్బం ధమ్మాయతనం అదీపేన్తాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదిపదాని, సకలధమ్మాయతనదీపకాని ధమ్మాయతనాదిపదాని చ వజ్జేత్వా ధమ్మాయతనేకదేసం అఞ్ఞాయతనేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తాని గహితానీతి దస్సేతి.
తతియనయఅసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. చతుత్థనయో సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౯౧. సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదనిద్దేసే యస్మా యథా దుతియతతియనయా తిణ్ణం సఙ్గహానం సఙ్గహణాసఙ్గహణప్పవత్తివిసేసేన ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహితం, అసఙ్గహితేన సఙ్గహిత’’న్తి చ ఉద్దిట్ఠా, నేవం చతుత్థపఞ్చమా. సఙ్గహణప్పవత్తియా ఏవ హి సఙ్గహితేన సఙ్గహితం ఉద్దిట్ఠం, అసఙ్గహణప్పవత్తియా ఏవ చ అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితన్తి, తస్మా సఙ్గహణప్పవత్తివిసేసవిరహే సఙ్గహితధమ్మాసఙ్గహితధమ్మవిసేసే నిస్సితా ఏతే ద్వే నయాతి ఏత్థ కేనచి సఙ్గహితేన ధమ్మవిసేసేన పున సఙ్గహితో ధమ్మవిసేసో సఙ్గహితేన సఙ్గహితో సఙ్గహితతాయ పుచ్ఛితబ్బో విస్సజ్జితబ్బో చ, తమేవ తావ యథానిద్ధారితం దస్సేన్తో ‘‘సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా ఖన్ధ…పే… సఙ్గహితా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా ఖన్ధ…పే… సఙ్గహితా’’తి ఆహ. ఏత్థ చ యే తీహిపి సఙ్గహేహి న సఙ్గాహకా రూపక్ఖన్ధవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధధమ్మాయతనదుక్ఖసచ్చాదీని వియ, యే చ ద్వీహాయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గాహకా చక్ఖాయతనాదీని వియ, యే చ ఏకేన ఖన్ధసఙ్గహేనేవ ధాతుసఙ్గహేనేవ చ న సఙ్గాహకా వేదనాదిక్ఖన్ధనిరోధసచ్చజీవితిన్ద్రియాదీని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో వియ చ, తే ధమ్మా సఙ్గాహకత్తాభావసబ్భావా సఙ్గాహకభావేన న ఉద్ధటా, తీహిపి పన సఙ్గహేహి యే సఙ్గాహకా, తే సఙ్గాహకత్తాభావాభావతో ఇధ ఉద్ధటా. తేహి సఙ్గహితాపి హి ఏకన్తేన అత్తనో సఙ్గాహకస్స సఙ్గాహకా హోన్తి, యస్స పున సఙ్గహో పుచ్ఛితబ్బో విస్సజ్జితబ్బో చాతి.
అట్ఠకథాయం పన సకలేన హి ఖన్ధాదిపదేనాతి సకలవాచకేన రూపక్ఖన్ధాదిపదేనాతి అత్థో. యం పనేతం వుత్తం ‘‘యం అత్తనో సఙ్గాహకం సఙ్గణ్హిత్వా పున తేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్యా’’తి, తం తేన ఖన్ధాదిపదేనాతి ఏవం అయోజేత్వా తం అఞ్ఞం సఙ్గహితం నామ నత్థీతి ఏవం న సక్కా వత్తుం. న హి యేన యం సఙ్గహితం, తేనేవ తస్స సఙ్గహో పుచ్ఛితో విస్సజ్జితో, న చ తస్సేవ, అథ ఖో తేన సఙ్గహితస్సాతి. యథా వేదనా సద్దో చ ఖన్ధో ఆయతనఞ్చ, న ఏవం సుఖుమరూపం, తం పన ఖన్ధాయతనానం ఏకదేసోవ, తస్మా ‘‘సుఖుమరూపేకదేసం వా’’తి అవత్వా ‘‘సుఖుమరూపం వా’’తి వుత్తం. సబ్బత్థ చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సన్తి యోజేతబ్బం. యమ్పి చేతం వుత్తం ‘‘తదేవ యేహి ధమ్మేహి ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహితం, తే ధమ్మే సన్ధాయా’’తి, తమ్పి తథా న సక్కా వత్తుం. న హి సఙ్గహితేన సఙ్గహితస్స సఙ్గహితేన సఙ్గహో ఏత్థ పుచ్ఛితో విస్సజ్జితో చ, అథ ఖో సఙ్గహోవ, తస్మా ఏకేన ఖన్ధేనాతి ఏకేన ఖన్ధగణనేనాతి అయమేవేత్థ అత్థో, న సఙ్గాహకేనాతి. న హి ఏకో ఖన్ధో అత్తనో ఏకదేసస్స సఙ్గాహకోతి.
చతుత్థనయసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఞ్చమనయో అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౯౩. అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసేపి వుత్తనయేనేవ యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ ససుఖుమరూపవిఞ్ఞాణసహితధమ్మసముదాయా యే తే దుక్ఖసచ్చఅనిదస్సనఅప్పటిఘఅచేతసికానుపాదాసదిసా సతిపి ఏకేన ద్వీహి వా సఙ్గహేహి కేసఞ్చి అసఙ్గాహకత్తే తీహిపి అసఙ్గహేతబ్బస్స అభావతో పరిపుణ్ణసఙ్గహాసఙ్గాహకా న హోన్తి, అబ్యాకతధమ్మసదిసా కేనచి సఙ్గహేన అసఙ్గహేతబ్బభావతో అసఙ్గాహకా ఏవ న హోన్తి, తేన తే అసఙ్గాహకభావేన న ఉద్ధటా, ఇతరే పన తబ్బిపరియాయేన ఉద్ధటాతి.
యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘తాదిసేన హి పదేన నిబ్బానం ఖన్ధసఙ్గహమత్తం న గచ్ఛేయ్యా’’తి వుత్తం, తం దుక్ఖసచ్చం సన్ధాయ వుత్తం. అనిదస్సనఅప్పటిఘేసు పన అసఙ్గాహకేసు నిబ్బానం అన్తోగధం, న చ తదేవ తస్స అసఙ్గాహకన్తి. సదిసవిస్సజ్జనానం వసేన సమోధానేత్వా కతేహి సద్ధిన్తి ఏవం కతేహి దుతియపఞ్హాదీహి సద్ధిం పఠమపఞ్హనామరూపపఞ్హాదయో సబ్బేపి చతుత్తింస హోన్తీతి అత్థో. యం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం పదం, తదేవాతి రూపక్ఖన్ధాదివిసేసకపదం వదతి, న నిద్ధారితే పుచ్ఛితబ్బధమ్మే. తే హి లక్ఖణతో దస్సితా, న పదేన సరూపతోతి. తత్థ తదేవాతి ఏవ-సద్దేన న తం కదాచి సఙ్గహితేన అసఙ్గహితం న హోతీతి ఉద్ధటస్సేవ అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావే నియతతం అఞ్ఞస్స చ అనియతతం దస్సేతీతి వేదితబ్బం. ‘‘తదేవ యేహి అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్థ హి ‘‘నియమతో’’తి సక్కా వచనసేసో యోజేతున్తి. అథ వా తదేవాతి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటమేవ ఏవంపకారమేవ హుత్వా యేహి అసఙ్గహితన్తి తస్స పుచ్ఛాయ ఉద్ధటభావేన ఏవం అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావనియమనత్థో ఏవ-సద్దో, న అఞ్ఞస్స అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితతానివారణత్థోతి దట్ఠబ్బో. పుచ్ఛాయ ఉద్ధటఞ్హి అఞ్ఞసహితం అసహితఞ్చ అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితం హోతి. రూపక్ఖన్ధాదీని హి అఞ్ఞసహితాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధాదీని అసహితానీతి.
అవసేసా సఙ్గహితాతి ఇదం అవసేసా అసఙ్గహితా న హోన్తీతి ఏవం దట్ఠబ్బం. తేహిపి విఞ్ఞాణధమ్మేహి తే రూపధమ్మావ తీహి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితాతి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటా తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గాహకా హుత్వా అసఙ్గహితాతి అధిప్పాయో. అనుద్ధటా వేదనాదయోపి హి అసఙ్గహితా ఏవాతి. ఏత్థ చ పఠమే నయే వేదనాదయోపి విఞ్ఞాణేన అసఙ్గహితాతి వుత్తా, దుతియే రూపధమ్మావాతి అయం విసేసో. వేదనాదయో హి రూపవిఞ్ఞాణేహేవ ఖన్ధాదిసఙ్గహేన అసఙ్గహితాతి ఓళారికరూపేహి విఞ్ఞాణేన చ తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితాతి అత్థో. రూపేకదేసో హి ఏత్థ రూపగ్గహణేన గహితోతి.
