౬. పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౨౨౫. ‘‘వుత్తత్తా’’తి ఇదం నిస్సక్కం కిం లక్ఖణం? హేతులక్ఖణం. యది ఏవం తంహేతుకో విభజ్జవాదిభావో ఆపజ్జతి. న హి మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరేన వుత్తత్తా బుద్ధసావకా విభజ్జవాదినో అహేసున్తి? నయిదమేవం. తివిధో హి హేతు ఞాపకో, కారకో, సమ్పాపకోతి. తేసు ఞాపకహేతు ఇధాధిప్పేతో, తస్మా తేన మహాథేరేన ‘‘కిం వాదీ, భన్తే, సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి పుట్ఠేన ‘‘విభజ్జవాదీ, మహారాజా’’తి తదా వుత్తవచనేన ఞాయతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధసావకా విభజ్జవాదినో’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి కిం…పే… వుత్తత్తా…పే… విభజ్జవాదినో’’తి. ‘‘అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, వినయాయ ధమ్మం దేసేమి రాగస్సా’’తిఆదిం వత్వా ‘‘నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తిఆదినా (పారా. ౫-౯) వేరఞ్జబ్రాహ్మణస్స భగవతా వేనయికాదిభావో విభజ్జ వుత్తోతి తం అనువదన్తా సావకాపి తథా వదన్తీతి ఆహ ‘‘తే హి వేనయికాదిభావం విభజ్జ వదన్తీ’’తి. చీవరాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సోమనస్సాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తానిపి హి సేవితబ్బాసేవితబ్బభావేన విభజ్జ వుత్తాని. విభజ్జవాదిపరిసా విభజ్జవాదిమణ్డలన్తి ఏతస్మిం అత్థే యథా తం ఓతిణ్ణో నామ హోతి, తందస్సనత్థం ‘‘ఆచరియే అనబ్భాచిక్ఖన్తేనా’’తిఆది వుత్తం. సకసమయావోక్కమాది హి పరమత్థతో తదోతారో. ‘‘అసంకిలిట్ఠాపి అవిజ్జా అత్థి అమగ్గవజ్ఝా, యాయ నివుతా ఖీణాసవాపి నామగోత్తాదీసు ఏకచ్చం న జానన్తి, సా కుసలచిత్తుప్పాదేసుపి పవత్తతీ’’తి నికాయన్తరియా. తం సన్ధాయాహ ‘‘అవిజ్జా పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం హేతుపచ్చయో హోతీతిఆదిం వదన్తో’’తి. ఉపలక్ఖణఞ్హేతం సహజాతకోటియా. ఆది-సద్దేన అకుసలచిత్తేనపి ఞాణం ఉప్పజ్జతి, యా సంకిలిట్ఠా పఞ్ఞాతి, అచేతసికం సీలం, అవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం రూపభావం దుస్సిల్యన్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. పరసమయాయూహనం పరసమయే బ్యాపారాపత్తియా. యో తత్థ సకసమయేన విరుద్ధో అత్థో, తస్స వా దీపనేన సియా, పరసమయే వాదారోపనేన వా. తేసు పురిమం ‘‘ఆచరియే అనబ్భాచిక్ఖన్తేనా’’తి ఇమినా అపనీతన్తి ఇతరం దస్సేతి ‘‘పరసమయం…పే… అనాయూహన్తేనా’’తి. అసమ్పిణ్డేన్తేనాతి ఉపచయత్థం సన్ధాయ వదన్తి. ఆయూహన-సద్దో పన ఉపచయత్థో న హోతీతి కేచివాదో న సారతో గహేతబ్బో.

తబ్బిపరియాయేనాతి యథావినయం అవట్ఠానేన. సావజ్జస్స అనవజ్జతాదీపనాదినా కమ్మన్తరం భిన్దన్తో వినాసేన్తో, ఆలోళేన్తో వా ధమ్మతం ధమ్మసభావం విలోమేతి విపరీతతో దహతి. మహాపదేసేతి మహాఅపదేసే, బుద్ధాదయో మహన్తే మహన్తే అపదిసిత్వా వుత్తాని మహాకారణాని. మహాపదేసేతి వా మహాఓకాసే, మహన్తాని ధమ్మస్స పతిట్ఠానట్ఠానానీతి వుత్తం హోతి. తత్రాయం వచనత్థో – అపదిసీయతీతి అపదేసో, బుద్ధో అపదేసో ఏతస్సాతి బుద్ధాపదేసో. ఏస నయో సేసేసుపి. అత్థతో చాయం మహాపదేసో ‘‘సమ్ముఖా మేతం భగవతో సుత’’న్తిఆదినా కేనచి ఆభతస్స ‘‘ధమ్మో’’తి వా ‘‘అధమ్మో’’తి వా వినిచ్ఛయనే కారణం. కిం పన తన్తి? తస్స యథాభతస్స సుత్తోతరణాది ఏవ. యది ఏవం కథం చత్తారోతి? ధమ్మస్స ద్వే సమ్పదాయో భగవా, సావకా చ. తేసు సావకా సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన తివిధా. ఏవం ‘‘అముమ్హా మయా అయం ధమ్మో పటిగ్గహితో’’తి అపదిసితబ్బానం భేదేన చత్తారో. తేనాహ ‘‘సమ్ముఖా మేతం భగవతో సుత’’న్తిఆది. నేత్తియమ్పి వుత్తం ‘‘బుద్ధాపదేసో సఙ్ఘాపదేసో సమ్బహులత్థేరాపదేసో ఏకత్థేరాపదేసో’’తి.

సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతిమహాపదేసేతి ఏత్థ తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హాని తీణి పిటకాని అత్థసూచనాదిఅత్థేన సుత్తం. యథావుత్తస్స సుత్తస్స అనులోమతో యథావుత్తా ఏవ చత్తారో మహాపదేసా సుత్తానులోమం. పాళియా అత్థగాహణేన ధమ్మతాయం పతిట్ఠాపనతో అట్ఠకథా ఆచరియవాదో. నయగ్గాహేన అనుబుద్ధియా అత్తనో పటిభానం అత్తనోమతి. ఏత్థ చ సుత్తఆచరియవాదఅత్తనోమతీనమ్పి కేనచి ఆభతస్స ధమ్మాధమ్మాదిభావవినిచ్ఛయనే కారణభావసభావతో మహాపదేసతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. సన్తిట్ఠతి అప్పటిబాహన్తో, అవిలోమేన్తో చ. తబ్బిపరియాయేన అతిధావతి. ఏకస్స పదస్స ఏకేన పకారేన అత్థం వత్వా తస్సేవ పున పకారన్తరేన అత్థం వదన్తో వా అపరేహి పరియాయేహి నిద్దిసతి నామ యథా ‘‘అవిజ్జా దుక్ఖసచ్చస్స యాథావసరసలక్ఖణం పటివిజ్ఝితుం న దేతీ’’తిఆదిం వత్వా పున ‘‘అయం అవిజ్జా దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తాపి ‘‘దుక్ఖసచ్చస్స ఏకదేసో హోతీ’’తిఆదివచనం. అథ వా హేతుభావేన వుత్తస్స అత్థస్స పున ఫలభావేన వచనం తమేవత్థం పునరావత్తేత్వా నిద్దిసనం యథా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వత్వా పున ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి వచనం. అథ వా ‘‘సబ్బమేతం భవచక్కం కమ్మఞ్చేవ విపాకో చ. కిలేసకమ్మవిపాకవసేన తివిధ’’న్తి చ ఆదినా వుత్తస్సేవత్థస్స దువిధతివిధాదివిభాగదస్సనం తమేవత్థం పునరావత్తేత్వా నిద్దిసనన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

సత్తవోహారోతి ‘‘సత్తో’’తి సమఞ్ఞా. యే హి ధమ్మే సమూహభూతే సన్తానవసేన వత్తమానే ఉపాదాయ సత్తపఞ్ఞత్తి, తస్సా తతో అఞ్ఞథానాఞ్ఞథాఅచ్చన్తాభావసఙ్ఖాతే అన్తే అనుపగమ్మ యాథావతో సఙ్గహణం, బోధనఞ్చ ధమ్మతాయం అకుసలస్స దుక్కరం దురభిసమ్భవన్తి. అవిజ్జాదికస్స పచ్చయధమ్మస్స సఙ్ఖారాదిపచ్చయుప్పన్నధమ్మం పతి హేతుఆదినా పచ్చయేన పచ్చయభావో పచ్చయాకారో, పటిచ్చసముప్పాదోతి అత్థో.

వుత్తనయేనాతి ‘‘ఆచరియే అనబ్భాచిక్ఖన్తేనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. కామఞ్చేత్థ సబ్బాపి అత్థవణ్ణనా ఇమినావ నయేన కాతబ్బా, పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనాయ పన గరుతరభావం దస్సేన్తో ఏవం వదతి.

పాళిధమ్మన్తి తేపిటకబుద్ధవచనం. పటిచ్చసముప్పాదన్తి పటిచ్చసముప్పాదపాళిం.

అత్థం కత్వాతి హితం కత్వా. యథాయం హితావహో హోతి, ఏవం కత్వా. అట్ఠిం కత్వాతి వా అత్తానం అత్థికం కత్వా. సుతచిన్తామయాదిం ఞాణవిసేసం. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనాదినా కిలేసక్ఖయవిసేసం.

భవాదీసు ఆదీనవప్పటిచ్ఛాదనతో, బలవూపనిస్సయతో, కమ్మస్స విసేసహేతుభావతో చ వట్టస్స మూలకారణం అవిజ్జా. విపాకవట్టనిమిత్తస్స కమ్మవట్టస్స కారణభూతమ్పి కిలేసవట్టం అవిజ్జామూలకన్తి దస్సనత్థం అవిజ్జా ఆదితో వుత్తా. తణ్హాపి హి అవిజ్జాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవే ఏవ విసయే అస్సాదానుపస్సినో పవత్తతి, న అఞ్ఞథా. మూలాదిదస్సనసామఞ్ఞఞ్చాతి వల్లియా మూలమజ్ఝపరియోసానస్స దస్సనేన పటిచ్చసముప్పాదస్స తందస్సనసామఞ్ఞఞ్చ యోజేతబ్బం, సమన్తచక్ఖునా సబ్బస్స దిట్ఠత్తేపి దేసనాకాలే దేసనాఞాణచక్ఖునా బోధేతబ్బతావసేన ఏకదేసదస్సనస్స అధిప్పేతత్తా.

దిట్ఠిసహితాయ మానసహితాయ వా తణ్హాయ ‘‘అహ’’న్తి, ఇతరాయ ‘‘మమ’’న్తి అభివదతో. ‘‘అభినన్దనతో’’తి హి ఇమినా సప్పీతికాయ తణ్హాయ పవత్తి దస్సితా. ‘‘అభివదతో’’తి ఇమినా తతో బలవతరాయ దిట్ఠిసహితాయ మానసహితాయ వా. ‘‘అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో’’తి ఇమినా పన తతోపి బలవతమాయ దిట్ఠిసహితాయ, కేవలాయ వా తణ్హాయ పవత్తి దస్సితా. గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా ఠానఞ్హి అజ్ఝోసానం. తప్పచ్చయన్తి తణ్హాపచ్చయం. కథం పన నన్దివచనేన చతుబ్బిధమ్పి ఉపాదానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నన్దితా’’తిఆది. తత్థ నన్దితాతదవిప్పయోగతాహీతి నన్దిభావేన సభావతో తణ్హుపాదానం, తాయ నన్దియా తణ్హాయ అవిప్పయోగేన అవినాభావేన దిట్ఠుపాదానం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘దిట్ఠాభినన్దనభావేనా’’తి ఇమినా దిట్ఠియాపి నన్దిభావమాహ.

పటిసన్ధిపవత్తిఫస్సాదయోతి పటిసన్ధియం పవత్తే చ ఉప్పన్నఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాని. ‘‘విపాకవట్టభూతే’’తి చ ఇదం పవత్తవిసేసనం దట్ఠబ్బం. వట్టూపత్థమ్భకాతి వట్టత్తయూపనిస్సయా. ఇతరేతి అకమ్మజా. తస్మిన్తి యథావుత్తే ఆహారచతుక్కే. వత్తుం వట్టన్తీతి తణ్హానిదానూపనిస్సయతో ‘‘తణ్హానిదానా’’తి వత్తుం యుజ్జన్తి.

యథా అరియమగ్గో అన్తద్వయవజ్జితమజ్ఝిమపటిపదాభావతో ‘‘ఞాయో’’తి వుచ్చతి, ఏవం పటిచ్చసముప్పాదోపీతి ఆహ ‘‘ఞాయోతి మగ్గో, సోయేవ వా పటిచ్చసముప్పాదో’’తి. అత్తనో పటివేధాయ సంవత్తతి అసమ్మోహపటివేధేన పటివిజ్ఝితబ్బత్తా. సంవత్తతీతి చ నిమిత్తస్స కత్తూపచారవసేనేతం వుత్తం యథా ‘‘అరియభావకరాని సచ్చాని అరియసచ్చానీ’’తి. పకతిఆదయో హేట్ఠా సచ్చవిభఙ్గే హేతువిప్పటిపత్తికథాయం దస్సితా ఏవ. అకారణం ‘‘కారణ’’న్తి గణ్హన్తి యథా కాపిలాదయో. న కిఞ్చి కారణం బుజ్ఝన్తి యథా తం అఞ్ఞే బాలపుథుజ్జనా. ఇతరాసన్తి మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా దేసనాదీనం తిస్సన్నం. తదత్థతాసమ్భవేపీతి యథాసకేహి కారణేహి పవత్తిదస్సనత్థతాసమ్భవేపి. అత్థన్తరసబ్భావతోతి పయోజనన్తరసబ్భావతో. వుత్తాని హి అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౫) ‘‘జరామరణాదికస్స దుక్ఖస్స అత్తనా అధిగతకారణసన్దస్సనత్థం. ఆహారనిదానవవత్థాపనానుసారేన యావ అతీతం అద్ధానం అతిహరిత్వా పున అతీతద్ధతో పభుతి హేతుఫలపటిపాటిసన్దస్సనత్థం. అనాగతద్ధహేతుసముట్ఠానతో పభుతి అనాగతద్ధసన్దస్సనత్థ’’న్తి తిస్సన్నం యథాక్కమం తీణి పయోజనాని.

తంతంఫలపటివేధోతి జాతిఆదీనం జరామరణాదితంతంఫలావగమో. అనువిలోకయతోతి పురిమే వికప్పే విపస్సనానిమిత్తం అనువిలోకనం, దుతియే దేసనానిమిత్తం. కాముపాదానభూతా తణ్హా మనోసఞ్చేతనాహారసఙ్ఖాతస్స భవస్స, తంసమ్పయుత్తానం, తన్నిమిత్తానఞ్చ సేసాహారానం విసేసపచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘ఆహారతణ్హాదయో పచ్చుప్పన్నద్ధా’’తి. ఆది-సద్దేన యావ విఞ్ఞాణం గహేతబ్బం. ఆహారతణ్హాదయోతి ఏత్థ పచ్చుప్పన్నకమ్మవట్టపరియాపన్నే ఆహారే గహేత్వా అద్ధయోజనం కత్వా అనాగతవిపాకవట్టపరియాపన్నే గహేత్వా యోజేతుం వుత్తం ‘‘ఆహారా వా తణ్హాయ పభావేతబ్బా అనాగతో అద్ధా’’తి. పభావేతబ్బాతి ఆయతిం ఉప్పాదేతబ్బా. యుజ్జతీతి ఫలభూతే ఆహారే పచ్చుప్పన్నే పచ్చక్ఖతో దస్సేత్వా ‘‘తంనిదానం తణ్హం తస్సా నిదాన’’న్తిఆదినా ఫలపరమ్పరాయ కారణపరమ్పరాయ చ దస్సనం తథాబుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయానులోమతో, ధమ్మసభావావిలోమనతో చ యుత్తియా సఙ్గయ్హతి. యది తణ్హాదయో అతీతో అద్ధా, తణ్హాగ్గహణేనేవ సఙ్ఖారావిజ్జా గహితాతి కిమత్థం పున తే గహితాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారావిజ్జా తతోపి అతీతతరో అద్ధా వుత్తో సంసారస్స అనాదిభావదస్సనత్థ’’న్తి. అతీతన్తి వా అతీతతాసామఞ్ఞేన అతీతతరమ్పి సఙ్గహితం దట్ఠబ్బం.