౧౯౬. చతుత్థపఞ్హే చక్ఖాయతనం వేదనాదీహి చతూహీతి ఏత్థ చక్ఖాయతనన్తి ఏతేన పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం అసఙ్గాహకం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. చక్ఖాయతనేన పన అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితాని దస ఓళారికాయతనాని న చక్ఖాయతనమేవాతి. ‘‘రూపఞ్చ ధమ్మాయతన’’న్తిఆదినా యేహి ధమ్మేహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితం తం విఞ్ఞాణమేవ హోతి, అసఙ్గహితేన తేన అసఙ్గహితఞ్చ విఞ్ఞాణవజ్జం సబ్బం తేవ ధమ్మే ఉదానేతి. సదిసవిస్సజ్జనా హి ఏకతో ఉదానేత్వా దస్సేతబ్బా. తత్థ పఠమేన రూపక్ఖన్ధేన సదిసవిస్సజ్జనేసు ఏకతో ఉదానేత్వా దస్సితేసు అఞ్ఞే విసదిసవిస్సజ్జనా నయదానేన దస్సితా హోన్తి. తేనాహ ‘‘రూపఞ్చ ధమ్మాయతనన్తి…పే… అఞ్ఞేనాకారేన సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితా’’తి. తత్థ ద్వే భవాతి అసఞ్ఞేకవోకారభవా. ద్వేతి బాహిరుపాదాధమ్మే ఏవ సన్ధాయ వుత్తం. యేన అసఙ్గాహకేన అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితం పుచ్ఛితబ్బం విస్సజ్జితబ్బఞ్చ పరిచ్ఛిజ్జతి, సో రూపక్ఖన్ధాదికో తస్స పుచ్ఛావిస్సజ్జనానఞ్చ నిస్సయభావతో ‘‘విసయో’’తి వుత్తో, యథాదస్సితస్స పన ఉద్దానస్స నయదానమత్తత్తా ‘‘నయో’’తి వుత్తం. ‘‘ద్వేవీసనయో చా’’తిపి పాఠో, ద్వేవీసపదికో ఏస నయో చాతి అత్థో.
పఞ్చమనయఅసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా
౨౨౮. సమ్పయోగవిప్పయోగపదే యం లబ్భతి, యఞ్చ న లబ్భతి, తం సబ్బం పుచ్ఛాయ గహితన్తి ఇదం న రూపక్ఖన్ధాదీని పదాని సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో సమ్పయోగపదం విప్పయోగపదఞ్చాతి వేదితబ్బం. రూపక్ఖన్ధాదీసు హి యం ధమ్మాయతనాదిపదం న లబ్భతి, తం పుచ్ఛాయపి న గహితం. సమ్పయోగపదం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు అలబ్భమానమ్పి ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి…పే… సమ్పయుత్తో’’తి ఏవం పుచ్ఛాయ గహితం, వేదనాక్ఖన్ధాదీసు లబ్భమానం, విప్పయోగపదం పన సబ్బత్థ లబ్భమానమేవాతి. రూపధమ్మానం పన రూపేన నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స చ రూపేన సద్ధిం సమ్పయోగో నామ నత్థీతి ఏకుప్పాదాదిసభాగతాయ అభావతో సమ్పయోగం నివారేన్తేన సా ఏవ ఏకుప్పాదాదితా ఏతేసం విసభాగతాతి తదభావతో విప్పయోగోపి నివారితో ఏవ హోతీతి దట్ఠబ్బో. చతూసు హి ఖన్ధేసు విజ్జమానా ఏకుప్పాదాదితా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం సభాగతా హోతి రూపనిబ్బానేహి తేసం తేహి చ రూపనిబ్బానానం విసభాగతా చ, న చ రూపేకదేసస్స నిబ్బానస్స వా సా ఏకుప్పాదాదితా అత్థి, యా రూపేకదేసేన రూపేకదేసనిబ్బానానం నిబ్బానేన చ రూపస్స విసభాగతా సియా. తేనేవ ‘‘చతూహి విప్పయోగో’’తి వుత్తన్తి.
సత్తసు విఞ్ఞాణధాతూసు ఏకాయపి అవిప్పయుత్తేతి యథా రూపభవో తీహి విఞ్ఞాణధాతూహి, నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా పఞ్చహి, అవితక్కఅవిచారా ఏకాయ విప్పయుత్తే అనారమ్మణమిస్సకే ధమ్మే దీపేన్తి, ఏవం అదీపేత్వా ఏకాయపి విప్పయుత్తే అహోన్తే సత్తహిపి సమ్పయుత్తే సత్తపి వా తా దీపేన్తీతి అధిప్పాయో. అవిప్పయుత్తేతి హి యే విప్పయుత్తా న హోన్తి, తే ధమ్మేతి వుత్తం హోతి, న సమ్పయుత్తేతి. తేన యాని తాహి సమ్పయుత్తే దీపేన్తి ధమ్మాయతనాదిపదాని, యాని చ సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావేహి నవత్తబ్బం దీపేన్తి అచేతసికాదిపదాని, యాని చ సమ్పయుత్తనవత్తబ్బాని దీపేన్తి దుక్ఖసచ్చాదిపదాని, తేసం సబ్బేసం అనారమ్మణమిస్సకధమ్మదీపకానం అగ్గహణం వుత్తం హోతి. న హి అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తతదుభయసముదాయానం ఖన్ధాయతనధాతూసు కేనచి సమ్పయోగో విప్పయోగో వా అత్థీతి.
యది ఏవం విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే ‘‘కుసలేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తి న వత్తబ్బం. అకుసలాబ్యాకతా హి అనారమ్మణమిస్సోభయధమ్మాతి? న, యథావుత్తసముదాయానం ఖన్ధాదీహేవ సమ్పయోగవిప్పయోగాభావవచనతో. ఖన్ధాదయో హి తదేకదేసా తదేకదేసఞ్ఞసముదాయా చ, సముదాయేకదేసానఞ్చ విభాగాభావతో న సభాగవిసభాగతా అత్థి, తేన తేసం ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగవిప్పయోగాభావో హోతి. కుసలా పన ధమ్మా అకుసలాబ్యాకతేహి విభత్తా, తే చ కుసలేహి, న తేసం సముదాయేకదేసభావో తదేకదేసఞ్ఞసముదాయభావో వా, తస్మా ఖన్ధాదీని అనామసిత్వా విప్పయుత్తతామత్తేన యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనే కుసలేహి ఇతరేసం, ఇతరేహి చ కుసలానం విప్పయోగో న న హోతి విసభాగతాసబ్భావతోతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తతా వుత్తా. ఏస నయో సబ్బేసు ఏవరూపేసు.
ఉద్దానే పన అట్ఠారస తతో పరేతి ఇదం ‘‘సోళసా’’తి వత్తబ్బం, తేవీసన్తి ఇదఞ్చ ‘‘ఏకవీస’’న్తి. సబ్బత్థ చ కాలసన్తానభేదరహితారహితబహుధమ్మసమోధానానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూనం ఏకదేసా సముదయసచ్చవేదనాక్ఖన్ధాదయో ఏకదేససమ్మిస్సా చ ఇద్ధిపాదాదయో అనారమ్మణేహి అసమ్మిస్సా రూపక్ఖన్ధాదయో చ సారమ్మణేహి అసమ్మిస్సా సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన సమానకాలసన్తానేహి చ ఏకదేసన్తరేహి విభత్తా ఏవ గహితాతి తేహి తే కేహిచి ఏకదేసన్తరేహి విభత్తేహి యథాయోగం సమ్పయోగం విప్పయోగఞ్చ లభన్తి. అత్థి హి తేసం ఏకుప్పాదాదితా సభాగతా విసభాగతా చాతి. తేన తత్థ తత్థ ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్త’’న్తి చ, ‘‘ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి చ వుత్తం. భిన్నకాలసముదాయా ఏవ పన వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా వత్తమానా చ ఏకేకధమ్మా ఏవ, తస్మా తేసం సమానకాలస్స విభజితబ్బస్స అభావతో న సుఖిన్ద్రియాదీని వేదనాక్ఖన్ధస్స విభాగం కరోన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో చ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స మనాయతనస్స చ. తేన ‘‘సుఖిన్ద్రియం ఏకేన ఖన్ధేన కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి, ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన కేహిచి విప్పయుత్తా’’తి చ ఏవమాది న వుత్తం, ఖన్ధాయతనవిభాగవిరహితమ్పి పన విఞ్ఞాణం ధాతువిభాగేన విభత్తమేవ వుత్తన్తి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతు సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తా’’తి వుత్తం, ఏవమేవం ఇన్ద్రియవిభాగేన విభత్తానం సుఖిన్ద్రియాదీనం ‘‘సుఖిన్ద్రియేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తిఆదీసు యథాయోగం విప్పయోగో దట్ఠబ్బో, నావిభత్తస్స వేదనాక్ఖన్ధస్సాతి.