పునబ్భవాభినిబ్బత్తిఆహారకాతి పునబ్భవూపపత్తిపచ్చయా. ఇతి వచనతోతి ఏవం వుత్తవచనసబ్భావతో. విఞ్ఞాణాహారో తావ పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా హేతు, ఇతరే పన కథన్తి ఆహ ‘‘తంసమ్పయుత్తత్తా…పే… కబళీకారాహారస్సా’’తి. తస్స ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిఆహారకా చత్తారో ఆహారాతి సమ్బన్ధో. సద్ధాదీనం ఉపనిస్సయతా పరిచ్చాగాదికాలే, రాగాదీనం గధితస్స భోజనాదికాలే. తేన యథాక్కమం కుసలాకుసలకమ్మవిఞ్ఞాణాయూహనం దస్సితం. తస్మాతి యస్మా ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిఆహారకా చత్తారో ఆహారా గయ్హన్తి, తస్మా. పురిమోయేవత్థోతి ‘‘ఆహారతణ్హాదయో పచ్చుప్పన్నద్ధా’’తిఆదినా వుత్తఅత్థో. అతీతేతి అతీతే అద్ధని. తతో పరన్తి తతో అతీతద్ధతో పరం పచ్చుప్పన్నే అనాగతే చ అద్ధని ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా. పచ్చక్ఖానన్తి పచ్చుప్పన్నభవపరియాపన్నతాయ పచ్చక్ఖభూతానం. పచ్చుప్పన్నం హేతున్తి ఏతరహి వత్తమానం తణ్హాదికం ఆహారాదీనం హేతుం.

సుత్తం ఆహరతి ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩). వట్టహేతునోతి విపాకవట్టహేతునో, సకలవట్టహేతునో వా. అకుసలఞ్హి కమ్మం కమ్మవట్టస్స కిలేసవట్టస్స చ పచ్చయో హోతియేవ. ‘‘భవతణ్హాయపి హేతుభూతా’’తి ఇమినా కిలేసవట్టస్సాపి అవిజ్జాయ పచ్చయభావమాహ. ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతీ’’తిఆదినా వట్టసీసానమ్పి అవిజ్జాతణ్హానం సప్పచ్చయతాదస్సనాపదేసేన సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖతధమ్మానం హేతుఫలపరమ్పరావిచ్ఛేదవుత్తియా పురిమాయ కోటియా అపఞ్ఞాయనం విభావేతి.

అవిజ్జం తణ్హా అనువత్తతీతి దుక్ఖే తణ్హం అభిభవిత్వా పవత్తియా తతో అవిజ్జాయ బలవభావమాహ. అవిజ్జాభిభూతా హి సత్తా సతిపి తణ్హాపరితస్సితే ఏకన్తానత్థసఞ్ఞితం అత్తకిలమథానుయోగదుక్ఖమనుయుఞ్జన్తి. తణ్హం అవిజ్జా అనువత్తతీతి సుఖే అవిజ్జం అభిభవిత్వా పవత్తియా తతో తణ్హాయ బలవభావమాహ. యదిపి సావజ్జసుఖానుభవే బలవతీయేవ అవిజ్జా విజ్జమానఆదీనవం పటిచ్ఛాదేన్తీ తిట్ఠతి, తణ్హా పన తతోపి బలవతరతాయ సత్తే విపులానత్థసఞ్హితే అనరియే సుఖే నియోజేతీతి అవిజ్జాయ తదనువత్తనం వుత్తం.

ఆయతనఛక్కం వా కాయోతి సమ్బన్ధో. చక్ఖాదినిస్సయే సేసధమ్మేతి చక్ఖాదినిస్సయభూతే, తప్పటిబద్ధే చ ససన్తానపరియాపన్నే ధమ్మే. చక్ఖాదినిస్సితే ఏవ కత్వాతి చక్ఖాదిగ్గహణేనేవ గహితే కత్వా. చక్ఖాదికాయన్తి చక్ఖాదిధమ్మసమూహం పరేసం పఞ్చక్ఖన్ధం. ఫస్సేన ఫుట్ఠోతి ఆరమ్మణం ఫుసన్తేన వియ ఉప్పన్నేన సుఖవేదనియేన, దుక్ఖవేదనియేన చ ఫస్సేన ఫుట్ఠో. ఫస్సే హి తథా ఉప్పన్నే తంసమఙ్గీపుగ్గలో ఫుట్ఠోతి వోహారో హోతీతి.

యథా సళాయతనాని ఫస్సస్స విసేసపచ్చయో, ఏవం వేదనాయపీతి దస్సేన్తో ‘‘సళాయతనానం వేదనాయ విసేసపచ్చయభావ’’న్తి ఆహ. తన్నిస్సితన్తి సళాయతననిస్సితం. అతీతద్ధావిజ్జాతణ్హామూలకోతి అతీతద్ధభూతఅవిజ్జాతణ్హామూలకో. కాయస్స భేదా కాయూపగోతి ఉభయత్థాపి కాయసద్దేన ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపఞ్చకో గహితో. తదుపగతా ఉపపజ్జనం పటిసన్ధిగ్గహణం. ఉభయమూలోతి అవిజ్జాతణ్హామూలో.

అనభిసమయభూతత్తాతి అభిసమయస్స పటిపక్ఖభూతత్తా. అవిజ్జాయాతి అవిజ్జాయ సతి.

గహణన్తి గహేతబ్బతం. తస్మాతి యస్మా సతి సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారత్తేపి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా పధానతాయ విసుం వుత్తా గోబలీబద్దఞాయేన, తస్మా. తత్థ వుత్తమ్పీతి సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారేసు వుత్తమ్పి అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారం వజ్జేత్వా అగ్గహేత్వా ఇతరే సఙ్ఖారా యోజేతబ్బా. ఏవఞ్హి అత్థస్స ఉద్ధరణుద్ధరితబ్బతాద్వయం అసఙ్కరతో దస్సితం హోతి. ‘‘ఇధ వణ్ణేతబ్బభావేనా’’తి ఇమినా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారానం సతిపి సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారభావే యథావుత్తమేవ పధానభావం ఉల్లిఙ్గేతి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి తదేకదేసో వుత్తోతి సమ్బన్ధో. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సఙ్గణ్హనవసేన సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారేహి సఙ్గహితాపి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా ఇధ వణ్ణేతబ్బభావేన పధానాతి విసుం గహితా, పురిమస్మిం తే వజ్జేత్వాతి అయం విసేసో. తేనాహ ‘‘వణ్ణేతబ్బసబ్బసఙ్గహణవసేన దువిధతా వుత్తా’’తి. సామఞ్ఞతో సఙ్గయ్హమానమ్పి పధానభావజోతనత్థం విసుం గయ్హతి యథా తం ‘‘పుఞ్ఞఞాణసమ్భారా’’తి.

యేన కుసలాకుసలధమ్మా ‘‘విపాకధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి, తం ఆయూహనం, కిం పన తన్తి? అనుపచ్ఛిన్నతణ్హావిజ్జామానే సన్తానే సబ్యాపారతా. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధి…పే… ఆయూహనరసా’’తి. చేతనాపధానత్తా పన తస్స చేతనాకిచ్చం కత్వా వుత్తం. రాసికరణం, ఆయూహనన్తి చ రాసిభూతస్స రూపారూపసఙ్ఖాతస్స ఫలస్స నిబ్బత్తనతో వుత్తం. ‘‘అనారమ్మణతా అబ్యాకతతా’’తి ఇదం అబ్యాకతస్సేవ అనారమ్మణత్తా అబ్యాకతసమ్బన్ధినీ అనారమ్మణతాతి కత్వా వుత్తం. ఆయతనం, ఘటనన్తి చ తంతంద్వారికధమ్మప్పవత్తనమేవ దట్ఠబ్బం.

అననుబోధాదయో అవిజ్జాపదనిద్దేసే ఆగతా. అవిజ్జాపదసమ్బన్ధేన దిట్ఠివిప్పయుత్తాతి ఇత్థిలిఙ్గనిద్దేసో. అసణ్ఠానత్తాతి అవిగ్గహత్తా.

సోకాదీనం సబ్భావాతి ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి అనిట్ఠాపేత్వా తదనన్తరం సోకాదీనమ్పి వుత్తానం విజ్జమానత్తా తేసం వసేన అఙ్గబహుత్తప్పసఙ్గే పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానం బహుభావే ఆపన్నే. ద్వాదసేవాతి కథం ద్వాదసేవ, నను సోకాదయోపి ధమ్మన్తరభూతా పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయం వుత్తాతి? సచ్చం వుత్తా, న పన అఙ్గన్తరభావేనాతి దస్సేన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఫలేనాతి ఫలభూతేన జరామరణఙ్గసఙ్గహితేన సోకాదినా. మూలఙ్గం దస్సేతున్తి ఇమాయ పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయ మూలభూతం అవిజ్జఙ్గం సోచనాదీహి సమ్మోహాపత్తికథనేన దస్సేతుం తే సోకాదయో వుత్తా భవచక్కస్స అవిచ్ఛేదదస్సనత్థం. జరామరణం కారణం ఏతేసన్తి జరామరణకారణా, సోకాదయో, తబ్భావో జరామరణకారణతా. జరామరణం నిమిత్తం ఏతస్సాతి జరామరణనిమిత్తం. తం తన్నిమిత్తానన్తి ఏత్థ తన్తి సుత్తం. తన్నిమిత్తానం దుక్ఖనిమిత్తానం సోకాదీనం. తతో పరాయాతి అనాగతే దుతియత్తభావతో పరాయ తతియత్తభావాదీసు పటిసన్ధియా. హేతుహేతుభూతాతి కారణస్స కారణభూతా. పటిసన్ధియా హి సఙ్ఖారా కారణం, తేసం అవిజ్జా. సుత్తన్తి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి (మ. ని. ౧.౨, ౧౭; సం. ని. ౨.౬౧; ధ. స. ౧౦౦౭) ఇమం సుత్తం సన్ధాయ వదతి. అవిజ్జా సోకాదీనం కారణన్తి దస్సితా అస్సుతవతాయ అవిజ్జాభిభవనదీపనియా తదుప్పత్తివచనతో. ‘‘న సోకాదీనం బాలస్స జరామరణనిమిత్తతామత్తస్స సాధకం సుత్త’’న్తి వుత్తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘న చా’’తిఆది వుత్తం. తేన న చ జరామరణనిమిత్తమేవ దుక్ఖం దుక్ఖం, అథ ఖో అవిజ్జానిమిత్తమ్పేత్థ వుత్తనయేన యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి. ఏవం జరామరణేన సోకాదీనం ఏకసఙ్ఖేపం కత్వా ద్వాదసేవ పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని వేదితబ్బాని.

కస్మా పనేత్థ జరామరణన్తా ఏవ దేసనా కతా, కిం తతో పరా పవత్తి నత్థీతి? నో నత్థి, అప్పహీనకిలేసస్స హి కమ్మతో, విఞ్ఞాణాదిపరియోసానభూతాయ చ చుతియా పటిసన్ధిపాతుభావోతి పవత్తితదుపరమభూతం జరామరణం పునబ్భవాభినిబ్బత్తినిమిత్తం. తం పన కమ్మూపపత్తిభవతో జాతియా దస్సితత్తా ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఇమినావ పకాసితన్తి న పున వుచ్చతి, న తతో పరం పవత్తియా అభావతో. ఏకకమ్మనిబ్బత్తస్స చ సన్తానస్స జరామరణం పరియోసానం. సతి కిలేసవట్టే కమ్మునా తతో పునబ్భవూపపత్తి, అసతి పన తస్మిం ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి జరామరణపరియోసానావ దేసనా కతా. యస్మా పన న అమరణా జరా అత్థి సబ్బేసం ఉప్పత్తిమన్తానం పాకానన్తరభేదతో, న చాజరం మరణం అపాకభేదాభావా, తస్మా తదుభయమేకమఙ్గం కతం, న నామరూపం వియ ఉభయట్ఠానే ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తియా, సళాయతనం వియ వా ఆయతనభావేన కిచ్చసమతాయ. యా పనాయం ఓసానం గతా పునబ్భవాభినిబ్బత్తి దీపితా, తాయ ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తిఆది, కిలేసకమ్మాభావే తదభావతో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏవమాది ఏవ వా అత్థతో పకాసితో హోతీతి వట్టత్తయస్స అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనం దస్సితం హోతి. అథ వా జరాగహణేన పరిపక్కపరిపక్కతరాదిక్కమేన వత్తమానం నామరూపాది, సోకాది చ గయ్హతి, తథాస్స పరిపాకకాలవత్తినీ అవిజ్జా చ. యథాహ –

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, కుమారో వుద్ధిమన్వాయ ఇన్ద్రియానం పరిపాకమన్వాయ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యేహి ఫోట్ఠబ్బేహి…పే… రజనీయేహి. సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే సారజ్జతి, అప్పియరూపే రూపే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయసతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి, యత్థస్స తే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౪౦౮).

ఏత్థ హి పరిపక్కిన్ద్రియస్స ఛసు ద్వారేసు సరాగాదిగ్గహణేన తదవినాభావితాయ విముత్తియా అప్పజాననే చ సోకాదీనం పచ్చయభూతా అవిజ్జా పకాసితా. అపిచ ‘‘పియప్పభవా సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి వచనతో కామాసవభవాసవేహి, ‘‘తస్స ‘అహం రూపం, మమ రూపన్తి పరియుట్ఠట్ఠాయినో…పే… రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి (సం. ని. ౩.౧) వచనతో దిట్ఠాసవతో, ‘‘అస్సుతవా’’తిఆదివచనతో అవిజ్జాసవతో సోకాదీనం పవత్తి దీపితాతి తేసం హేతుతాయ తగ్గహణేన గహితా ఆసవా. తేసం సయఞ్చ జరాసభావతాయ జరాగహణేన గయ్హన్తి, తతో చ ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి వచనతో ఆసవనిమిత్తాయ చ అవిజ్జాయ జరాగహణేన గహణం. తతో చ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఆవట్టతి భవచక్కం. అపిచ ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి వత్వా ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి వదన్తేనపి భవచక్కస్స అనవట్ఠానతో పరిబ్భమనం దస్సితం. ఏత్థ హి విఞ్ఞాణేన అవిజ్జానివుతస్స పునబ్భవో దస్సితో, జాతియా తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స, ఉభయత్థ ఉభిన్నం అనువత్తమానత్తాతి అవిజ్జాతణ్హానిమిత్తం భవచక్కం అనవట్ఠానతో పరిబ్భమతీతి అయమత్థో దీపితోతి జరామరణన్తాపి దేసనా న తతో పరం పవత్తియా అభావం సూచేతి అతదత్థత్తా, న చ పచ్చయన్తరదస్సనత్థమేవ పున వచనన్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం ఏకత్రేవ తదుభయదేసనాయ తస్స సిద్ధత్తా. తథా యం కమ్మం అవిజ్జాహేతుకం, తం తణ్హాహేతుకమ్పి. యం తణ్హాహేతుకం, తం అవిజ్జాహేతుకమ్పి వేదితబ్బం. కస్మా? ద్విన్నం భవమూలానం అఞ్ఞమఞ్ఞావిరహతో. యథా హి తణ్హాపచ్చయా కాముపాదానహేతుకం కమ్మభవసఙ్ఖారం వదన్తో న వినా భవతణ్హాయ అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయోతి దస్సేతి. తథా తమేవ అవిజ్జాపచ్చయం దేసేన్తో న అన్తరేన అవిజ్జాయ భవతణ్హా కమ్మభవస్స పచ్చయోతి. తతో చ పుబ్బే పవత్తా అవిజ్జాదిపచ్చయా సఙ్ఖారాదయో, తణ్హుపాదానాదిపచ్చయా భవాదయో చ, తథా తణ్హాహేతుఉపాదానపచ్చయా భవో, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, భవపచ్చయా జాతి, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, జాతిపచ్చయా జరామరణం, విఞ్ఞాణాదిపచ్చయానామరూపాదీతి ఏవమేతేసం అఙ్గానం పుబ్బాపరసమ్బన్ధో దస్సితో హోతీతి వేదితబ్బం.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జాపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౬. పితా కథీయతీతి అసుకో అసుకస్స పితాతి పితుభావేన కథీయతి. కథియమానో చ అసన్దేహత్థం అఞ్ఞేహి మిత్తదత్తేహి విసేసేత్వా కథీయతీతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దీఘో…పే… దత్తో’’తి.

యాథావోతి అవిపరీతో. కిచ్చజాతితోతి పటిచ్ఛాదనకిచ్చతో, ఉప్పజ్జనట్ఠానతో చ.

గహణకారణవసేనాతి గహణస్స కారణభావవసేన. అఞ్ఞసేతాదీనం నివత్తకానీతి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.

ఛాదేన్తియాతి ఛాదనాకారేన పవత్తన్తియా. తథా పవత్తనహేతు తంసమ్పయుత్తా అవిజ్జాసమ్పయుత్తా దుక్ఖారమ్మణా హోన్తి.

తస్మాతి సభావతో అగమ్భీరత్తా తేసం దుద్దసభావకరణీ తదారమ్మణతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి. ఇతరేసన్తి నిరోధమగ్గానం. సమానేపి పణీతఅసంకిలేసికాదిభావే సప్పచ్చయతో అప్పచ్చయస్స విసేసం దస్సేతుం ‘‘మగ్గస్సా’’తిఆది వుత్తం.

అవిజ్జాపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారపదనిద్దేసవణ్ణనా

‘‘సోధేతి అపుఞ్ఞఫలతో’’తి ఇమినా పుఞ్ఞస్స విపాకదుక్ఖవివిత్తతం ఆహ, ‘‘దుక్ఖతో’’తి ఇమినా చేతోదుక్ఖవివిత్తతం, ‘‘సంకిలేసతో’’తి ఇమినా కిలేసదుక్ఖవివిత్తతం. ‘‘అపుఞ్ఞఫలతో’’తి వా ఇమినా పుఞ్ఞస్స ఆయతిం హితతం దస్సేతి. ‘‘దుక్ఖసంకిలేసతో’’తి ఇమినా పవత్తిహితతం పవత్తిసుఖతఞ్చ దస్సేతి. తంనిప్ఫాదనేనాతి హితసుఖనిబ్బత్తనేన. పుజ్జభవనిబ్బత్తకో పుజ్జనిబ్బత్తకో.

‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు పుఞ్ఞఫలమ్పి పుఞ్ఞన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞుపగన్తి భవసమ్పత్తుపగ’’న్తి.

ఆదిభావనాతి ‘‘పథవీ పథవీ’’తిఆదినా కసిణేసు పవత్తభావనా. పథవీ పథవీతి వా ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన ఇతరకసిణానం గహణం. ఆదిభావనాతిఆదిభూతా భావనా. సా హి ‘‘పరికమ్మ’’న్తి వుచ్చతి. మణ్డలకరణం కసిణమణ్డలకరణం.

దానవసేనాతి దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగవసేన. చిత్తచేతసికా ధమ్మా దానం దియ్యతి ఏతేనాతి. తత్థాతి తేసు చిత్తచేతసికేసు. దానం ఆరబ్భాతి తేహి నిబ్బత్తియమానం పరిచ్చాగం ఉద్దిస్స. యథా వా సో నిప్పజ్జతి, తథా ఠపేత్వా. అధికిచ్చాతి తస్సేవ వేవచనం. యథా వా సమ్పయుత్తేహి నిబ్బత్తియమానా దానకిరియా నిప్ఫత్తివసేన అధికతం పాపుణాతి, తథా కత్వా. చేతనావసేనేవ హి దానాదికమ్మనిప్ఫత్తి. ఇతరేసూతి ‘‘సీలం ఆరబ్భా’’తిఆదీసు.

అసరిక్ఖకమ్పీతి అత్తనా అసదిసమ్పి కటత్తారూపన్తి సమ్బన్ధో. వినాపి చతుత్థజ్ఝానవిపాకేన. రూపతణ్హాసఙ్ఖాతస్సాతి ‘‘రూపతణ్హా’’తి ఏత్థ వుత్తరూపతణ్హమాహ. గుఞ్జన్తి గుఞ్జఫలపరిమాణం ధారణీయవత్థుం. తథా తణ్డులం.

‘‘వచనవిసేసమత్తమేవా’’తి అత్థవిసేసాభావో వుత్తోతి అత్థవిసేసాభావమాహ ‘‘కాయద్వారే పవత్తి ఏవ హి ఆదానాదిపాపనా’’తి. పురిమేనాతి ‘‘కాయద్వారే పవత్తా’’తి ఇమినా. తఞ్హి పవత్తిమత్తకథనతో ద్వారూపలక్ఖణం హోతి. పచ్ఛిమేనాతి ‘‘ఆదానా’’దివచనేన.

కాయవచీసఙ్ఖారగ్గహణేతి ఉద్దేసం సన్ధాయాహ. కాయవచీసఞ్చేతనాగహణేతి నిద్దేసం. విఞ్ఞాణస్సాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స. సహజాతస్స పన అనన్తరస్స చ పచ్చయో హోతియేవ. ‘‘కుసలా విపాకధమ్మా చా’’తి ఇదం సేక్ఖపుథుజ్జనసన్తానే అభిఞ్ఞాచేతనా ఇధాధిప్పేతా, న ఇతరాతి కత్వా వుత్తం. తేన యథావుత్తఅభిఞ్ఞాచేతనాపి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో సియా కుసలసభావత్తా, విపాకధమ్మత్తా వా తదఞ్ఞకుసలాకుసలచేతనా వియాతి దస్సేతి. తయిదం లోకుత్తరకుసలాయ అనేకన్తికం. న హి సా పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో. అథ విపాకదాయినీతి వుచ్చేయ్య, ఏవమ్పి అహోసికమ్మేన అనేకన్తికం. న హి తస్సా విపాకుప్పాదనం అత్థీతి ఆహ ‘‘న విపాకుప్పాదనేన కుసలతా విపాకధమ్మతా చా’’తి. కేవలఞ్హి యా అఞ్ఞేసం విపాకధమ్మానం సబ్యాపారా సఉస్సాహా పవత్తి, తదాకారావస్సా అప్పహీనకిలేసే సన్తానే పవత్తీతి విపాకధమ్మతా, అనవజ్జట్ఠేన కుసలతా చ వుత్తా. ఏవమ్పి యది విపాకధమ్మా అభిఞ్ఞాచేతనా, కథం అవిపాకాతి? అసమ్భవతోతి తం అసమ్భవం దస్సేతుం ‘‘సా పనా’’తిఆది వుత్తం. అభిఞ్ఞాచేతనా హి యది విపాకం ఉప్పాదేయ్య, సభూమికం వా ఉప్పాదేయ్య అఞ్ఞభూమికం వా. తత్థ అఞ్ఞభూమికస్స తావ ఉప్పాదనం అయుత్తం పచ్చయాభావతో, తథా అదస్సనతో చ. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. సభూమికం నవత్తబ్బారమ్మణం వా ఉప్పాదేయ్య పరిత్తాదిఆరమ్మణం వా, తేసు అత్తనో కమ్మసమానారమ్మణతాయ రూపావచరవిపాకస్స దస్సితత్తా, పరిత్తాదిఆరమ్మణత్తా చ అభిఞ్ఞాచేతనాయ నవత్తబ్బారమ్మణం న ఉప్పాదేయ్య. తథా ఏకన్తనవత్తబ్బారమ్మణత్తా రూపావచరవిపాకస్స పరిత్తాదిఆరమ్మణఞ్చ న ఉప్పాదేయ్యాతి అయమసమ్భవో. తేనాహ ‘‘అత్తనా సదిసారమ్మణఞ్చా’’తిఆది. తత్థ తిట్ఠానికన్తి పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన ఠానత్తయవన్తం. ‘‘పథవీకసిణం ఆపోకసిణ’’న్తిఆదినా కుసలేన అభిన్నం కత్వా విపాకస్స ఆరమ్మణం దేసితన్తి ఆహ ‘‘చిత్తుప్పాదకణ్డే…పే… వుత్తత్తా’’తి. ‘‘రూపావచరతికచతుక్కజ్ఝానాని కుసలతో చ విపాకతో చ కిరియతో చ చతుత్థస్స ఝానస్స విపాకో ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఇమే ధమ్మా నవత్తబ్బా ‘‘పరిత్తారమ్మణా’’తిపి ‘మహగ్గతారమ్మణా’తిపి ‘అప్పమాణారమ్మణా’తిపీ’’తి వచనతో రూపావచరవిపాకో ఏకన్తనవత్తబ్బారమ్మణోతి ఆహ ‘‘న చ రూపావచరవిపాకో పరిత్తాదిఆరమ్మణో అత్థీ’’తి. స్వాయమసమ్భవో పరిత్తాదిఆరమ్మణాయ అభిఞ్ఞాచేతనాయ విపాకాభావం సాధేతి, న నవత్తబ్బారమ్మణాయ. నవత్తబ్బారమ్మణాపి హి సా అత్థీతి న బ్యాపీతి విపాకానుప్పాదనే తస్సా అఞ్ఞం కారణం దస్సేతుం ‘‘కసిణేసు చా’’తిఆదిమాహ. సమాధివిజమ్భనభూతా అభిఞ్ఞా సమాధిస్స ఆనిసంసమత్తన్తి ‘‘సమాధిఫలసదిసా’’తి వుత్తం. తస్స తస్స అధిట్ఠానవికుబ్బనదిబ్బసద్దసవనాదికస్స యదిచ్ఛితస్స కిచ్చస్స నిప్ఫాదనమత్తం పన అభిఞ్ఞాచేతనా, న కాలన్తరఫలా, దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వియ నాపి విపాకఫలా, అథ ఖో యథావుత్తఆనిసంసఫలా దట్ఠబ్బా.

కేచి పన ‘‘సమానభూమికతో ఆసేవనలాభేన బలవన్తాని ఝానానీతి తాని విపాకం దేన్తి సమాపత్తిభావతో, అభిఞ్ఞా పన సతిపి ఝానభావే తదభావతో తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే ఆగన్తుకావాతి దుబ్బలా, తస్మా విపాకం న దేతీ’’తి వదన్తి. తం అకారణం పునప్పునం పరికమ్మవసేన అభిఞ్ఞాయపి వసీభావసబ్భావతో. యం పన వదన్తి ‘‘పాదకజ్ఝానే అత్తనా సమానసభావేహి జవనేహి లద్ధాసేవనే సమ్మదేవ వసీభావప్పత్తే పరిసుద్ధతాదిఅట్ఠఙ్గసమన్నాగమేన సాతిసయే జాతే అభిఞ్ఞా నిబ్బత్తన్తి, తాసఞ్చ చతుత్థజ్ఝానికత్తా చతుత్థజ్ఝానభూమికో ఏవ విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, సో చ యథావుత్తగుణేన బలవతా పాదకజ్ఝానేనేవ కతోకాసేన సిజ్ఝతీతి అనోకాసతాయ అభిఞ్ఞా న విపాకం దేతీ’’తి. తమ్పి అకారణం అవిపాకభావతో తాసం. సతి హి విపాకదాయిభావే విపాకస్స అనోకాసచోదనా యుత్తా, అవిపాకతా చ తాసం వుత్తనయా ఏవ.

న హోతీతి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతీతి. ఉద్ధచ్చచేతనాపి అభిఞ్ఞాచేతనాతో నిబ్బిసేసేన వుత్తాతి మఞ్ఞమానో ‘‘విపాకే’’తి చ వచనం న విపాకారహతామత్తవాచకో, అథ ఖో విపాకసబ్భావవాచకోతి ఆహ ‘‘విచారేతబ్బ’’న్తి. తథా చ వుత్తం ‘‘న హి ‘విపాకే’తి వచనం విపాకధమ్మవచనం వియ విపాకారహతం వదతీ’’తి. తత్థ యం విచారేతబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం – యస్మా ఉద్ధచ్చచేతనా పవత్తివిపాకమేవ దేతి, న పటిసన్ధివిపాకం, తస్మా తస్సా పవత్తివిపాకస్స వసేన విభఙ్గే విపాకో ఉద్ధటో. ఉభయవిపాకదాయికాయ పన చేతనాయ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయో వుచ్చతీతి తదభావతో పట్ఠానే తస్సా సో న వుత్తో. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావే అపనేతబ్బా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస) వుత్తం, తం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏవం ఉద్ధచ్చచేతనాపి న హోతీ’’తి ఇదమ్పి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయతాభావమత్తం గహేత్వా వుత్తం. ఏవఞ్హేత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞం పాళియా అట్ఠకథాయ చ అవిరోధో దట్ఠబ్బో.

ఏత్థాతి ఉద్ధచ్చచేతనాయ విపాకదానే. అమతగ్గపథేతి ఏవంనామకే పకరణే. ‘‘పుథుజ్జనసన్తానే అకుసలా దస్సనేన పహాతబ్బా, సేక్ఖసన్తానే భావనాయ పహాతబ్బా’’తి ఇమస్స అత్థస్స వుత్తత్తా ‘‘పుథుజ్జనానం పనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘న వుచ్చన్తీ’’తి ఇమినా పుథుజ్జనే పవత్తబహిద్ధాసంయోజనాదీనం భావనాయ పహాతబ్బపరియాయాభావం దస్సేతి. ‘‘యది వుచ్చేయ్యు’’న్తిఆదినా తమేవత్థం యుత్తితో చ ఆగమతో చ విభావేతి. తత్థ కేసఞ్చీతి సకభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం. కేచీతి సక్కాయదిట్ఠిఆదయో. కదాచీతి అతీతాదికే కిస్మిఞ్చి కాలే. చత్తత్తాతిఆది పరియాయవచనం. ఉపనిస్సాయాతి ఉపనిస్సయపచ్చయే కత్వా.