౨౩౫. యథా తంసమ్పయోగీభావం సన్ధాయ ‘‘సముదయసచ్చం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం, ఏవం తంవిప్పయోగీభావం సన్ధాయ ‘‘తీహి ఖన్ధేహి విప్పయుత్త’’న్తి కస్మా న వుత్తన్తి చే? అవిభాగేహి తేహి విప్పయోగవచనస్స అయుత్తత్తా. విభాగే హి సతి సముదయసచ్చం సుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియేహి మనోవిఞ్ఞాణధాతుతో అఞ్ఞవిఞ్ఞాణధాతూహి విప్పయుత్తన్తి యుత్తం వత్తుం విభాగేనేవ విసభాగతాయ సఙ్గహితత్తా, విభాగరహితేహి పన వేదనాక్ఖన్ధాదీహి న యుత్తం, తేహి విజ్జమానేహి విజ్జమానస్స సముదయస్స విసభాగభావాభావతో. యఞ్హి అనుప్పన్నా ధమ్మా వియ ఆమట్ఠకాలభేదం న హోతి సఙ్ఖతం ఉద్ధరితబ్బం, తం పచ్చుప్పన్నభావం నిస్సాయ సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన ఉద్ధరీయతి, తఞ్చ విభాగరహితేహి ఖన్ధాదీహి సఙ్ఖతేహి పచ్చుప్పన్నభావమేవ నిస్సాయ అనామట్ఠకాలభేదే అత్థితాయ ఏవ నిస్సితబ్బత్తా. అవిజ్జమానస్స హి అవిజ్జమానేన, అవిజ్జమానస్స చ విజ్జమానేన, విజ్జమానస్స చ అవిజ్జమానేన సమ్పయోగో నత్థి, విప్పయోగో పన అవిజ్జమానతాదీపకే భేదే గహితే తేనేవ విసభాగతాపి గహితా ఏవాతి హోతి. భేదే పన అగ్గహితే తేన తేన గహణేన విసభాగతాయ అగ్గహితత్తా సతి సభాగత్తే విజ్జమానతాయ ఏవ ధమ్మానం సభాగస్స పరిచ్ఛిన్దనతో విజ్జమానతా దస్సితాతి ఏకుప్పాదాదిభావసఙ్ఖాతా సభాగతాపి గహితా ఏవ హోతి. తస్సా చ గహితత్తా సమ్పయోగోవ లబ్భతి, న విప్పయోగో, తస్మా సముదయసచ్చం వేదనాక్ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తత్తేన వుత్తం, న విప్పయుత్తత్తేనాతి. ఏస నయో మగ్గసచ్చాదీసుపీతి.
౨౬౨. ‘‘దుతియజ్ఝానవిచారఞ్హి ఠపేత్వా సేసా అవితక్కవిచారమత్తా’’తి అట్ఠకథావచనం యే పధానా వితక్కో వియ కోట్ఠాసన్తరచిత్తుప్పాదేసు అలీనా, తే ఏవ ఇధ అవితక్కవిచారమత్తాతి అధిప్పేతాతి దస్సేతి. తేనేవ హి అనన్తరనయే సముదయసచ్చేన సమానగతికా న సవితక్కసవిచారేహీతి తే న గహితా. దసమోసాననయేసు చ తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం తేహి విప్పయుత్తానఞ్చ సోళసహి ధాతూహి విప్పయోగో అట్ఠారససఙ్గహితో చ వుత్తో. వితక్కసహితేసుపి పన తేసు గహితేసు సబ్బేపి తే విచారేన సమ్పయుత్తాతి ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన కేహిచి సమ్పయుత్తా’’తి సక్కా వత్తుం. సో హి సముదాయో విచారం వజ్జేత్వా అఞ్ఞేన కేనచి సమ్పయుత్తో న హోతి. న హి తదేకదేసస్స వితక్కస్స విచారతో అఞ్ఞేన సమ్పయోగో సముదాయస్స హోతి. యథా నానాచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జమానానం ఇద్ధిపాదానం సముదాయస్స ఇద్ధిపాదస్స ఏకదేసానం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగో సముదాయస్స న హోతి, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. యథా పన తేసు ఏకోపి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసేన చ అసమ్పయుత్తో నామ నత్థీతి సముదాయస్స తేహి సమ్పయుత్తతా వుత్తా, ఏవమిధాపి విచారేన అసమ్పయుత్తస్స అవితక్కవిచారమత్తస్స కస్సచి అభావతో సముదాయస్స తేన సమ్పయుత్తతా న న సక్కా వత్తుం. న హి అవితక్కవిచారమత్తానం దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకాదీనం వియ సమ్పయుత్తతా న వత్తబ్బా. యథా హి దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకేసు కేచి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసేన మోహేన సమ్పయుత్తా, కేచి అసమ్పయుత్తాతి న సముదాయో తేన సమ్పయుత్తో, నాపి అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో అత్థి, యేన సో సముదాయో సమ్పయుత్తో సియాతి ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకా ధమ్మా సమ్పయుత్తాతి నత్థీ’’తి వుత్తం, ఏవం భావనాయపహాతబ్బహేతుకసహేతుకాదయోపి. న పనేవం యేన అవితక్కవిచారమత్తసముదాయో సమ్పయుత్తో సియా, తం నత్థి అవితక్కవిచారమత్తేసు కస్సచి విచారేన అసమ్పయుత్తస్స అభావా, తస్మా తే ‘‘సమ్పయుత్తా’’తి న న వత్తబ్బాతి. సబ్బత్థ చ ఏకధమ్మేపి కేహిచీతి బహువచననిద్దేసో సఙ్ఖాయ అనియమితత్తా కతోతి వేదితబ్బో.
ఛట్ఠనయసమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సత్తమనయో సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౦౬. సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధాదయో తేహి సమ్పయుత్తాభావతో న గహితా. సముదయసచ్చాదీని సతిపి తేహి సమ్పయుత్తే, సమ్పయుత్తేహి చ విప్పయుత్తే సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తానం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగాభావతో. న హి సముదయసచ్చేన సమ్పయుత్తేహి లోభసహగతచిత్తుప్పాదేహి విప్పయుత్తానం తతో అఞ్ఞధమ్మానం ఖన్ధాదీసు కేనచి విప్పయోగో అత్థి. నను చ తే ఏవ చిత్తుప్పాదా చత్తారో ఖన్ధా అడ్ఢదుతియాని ఆయతనాని అడ్ఢదుతియా ధాతుయో చ హోన్తీతి తేహి విప్పయోగో వత్తబ్బోతి? న, తదఞ్ఞధమ్మానం ఖన్ధాదిభావతో. న హి తే ఏవ ధమ్మా చత్తారో ఖన్ధా, అథ ఖో తే చ తతో అఞ్ఞే చ, తథా అడ్ఢదుతియాయతనధాతుయోపి. న చ తదఞ్ఞసముదాయేహి అఞ్ఞే విప్పయుత్తా హోన్తి సముదాయేకదేసానం ఏకదేసఞ్ఞసముదాయానఞ్చ విప్పయోగాభావతో. ఏస నయో మగ్గసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీసు. అవితక్కవిచారమత్తేసుపి నిరవసేసేసు అధిప్పేతేసు తేసం సవితక్కసవిచారసమానగతికత్తా అగ్గహణే కారణం న దిస్సతి.
అట్ఠకథాయం పన ఏవరూపానీతి యథా రూపక్ఖన్ధే విస్సజ్జనం న యుజ్జతి, ఏవం యేసు అఞ్ఞేసుపి న యుజ్జతి, తాని విస్సజ్జనస్స అయోగేన ‘‘ఏవరూపానీ’’తి వుత్తాని, న సమ్పయుత్తాభావేనాతి దట్ఠబ్బం. యాని పన పదాని ధమ్మధాతుయా సమ్పయుత్తే ధమ్మే దీపేన్తీతి ఏతేన వేదనాక్ఖన్ధాదిపదాని దస్సేతి, విఞ్ఞాణఞ్చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సన్తి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమనాయతనాదిపదాని. తత్థ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సన్తి అసమ్పయుత్తేన అసమ్మిస్సన్తి అత్థో. అదుక్ఖమసుఖాయవేదనాయసమ్పయుత్తపదానిపి హి సమ్పయుత్తేహి సమ్మిస్సవిఞ్ఞాణదీపకాని ఇధ గహితానీతి. ఏతేన చ లక్ఖణేన ఏవరూపానేవ గహితానీతి దస్సేతి, న ఏవరూపాని గహితానేవాతి సముదయసచ్చాదిఇద్ధిపాదాదిపదానం అసఙ్గహితత్తా. ‘‘అథ ఫస్ససత్తకం చిత్తం సహ యుత్తపదేహి సత్తా’’తి పురాణపాఠో, అయం పన ఊనోతి కత్వా ‘‘అథ ఫస్ససత్తకం, తికే తయో సత్త మహన్తరే చా’’తి పాఠో కతో.