ఇతరేసన్తి నదస్సనేనపహాతబ్బానం. న చ న హోన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏవఞ్చ కత్వాతి యథావుత్తపాళియం ఉద్ధచ్చగ్గహణేన ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదో గహితో, న యత్థ కత్థచి ఉద్ధచ్చన్తి ఏవమత్థే సతి. తన్తి దిట్ఠిం. ‘‘అతీతాదిభావేన నవత్తబ్బత్తే’’తి కస్మా వుత్తం, నను అనాగతా ఏవ పహాతబ్బాతి? న, ఉప్పజ్జనారహా నిప్పరియాయేన అనాగతా నామ, పహాతబ్బా పన న ఉప్పజ్జనారహాతి తేసం అతీతాదిభావేన నవత్తబ్బతా వుత్తా. దస్సనం అపేక్ఖిత్వాతి భావితం దస్సనమగ్గం ఉపనిధాయ. సహాయవిరహాతి దస్సనపహాతబ్బసఙ్ఖాతసహకారికారణాభావతో. విపాకం న జనయన్తీతి సకలకిలేసపరిక్ఖయే వియ ఏకచ్చపరిక్ఖయేపి తన్నిమిత్తం తం ఏకచ్చం కమ్మం న విపచ్చతీతి అధిప్పాయో. విపాకో విభఙ్గే వుత్తోతి పటిసన్ధిపవత్తిభేదం దువిధమ్పి విపాకం సన్ధాయాహ.

అకుసలానన్తి యథావుత్తవిసేసానం పుథుజ్జనసన్తానే అకుసలానం. అప్పహాతబ్బానన్తి అప్పహాతబ్బసభావానం కుసలాదీనం. అప్పహాతబ్బవిరుద్ధసభావతా సావజ్జతా. ‘‘ఏవమ్పీ’’తిఆది దోసన్తరదస్సనం. తేన యదిపి తేసం అకుసలానం ఇమస్మిం తికే తతియపదసఙ్గహో న సియా, నవత్తబ్బతా పన ఆపజ్జతీతి దీపేతి. సబ్బేన సబ్బం ధమ్మవసేన అసఙ్గహితస్స తికదుకేసు నవత్తబ్బతాపత్తీతి ఆహ ‘‘నాపజ్జతీ’’తి. ఇదాని తం నవత్తబ్బతానాపజ్జనం ‘‘చిత్తుప్పాదకణ్డే’’తిఆదినా కారణతో, నిదస్సనతో చ విభావేతి. యత్థాతి యస్మిం తికే. నియోగతోతి నియమతో ఏకన్తతో. తేసన్తి పదత్తయసఙ్గహితధమ్మానం. యథావుత్తపదేసు వియాతి యథావుత్తేసు పఠమాదీసు తీసు పదేసు. యథా భిన్దితబ్బా చిత్తుప్పాదా, ఇతరే చ యథారహం రాసిత్తయవసేన భిన్దిత్వా భజాపితా తంతంకోట్ఠాసతో కతా, ఏవం. తత్థాపీతి చతుత్థకోట్ఠాసేపి. భజాపేతబ్బేతి నవత్తబ్బభావం భజాపేతబ్బే. తదభావాతి తస్స చతుత్థకోట్ఠాసస్స అభావా. తథాతి నవత్తబ్బభావేన.

ఉప్పన్నత్తికే అతీతా, ఇధ యథావుత్తఅకుసలా న వుత్తా, అపేక్ఖితబ్బభావేనారహితాపి తంసభావానతివత్తనతో తథా వుచ్చన్తీతి నవత్తబ్బతాపత్తిదోసం పరిహరన్తో తస్స ఉదాహరణం తావ దస్సేతుం ‘‘అథ వా యథా సప్పటిఘేహీ’’తిఆదిమాహ. తంసభావో చేత్థ సావజ్జతావిసిట్ఠో దస్సనపహాతబ్బభావాభావో. ‘‘ఏవఞ్చ సతీ’’తిఆదినా ఇమస్మిం పక్ఖే లద్ధగుణం దస్సేతి. భావనాయ పహాతబ్బానన్తి పరియాయేన నిప్పరియాయేన చ భావనాయ పహాతబ్బానం, తత్థ పురిమానం అముఖ్యసభావత్తా, పచ్ఛిమానం అవిపాకత్తా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయతా న వుత్తాతి అధిప్పాయో. యథా చ భావనాయ పహాతబ్బానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో నత్థి, ఏవం దస్సనేన పహాతబ్బానం వసేన తేసం పచ్చయలాభోపి నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘న చ…పే… వుత్తా’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘యే హి…పే… పవత్తన్తీ’’తి. తత్థ న తే దస్సనతో ఉద్ధం పవత్తన్తీతి యే దస్సనేన పహాతబ్బపచ్చయా కిలేసా, తే దస్సనేన పహాతబ్బపక్ఖికా ఏవాతి తేసం భావనాయ పహాతబ్బపరియాయో ఏవ నత్థి, కథం తేసం వసేన దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయోతి వుచ్చేయ్యాతి అత్థో. అథ వా యే పుథుజ్జనసన్తానే న దస్సనేన పహాతబ్బా, న తే పరమత్థతో భావనాయ పహాతబ్బా. యే పన తే సేక్ఖసన్తానే, న తేసం పచ్చయభూతా దస్సనేన పహాతబ్బా అత్థీతి ఏవమ్పి దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయోతి న వుత్తాతి వేదితబ్బం. యది దస్సనేనపహాతబ్బపచ్చయా కిలేసా దస్సనపక్ఖికా, తప్పచ్చయం ఉద్ధచ్చసహగతం దస్సనేన పహాతబ్బం సియాతి కథం తస్స ఏకన్తభావనాయ పహాతబ్బతా వుత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బపచ్చయస్సా’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా సరాగవీతరాగసన్తానేసు సహాయవేకల్లేన కమ్మస్స విపాకావిపాకధమ్మతా వియ పుథుజ్జనసేక్ఖసన్తానేసు ఉద్ధచ్చసహగతస్స వుత్తనయేన సవిపాకావిపాకతా సిద్ధా, తస్మా. తస్సాతి ఉద్ధచ్చసహగతస్స. తాదిసస్సేవాతి ఉద్ధచ్చసహగతభావేన ఏకసభావస్స.

ఏత్థ చ యం ‘‘న భావనాయ పహాతబ్బమ్పి అత్థి ఉద్ధచ్చసహగత’’న్తిఆది అమతగ్గపథే వుత్తం, తం అకారణం, కస్మా? తస్స ఏకన్తేన భావనాయ పహాతబ్బత్తా. యథాహ ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా? ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి (ధ. స. ౧౫౮౩). యది హి ఉద్ధచ్చసహగతం న భావనాయ పహాతబ్బమ్పి అభవిస్స, యథా అతీతారమ్మణత్తికే ‘‘నియోగా అనాగతారమ్మణా నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘కామావచరకుసలస్స విపాకతో దస చిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా పున విభజిత్వా వుత్తం, ఏవమిధాపి ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా? నియోగా భావనాయ పహాతబ్బా నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో సియా భావనాయ పహాతబ్బో, సియా న వత్తబ్బో ‘దస్సనేన పహాతబ్బో’తిపి ‘భావనాయ పహాతబ్బో’తిపీ’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న చ తథా వుత్తం. యా చ తమత్థం పటిపాదేన్తేన ‘‘యది వుచ్చేయ్యు’’న్తిఆదినా యుత్తి వుత్తా, సాపి అయుత్తి. కస్మా? దస్సనేన పహాతబ్బారమ్మణానం రాగదిట్ఠివిచికిచ్ఛుద్ధచ్చానం దస్సనేన పహాతబ్బభావస్సేవ ఇచ్ఛితత్తా.

యఞ్చ ‘‘ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదో వుత్తోతి దస్సేతుం అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ఉద్ధచ్చస్స అనుద్ధరణం కారణభావేన వుత్తం, తమ్పి అకారణం అఞ్ఞథాపి సావసేసపాఠదస్సనతో. తథా హి ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స, అనాగతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౨) ఏతేసం విభఙ్గే చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్వా ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్సా’’తి ఇమస్స విభఙ్గే లబ్భమానమ్పి చేతోపరియఞాణగ్గహణం న కతం.

సహాయభావో చ దస్సనేన పహాతబ్బానం భావనాయ పహాతబ్బస్స విపాకదానం పతి విచారేతబ్బో. కిం అవిజ్జాది వియ దానాదీనం ఉప్పత్తియా ఏవ వికుప్పాదనసమత్థతాపాదనేన దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బానం సహకారికారణం హోన్తి, ఉదాహు కిలేసో వియ కమ్మస్స పటిసన్ధిదానే సతీతి, కిఞ్చేత్థ – యది పురిమనయో, సోతాపన్నాదిసేక్ఖసన్తానే భావనాయ పహాతబ్బస్స కిరియభావో ఆపజ్జతి, సహాయవేకల్లేన అవిపాకసభావతాయ ఆపాదితత్తా ఖీణతణ్హావిజ్జామానే సన్తానే దానాది వియ. అథ దుతియో, భావనాయ పహాతబ్బాభిమతస్సాపి దస్సనేన పహాతబ్బభావో ఆపజ్జతి, పటిసన్ధిదానే సతి అపాయగమనీయసభావానతివత్తనతో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ, తస్మా పాళియా అట్ఠకథాయ చ అవిరుజ్ఝనవసేనేత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

సాతి ఉద్ధచ్చచేతనా. విఞ్ఞాణపచ్చయభావేతి సమ్పుణ్ణవిపాకవిఞ్ఞాణపచ్చయభావే. కారణం దస్సేన్తోతి అవికలఫలుప్పాదనాధికారే తదభావతో యదిపి ఉద్ధచ్చచేతనా విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావే అపనేతబ్బా, అవిజ్జాయ పన పచ్చయుప్పన్నభావే గహేతబ్బాతి ఇమం కారణం దస్సేన్తో. సబ్బాపీతి వీసతిపి. తేనాహ ‘‘ఏకవీసతీతి వత్తబ్బ’’న్తి. తన్తి యేన కారణేన సఙ్ఖారగ్గహణేన అభిఞ్ఞాచేతనాయ అగ్గహణం, తం కారణం. ఇతరావచనస్సాపీతి ఉద్ధచ్చచేతనావచనస్సాపి. కిం పన తం? విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావాభావో ఏవ. భేదాభావాతి కాయవచీసఙ్ఖారవసేన విభాగాభావతో. సంయోగోతి తికన్తరపదవసేన సంయోజనం, తథా సఙ్గహోతి అత్థో.

సుఖసఞ్ఞాయ గహణం అస్సాదనన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘సుఖసఞ్ఞాయ…పే… దస్సేతీ’’తి. ‘‘సుఖసఞ్ఞాయా’’తి చ ఇదం కరణత్థే కరణవచనం. విపల్లాసో హి దుక్ఖే సుఖసఞ్ఞా. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞాణేనా’’తి వుత్తం, తం హేతుమ్హి కరణవచనం విపల్లాసస్సాదనానం అవిజ్జాయ హేతుభావదస్సనతో. ‘‘రథో సేతపరిక్ఖారో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౪) పరివారత్థోపి పరిక్ఖారసద్దో హోతీతి వుత్తం ‘‘తణ్హాయ పరివారే’’తి. తణ్హాపరివారేతి చ తణ్హాయ కిచ్చసాధనేన సఙ్ఖారానం సహకారికారణభావం సన్ధాయ వుత్తం. పరిక్ఖారట్ఠో సఙ్ఖారట్ఠో వియ భూసనట్ఠో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఖతే అలఙ్కతే’’తి ఆహ. పరిక్ఖరోతి యథా ఫలదానసమత్థా హోన్తి, తథా సఙ్ఖరోతి. అమరణత్థాతి అమతత్థా, నిబ్బానత్థాతి అత్థో. దుక్కరకిరియాతి పఞ్చాతపతప్పనాదిదుక్కరచరియా. దేవభావాయ తపో దేవభావత్థం తపో. మారేతీతి మరో హేతుఅత్థం అన్తోనీతం కత్వా. అమఙ్గలమ్పి మఙ్గలపరియాయేన వోహరన్తి మఙ్గలికాతి వుత్తం ‘‘దిట్ఠే అదిట్ఠసద్దో వియా’’తి యథా ‘‘అసివే సివా’’తి.

పపాతం పతనదుక్ఖసదిసన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘జాతిఆదిపపాతదుక్ఖ’’న్తి. ఇన్దదుద్దబ్రహ్మకూటసఞ్ఞితపబ్బతసిఖరప్పపాతో మరుపపాతో. తం పుఞ్ఞఫలం అత్థో పయోజనం ఏతస్సాతి తదత్థో.

పరిబ్బాజికాయ తరుణియా. అసవసో అసేరివిహారీ. కిలేసాసుచిపగ్ఘరణేన పణ్డితేహి జిగుచ్ఛనీయం. రాగాదిపరిళాహేన, కటుకవిపాకతాయ చ దుక్ఖం. ఆరభతి కరోతి. సభయస్సాపి పిసాచనగరస్స కామగుణసమిద్ధియా సుఖవిపల్లాసహేతుభావో వియాతి యోజనా. భిన్నజాతియేన అవోమిస్సతా నిరన్తరతా. జరాయ మరణేన చ అఞ్ఞథత్తం విపరిణామో.

‘‘న తావాహం పాపిమ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి వచనతో ‘‘తాత ఏహి, తావ ఇదం రజ్జం పటిపజ్జాహీ’’తిఆదీసు యదిపి పరిమాణనియమనకమపదపూరణమత్తాదీసుపి తావ-సద్దో దిస్సతి, ఇధ పన వక్ఖమానత్తాపేక్ఖో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘తావాతి వత్తబ్బన్తరాపేక్ఖో నిపాతో’’తి. అవిజ్జాపచ్చయా పన…పే… దస్సేతీతి పుబ్బేనాపరం అట్ఠకథాయం అవిరుజ్ఝనమాహ.

రాగాదిఅస్సాదనకాలేసూతి రాగాదీనం అస్సాదనకాలేసు. ‘‘రాగదిట్ఠిసమ్పయుత్తాయా’’తి ఏత్థ రాగసమ్పయుత్తాయ తావ అవిజ్జాయ యోజనా హోతు రాగస్స అస్సాదనభావతో, దిట్ఠిసమ్పయుత్తాయ పన కథన్తి ఆహ ‘‘తదవిప్పయుత్తా చ దిట్ఠీ…పే… వేదితబ్బా’’తి. తంసమ్పయుత్తసఙ్ఖారస్సాతి రాగాదిసమ్పయుత్తసఙ్ఖారస్స. అవిజ్జారమ్మణాదితన్తి అవిజ్జాయ ఆరమ్మణాదితం. ఆది-సద్దేన ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపకతూపనిస్సయే, అనన్తరాదికే చ పచ్చయే సఙ్గణ్హాతి. అనవిజ్జారమ్మణస్సాతి న అవిజ్జారమ్మణస్స అవిజ్జం అనారబ్భ పవత్తస్స. ఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరాదిపచ్చయవచనేసూతి ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయవచనేసు అవుత్తస్స అనవిజ్జారమ్మణస్స, అనన్తరాదిపచ్చయవచనేసు అవుత్తస్స పఠమజవనస్స, ద్వీసుపి వుత్తస్స అవిజ్జారమ్మణస్స దుతియాదిజవనస్సాతి యోజేతబ్బం. అనన్తరపచ్చయలాభినో అనన్తరాదినా, సహజాతస్స హేతుఆదినా, అసహజాతస్స ఉపనిస్సయాదినా సఙ్ఖారస్స అవిజ్జా పచ్చయో హోతీతి అయమత్థో ‘‘యం కిఞ్చీ’’తిఆదినా దస్సితోతి వేదితబ్బం. సమతిక్కమభవపత్థనావసేనాతి అవిజ్జాసమతిక్కమత్థాయ అరూపావచరజ్ఝానాని ఉప్పాదేన్తస్స, అవిజ్జాసమ్మూళ్హత్తా అరూపభవసమ్పత్తియో పత్థేత్వా తానేవ ఝానాని నిబ్బత్తేన్తస్సాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారే వుత్తేన నయేన, వుత్తనయానుసారేనాతి అత్థో.

ఏకకారణవాదో ఆపజ్జతి యథా పకతిఇస్సరపజాపతిపురిసకాలాదివాదా. ఏకస్మింయేవ లోకస్స కారణభూతే సతి తతో సకలాయ పవత్తియా అనవసేసతో, సబ్బదా చ పవత్తితబ్బం అపేక్ఖితబ్బస్స కారణన్తరస్స అభావతో. న చేతం అత్థి కమేనేవ పవత్తియా దస్సనతో. కారణన్తరాపేక్ఖతాయ పన ఏకకారణవాదో అపహతో సియా ఏకస్స చ అనేకసభావతాభావా. యత్తకా తతో నిబ్బత్తన్తి, సబ్బేహి తేహి సమానసభావేహేవ భవితబ్బం, న విసదిసేహి, ఇతరథా తస్స ఏకభావో ఏవ న సియాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘సబ్బస్స…పే… పత్తితో చా’’తి. పారిసేసేనాతి ఏకతో ఏకం, ఏకతో అనేకం, అనేకతో ఏకన్తి ఇమేసు తీసు పకారేసు అవిజ్జమానేసు అనుపలబ్భమానేసు పారిసేసఞాయేన. అనేకతో అనేకన్తి ఏకస్మిం చతుత్థే ఏవ చ పకారే విజ్జమానే. యదిదం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తిఆదినా ఏకహేతుఫలదీపనం, తం ఏత్థ దేసనావిలాసేన, వినేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా ధమ్మానం పధానపాకటాసాధారణభావవిభావనత్థన్తి ఏకహేతుఫలదీపనం న నుపపజ్జతి ఉపపజ్జతియేవాతి దస్సేతి ‘‘యస్మా’’తిఆదినా.

యథాఫస్సన్తి సుఖవేదనీయాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సాదితంతంఫస్సానురూపన్తి వుత్తం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘సుఖవేదనీయ’’న్తిఆదిం వత్వా ‘‘వేదనావవత్థానతో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘సమానేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమానేసూతి అవిసిట్ఠేసు. ఫస్సవసేనాతి సుఖవేదనీయాదిఫస్సవసేన. విపరియాయాభావతోతి బ్యత్తయాభావతో. న హి కదాచి సుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ దుక్ఖవేదనా, దుక్ఖాదివేదనీయం వా ఫస్సం పటిచ్చ సుఖవేదనా ఉప్పజ్జతి. సుఖాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సజాదీనన్తి సుఖాదీనం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదీనఞ్చ వేదనానం. ఓళారికసుఖుమాదీతి ఆది-సద్దేన హీనపణీతాదిసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ యం ఉపాదాయ యా వేదనా ‘‘ఓళారికా, హీనా’’తి వా వుచ్చతి, న తంయేవ ఉపాదాయ తస్సా కదాచిపి సుఖుమతా పణీతతా వా అత్థీతి వుత్తం ‘‘ఓళారికసుఖుమాదిసఙ్కరాభావతో’’తి. యథావుత్తసమ్ఫస్సస్సాతి సుఖవేదనీయాదిఫస్సస్స. సుఖవేదనీయఫస్సతోయేవ సుఖవేదనా, న ఇతరఫస్సతో. సుఖవేదనీయఫస్సతో సుఖవేదనావ, న ఇతరవేదనా. తథా సేసేసుపీతి ఉభయపదనియమవసేన యథాఫస్సం వేదనావవత్థానం, యథావేదనం ఫస్సవవత్థానన్తి పదద్వయేన కారణన్తరాసమ్మిస్సతా ఫలస్స, ఫలన్తరాసమ్మిస్సతా చ కారణస్స దస్సితా పఠమపక్ఖే అసంకిణ్ణతావవత్థానన్తి కత్వా. దుతియపక్ఖే పన పచ్చయభేదభిన్నేన కారణవిసేసేన ఫలవిసేసో, ఫలవిసేసేన చ కారణవిసేసో నిచ్ఛీయతీతి అయమత్థో దస్సితో సన్నిట్ఠానం వవత్థానన్తి కత్వా. పురిమస్మిఞ్చ పక్ఖే ధమ్మానం అసఙ్కరతో వవత్థానం వుత్తం, దుతియస్మిఞ్చ యథావవత్థితభావజాననన్తి అయమేతేసం విసేసో. ఉతుఆదయోతి ఆది-సద్దేన చిత్తవిసమాచారా పిత్తవాతాదయోపి సఙ్గయ్హన్తి. ఏకస్మిం దోసే కుపితే ఇతరేపి ఖోభం గచ్ఛన్తి. సన్తేసుపి తేసు సేమ్హపటికారేన రోగవూపసమతో సేమ్హో పాకటోతి అత్థో.

‘‘భవో’’తి వుత్తానం సఙ్ఖారానం కారణస్స పకారణం, కారణమేవ వా తణ్హాతి ఆహ ‘‘తణ్హాయ సఙ్ఖారకారణభావస్స వుత్తత్తా’’తి. తస్సాపీతి తణ్హాయపి. తణ్హా హి కామాసవో భవాసవో చ. కామాసవభవాసవా కాముపాదానం, దిట్ఠాసవో ఇతరుపాదానన్తి ఆహ ‘‘చతురుపాదానభూతా కామభవదిట్ఠాసవా’’తి. తే చ ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వచనతో ఉపాదానఞ్చ, ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి వచనతో తణ్హా చ సఙ్ఖారస్స కారణన్తి పాకటా. అనస్సాదనీయేసు అనేకాదీనవవోకిణ్ణేసు సఙ్ఖారేసు అస్సాదానుపస్సనా అవిజ్జాయ వినా న హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అస్సాదానుపస్సినో…పే… దస్సితా హోతీ’’తి. ఖీణాసవస్స సఙ్ఖారాభావతోతి బ్యతిరేకేనపి అవిజ్జాయ సఙ్ఖారకారణభావం విభావేతి. ఏకన్తేన హి ఖీణాసవోవ విద్దసు. ఏతేన బాలానం ఏవ సమ్భవతో అవిజ్జాయ అసాధారణతా వుత్తాతి దస్సేతి. వత్థారమ్మణాదీని హి ఇతరేసమ్పి సాధారణాని. వత్థారమ్మణతణ్హుపాదానాదీని వియ అవిజ్జాపి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం సాధారణకారణన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘పుఞ్ఞభవాదీ’’తిఆది. తత్థ ఆది-సద్దేన అపుఞ్ఞానేఞ్జభవా గహేతబ్బా. పుఞ్ఞభవోతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారహేతుకో ఉపపత్తిభవో. ఏస నయో సేసేసు. ఏత్థ చ కిచ్చకరణట్ఠానభేదేన కిచ్చవతీ అవిజ్జా భిన్దిత్వా దస్సితా. న హి యదవత్థా అవిజ్జా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం ఉపనిస్సయో, తదవత్థా ఏవ ఇతరేసం ఉపనిస్సయోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఏత్థ చ భవాదీనవప్పటిచ్ఛాదనన్తి అత్థతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం తంతంభవసఙ్ఖాతదుక్ఖహేతుసభావానభిసమయనిమిత్తతా.

ఠానన్తి ధరమానతా అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘ఠానవిరుద్ధోతి అత్థితావిరుద్ధో’’తి. ఠానావిరుద్ధా చక్ఖురూపాదయో. ‘‘పురిమచిత్తఞ్హీ’’తిఆదినా ఠానవిరుద్ధో చ ఉదాహటోతి ఆహ ‘‘న ఇదం ఏకన్తికం సియా’’తి. ‘‘చక్ఖురూపాదయో’’తిఆదినా హి పరతో ఠానావిరుద్ధా ఉదాహరీయన్తీతి. పురిమసిప్పాదిసిక్ఖా హి పచ్ఛా పవత్తమానసిప్పాదికిరియానం సమోధానాసమ్భవా ఠానవిరోధోతి యథావుత్తమత్థం సమత్థేతుం ‘‘న చ సిప్పాదీన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తన్తి పటిసన్ధిఆదిఠానం. ఇధాతి ఠానసభావకిచ్చాదిగ్గహణే. ఆది-సద్దేన ఆరమ్మణభూమిసన్తానాదివిరుద్ధా గహేతబ్బా, తే చ అనులోమతో గోత్రభుస్స, గోత్రభుతో మగ్గస్స లిఙ్గపరివత్తనాదివసేన చ పవత్తియం వేదితబ్బా. నమనరుప్పనవిరోధా సభావవిరుద్ధో పచ్చయోతి యోజనా. తత్థ నమనరుప్పనన్తి అరూపరూపభావమేవ దస్సేతి. కమ్మం చేతనాసభావం, రూపం రుప్పనసభావన్తి సభావవిరుద్ధం. మధురమ్బిలరసాదీతి ఖీరం మధురరసం పిత్తుపసమనం మధురవిపాకసభావం, దధి అమ్బిలరసం పిత్తబ్రూహనం కటుకవిపాకసభావన్తి అతో సభావవిరోధా.

దధిఆదీనీతి దధిపలాలాని. భూతిణకస్సాతి భూతిణకనామకస్స ఓసధివిసేసస్స. అవీ నామ ఏళకా, తా పన యేభుయ్యేన రత్తలోమకా హోన్తీతి వుత్తం ‘‘రత్తా ఏళకా’’తి. విపాకానమ్పి పచ్చయభావతో, అవిపాకానమ్పి పచ్చయుప్పన్నభావతో న విపాకధమ్మవిపాకాపేక్ఖా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతాతి వుత్తం ‘‘విపాకాయేవ తే చ నా’’తి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తదవిపాకానన్తి తస్సా అవిజ్జాయ అవిపాకభూతానం. న న యుజ్జతి యుజ్జతి ఏవ పచ్చయుప్పన్నతామత్తస్స అధిప్పేతత్తా. తదవిరుద్ధానన్తి తాయ అవిజ్జాయ అవిరుద్ధానం.

పుబ్బాపరియవవత్థానన్తి కాయపవత్తిగతిజాతిఆదీనం యథారహం పుబ్బాపరభావేన పవత్తి, సా పన కేనచి అకటా అకటవిధా పటినియతసభావాతి దస్సేతుం నియతివాదినా వుత్తనిదస్సనం ఆహరన్తో ‘‘అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణీనం వియా’’తి ఆహ. దుతియవికప్పే సఙ్గతీతి అధిచ్చసముప్పాదో యాదిచ్ఛికతా, యం సన్ధాయ ‘‘యదిచ్ఛాయ పవత్తనం నివత్తనం యదిచ్ఛాయా’’తిఆది వుచ్చతి. భావోతి ధమ్మానం సభావసిద్ధితా, యం సన్ధాయ వదన్తి ‘‘కణ్టకస్స కోటితిఖిణభావం, కపిట్ఠఫలస్స వట్టభావం, మిగపక్ఖీనం వా విచిత్తవణ్ణసణ్ఠానాదితం కో అభిసఙ్ఖరోతి, కేవలం సభావసిద్ధోవాయం విసేసో’’తి. తేనాహ ‘‘సబ్బే సత్తా, సబ్బే పాణా, సబ్బే భూతా, సబ్బే జీవా అవసా అబలా అవీరియా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮). ఏతేహి వికప్పనేహీతి చుతిఆదీసు సమ్మూళ్హతాయ ‘‘సత్తో మరతీ’’తిఆదివికప్పనేహి కారణభూతేహి. అకుసలం చిత్తం కత్వాతి అయోనిసోమనసికారపరిబ్రూహనేన చిత్తం అకుసలం కత్వా.

సుత్తాదిధమ్మన్తి సుత్తగేయ్యాదిపరియత్తిధమ్మం. పరియత్తిధమ్మఞ్హి సమ్మదేవ జానన్తో పటిపత్తిధమ్మం పరిపూరేత్వా పటివేధధమ్మే పతిట్ఠహతి. తన్తి తం జాననం, నిబ్బానాభిసమయోతి అత్థో.

సఙ్ఖారపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

విఞ్ఞాణపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౭. యథావుత్తసఙ్ఖారపచ్చయాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదివుత్తప్పకారసఙ్ఖారపచ్చయా. విఞ్ఞాణాదయో వేదనాపరియోసానా ఏతరహి విపాకవట్టభూతా ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘తంకమ్మనిబ్బత్తమేవ విఞ్ఞాణం భవితుం అరహతీ’’తి. అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా ధాతుకథాపాళియా న సమేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ధాతుకథాయం పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ధాతుకథాయం వచనతో సబ్బవిఞ్ఞాణఫస్సవేదనాపరిగ్గహో కతో ధాతుకథాయన్తి యోజనా. సప్పదేసాతి సావసేసా, విపాకా ఏవాతి అధిప్పాయో. విఞ్ఞాణాదీసు హి విపాకేసుయేవ అధిప్పేతేసు యథా –

‘‘విపాకేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా పఞ్చహి ఖన్ధేహి ద్వాదసహాయతనేహి తేరసహి ధాతూహి సఙ్గహితా. కతిహి అసఙ్గహితా? న కేహిచి ఖన్ధేహి న కేహిచి ఆయతనేహి పఞ్చహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౪౭౭) –

విపాకవిప్పయుత్తానం సఙ్గహాసఙ్గహా విస్సజ్జితా, ఏవమిధాపి విస్సజ్జితబ్బం సియా. తేనాహ ‘‘విపాకా ధమ్మాతి ఇమస్స వియ విస్సజ్జనం సియా’’తి. తస్మాతి యస్మా విప్పయుత్తేన సఙ్గహితాసఙ్గహితపదనిద్దేసే నిప్పదేసావ విఞ్ఞాణఫస్సవేదనా గహితా, తస్మా. తత్థాతి ధాతుకథాయం. అభిధమ్మభాజనీయవసేనాతి ఇమస్మిం పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే అభిధమ్మభాజనీయవసేన. తేనాహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా చా’’తిఆది. తేన యథావుత్తఅత్థవణ్ణనా సుత్తన్తభాజనీయవసేన వుత్తాతి యథాదస్సితం విరోధం పరిహరతి. యది అభిధమ్మభాజనీయవసేన ధాతుకథాపాళి పవత్తా, అథ కస్మా ‘‘కామభవో పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహాయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి సఙ్గహితో. రూపభవో పఞ్చహి ఖన్ధేహి పఞ్చహాయతనేహి అట్ఠహి ధాతూహి సఙ్గహితో’’తిఆదినా (ధాతు. ౬౭-౬౮) ఉపాదిన్నక్ఖన్ధవసేన భవో విస్సజ్జితోతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘భవో పన…పే… న అభిధమ్మభాజనీయవసేన గహితో’’తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి అభిధమ్మభాజనీయవసేన అగ్గహితత్తా ఏవ. తత్థాతి ధాతుకథాయం. విపాకఞ్హేతన్తి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా యథావుత్తబాత్తింసవిధవిఞ్ఞాణం విపాకం, తస్మా తం సఙ్ఖారపచ్చయన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘విఞ్ఞాణస్స విపాకత్తా’’తిఆదిమాహ.