౩౦౯. పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేనేవ సద్ధిం విప్పయుత్తానం వసేనాతి ఇదం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేన సమ్పయుత్తేహి విప్పయుత్తా తేన సద్ధిం విప్పయుత్తా హోన్తీతి కత్వా వుత్తం. పాళిఉద్దానగాథాయం ద్వే చ మనేన యుత్తా, వితక్కవిచారణాతి మనోధాతుయా ఏకన్తసమ్పయుత్తా ద్వే వితక్కవిచారాతి సవితక్కపదం సవిచారపదఞ్చ దస్సేతి.
సత్తమనయసమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అట్ఠమనయో విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౧౭. విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధాదీహి విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తమేవ యథానిద్ధారితం నత్థీతి ‘‘రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా’’తి అవత్వా ‘‘రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… సమ్పయుత్తాతి నత్థీ’’తి వుత్తం. తేన రూపక్ఖన్ధేన విప్పయుత్తానం కేనచి ఖన్ధాదినా సమ్పయోగాభావతో యథానిద్ధారితం విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తమేవ నత్థి, కుతో తస్స పున ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తతాతి దస్సేతి.
అట్ఠమనయవిప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. నవమనయో సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౧౯. సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనాయం యంఖన్ధాదివసేనాతి సమాసపదం ఇదం దట్ఠబ్బం, యస్స ఖన్ధాదినో వసేనాతి అత్థో. తస్సేవాతి చ తస్సేవ ఖన్ధాదినోతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యం ఇధ సమ్పయుత్తం వుత్తం, తం రూపక్ఖన్ధాదీసు అరణన్తేసు యేన వేదనాక్ఖన్ధాదినా సమ్పయుత్తం, పున తస్సేవ వేదనాక్ఖన్ధాదినో ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తఞ్హి అత్తనా సమ్పయుత్తేన సమ్పయుత్తత్తా ‘‘సమ్పయుత్తేన సమ్పయుత్త’’న్తి నిద్ధారితన్తి. రూపేన వాతి ఏతేన నిరోధసచ్చఅప్పచ్చయఅసఙ్ఖతేహిపి అయోగో వుత్తో హోతీతి దట్ఠబ్బో, తథా రూపమిస్సకేహి వాతి ఏతేన అనుపాదిన్నఅనుపాదానియాదీహి నిబ్బానమిస్సకేహిపి. వక్ఖతి హి ‘‘నిబ్బానం పన సుఖుమరూపగతికమేవా’’తి. సబ్బారూపక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహీతి వత్తమానానమేవ సమ్పయోగో లబ్భతీతి వత్తమానేసు ఏకమ్పి ధమ్మం అనపనేత్వా అవికలచతుక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహి అరూపభవాదీహీతి అత్థో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – యే సమ్పయోగం న లభన్తి రూపక్ఖన్ధాదయో, తే సబ్బే న గహితా, ఇతరే చ వేదనాక్ఖన్ధాదయో సబ్బే గహితాతి.
నవమనయసమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దసమనయో విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౫౩. విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే అగ్గహితేసు ధమ్మాయతనాదిధమ్మా అనారమ్మణమిస్సకసబ్బచిత్తుప్పాదగతధమ్మభావతో తేహి విప్పయుత్తస్స అభావా న గహితా, దుక్ఖసచ్చచతుమహాభవఅబ్యాకతాదిధమ్మా తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగాభావతోతి అయం విసేసో వేదితబ్బోతి.
దసమనయవిప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. ఏకాదసమనయో సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౪౦౯. ఏకాదసమనయవణ్ణనాయం ‘‘తే చ సేసేహి తీహి ఖన్ధేహి ఏకేన మనాయతనేన సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహీ’’తి ఏతేసం పదానం ‘‘సమ్పయుత్తా నామా’’తి ఏతేన సహ సమ్బన్ధో. ‘‘కేహిచీ’’తి ఏతస్స పనత్థం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధే ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ ఠపేత్వా తణ్హ’’న్తి ఏతేన ‘‘తే చా’’తి వుత్తే సముదయసచ్చేన ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితధమ్మే విసేసేత్వా తేసం ఏవ విసేసితానం అత్తవజ్జేహి సేసేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధే తణ్హాయ ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ తణ్హాయ వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి సమ్పయోగారహేహి సమ్పయుత్తతం సన్ధాయాహ ‘‘సేసేహి సమ్పయుత్తత్తా కేహిచి సమ్పయుత్తా నామా’’తి.
ఏకాదసమనయసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ద్వాదసమనయో సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౪౧౭. ద్వాదసమనయే చ నవమనయే వియ సమ్పయోగారహావ లబ్భన్తీతి ఆహ ‘‘తేయేవ ఉద్ధటా’’తి.
ద్వాదసమనయసమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౩. తేరసమనయో అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౪౪౮. తేరసమనయవణ్ణనాయం యేహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితం విఞ్ఞాణమేవ హోతి, తే పాళియం ‘‘రూపఞ్చ ధమ్మాయతన’’న్తిఆదిఉద్దానగాథాయ దస్సితా బావీస ధమ్మా ‘‘రూపక్ఖన్ధేన సదిసపఞ్హా ధమ్మా’’తి వుత్తా. యేహి పన తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితాని అరూపభవేన వియ ఓళారికాయతనానేవ హోన్తి, తే వుత్తావసేసా సబ్బే ఇధ ఉద్ధటా ‘‘అరూపభవేన సదిసా’’తి వుత్తా. సేసాతి సేసా పఞ్చమనయే ఆగతా వేదనాక్ఖన్ధాదయో సతిపి అసఙ్గాహకత్తే ఇధ విస్సజ్జనం న రుహన్తీతి న ఉద్ధటా. యే పన అసఙ్గాహకా ఏవ న హోన్తి దుక్ఖసచ్చాదిధమ్మా, తేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. యథా పన వేదనాక్ఖన్ధాదయో న రుహన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసఞ్చ సమ్పయోగో నామ నత్థీతి రూపారూపధమ్మానం అసమ్పయోగేహి వోమిస్సతాయ సమ్పయోగో నత్థీతి అత్థో.
యది పన తే కదాచి అసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తా అరూపధమ్మా రూపధమ్మా చ సియుం, న తేసం విప్పయోగో నత్థీతి ‘‘విప్పయోగో చ నత్థీ’’తి న వుత్తం, న వేదనాక్ఖన్ధేన అసఙ్గహితానం విప్పయోగస్స అత్థితాయాతి వేదితబ్బం. ఉభయాభావతో హి వేదనాక్ఖన్ధాదయో ఇధ న రుహన్తీతి. ఏవం పనేత్థ సియా ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన హి ఖన్ధాదివసేన అనారమ్మణమిస్సకా సత్తవిఞ్ఞాణధాతుధమ్మా అసఙ్గహితా హోన్తి, తేసఞ్చ సమ్పయోగో విప్పయోగో చ నత్థీ’’తి. అనారమ్మణసహితానఞ్హి సబ్బవిఞ్ఞాణధాతూనం సబ్బవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తానం తదుభయధమ్మానఞ్చ వేదనాక్ఖన్ధాదివిఞ్ఞాణక్ఖన్ధాదిచక్ఖాయతనాదీహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితానం సమ్పయోగవిప్పయోగాభావో అరుహణే కారణం. జాతివిప్పయోగభూమికాలసన్తానవిప్పయోగతో చతుబ్బిధో విప్పయోగో. తత్థ జాతివిప్పయోగో ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా’’తిఆది, భూమివిప్పయోగో ‘‘కామావచరా, రూపావచరా’’తిఆది, కాలవిప్పయోగో ‘‘అతీతా ధమ్మా, అనాగతా ధమ్మా’’తిఆది, సన్తానవిప్పయోగో ‘‘అజ్ఝత్తా ధమ్మా, బహిద్ధా ధమ్మా’’తిఆది. ఏవం విప్పయోగో చతుధా వేదితబ్బో.
తేరసమనయఅసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౪. చుద్దసమనయో విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౪౫౬. చుద్దసమనయే ధమ్మాయతనాదీనం అనారమ్మణమిస్సకసబ్బచిత్తుప్పాదగతధమ్మభావతో విప్పయోగస్స అరుహణం దట్ఠబ్బం. జాతిఆదిత్తయస్స చేత్థ ధమ్మసభావమత్తత్తా న కథఞ్చి సమ్పయోగో విప్పయోగో చ రుహతి అజ్ఝత్తబహిద్ధధమ్మానం సబ్బధమ్మసమోధానత్తా, అనిదస్సనఅప్పటిఘాదీనం అనారమ్మణమిస్సకసబ్బచిత్తుప్పాదత్తా. దుక్ఖసచ్చాదిధమ్మావ ఇధ తేహి విప్పయుత్తానం సఙ్గహాసఙ్గహసబ్భావా గహితాతి.
పాళిఉద్దానగాథాయం సముచ్ఛేదే న లబ్భన్తీతి పరియోసానే నయే న లబ్భన్తీతి అత్థో. మోఘపుచ్ఛకేన చాతి అలబ్భమానా చ తే మోఘపుచ్ఛకేన హేతునా న లబ్భన్తి తేసం పుచ్ఛాయ మోఘత్తాతి వుత్తం హోతి. అథ వా మోఘపుచ్ఛకో అట్ఠమో నయో, తేన చ సహ ఓసాననయే ఏతే ధమ్మా విప్పయోగస్సపి అభావా సబ్బథాపి న లబ్భన్తీతి అత్థో.