‘‘సోమనస్ససహగతానేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి ఇదం విచారేతబ్బం ఉపేక్ఖాసహగతకుసలాకుసలజవనానన్తరమ్పి సోమనస్ససహగతతదారమ్మణస్స ఇచ్ఛితత్తా. తథా హి అట్ఠకథాయం ‘‘చతున్నం పన దుహేతుకకుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరజవనస్స పరియోసానే అహేతుకచిత్తం తదారమ్మణభావేన పతిట్ఠాతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮ విపాకుద్ధారకథా) వత్వా ‘‘ఇట్ఠారమ్మణే పన సన్తీరణమ్పి తదారమ్మణమ్పి సోమనస్ససహగతమేవా’’తి వుత్తం. కుసలాకుసలఞ్హి అభిఇట్ఠమ్పి ఆరమ్మణం తథాభిసఙ్ఖరణేన కదాచి న మజ్ఝత్తం కత్వా న పవత్తతి, విపాకం పన యథాసభావతోవ ఆరమ్మణరసం అనుభవతి. తేనాహ ‘‘న సక్కా విపాకం వఞ్చేతు’’న్తి. కిరియజవనానం పన విసయాభిసఙ్ఖరణస్స బలవభావతో తదనన్తరానం తదారమ్మణానం యథావిసయం వేదనావసేన తదనుగుణతా ఇచ్ఛితా. యే పన కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణం న ఇచ్ఛన్తి, తేసం వత్తబ్బమేవ నత్థి. యం పన ‘‘జవనేన తదారమ్మణం నియమేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం కుసలం సన్ధాయ వుత్తన్తి చ వుత్తం. తస్మా యథావుత్తో విచారేతబ్బో. తిహేతుకజవనావసానే చ దుహేతుకజవనావసానే చాతి సముచ్చయత్థో చ-సద్దో. కేచి పన విభాగం అకత్వా ‘‘కుసలజవనావసానేపి అహేతుకతదారమ్మణం హోతీతి ‘యేభుయ్యేనా’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి. లోభచిత్తస్స వా సత్తానం బహులం ఉప్పజ్జనతో ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం. ‘‘సకిం వా’’తి వచనసిలిట్ఠతావసేన వుత్తం యథా ‘‘అట్ఠ వా దస వా’’తి దస్సేతుం ‘‘దిరత్తతిరత్తాదీసు వియ వేదితబ్బ’’న్తి ఆహ. వా-సద్దస్స అభావాతి సుయ్యమానస్స వా-సద్దస్స అభావేన వుత్తం. అత్థతో పన తత్థాపి వా-సద్దో లబ్భతేవ. తిరత్తం పన వాసాదికే లబ్భమానే దిరత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దిరత్తగ్గహణం విసుం న యోజేతీతి అధిప్పాయేన ‘‘వచనసిలిట్ఠతామత్తేనా’’తి వుత్తం. కేవలం ‘‘తిరత్త’’న్తి వుత్తే అఞ్ఞత్థ వాసాదినా అన్తరితమ్పి తిరత్తం గణ్హేయ్య, దిరత్తవిసిట్ఠం పన తిరత్తం వుచ్చమానం తేన అనన్తరితమేవ తిరత్తం దీపేతీతి ఆహ ‘‘నిరన్తరతిరత్తదస్సనత్థం వా’’తి. బలవరూపాదికే ఆరమ్మణేతి అతిమహతి రూపాదిఆరమ్మణే. ‘‘అధిప్పాయో’’తి ఏతేన ఏకచిత్తక్ఖణాయుకేపి విసయే కదాచి తదారమ్మణం ఉప్పజ్జేయ్యాతి ‘‘సకిం ఏవా’’తిఆదినా వుత్తమత్థం ఉల్లిఙ్గేతి. ‘‘సబ్బద్వారేసు తదారమ్మణే ద్వే ఏవ చిత్తవారా ఆగతా’’తి వుత్తత్తా అయమ్పి అత్థో విచారేత్వా గహేతబ్బో. అనురూపాయ పటిసన్ధియాతి అత్తనో అత్తనో అనుచ్ఛవికేన పటిసన్ధానకిచ్చేన.

‘‘కతి పటిసన్ధియో, కతి పటిసన్ధిచిత్తానీ’’తిఆదినా పటిసన్ధివిచారో పరతో విత్థారతో కథీయతీతి ఆహ ‘‘పటిసన్ధికథా మహావిసయాతి కత్వా పవత్తిమేవ తావ దస్సేన్తో’’తి. అహేతుకద్వయాదీనన్తి ఆది-సద్దేన మహావిపాకమహగ్గతవిపాకే సఙ్గణ్హాతి. ద్వారనియమానియమావచనన్తి ద్వారస్స నియతానియతావచనం, నియతద్వారం అనియతద్వారన్తి వా అవచనన్తి అత్థో. అనుప్పత్తితోతి న ఉప్పజ్జనతో. యదిపి ‘‘అనురూపాయ పటిసన్ధియా’’తి పటిసన్ధిపి హేట్ఠా గహితా, ‘‘పవత్తియం పనా’’తి అధికతత్తా పన పవత్తియేవ పచ్చామట్ఠా. పచ్చయుప్పన్నభావేన పఠముద్దిట్ఠాని సబ్బానిపి లోకియవిపాకచిత్తాని అన్వాదేసం అరహన్తీతి ఆహ ‘‘తత్రస్సాతి పవత్తియం బాత్తింసవిధస్సా’’తి.

యథా కామావచరపటిసన్ధివిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతస్స బీజస్స అభావేపి రూపభవే చక్ఖుసోతిన్ద్రియపవత్తిఆనుభావతో చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణానం సమ్భవో, ఏవం తేనేవ కారణేన సమ్పటిచ్ఛనాదీనమ్పి తత్థ సమ్భవోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇన్ద్రియపవత్తిఆనుభావతో ఏవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖుసోతద్వారభేదేనాతి చక్ఖుసోతద్వారవిసేసేన భవితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. తస్సాతి చక్ఖుసోతద్వారస్స. ద్వారవన్తాపేక్ఖో ద్వారభావోతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణవీథిభేదాయత్తత్తా’’తి. తస్మిఞ్చ సతీతి తస్మిం ద్వారభేదే వీథిభేదే చ సతి. భావోతి ఉప్పత్తి. జనకం అనుబన్ధతి నామాతి తంసదిసే తబ్బోహారం కత్వా వుత్తం.

ఇదం పన వత్వాతి రూపారూపావచరధమ్మే ఆరబ్భ తదారమ్మణానుప్పత్తిం వత్వా. భావనాయాతి అకుసలభావనాయ సంకిలేసవడ్ఢనేన, సంకిలిట్ఠసమాధానేనాతి అత్థో. తథా హి లోభదోససహగతచిత్తుప్పాదేపి సమాధి ‘‘అవట్ఠితి అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧) నిద్దిట్ఠో. అవత్థుభావదస్సనత్థన్తి అట్ఠానభావదస్సనత్థం, అనారమ్మణభావదస్సనత్థన్తి అత్థో.

‘‘కేన కత్థా’’తి పదస్స ‘‘కేన చిత్తేన కస్మిం భవే’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘ఏకూనవీసతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేన తేన చిత్తేనాతి తేన తేన అహేతుకద్వయాదిచిత్తేన సద్ధిం పవత్తమానా పటిసన్ధిక్ఖణే రూపారూపధమ్మా ఏకూనవీసతి పటిసన్ధియోతి యోజనా. తేన తేన చిత్తేన సహజాతాదిపచ్చయతాయ హేతుభూతేన, కరణభూతేన వా. తత్థ తత్థ భవే.

అనుస్సరణత్థో బ్యాపారో అనుస్సరణబ్యాపారో. కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయ వదతి. తీసు జవనవారేసు…పే… భవితబ్బన్తి కమ్మాదిఉపట్ఠానస్స పరతో తీహి జవనవారేహి పవత్తితబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘అనేక…పే… అభిప్పలమ్బనఞ్చ హోతీ’’తి. తస్మాతి యస్మా ఏకజవనవారస్సేవ కమ్మాదిఉపట్ఠానేన మరణం న సమ్భవతి, తస్మా. ఫోట్ఠబ్బస్సాతి పహారఫోట్ఠబ్బస్స. భవఙ్గచిత్తే వత్తమానే, అన్తరన్తరా పఞ్చద్వారవీథియా వా వత్తమానాయ ఫోట్ఠబ్బసమాయోగే పఠమం కాయద్వారావజ్జనుప్పత్తి యుత్తా, తథాపి కిస్మిఞ్చి చిన్తియమానే తమేవారబ్భ ఏకస్మిం జవనవారే పవత్తే పచ్ఛా కాయద్వారావజ్జనుప్పత్తి సియా చిత్తస్స లహుపరివత్తిభావతోతి కేచివాదస్స అధిప్పాయో. యథా నిద్దాయన్తస్స ఫోట్ఠబ్బసమాయోగేన పబుజ్ఝనకాలే మనోద్వారావజ్జనమేవ ఆవట్టేతి, న కాయద్వారావజ్జనం. ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న పటిబుజ్ఝతీ’’తి (విభ. ౭౫౧) హి వుత్తం. ఏవంసమ్పదం వా ఏతం దట్ఠబ్బం. లహుకపచ్చుపట్ఠానన్తి లహుఉపట్ఠానం. మనోద్వారస్స విసయో కమ్మాదికో. లహుకతాతి లహుపట్ఠానతా. రూపానన్తి చక్ఖాదిరూపధమ్మానం. విసయభావేపీతి రూపాయతనాదివిసయసబ్భావేపి. యేసం విసయో అత్థీతి యేసం నిప్పరియాయేన విసయో అత్థి. తందస్సనత్థమేవాతి తేసం సారమ్మణానంయేవ దస్సనత్థం. తేనాతి తస్మా.

‘‘భూమిచిత్తుప్పాదాదివసేనా’’తి ఇదం కమ్మం సన్ధాయ వుత్తం, కమ్మనిమిత్తస్సపి వసేన లబ్భతేవ తస్స ఛళారమ్మణభావతో. గతినిమిత్తస్స పన పభేదో నీలాదికోయేవ.

అనుపచ్ఛిన్నేసు మగ్గేన అప్పహీనేసు. తఞ్చ కమ్మాదిం. భవన్తరనిన్నాదితా చిత్తసన్తానస్స భవపత్థనాయ తథాభిసఙ్ఖతత్తా. యస్మిఞ్హి చిత్తసన్తానే పుఞ్ఞాదిచేతనాయ వియ భవపత్థనాయ పరిభావనా అనుపచ్ఛిన్నా, తత్థేవ భవన్తరపరియాపన్నచిత్తుప్పత్తి. తం పన చిత్తం తథా ఉప్పజ్జమానం తాయ వినామితం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘అనుపచ్ఛిన్నకిలేసబలవినామిత’’న్తి. సబ్బత్థాతి సుగతిదుగ్గతీసు. ఇతరాయాతి సుగతిపటిసన్ధినిన్నాయ చుతియా. ‘‘నిచ్ఛినన్తీ’’తి వుత్తస్స నిచ్ఛయస్స నిబన్ధనం ఆగమం దస్సేన్తో ‘‘నిమిత్తస్సాదగధితం వా’’తిఆదిమాహ.

అకుసలే హి దుగ్గతూపనిస్సయే నియమితే కుసలం సుగతూపనిస్సయోతి నియమితమేవ హోతీతి.

అనిట్ఠం ఆరమ్మణం ఆహ యతో దుగ్గతిపటిసన్ధి దస్సీయతీతి అధిప్పాయో. యది ఏవం ‘‘రాగాదిహేతుభూత’’న్తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తమ్పి హి…పే… హోతీ’’తి. తమ్పీతి అనిట్ఠారమ్మణమ్పి. యస్మా పన హీనం ఆరమ్మణన్తి ఆరమ్మణభూతకమ్మనిమిత్తం అధిప్పేతం, తస్మా ‘‘అకుసలవిపాకజనకకమ్మసహజాతానం వా’’తిఆది వుత్తం. కమ్మనిమిత్తభూతఞ్హి ఆరమ్మణం యం విపాకస్స జనకం కమ్మం, తేన సహజాతానం, తస్స కమ్మస్స సదిసాసన్నజవనసహజాతానఞ్చ రాగాదీనం ఆరమ్మణపచ్చయసఙ్ఖాతో హేతు హోతి, సో ఏవ చస్స హీనభావోతి దస్సేతుం ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. కమ్మవసేన అనిట్ఠన్తి హీనస్స అకుసలకమ్మస్స ఆరమ్మణతో ఆరమ్మణతావసేన హీనన్తి కత్వా అనిట్ఠం, సభావేన ఇట్ఠమ్పీతి అధిప్పాయో. ‘‘అఞ్ఞథా చా’’తిఆదినా కమ్మనిమిత్తారమ్మణస్స అకుసలవిపాకస్స న సమ్భవోతి దస్సేతి. ఆసన్నకతకమ్మారమ్మణసన్తతియన్తి ఆసన్నకతస్స కమ్మస్స ఆరమ్మణసన్తానే. తంసదిసన్తి యథావుత్తకమ్మారమ్మణసదిసం. పటిసన్ధిఆరమ్మణూపట్ఠాపకన్తి పటిసన్ధియా ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠాపకం. చుతిఆసన్నజవనానం పటిసన్ధిజనకత్తే అయమత్థో లబ్భేయ్యాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘న చ పటిసన్ధియా’’తిఆది. తంసమానవీథియన్తి తాయ పటిసన్ధియా ఏకవీథియం. న అస్సాదితానీతి అస్సాదనభూతాయ తణ్హాయ న ఆమట్ఠాని.

సమత్తాతి పరిపుణ్ణా, పరియత్తా వా. ‘‘మరణకాలే…పే… సమాదిన్నా’’తి వచనతో యథావుత్తచుతిఆసన్నజవనానం పటిసన్ధిదానం సిద్ధన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న చ దుబ్బలేహీ’’తిఆది. ‘‘వక్ఖతి చా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం ఉపచయేన పాకటతరం కరోతి. ఞాణవత్థువిభఙ్గవణ్ణనాయఞ్హి ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీ’’తి పదానం అత్థం వివరన్తో వక్ఖతి ‘‘సబ్బమ్పి…పే… పటిక్ఖిత్తానీ’’తి. తత్థ పటివిజాననాదీతి ఆది-సద్దేన ఇరియాపథకప్పనకాయవచీకమ్ముపట్ఠాపనకుసలాకుసలధమ్మసమాదానసమాపజ్జనవుట్ఠానాని సఙ్గణ్హాతి. ఉపపజ్జనసుపినదస్సనాదీనం మనోద్వారికచిత్తేనేవ పవత్తి పాకటాతి తాని బహి కరోన్తో ‘‘చవనపరియోసానం కిచ్చ’’న్తి ఆహ. సహజవనకానీతి జవనసహితాని, పఞ్చద్వారికజవనేహి సద్ధిన్తి అత్థో.

తత్థాతి ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీ’’తి పాళివణ్ణనాయం. న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీతి ఏత్థ న సబ్బే రూపాదిధమ్మా ధమ్మగ్గహణేన గహితాతి యథాధిప్పేతధమ్మదస్సనత్థం ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి (ధ. ప. ౧-౨) ఏవం వుత్తం ఏకమ్పి కుసలం వా అకుసలం వా న పటివిజానాతీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి దస్సేత్వా తస్స అత్థం వివరన్తో ‘‘యేస’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యేసం కుసలాకుసలధమ్మానం పటివిభావనప్పవత్తియా సిద్ధా విపాకధమ్మతా యోనిసోమనసికారఅయోనిసోమనసికారసముట్ఠానా, యాయ సుఖం వా దుక్ఖం వా తంసన్తానే అన్వేతి అనుగచ్ఛతి, పఞ్చవిఞ్ఞాణానం సా విపాకధమ్మతా పటిక్ఖిత్తా పటిసేధితాతి. తాదిసమేవాతి కుసలాకుసలధమ్మపటివిజాననసదిసమేవ. యది పఞ్చద్వారే యథావుత్తకిచ్చస్స కరణే సహజవనకాని వీథిచిత్తాని పటిక్ఖిత్తాని, కథం తత్థ చవనుపపజ్జనాని సమ్భవన్తీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తదారమ్మణానన్తరం పనా’’తిఆది. నిప్పరియాయేన మనోద్వారికభావో మనోద్వారావజ్జనుప్పత్తిపుబ్బకోతి తదభావేనాహ ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేనా’’తి. అవసేసేకచిత్తక్ఖణాయుకే రూపాదిమ్హీతి యోజనా.

ఉపచారో వియ దట్ఠబ్బా సమానారమ్మణత్తా, ఉపపత్తినిమిత్తత్తా చ. కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయ వదతి. మహగ్గతావసానం వదన్తీతి యథాపచ్చయం మహగ్గతసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితస్స సా వీథి ఉప్పజ్జతి, తతో చుతిచిత్తం హోతీతి వదన్తి. అతీతారమ్మణా ఏకాదసవిధాతి నవ కామావచరసుగతిచుతియో, ద్వే విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఆరుప్పచుతియోతి ఏవం అతీతారమ్మణా ఏకాదసవిధా సుగతిచుతియో. పఞ్చ రూపావచరా, వుత్తావసేసా ద్వే అరూపావచరాతి నవత్తబ్బారమ్మణా సత్తవిధా చుతియో. దుగ్గతిచుతి పన పరతో వుచ్చతీతి ఇధ న గహితా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘దుగ్గతిచుతియా పన…పే… న దస్సితా’’తి.

ఏవమాదికేతి ఆది-సద్దేన ‘‘సుద్ధాయ వా జవనవీథియా’’తిఆదివచనం సఙ్గణ్హాతి. తథా హి వుత్తం ‘‘సుద్ధాయ వాతి మహగ్గతకమ్మనిమిత్తారమ్మణాయ జవనవీథియా’’తి. ‘‘విఞ్ఞాయతీ’’తి ఇమినా యదిపి ‘‘పథవీకసిణాదీ’’తిఆదిసద్దేన అరూపావచరజ్ఝానారమ్మణస్సాపి సఙ్గహో సమ్భవతి, ‘‘చక్ఖుసోతానం వా’’తి పన ద్వారద్వయస్సేవ వసేన వికప్పన్తరకరణం యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స ఞాపకన్తి దస్సేతి. ఞాపకఞ్చ నామ అగతికా గతీతి యథావుత్తం ఞాపకం అసమ్భావేన్తో ‘‘అథాపీ’’తిఆదిమాహ. యో యత్థ సమ్భవతి, తస్స యోజనా యథాసమ్భవయోజనా, తాయ. అయమ్పి పటిసన్ధీతి ఆరుప్పచుతియా అనన్తరం పటిసన్ధిం వదతి. తత్థేవాతి ‘‘పథవీకసిణాదికం వా నిమిత్త’’న్తి వుత్తే పఠమే వికప్పే ఏవ. హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా పటిసన్ధి నత్థీతి యోజనా. తేనాతి తస్మా. తతోతి చతుత్థారుప్పచుతితో. తత్థేవాతి చతుత్థారుప్పే ఏవ. అతీతారమ్మణా పటిసన్ధి, తతో చతుత్థారుప్పచుతితో కామావచరే అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధి. ఇతరాహీతి ఆరుప్పచుతీహి. దుతియా ఆరుప్పపటిసన్ధి అతీతారమ్మణా, ఇతరా నవత్తబ్బారమ్మణాతి ఆహ ‘‘యథాసమ్భవ’’న్తి. అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా చ కామావచరపటిసన్ధీతి ఏత్థాపి ఇతరాహీతి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థ చ ‘‘యోజేతబ్బా’’తి సమ్బన్ధితబ్బం. ఇమస్స విసేసస్సాతి ‘‘తేనా’’తిఆదినా యథావుత్తస్స విసేసస్స. విసుం ఉద్ధరణం కతం అధికవచనమఞ్ఞమత్థం బోధేతీతి.

ఆరమ్మణవసేన ఏకవిధాయాతి అతీతారమ్మణతావసేన ఏకవిధాయ. దువిధాతి అతీతారమ్మణా, పచ్చుప్పన్నారమ్మణా చాతి ద్విప్పకారా. దుగ్గతిచుతియా ఆరమ్మణవసేన ‘‘ఏకవిధాయా’’తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణతాయ ద్విప్పకారా కామావచరపటిసన్ధి, నవత్తబ్బారమ్మణతాయ ఏకప్పకారా రూపావచరపటిసన్ధి, నవత్తబ్బాతీతారమ్మణతాయ ద్విప్పకారా ఆరుప్పపటిసన్ధీతి ఆహ ‘‘ద్విఏకద్విప్పకారానం కామరూపారుప్పానం వసేనా’’తి. ‘‘తథేవా’’తి ఇమినా ‘‘ద్విఏకద్విప్పకారానం కామరూపారుప్పానం వసేనా’’తి పదద్వయం ఆకడ్ఢతి. దువిధాయాతి నవత్తబ్బాతీతారమ్మణతావసేన దువిధాయ. పచ్చేకన్తి విసుం విసుం. ద్విన్నం ద్విన్నం కామారుప్పానన్తి ఏత్థాయం యోజనా – నవత్తబ్బారమ్మణాయ ఆరుప్పచుతియా అనన్తరా అతీతారమ్మణా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా చ ద్వే కామపటిసన్ధీ, నవత్తబ్బారమ్మణా అతీతారమ్మణా చ ద్వే ఆరుప్పపటిసన్ధీ, తథా అతీతారమ్మణాయపీతి ఇమాసం వసేన అట్ఠవిధా.

‘‘ద్విద్వీ’’తి గాథాయ వుత్తమేవత్థం సుఖగ్గహణత్థం సఙ్గహేత్వా దస్సేతి. యదిపి ‘‘కమ్మస్స కతత్తా’’తిఆదినాపి కమ్మస్స విపాకానం ఉపనిస్సయపచ్చయభావో గహితోయేవ హోతి, ‘‘కుసలాకుసలం కమ్మ’’న్తిఆదినా పన విసుం ఉపనిస్సయపచ్చయభావో దస్సీయతీతి ‘‘కామావచరస్స…పే… ఆదినా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో దస్సితప్పకారో’’తి ఆహ.

ఆదినా విమిస్సవిఞ్ఞాణేనాతి ఏకస్స భవస్స ఆదిభూతేన రూపవిమిస్సేన పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన. అఞ్ఞత్థాతి సంసేదజఓపపాతికయోనియం. అవచనం పటిక్ఖేపం మఞ్ఞమానో ‘‘గన్ధరసాహారానం పటిక్ఖిత్తత్తా’’తి వత్వా సబ్బేన సబ్బం రూపభవే తే నత్థీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘చక్ఖుసోతవత్థుసత్తకజీవితఛక్కభావేపీ’’తి. పాళియన్తి ధమ్మహదయవిభఙ్గపాళియం. పఞ్చాయతనానీతి చక్ఖుసోతమనరూపధమ్మాయతనాని. పఞ్చ ధాతుయోతి తా ఏవ పఞ్చ ధాతుయో. వుత్తఞ్హి – ‘‘రూపధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కతమాని పఞ్చాయతనాని పాతుభవన్తి? చక్ఖాయతనం రూపాయతనం సోతాయతనం మనాయతనం ధమ్మాయతనం. ఇమాని పఞ్చాయతనాని పాతుభవన్తి. కతమా పఞ్చ ధాతుయో పాతుభవన్తి? చక్ఖుధాతు…పే… ధమ్మధాతు. ఇమా పఞ్చ ధాతుయో పాతుభవన్తీ’’తి (విభ. ౧౦౧౬). ఛ ఆయతనాని సద్దాయతనేన సద్ధిం తానియేవ. నవ ధాతుయోతి చక్ఖురూపచక్ఖువిఞ్ఞాణసోతసద్దసోతవిఞ్ఞాణమనోధమ్మమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో. సబ్బసఙ్గహవసేనాతి అనవసేసపరిగ్గహవసేన. తత్థాతి రూపధాతుయం. ‘‘కథావత్థుమ్హి చా’’తిఆదినా న కేవలం ధమ్మహదయవిభఙ్గపాళియంయేవ, అథ ఖో పకరణన్తరేపి గన్ధాదయో పటిక్ఖిత్తాతి దస్సేతి. తత్థ ఘానాయతనాదీనం వియాతి సదిసూదాహరణదస్సనం. యథా ఘానాయతనాదీనం తత్థ రూపభవే భావో అత్థి, తా పటిక్ఖిత్తా, ఏవం గన్ధాయతనాదీనఞ్చాతి. అత్థి తత్థ ఘానాయతనన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. యఞ్హి తత్థ ఆయతనం నత్థి, తస్స వసేనాయం చోదనా. తతో పరవాదీ యం తత్థ అజ్ఝత్తికానం తిణ్ణం ఆయతనానం ఘానాదికం సణ్ఠాననిమిత్తం, తదేవ ఆయతనన్తి లద్ధియా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిజానాతి. బాహిరానం గన్ధాయతనాదీనం వసేన పుట్ఠో యస్మా ఘానప్పసాదాదయో తత్థ న ఇచ్ఛతి, తస్మా తేసం గోచరం పటిసేధేన్తో ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’తి పటిక్ఖిపతి. ఆది-సద్దేన ‘‘అత్థి తత్థ జివ్హాయతనన్తి? ఆమన్తా. అత్థి తత్థ రసాయతనన్తి? న హేవం వత్తబ్బే’’తిఆదినయప్పవత్తానం అనులోమపటిలోమసంసన్దనపఞ్హాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అఫోట్ఠబ్బాయతనానన్తి ఫోట్ఠబ్బాయతనభావరహితానం, అఫోట్ఠబ్బసభావానన్తి అత్థో.

ఇదాని అనాయతనసభావే గన్ధరసే పటిజానిత్వాపి దోసం వదన్తో ‘‘యది చా’’తిఆదిమాహ. అవచనే నత్థి కారణం యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే, తేసం వా నిసత్తనిజ్జీవసభావత్తాతి అధిప్పాయో. యథా చ ధాతుభావో, ఏవం ధమ్మభావో చ తేసం ఏకన్తికో, తథా ఆయతనభావో చాతి సబ్బథాపి తత్థ విజ్జమానానం గన్ధరసానం ఆయతనేసు అవచనే కారణం నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మభావో చా’’తిఆదిమాహ. అఞ్ఞస్స పరమత్థస్స అభావా. కోచి ఆయతనసభావోతి ధమ్మాయతనమేవ సన్ధాయ వదతి. తేన యది రూపభవే గన్ధరసా విజ్జన్తి, యథావుత్తకారణతో గన్ధరసాయతనభావేన అవుచ్చమానాపి ధమ్మాయతనభావేన వత్తబ్బా సియుం, న చ వుత్తా. తస్మా నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం ‘‘నత్థేవ రూపభవే గన్ధరసా’’తి దస్సేతి. కిఞ్చ రూపధాతుయం గన్ధరసభావేన అవుత్తానం, కామధాతుయం వుత్తానం తేసం కిం గన్ధరసభావతో అఞ్ఞేన సభావేన రూపధాతుయం అత్థిభావో, ఉదాహు గన్ధరసభావేన. యది పురిమో పక్ఖో ధమ్మాయతనే తేసం సఙ్గహో సియా అనాయతనసభావస్స సభావధమ్మస్స అభావా, అథ దుతియో తేనేవ కారణేన నేసం గన్ధరసాయతనభావో సిద్ధోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యది చా’’తిఆదిమాహ. తస్మాతి యస్మా గన్ధరసా ధమ్మహదయవిభఙ్గే న వుత్తా, కథావత్థుమ్హి చ తేసం భావో పటిక్ఖిత్తో, ఫుసితుం అసక్కుణేయ్యా పథవీఆదయో వియ ఘాయితుం సాయితుఞ్చ అసక్కుణేయ్యా తే నత్థి, ధాతుసద్దేన చ తే గహితా, ధమ్మభావో చ తేసం ఏకన్తికో, తస్మిఞ్చ సతి సిద్ధో ఆయతనభావో, తస్మా. తథాతి పాళియం అవుత్తధమ్మే హాపేత్వా చక్ఖుసత్తకాదివసేన. ఏవన్తి చక్ఖుసత్తకాదివసేన రూపగణనాయ కరియమానాయ. ధమ్మతాతి పాళిధమ్మో, రూపభవే వా పవత్తనకరూపధమ్మతా. ‘‘న విలోమితా’’తి ఇమినా యథాపటిఞ్ఞాతం ధమ్మం దీపితం ఉల్లిఙ్గేతి.