చుద్దసమనయవిప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధాతుకథాపకరణ-మూలటీకా సమత్తా.
పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపకరణ-మూలటీకా
౧. మాతికావణ్ణనా
౧. ధమ్మసఙ్గహే తికదుకవసేన సఙ్గహితానం ధమ్మానం విభఙ్గే ఖన్ధాదివిభాగం దస్సేత్వా తథాసఙ్గహితవిభత్తానం ధాతుకథాయ సఙ్గహాసఙ్గహాదిప్పభేదం వత్వా యాయ పఞ్ఞత్తియా తేసం సభావతో ఉపాదాయ చ పఞ్ఞాపనం హోతి, తం పభేదతో దస్సేతుం ‘‘ఛ పఞ్ఞత్తియో’’తిఆదినా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి ఆరద్ధా. తత్థ యే ధమ్మే పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానే అసభావసమూహవసేన ఉపాదాయ ‘‘పుగ్గలో, ఇత్థీ, పురిసో, దేవో, మనుస్సో’’తిఆదికా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి హోతి, తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ బాహిరరూపనిబ్బానానం ససభావసమూహససభావభేదవసేన పఞ్ఞాపనా సభావపఞ్ఞత్తీతి ఖన్ధపఞ్ఞత్తిఆదికా పఞ్చవిధా వేదితబ్బా. తాయ ధమ్మసఙ్గహాదీసు విభత్తా సభావపఞ్ఞత్తి సబ్బాపి సఙ్గహితా హోతి. పుగ్గలపఞ్ఞత్తి పన అసభావపఞ్ఞత్తి. తాయ చ సమయవిముత్తాదిప్పభేదాయ సత్తసన్తానగతే పరిఞ్ఞేయ్యాదిసభావధమ్మే ఉపాదాయ పవత్తితో పధానాయ ‘‘విహారో మఞ్చో’’తిఆదికా చ సబ్బా అసభావపఞ్ఞత్తి సఙ్గహితా హోతి.
ఏత్తావతా చ పఞ్ఞత్తి నామ విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి చ. తా ఏవ హి వోమిస్సా ఇతరా చతస్సోతి. తస్మా తాసం దస్సనేన ఇమస్మిం పకరణే సబ్బా పఞ్ఞత్తియో దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఖన్ధాదిపఞ్ఞత్తీసు పన ఛసు అఞ్ఞత్థ అదస్సితప్పభేదం ఇధేవ చ దస్సితప్పభేదం పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం ఉపాదాయ ఇమస్స పకరణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తీతి నామం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యే ధమ్మే ఇధ పఞ్ఞపేతుకామోతి పఞ్ఞత్తియా వత్థుభావేన దస్సేతుకామోతి అధిప్పాయో. న హి ఏతస్మిం పకరణే పఞ్ఞాపనం కరోతి, వత్థూహి పన పఞ్ఞత్తియో దస్సేతీతి.
ఖన్ధాతి పఞ్ఞాపనాతి ఇదం ఖన్ధాతి రూపం పథవీతిఆదికా సబ్బాపి సామఞ్ఞప్పభేదపఞ్ఞాపనా నామ హోతి, తం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పఞ్ఞాపనాతి ఏతస్స పన దస్సనా ఠపనాతి ఏతే ద్వే అత్థా, తేసం పకాసనా నిక్ఖిపనాతి. తత్థ ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం సమయవిముత్తో’’తిఆదినా ఇదమేవంనామకం ఇదమేవంనామకన్తి తంతంకోట్ఠాసికకరణం బోధనమేవ నిక్ఖిపనా, న పఞ్ఞపేతబ్బానం మఞ్చాదీనం వియ ఠానసమ్బన్ధకరణం. యో పనాయం ‘‘నామపఞ్ఞత్తి హి దస్సేతి చ ఠపేతి చా’’తి కత్తునిద్దేసో కతో, సో భావభూతాయ కరణభూతాయ వా నామపఞ్ఞత్తియా తేసం తేసం ధమ్మానం దిట్ఠతాయ ఠపితతాయ చ తంనిమిత్తతం సన్ధాయ కతోతి వేదితబ్బో.
విజ్జమానపఞ్ఞత్తీతిఆదినా వచనేన పాళియం అనాగతతం సన్ధాయ ‘‘పాళిముత్తకేనా’’తిఆదిమాహ. కుసలాకుసలస్సేవాతి కుసలాకుసలస్స వియ. విజ్జమానస్సాతి ఏతస్స అత్థో సతోతి, తస్స అత్థో సమ్భూతస్సాతి. విజ్జమానస్స సతోతి వా విజ్జమానభూతస్సాతి అత్థో. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్భూతస్సా’’తి. తేన అవిజ్జమానభావం పటిక్ఖిపతి. తథా అవిజ్జమానస్సాతి యథా కుసలాదీని అకుసలాదిసభావతో, ఫస్సాదయో చ వేదనాదిసభావతో వినివత్తసభావాని విజ్జన్తి, తథా అవిజ్జమానస్స యే ధమ్మే ఉపాదాయ ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి ఉపలద్ధి హోతి, తే అపనేత్వా తేహి వినివత్తస్స ఇత్థిఆదిసభావస్స అభావతో అసమ్భూతస్సాతి అత్థో. యం పనేతస్స ‘‘తేనాకారేన అవిజ్జమానస్స అఞ్ఞేనాకారేన విజ్జమానస్సా’’తి అత్థం కేచి వదన్తి, తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పఞ్ఞత్తిదుకే వుత్తమేవ. అవిజ్జమానేపి సభావే లోకనిరుత్తిం అనుగన్త్వా అనభినివేసేన చిత్తేన ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి గహణసబ్భావా ‘‘లోకనిరుత్తిమత్తసిద్ధస్సా’’తి ఆహ. సాభినివేసేన పన చిత్తేన గయ్హమానం పఞ్చమసచ్చాదికం న సభావతో, నాపి సఙ్కేతేన సిద్ధన్తి ‘‘సబ్బాకారేనపి అనుపలబ్భనేయ్య’’న్తి వుత్తం. తాసు ఇమస్మిం…పే… లబ్భన్తీతి ఇమస్మిం పకరణే సరూపతో తిస్సన్నం ఆగతతం సన్ధాయ వుత్తం.
యథావుత్తస్స పన అట్ఠకథానయస్స అవిరోధేన ఆచరియవాదా యోజేతబ్బా, తస్మా పఞ్ఞపేతబ్బట్ఠేన చేసా పఞ్ఞత్తీతి ఏతస్స సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞపేతబ్బమత్తట్ఠేన పఞ్ఞత్తీతి అత్థో. పఞ్ఞపేతబ్బమ్పి హి ససభావం తజ్జపరమత్థనామలాభతో న పరతో లభితబ్బం పఞ్ఞత్తినామం లభతి, నిసభావం పన సభావాభావతో న అత్తనో సభావేన నామం లభతీతి. సత్తోతిఆదికేన నామేన పఞ్ఞపితబ్బమత్తట్ఠేన పఞ్ఞత్తీతి నామం లభతి, నిసభావా చ సత్తాదయో. న హి ససభావస్స రూపాదీహి ఏకత్తేన అఞ్ఞత్తేన వా అనుపలబ్భసభావతా అత్థీతి.
కిరీటం మకుటం, తం అస్స అత్థీతి కిరీటీ. ఏతస్మిఞ్చ ఆచరియవాదే అనూనేన లక్ఖణేన భవితబ్బన్తి సబ్బసమోరోధో కాతబ్బో. దుతియం తతియన్తి ఏవంపకారా హి ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి ఉపనిక్ఖిత్తకపఞ్ఞత్తి చ సఙ్ఖాతబ్బప్పధానత్తా ఛపి పఞ్ఞత్తియో భజతీతి యుత్తం వత్తుం, ఇతరా చ యథాయోగం తం తం పఞ్ఞత్తిన్తి. దుతియం తతియం ద్వే తీణీతిఆది పన సఙ్ఖా నామ కాచి నత్థీతి తాసం ఉపాదాసన్తతిపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం, ఇతరాసఞ్చ ఉపనిధాపఞ్ఞత్తీనం యథానిదస్సితానం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘సేసా అవిజ్జమానపక్ఖఞ్చేవ అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపక్ఖఞ్చ భజన్తీ’’తి. దుతియం తతియం ద్వే తీణీతిఆదీనం ఉపనిధాఉపనిక్ఖిత్తకపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావమేవ మఞ్ఞతి. యఞ్హి పఠమాదికం అపేక్ఖిత్వా యస్స చేకాదికస్స ఉపనిక్ఖిపిత్వా పఞ్ఞాపీయతి, తఞ్చ సఙ్ఖానం కిఞ్చి నత్థీతి. తథా సన్తతిపఞ్ఞత్తియా చ. న హి అసీతి ఆసీతికో చ విజ్జమానోతి.
ఏకచ్చా భూమిపఞ్ఞత్తీతి కామావచరాదిపఞ్ఞత్తిం సన్ధాయాహ. కామావచరాదీ హి సభావధమ్మాతి అధిప్పాయో. కామోతి పన ఓకాసే గహితే అవిజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి ఏసా భవితుం అరహతి, కమ్మనిబ్బత్తక్ఖన్ధేసు గహితేసు విజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యథా పన వచనసఙ్ఖాతాయ వచనసముట్ఠాపకచేతనాసఙ్ఖాతాయ వా కిరియాయ భాణకోతి పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తి విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిపక్ఖం భజతి, ఏవం కిసో థూలోతి రూపాయతనసఙ్ఖాతేన సణ్ఠానేన పుగ్గలాదీనం పఞ్ఞాపనా విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి భవితుం అరహతి. సణ్ఠానన్తి వా రూపాయతనే అగ్గహితే అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. రూపం ఫస్సోతిఆదికా పన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి రుప్పనాదికిచ్చవసేన కిచ్చపఞ్ఞత్తియం, పచ్చత్తధమ్మనామవసేన పచ్చత్తపఞ్ఞత్తియం వా అవరోధేతబ్బా. విజ్జమానావిజ్జమానపఞ్ఞత్తీసు చ వుత్తాసు తాసం వోమిస్సతావసేన పవత్తా ఇతరాపి వుత్తాయేవ హోన్తీతి అయమ్పి ఆచరియవాదో సబ్బసఙ్గాహకోతి దట్ఠబ్బో.
౨. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదికస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యావతా పఞ్చక్ఖన్ధాతి యావతా రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి, ఏత్తావతా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి, ఏవం పాళియోజనం కత్వా సఙ్ఖేపప్పభేదవసేన అయం అత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బో. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి, ‘‘ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి హి ఇమస్స అత్థో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో పఞ్చక్ఖన్ధాతి వా’’తి ఏతేన దస్సితో, ‘‘యావతా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదికస్స పన ‘‘పభేదతో రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదికేనాతి. తత్థ రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి పభేదనిదస్సనమత్తమేతం. తేన అవుత్తోపి సబ్బో సఙ్గహితో హోతీతి ‘‘తత్రాపి రూపక్ఖన్ధో కామావచరో’’తిఆది వుత్తం. అయం వా ఏత్థ పాళియా అత్థయోజనా – ‘‘యావతా’’తి ఇదం సబ్బేహి పదేహి యోజేత్వా యత్తకా పఞ్చక్ఖన్ధా, తత్తకా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి. యత్తకో పఞ్చన్నం ఖన్ధానం తప్పభేదానఞ్చ రూపక్ఖన్ధాదీనం పభేదో, తత్తకో ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదోతి పకరణన్తరే వుత్తేన వత్థుభేదేన ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదం దస్సేతి. ఏస నయో ‘‘యావతా ఆయతనాన’’న్తిఆదీసుపి.
౭. ఏకదేసేనేవాతి ఉద్దేసమత్తేనేవాతి అత్థో.
మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఝానఙ్గానేవ విమోక్ఖోతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘విమోక్ఖసహజాతేన నామకాయేనా’’తి. యేన హి సద్ధిన్తిఆదినా పఠమం సమఙ్గిభావత్థం వివరతి. ఫస్సేనపి ఫుట్ఠాయేవ నామాతి ఏతేన ‘‘అపిచేసా’’తిఆదినా వుత్తం దుతియం సమ్ఫస్సేన ఫుసనత్థం, ఇతరేహి ఇతరే కారణత్థే. సమఙ్గిభావఫుసనకారణభావా హి ఫుసనాతి వుత్తాతి. పునపి పఠమత్థమేవ దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా వివరన్తో ‘‘తత్రాస్సా’’తిఆదిమాహ. ఠపేత్వా తాని అఙ్గాని సేసా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మాతి ఏత్థ వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియాని సఙ్గహితానీతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తి. ఏవం సతి వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియేహి సుఖస్స ఫుసితబ్బత్తా తిణ్ణఞ్చ తేసం అనఞ్ఞత్తా తేనేవ తస్స ఫుసనా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, వేదయితాధిపతియట్ఠేహి ఉపనిజ్ఝాయనభావపటిలాభస్స వుత్తత్తా. అథ వా ఠపేత్వా తాని అఙ్గానీతి అఙ్గానం బహుత్తా బహువచనం. తేసు పన పచ్చేకమ్పి యోజనా కాతబ్బా ‘‘వితక్కం ఠపేత్వా’’తిఆదినా. తత్థ ‘‘సుఖం ఠపేత్వా’’తి ఇమిస్సా యోజనాయ సేసా తయో ఖన్ధా హోన్తి, ఇతరాసు చత్తారోతి. సబ్బయోజనాసు చ తయో అన్తో కత్వా ‘‘చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తి వుత్తం.
౨. యో అసమయవిమోక్ఖేన ఏకచ్చేహి ఆసవేహి విముత్తో అసమయవిమోక్ఖూపనిస్సయలాభేన చ సాతిసయేన సమయవిమోక్ఖేన, సో ఏవ సమయవిముత్తో. సో హి తేన విముత్తో ఝానలాభీ సేక్ఖో రూపారూపభవతో అపునరావట్టకో కామరాగాదీహి తథావిముత్తోవ హోతీతి సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం లద్ధుం అరహతి. పుథుజ్జనో పన ఝానలాభీ పునరావట్టకధమ్మో పున కామరాగాదిసముదాచారభావతో విముత్తో నామ న హోతీతి సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం నారహతి, తేన సో ‘‘సమయవిముత్తో’’తి న వుత్తో. అరహతో పన అపరిక్ఖీణా ఆసవా నత్థి, యతో విముచ్చేయ్య. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమత్తా హి తస్స అట్ఠ విమోక్ఖాతి. తస్మా తస్స న అట్ఠ విమోక్ఖా సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిభావస్స అసమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిభావస్స వా కారణం. తదకారణభావమేవ దస్సేతుం ‘‘న హేవ ఖో…పే… విహరతీ’’తి వుత్తం, న సుక్ఖవిపస్సకస్సేవ అసమయవిముత్తభావం దస్సేతున్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బోపి హి అరహా అసమయవిముత్తోతి. బాహిరానన్తి లోకుత్తరతో బహిభూతానం, లోకియానన్తి అత్థో.
౩. అరూపక్ఖన్ధనిబ్బానమత్తవాచకో అరూపసద్దో న హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘రూపతో అఞ్ఞ’’న్తిఆది వుత్తం. చిత్తమఞ్జూసన్తి సమాధిం. అభిఞ్ఞాదీనఞ్హి ధమ్మానం పాదకభావేన సమాధి మఞ్జూసాసదిసో హోతి. అద్ధానం ఫరితున్తి దీఘకాలం బ్యాపేతుం, పవత్తేతున్తి అత్థో. ‘‘సమ్మజ్జితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ ఆదరస్స అకతత్తా వత్తభేదోతి వేదితబ్బో. ఏవం వత్తభేదమత్తేన నట్ఠా పన సమాపత్తి కామచ్ఛన్దాదీహి నట్ఠా వియ న కిఞ్చేన పచ్చాహరితబ్బా హోతి మన్దపారిపన్థకత్తా, తస్మా వత్తసమితకరణమత్తేనేవ పచ్చాహరితబ్బత్తా ‘‘అప్పేన్తోవ నిసీదీ’’తి ఆహ.
౪. అత్తనో అనురూపేన పమాదేన వీతినామేన్తానమ్పి సమాపత్తి న కుప్పతీతి పరిహీనో నామ న హోతి, తస్మిం తస్మిం బ్యాసఙ్గే పటిసంహటమత్తే సమాపజ్జితుం సమత్థతాయాతి అధిప్పాయో. ‘‘కిస్స పన, భన్తే, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో లాభసక్కారసిలోకో అన్తరాయాయాతి? యా హిస్స సా, ఆనన్ద, అకుప్పా చేతోవిముత్తి, నాహం తస్సా లాభసక్కారసిలోకం అన్తరాయాయ వదామి. యే చ ఖ్వస్స, ఆనన్ద, అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా అధిగతా, తేసాహమస్స లాభసక్కారసిలోకం అన్తరాయాయ వదామీ’’తి సుత్తే (సం. ని. ౨.౧౭౯) పన సమయేన సమయం ఆపజ్జనేన పరిహరితబ్బానం సమాపత్తిసుఖవిహారానం తస్మిం తస్మిం బ్యాసఙ్గకాలే అనిప్ఫత్తితో లాభసక్కారసిలోకో అన్తరాయోతి వుత్తోతి అధిప్పాయేనస్స తేన అవిరోధో వేదితబ్బో.
౫. ధమ్మానం…పే… పీతి ఏత్థ ‘‘ధమ్మేహీ’’తి వత్తబ్బం. ఇధ హి తాహి సమాపత్తీహి పరిహాయేయ్యాతి ధమ్మేహి పుగ్గలస్స పరిహానమ్పి అపరిహానమ్పి వుత్తం. తత్థ చ పుగ్గలస్స పమాదమాగమ్మ తా సమాపత్తియో కుప్పేయ్యున్తి ధమ్మానం కుప్పనం అకుప్పనఞ్చ వుత్తం, పుగ్గలస్స పన పరిహానధమ్మానమేవ వినాసోతి వచననానత్తమత్తేన వచనత్థనానత్తమత్తేన వా పరియాయన్తరతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.
౭-౮. చేతనా సమాపత్తిచేతనా తదాయూహనా చ. అనురక్ఖణా సమాపత్తిఉపకారానుపకారపరిగ్గాహికా పఞ్ఞాసహితా సతి. తాహి చేతియమానఅనురక్ఖియమానసమాపత్తీనం భబ్బా చేతనాభబ్బా అనురక్ఖణాభబ్బా.
౧౦. పుథుజ్జనగోత్తన్తి పుథుజ్జనసిక్ఖం, పుథుజ్జనగతా తిస్సో సిక్ఖా అతిక్కన్తాతి అత్థో. తా హి సంయోజనత్తయానుపచ్ఛేదేన ‘‘పుథుజ్జనసిక్ఖా’’తి వుచ్చన్తీతి.
౧౧. అరహత్తమగ్గట్ఠో చ వట్టభయతో పఞ్ఞుబ్బేగేన ఉబ్బిజ్జన్తో ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనేహి ఉపరతోతి భయూపరతో నామాతి ఆహ ‘‘సత్త సేక్ఖా భయూపరతా’’తి.
౧౨. భవఙ్గపఞ్ఞావిరహితా ‘‘విపాకావరణేన సమన్నాగతా’’తి ఇమినా గహితాతి తిహేతుకపటిసన్ధికా కేచి ‘‘దుప్పఞ్ఞా’’తి ఇమినా గయ్హన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అప్పటిలద్ధమగ్గఫలూపనిస్సయా’’తి. పఞ్ఞాయ హి వినా న తదుపనిస్సయో అత్థీతి.
౧౪. యత్థ నియతానియతవోమిస్సా పవత్తి అత్థి, తత్థేవ నియతధమ్మా హోన్తీతి ఉత్తరకురూసు తదభావా నియతో నామ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యా పన ఉత్తరకురుకాన’’న్తిఆదిమాహ.
౧౬. తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని పవత్తసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదకాని, పరియాదకఫలం గోచరసీసం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తఫలవిమోక్ఖోతి. పరియాదకస్స మగ్గస్స ఫలస్స చ ఆరమ్మణం సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం పరియాదకఫలారమ్మణానం సహ వియ సంసిద్ధిదస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౮౭) తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి వచనతో తేసు కిలేసపవత్తసీసానమేవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘తత్థ కిలేససీస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పవత్తసీసమ్పి వట్టతో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదియతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసబ్భావతో ‘‘పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతీ’’తి ఆహ. కిలేసపరియాదానేన పన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨, ౧౪) వచనతో హి పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి. తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా హోతీతి ఆహ ‘‘వారసమతాయా’’తి. భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతీతి ఏత్థ పరినిబ్బానచిత్తమేవ భవఙ్గోతరణభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౧౭. మహాపయోగోతి మహాకిరియో విపత్తికరణమహామేఘుట్ఠానాకారవినాసో. తిట్ఠేయ్యాతి వినాసో నప్పవత్తేయ్యాతి అత్థో.
౧౮. అరణీయత్తాతి పయిరుపాసితబ్బత్తా.
౨౦. యాయ కతకిచ్చతా హోతి, తాయ అగ్గవిజ్జాయ అధిగతాయ తేవిజ్జతాభావో నిప్పరియాయతా, సా చ ఆగమనవసేన సిద్ధా సాతిసయా తేవిజ్జతాతి ఆహ ‘‘ఆగమనీయమేవ ధుర’’న్తి.
౨౨. తత్థ చాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తియా ఆధారభావే వా. తత్థేవ హి సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో నామ హోతీతి.
౨౩. అననుస్సుతేసు ధమ్మేసూతి చ అననుస్సుతేసు సచ్చేసూతి అత్థో.
౨౪. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; పటి. మ. ౧.౨౦౯; ధ. స. ౨౪౮) నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి యదిపి మహానిదానసుత్తే వుత్తం, తం పన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తన్తి ఇధ కీటాగిరిసుత్తవసేన సబ్బఉభతోభాగవిముత్తసఙ్గహత్థం ‘‘అట్ఠ సమాపత్తియో సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా విహరతీ’’తి ఆహ. కీటాగిరిసుత్తే హి ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౨) అరూపసమాపత్తివసేన చత్తారో ఉభతోభాగవిముత్తా వుత్తా, ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో చ వుత్తలక్ఖణోపపత్తితోతి. కాయసక్ఖిమ్హిపి ఏసేవ నయో.
పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి న ఆసవా పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా దిస్వా పరిక్ఖీణాతి వుత్తా. దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా ఏవ హి దస్సనం పురిమకిరియా హోతీతి. నామనిస్సితకో ఏసోతి ఏసో ఉభతోభాగవిముత్తో రూపతో ముచ్చిత్వా నామం నిస్సాయ ఠితో పున తతో ముచ్చనతో ‘‘నామనిస్సితకో’’తి వత్వా తస్స చ సాధకం సుత్తం వత్వా ‘‘కాయద్వయతో సువిముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఆహాతి అత్థో. సుత్తే హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినో ఉపసీవబ్రాహ్మణస్స భగవతా నామకాయా విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి ముని అక్ఖాతోతి.
పఠమత్థేరవాదే ద్వీహి భాగేహి విముత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో, దుతియత్థేరవాదే ఉభతో భాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి, తతియత్థేరవాదే ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి అయమేతేసం విసేసో. తత్థ విముత్తోతి కిలేసేహి విముత్తో, కిలేసవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదనేహి వా కాయద్వయతో విముత్తోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అరూపావచరం పన నామకాయతో చ విముత్తన్తి నీవరణసఙ్ఖాతనామకాయతో విముత్తన్తి వుత్తం హోతి. తఞ్హి నీవరణదూరీభావేన నామకాయతో రూపతణ్హావిక్ఖమ్భనేన రూపకాయతో చ విముత్తత్తా ఏకదేసేన ఉభతోభాగవిముత్తం నామ హోతీతి అరహత్తమగ్గస్స పాదకభూతం ఉభతోభాగవిముత్తనామలాభస్స కారణం భవితుం యుత్తన్తి అధిప్పాయో.
౨౫. ఏతేసు హి ఏకోపి అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ న హోతీతి ఉభతోభాగవిముత్తభావస్స కారణభూతం రూపకాయతో విముత్తం ఏకమ్పి విమోక్ఖం అనధిగతోతి అధిప్పాయో. అరూపావచరేసు హి ఏకమ్పి అధిగతో ఉభతోభాగవిముత్తభావకారణపటిలాభతో అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన తేన తంనామదానే సమత్థేన ‘‘అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ’’త్వేవ వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘అరూపావచరజ్ఝానేసు పనా’’తిఆది.
౨౬. ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపావచరజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేత్థ ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం. ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికరోతి సచ్ఛికాతబ్బోపాయేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౬౫) వియ భావనపుంసకం వా ఏతం. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో. నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీతి వుచ్చతి, న తు విముత్తోతి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా.
౨౭. దిట్ఠత్తా పత్తోతి ఏతేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. ‘‘దిట్ఠన్తం పత్తో’’తి వా పాఠో, దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. పఠమఫలతో పట్ఠాయ హి యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తోతి.
౨౮. ఇమం పన నయం ‘‘నో’’తి పటిక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ దిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తభావప్పత్తానం పఞ్ఞానానత్తం వుత్తం, న పన యేన విసేసేన సో విసేసో పత్తో, సో వుత్తోతి ఇమం దోసం దిస్వా పటిక్ఖేపో కతోతి దట్ఠబ్బో. ఆగమట్ఠకథాసూతి చ వచనేన ఆగమనీయనానత్తసన్నిట్ఠానమేవ థిరం కరోతీతి వేదితబ్బం. సద్దహన్తో విముత్తోతి ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావం దస్సేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో.
౨౯. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. పఞ్ఞా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి నిబ్బానాభిముఖం గమేతీతి అత్థో.
౩౧. ఏవం మగ్గక్ఖణేపీతి అయం అపి-సద్దో కస్మా వుత్తో, నను అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సమన్నాగతో మగ్గక్ఖణే ఏవ హోతీతి తదా ఏవ సోతాపన్నో నామాతి ఆపన్నన్తి? నాపన్నం. మగ్గేన హి అత్తనా సదిసస్స అట్ఠఙ్గికస్స వా సత్తఙ్గికస్స వా ఫలస్స సోతోతి నామం దిన్నన్తి తేనపి సమన్నాగతస్స సోతాపన్నభావతో, సోతేన వా మగ్గేన పవత్తేతుం అపరిహీనేన ఫలట్ఠోపి సమన్నాగతో ఏవ నామ, న చ తేన పఠమమగ్గక్ఖణే వియ సోతో సమాపజ్జియమానో, తస్మా సమాపన్నసోతత్తా పఠమఫలతో పట్ఠాయ ‘‘సోతాపన్నో’’తి వత్తుం యుత్తో. వుత్తఞ్హి ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా, సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౪). తత్థ దుతియఫలట్ఠాదీనం విసుం నామం అత్థీతి పఠమఫలట్ఠో ఏవ ఇతరేహి విసేసియమానో ‘‘సోతాపన్నో’’తి వత్తుం యుత్తోతి సో ఏవ ఇధాధిప్పేతో. పటిలద్ధమగ్గేన బుజ్ఝతీతి ఏతేన పటిలద్ధమగ్గస్స చతుసచ్చపచ్చవేక్ఖణాదీనం ఉపనిస్సయభావం దస్సేతి. సమ్బోధి పరం అయనం నిస్సయో ఏతస్సాతి హి సమ్బోధిపరాయణోతి. దుతియేనత్థేన సమ్బోధి పరం అయనం గతి ఏతస్సాతి సమ్బోధిపరాయణో.
౩౨. కేవలేన కులసద్దేన మహాకులమేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో’’తి.
౩౩. ఖన్ధబీజం నామ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. ఇహట్ఠకనిజ్ఝానికవసేనేవ ఇమస్మిం ఠానే కథితాతి సజ్ఝానకో అజ్ఝత్తసంయోజనసముచ్ఛేదే అకతేపి అనాగామిసభాగో అనావత్తిధమ్మో ఇధ గణనూపగో న హోతి, హేట్ఠా ఉపరి చ సంసరణకో కామభవగతో హీనజ్ఝానకో ఇధ గణనూపగోతి అధిప్పాయో.
౩౪. యం వత్తబ్బన్తి ‘‘ద్వీహి కారణేహి తనుభావో వేదితబ్బో’’తిఆది యం వత్తబ్బం సియాతి అత్థో.
౩౬. ఉపపన్నం వా సమనన్తరాతి ఉపపన్నం వా ఏతేన పుగ్గలేన హోతి, అథ సమనన్తరా అరియమగ్గం సఞ్జనేతి. అప్పత్తం వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణన్తి ఆయుప్పమాణం తస్స పుగ్గలస్స వేమజ్ఝం అప్పత్తం హోతి, ఏత్థన్తరే అరియమగ్గం సఞ్జనేతీతి అయమేత్థ పాళిఅత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అప్పత్వా పబ్బతం నదీ’’తి వియ ఆయుప్పమాణం వేమజ్ఝం అప్పత్తం వా హుత్వాతి పరసద్దయోగే పరతో భూతో హుత్వా సద్దో వచనసేసభూతో పయుత్తోతి వేదితబ్బో.
౩౭. ఉపహచ్చాతి ఏతస్స ఉపగన్త్వాతి అత్థో, తేన వేమజ్ఝాతిక్కమో కాలకిరియోపగమనఞ్చ సఙ్గహితం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అతిక్కమిత్వా వేమజ్ఝ’’న్తిఆది.
౪౦. ఉద్ధంవాహిభావేనాతి ఉద్ధం వహతీతి ఉద్ధంవాహీ, తణ్హాసోతం వట్టసోతం వా, తస్స భావో, తేన ఉద్ధంవాహిభావేనాతి వుత్తం హోతి. అవిహేసు ఉద్ధంసోతో యదిపి తత్థ పరినిబ్బాయీ న హోతి, యత్థ వా తత్థ వా గన్త్వా పరినిబ్బాయతు, పరినిబ్బాయినో పన తస్స అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయితా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయితా చ అత్థీతి తత్థ దస అనాగామినో వుత్తా, ఏవం అతప్పాదీసుపి. అనుపహచ్చతలాతి అప్పత్తతలా. అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీనం లహుసాలహుసగతికా ఏవ పరిత్తవిపులతిణకట్ఠఝాపకపప్పటికాసదిసతా వేదితబ్బా, న ఉప్పజ్జిత్వావ నిబ్బాయనకాదీహి అధిమత్తతా వియ సముద్దం పత్వా నిబ్బాయనకతో అనధిమత్తతా వియ చ అన్తరా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీహి ఉద్ధంసోతతో చ అధిమత్తానధిమత్తతా. తే ఏవ హి అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోతి. తతో మహన్తతరేతి వచనం తిణకట్ఠఝాపనసమత్థపప్పటికాదస్సనత్థం, న అధిమత్త నాధిమత్తదస్సనత్థన్తి.
నో చస్స నో చ మే సియాతి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదికం హేతుపఞ్చకం నో చ అస్స, విఞ్ఞాణాదికం ఇదం ఫలపఞ్చకం వత్తమానం నో చ మే సియాతి అత్థో. తేన అతీతభవసంసిద్ధితో దుక్ఖసముదయతో ఇమస్స దుక్ఖస్స పవత్తిదస్సనతో పచ్చయసముదయట్ఠేన ఖన్ధానం ఉదయదస్సనపటిపత్తి వుత్తా హోతి. న భవిస్సతి, న మే భవిస్సతీతి యది ఏతరహి హేతుపఞ్చకం న భవిస్సతి, అనాగతే ఫలపఞ్చకం న మే భవిస్సతీతి అత్థో. ఏతేన పచ్చయనిరోధట్ఠేన వయదస్సనపటిపత్తి వుత్తా హోతి, ఏతరహి అనాగతే చ అత్తత్తనియనివారణవసేన సుఞ్ఞతాపటిపత్తి వా చతూహిపి వుత్తా. యదత్థీతి యం అత్థి. భూతన్తి ససభావం నిబ్బత్తం వా యథాదిట్ఠఉదయబ్బయం యథాదిట్ఠసుఞ్ఞతం వా ఖన్ధపఞ్చకం పరికప్పితఇత్థిపురిససత్తాదిభావరహితం నామరూపమత్తన్తి అత్థో. వివట్టానుపస్సనాయ వివట్టమానసో తం భూతం పజహామీతి ఉపేక్ఖం పటిలభతి, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణేన ఉపేక్ఖకో హోతీతి వుత్తం హోతి.
భవే న రజ్జతి, సమ్భవే న రజ్జతీతి అవిసిట్ఠే విసిట్ఠే చ భవే న రజ్జతీతి కేచి వదన్తి. పచ్చుప్పన్నో పన భవో భవో, అనాగతో జాతియా గహణేన గహితో సమ్భవోతి వేదితబ్బో. అథ వా భవోతి భూతమేవ వుచ్చతి, సమ్భవో తదాహారో, తస్మిం ద్వయే న రజ్జతీతి సేక్ఖపటిపత్తిం దస్సేతి. భూతే హి ససమ్భవే చ విరాగో సేక్ఖపటిపత్తి. యథాహ ‘‘భూతమిదన్తి, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి, భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం…పే… దిస్వా తదాహారసమ్భవస్స నిబ్బిదాయ…పే… పటిపన్నో హోతి. తదాహారనిరోధాయ యం భూతం, తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం…పే… దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భన్తే, సేక్ఖో హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౧). అథుత్తరీతి అథ ఏవం అరజ్జమానో ఉత్తరి సన్తం పదం నిబ్బానం అనుక్కమేన మగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మా పస్సతి, తఞ్చ ఖ్వస్స పదం న సబ్బేన సబ్బం సచ్ఛికతం చతుత్థమగ్గేనేవ సచ్ఛికాతబ్బస్స తస్స తేన అసచ్ఛికతత్తా.
ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుకనిద్దేసవణ్ణనా
౬౩. కస్సచి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కస్సచి కథఞ్చి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయోతి అజ్ఝత్తం నామ. తత్థ బన్ధనం అజ్ఝత్తసంయోజనం, తేన సమ్పయుత్తో అజ్ఝత్తసంయోజనో.
౮౩. కారణేన వినా పవత్తహితచిత్తో అకారణవచ్ఛలో. అనాగతమ్పి పయోజనం అపేక్ఖమానో పురిమగ్గహితం తం కతం ఉపాదాయ కతఞ్ఞూ ఏవ నామ హోతి, న పుబ్బకారీతి ఆహ ‘‘కరిస్సతి మే’’తిఆది. తమోజోతిపరాయణో పుఞ్ఞఫలం అనుపజీవన్తో ఏవ పుఞ్ఞాని కరోతీతి ‘‘పుబ్బకారీ’’తి వుత్తో. ‘‘ఇణం దేమీ’’తి సఞ్ఞం కరోతీతి ఏవంసఞ్ఞం అకరోన్తోపి కరోన్తో వియ హోతీతి అత్థో.