ఏత్థ చ రూపావచరసత్తానం ఘానజివ్హాయతనాభావతో విజ్జమానాపి గన్ధరసా ఆయతనకిచ్చం న కరోన్తీతి తే అనామసిత్వా పాళియం ‘‘పఞ్చాయతనాని పాతుభవన్తి, ఛ ఆయతనానీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తయో ఆహారా’’తి చ అజ్ఝోహరితబ్బస్స ఆహారస్స అభావేన ఓజట్ఠమకరూపసముట్ఠాపనసఙ్ఖాతస్స ఆహారకిచ్చస్స అకరణతో, న సబ్బేన సబ్బం గన్ధరసానం ఓజాయ చ అభావతో. ఇతి విసయినో కిచ్చస్స చ అభావేన విసయో, కిచ్చవా చ ధమ్మో న వుత్తో. యస్మిఞ్హి భవే విసయీ నత్థి, తస్మిం తంహేతుకో నిప్పరియాయేన విసయస్స ఆయతనభావో నత్థీతి విజ్జమానస్సాపి అవచనం, యథా రూపభవే పథవీతేజోవాయోధాతూనం ఫోట్ఠబ్బాయతనభావేన. యస్స పన యత్థ వచనం, తస్స తత్థ విసయీసబ్భావహేతుకో నిప్పరియాయేన ఆయతనభావో వుత్తో దిట్ఠో యథా తత్థేవ రూపాయతనస్స. యది విసయీసబ్భావహేతుకో విసయస్స నిప్పరియాయేన ఆయతనభావో, కథం అసఞ్ఞసత్తానం దేవానం ద్వే ఆయతనాని పాతుభవన్తీతి. అసఞ్ఞసత్తానఞ్హి చక్ఖాయతనం నత్థి, అచక్ఖాయతనభావేన చ నేసం రూపాయతనం అఞ్ఞేసం అవిసయోతి? నాయం విరోధో. యేన అధిప్పాయేన రూపధాతుయం సఞ్ఞీనం గన్ధాయతనాదీనం అవచనం, తేన రూపాయతనస్సాపి అవచనన్తి అసఞ్ఞీనం ఏకం ఆయతనం వత్తబ్బం. యథాసకఞ్హి ఇన్ద్రియగోచరభావాపేక్ఖాయ యేసం నిప్పరియాయేన ఆయతనభావో అత్థి, తేసు నిద్దిసియమానేసు తదభావతో రూపధాతుయం సఞ్ఞీనం గన్ధాదికే విసుం ఆయతనభావేన అవత్వా ధమ్మసభావానతివత్తనతో, మనోవిఞ్ఞాణస్స చ విసయభావూపగమనతో ధమ్మాయతనన్తోగధే కత్వా ‘‘పఞ్చాయతనానీ’’తి పాళియం వుత్తం. ఏతదత్థఞ్హి ‘‘ధమ్మాయతన’’న్తి సామఞ్ఞతో నామకరణం, పిట్ఠివట్టకాని వా తాని కత్వా ‘‘పఞ్చాయతనానీ’’తి వుత్తం. యేన చ పన అధిప్పాయేన అసఞ్ఞీనం రూపాయతనం వుత్తం, తేన సఞ్ఞీనమ్పి గన్ధాదీనం విసుం గహణం కాతబ్బన్తి ఇమస్స నయస్స దస్సనత్థం ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం దేవానం ద్వే ఆయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి (విభ. ౧౦౧౭) వుత్తం. అసతిపి హి అత్తనో ఇన్ద్రియే రూపస్స వణ్ణాయతనసభావాతిక్కమో నత్థేవాతి తం రూపాయతనన్త్వేవ వుచ్చతి. ఇమినా చ నయదస్సనేన గన్ధాదీని తీణి పక్ఖిపిత్వా సఞ్ఞీనం అట్ఠ ఆయతనాని, అసఞ్ఞీనం పఞ్చాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా రూపలోకే ఫుసితుమసక్కుణేయ్యతాయ పథవీఆదీనం వచీఘోసో ఏవ న సియా. న హి పటిఘట్టనానిఘంసమన్తరేన సద్దప్పవత్తి అత్థి, న చ ఫుసనసభావానం కత్థచి అఫుసనసభావతా సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఫోట్ఠబ్బాయతనసఙ్ఖాతస్స చ భూతత్తయస్స అభావే రూపభవే రూపాయతనాదీనమ్పి సమ్భవో ఏవ న సియా, తస్మా ఫుసితుం సక్కుణేయ్యతాయపి పథవీఆదీనం తత్థ కాయిన్ద్రియాభావేన తేసం ఫోట్ఠబ్బభావో న వుత్తో. ఏవఞ్చ కత్వా రూపధాతుయం తేసం సప్పటిఘవచనఞ్చ సమత్థితం హోతి. వుత్తఞ్హి ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం అనిదస్సనసప్పటిఘం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ ద్వే మహాభూతా’’తిఆది (పట్ఠా. ౨.౨౨.౧౭). పటిఘో హేత్థ భూతత్తయస్స కాయప్పసాదం పతి తంనిస్సయభూతఘట్టనద్వారేన అభిముఖభావో, సో చ ఫుసితుం అసక్కుణేయ్యసభావస్స ఘట్టనాయ అభావతో నత్థి. నను ‘‘ద్వే ఆయతనానీ’’తి ఏత్థ పరియాయాయతనం అధిప్పేతం, అథ కస్మా గన్ధాయతనాదీనిపి గహేత్వా ‘‘పఞ్చాయతనానీ’’తి న వుత్తన్తి? ‘‘నయదస్సనవసేన దేసనా పవత్తా’’తి వుత్తోవాయమత్థో. అథ వా తత్థ రూపాయతనస్సేవ వచనం కదాచి అఞ్ఞభూమికానం పసాదస్స విసయభావం సన్ధాయ, న పన ఇతరేసం అభావతో. నాపి పరియాయేన గన్ధాయతనాదీనం ఆయతనసభావాభావతో. అసఞ్ఞీనఞ్హి రూపాయతనం సమానభూమికానం వేహప్ఫలానం, ఉపరిభూమికానఞ్చ సుద్ధవాసానం పసాదస్స విసయభావం గచ్ఛతి, న పన గన్ధరసాతి తేసంయేవ తత్థావచనం యుత్తం. కథావత్థుమ్హి చ నిప్పరియాయేన గన్ధాయతనాదీనం అత్థిభావం పటిజానన్తం సన్ధాయ పటిసేధో కతో. యదిపి చేతం వచనం తత్థ గన్ధాయతనాదీనం అభావవిభావనం న హోతి, అత్థిభావదీపనమ్పి పన అఞ్ఞవచనం నత్థేవాతి? నయిదమేవం అట్ఠకథాసు తత్థ నేసం అత్థిభావస్స నిద్ధారేత్వా వుత్తత్తా. యఞ్హి అట్ఠకథావచనం పాళియా న విరుజ్ఝతి, తం పాళి వియ పమాణభూతం అగరహితాయ ఆచరియపరమ్పరాయ యావజ్జతనా ఆగతత్తా. తత్థ సియా – యం పాళియా న విరుజ్ఝతి అట్ఠకథావచనం, తం పమాణం. ఇదం పన విరుజ్ఝతీతి? నయిదమేవం యథా న విరుజ్ఝతి, తథా పటిపాదితత్తా. చక్ఖాదీనం ఆయతనానం, తన్నిస్సయానఞ్చ విఞ్ఞాణానం సత్తసుఞ్ఞతాసన్దస్సనత్థం భగవతో ధాతుదేసనాతి ఆయతనభావేన వుత్తానంయేవ ధాతుభావదీపనతో ధాతుభావస్సాపి నేసం అవచనం యుజ్జతి ఏవ, తస్మా యథా పాళియా అవిరోధో హోతి, తథా చక్ఖుదసకాదివసేన అట్ఠకథాయం రూపగణనా కతాతి న ఏత్థ ధమ్మతావిలోమనాసఙ్కాయ ఓకాసోతి వేదితబ్బం.

ఏళకస్స జాతకాలే ఉణ్ణా జాతిఉణ్ణాతి పఠమో అత్థో. తతో సుఖుమతరతం సన్ధాయ ‘‘గబ్భం…పే… ఇతిపి వదన్తీ’’తి వుత్తం. సమ్భవనస్స భేదో వా సమ్భవభేదో, పవత్తిభేదోతి అత్థో.

రూపీబ్రహ్మేసూతి అధికరణే భుమ్మం, ఓపపాతికయోనికేసూతి నిద్ధారణేతి దస్సేన్తో ‘‘ఓపపాతికయోనికేహి రూపీబ్రహ్మే నిద్ధారేతీ’’తి ఆహ. తేన ‘‘ఓపపాతికయోనికేసూ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తరాసితో ‘‘రూపీబ్రహ్మేసూ’’తి విసేసం నిద్ధారేతి. న సమేతీతి న సంసన్దతి, విరుజ్ఝతీతి అత్థో. యాయ పాళియా న సమేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మహదయవిభఙ్గే హీ’’తిఆదిమాహ.

ఏకాదసాతి పరిపుణ్ణాయతనస్స సద్దాయతనవజ్జాని ఏకాదసాయతనాని. కస్సచి దసాయతనానీతి అన్ధస్స చక్ఖాయతనవజ్జాని. కస్సచి అపరాని దసాయతనానీతి బధిరస్స సోతాయతనవజ్జాని. కస్సచి నవాయతనానీతి అన్ధబధిరస్స చక్ఖుసోతాయతనవజ్జాని. కస్సచి సత్తాయతనానీతి గబ్భసేయ్యకస్స రూపగన్ధరసకాయఫోట్ఠబ్బమనోధమ్మాయతనవసేన వుత్తం.

‘‘న వుత్తం అట్ఠాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి ఇదం ‘‘న హి పాళియం…పే… వుత్తా’’తి ఏతస్స అత్థవివరణం. చక్ఖుసోతఘానవికలస్స హి ఉపపజ్జమానస్స అట్ఠేవ ఆయతనాని సియున్తి. సతి చ అఘానకుపపత్తియం పునపి ‘‘కస్సచి అపరాని దసాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి వత్తబ్బం సియా. తథా చ సతి యథా అన్ధబధిరస్స వసేన ‘‘కస్సచి నవాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి (విభ. ౧౦౦౭) ఏకవారం వుత్తం, ఏవం అన్ధాఘానకస్స, బధిరాఘానకస్స చ వసేన ‘‘కస్సచి అపరాని నవాయతనాని, కస్సచి అపరాని నవాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి వత్తబ్బం సియా, ఏవం న వుత్తన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘తథా…పే… న చ తం వుత్త’’న్తి. ఏవం ధాతుపాతుభావాదిపఞ్హేసూతి ‘‘కస్సచి ఏకాదస ధాతుయో పాతుభవన్తి, కస్సచి దస ధాతుయో, కస్సచి అపరా దస ధాతుయో, కస్సచి నవ ధాతుయో, కస్సచి సత్త ధాతుయో పాతుభవన్తీ’’తి (విభ. ౧౦౦౭) ఏవం ధాతుపాతుభావపఞ్హో వేదితబ్బో. ఆది-సద్దేన ‘‘కస్సచి చుద్దసిన్ద్రియాని పాతుభవన్తీ’’తిఆది (విభ. ౧౦౦౭) నయప్పవత్తా ఇన్ద్రియపఞ్హాదయో సఙ్గహితా.

ఏత్థ చ యథా ‘‘సత్తతి ఉక్కంసతో చ రూపానీ’’తి పదం ‘‘సంసేదజోపపాతీసూ’’తి ఏత్థ యోనిద్వయవసేన యోజీయతి, న ఏవం ‘‘అవకంసతో తింసా’’తి ఇదం, ఇదం పన సంసేదజయోనివసేనేవ యోజేతబ్బం, ఏకయోగనిద్దిట్ఠస్సాపి ఏకదేసో సమ్బన్ధం లభతీతి. సంసేదజస్సేవ చ జచ్చన్ధబధిరఅఘానకనపుంసకస్స జివ్హాకాయవత్థుదసకానం వసేన తింస రూపాని ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం, న ఓపపాతికస్సాతి అయమేత్థ అట్ఠకథాయ అధిప్పాయో. యే పన ‘‘ఓపపాతికస్స జచ్చన్ధ…పే… ఉప్పజ్జన్తీతి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. సో హి పమాదపాఠో. ఏవఞ్చ కత్వా ఆయతనయమకవణ్ణనాయ ‘‘కామధాతుయం పన అఘానకో ఓపపాతికో నత్థి. యది భవేయ్య, ‘కస్సచి అట్ఠాయతనాని పాతుభవన్తీ’తి వదేయ్యా’’తి (యమ. అట్ఠ. ఆయతనయమక ౧౮-౨౧) వక్ఖతి. అపరే పనాహు ‘‘కస్సచి ఏకాదసాయతనాని పాతుభవన్తి, యావ ‘కస్సచి నవాయతనానీ’తి పాళి ఓపపాతికే సన్ధాయ వుత్తా. తస్మా పుబ్బేనాపరం అట్ఠకథాయం అవిరోధో సిద్ధో హోతి, తథా చ యథావుత్తపాళియా అయమత్థవణ్ణనా అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతియేవా’’తి. యం పనేకే వదన్తి ‘‘ఓపపాతికగ్గహణేన సంసేదజాపి సఙ్గయ్హన్తి. తథా హి ధమ్మహదయవిభఙ్గే ‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసాయతనాని పాతుభవన్తీ’తిఆదీనం (విభ. ౧౦౦౭) ఉద్దేసే ‘ఓపపాతికానం పేతాన’న్తిఆదినా ఓపపాతికగ్గహణమేవ కతం, న సంసేదజగ్గహణ’’న్తి, తం పరిపుణ్ణాయతనానంయేవ సంసేదజానం ఓపపాతికేసు సఙ్గహణవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సంసేదజయోనికా పరిపుణ్ణాయతనాపరిపుణ్ణాయతనభావేన ఓపపాతికసఙ్గహం కత్వా వుత్తా’’తి ‘‘పధానాయ వా యోనియా సబ్బం పరిపుణ్ణాయతనయోనిం దస్సేతుం ‘ఓపపాతికాన’న్తి వుత్త’’న్తి చ. అట్ఠకథాయం పన యోనిద్వయం సరూపేనేవ పకాసేతుం, సంసేదజయోనివసేనేవ చ అవకంసతో పవత్తిం దస్సేతుం ఓపపాతికయోనియా ఇతరం అసఙ్గహేత్వా ‘‘సంసేదజోపపాతీసూ’’తి వుత్తన్తి. సబ్బం తం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

చుతిపటిసన్ధీనన్తి అనన్తరాతీతచుతియా, తదనన్తరాయ మిస్సామిస్సభేదాయ పటిసన్ధియా. ఖన్ధాదీహీతి ఖన్ధారమ్మణగతిహేతువేదనాపీతివితక్కవిచారేహి. మహగ్గతఅజ్ఝత్తారమ్మణాయ మహగ్గతఅజ్ఝత్తారమ్మణా, అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణాయ అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణాతి ఏవమాదినో అరూపభూమీసుయేవ చుతిపటిసన్ధీనం భేదాభేదవిసేసస్స సమ్భవతో ‘‘నయముఖమత్తం దస్సేత్వా’’తి వుత్తం. ఏకచ్చసుగతీతి మహగ్గతవజ్జసుగతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘రూపారూపావచరాన’’న్తిఆది. కేచి పన ‘‘యథా మహగ్గతావజ్జా, ఏవం ఉత్తరకురుకవజ్జా’’తిపి వదన్తి. ఏకచ్చసుగతిచుతియాతి వుత్తసుగతిచుతియా. యదిపి ‘‘అయం నామ దుగ్గతిపటిసన్ధి న హోతీ’’తి నియమో నత్థి, దేసనా పన సోతపతితా గతాతి వదన్తి. నియతబోధిసత్తాపేక్ఖాయ వా ఏవం వుత్తం. తేసఞ్హి ఏకచ్చదుగ్గతిపటిసన్ధి నత్థి అవీచిఆదీసు అనుపపజ్జనతో. ‘‘ఏకచ్చదుగ్గతిచుతియా’’తి ఏత్థాపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఏకచ్చసుగతిపటిసన్ధీతి పన కామావచరసుగతిపటిసన్ధి వేదితబ్బా. సయమేవాతి అత్తనా ఏవ. ‘‘భేదవిసేసో ఏవ చ ఏవం విత్థారేన దస్సితో’’తి ఇదం ‘‘అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణాయా’’తిఆదిం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘చతుక్ఖన్ధాయ…పే… పటిసన్ధి హోతీ’’తి ఇదం పన అభేదవిసేసదస్సనమేవాతి. ఏకేకస్మిం భేదేతి ‘‘అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణాయా’’తి ఏవమాదికే ఏకేకస్మిం భాగే. తత్థ తత్థేవాతి ‘‘అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణాయ మహగ్గతబహిద్ధారమ్మణా, అమహగ్గతజ్ఝత్తారమ్మణాయ మహగ్గతజ్ఝత్తారమ్మణా’’తిఆదినా తస్మిం తస్మిం భేదే, తత్థ తత్థేవ వా భవాదికే చవిత్వా ఉపపజ్జన్తస్స వసేన చుతిపటిసన్ధియోజనా వేదితబ్బా. భుమ్మత్థే అయం తో-సద్దోతి దస్సేన్తో ‘‘తతో హేతుం వినాతి తత్థ హేతుం వినా’’తి ఆహ. తస్సత్థో – తస్మిం పురిమభవే నిప్ఫన్నం అవిజ్జాసఙ్ఖారాదికం కారణం వినా న హోతీతి.

అతిమన్దభావూపగమనం సకిచ్చాసమత్థతా. పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణవసేన చుతి పటిసిద్ధా, న తదనన్తరవిఞ్ఞాణవసేన. స్వాయమత్థో ‘‘పఞ్చన్నం ద్వారాన’’న్తిఆదినా హేట్ఠా అట్ఠకథాయమాగతోతి ఆహ ‘‘పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణానన్తరమ్పి హి పుబ్బే చుతి దస్సితా’’తి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. చుతిచిత్తేన సద్ధిం చక్ఖాయతనాదీనం నిరోధో హోతీతి దస్సేతుం ‘‘యమకే చా’’తిఆది వుత్తం. పరిణతత్తాతి పరిపాకవసేన పరియోసానం గతత్తాతి అధిప్పాయో. ఫస్సాదయో యథావుత్తచేతనాసహజాతఫస్సాదయో. యథాఉపట్ఠితే కమ్మాదిఆరమ్మణే అనేకవారం ఉప్పత్తియా సన్తానస్స అభిసఙ్ఖరణం తత్థ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణపతిట్ఠానస్స హేతుభావో.

సన్తానవసేన నిప్పజ్జమానానం నమనాదికిరియానం ఏకస్మిం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేయేవ అత్థసిద్ధీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నమన…పే… దస్సేతీ’’తి. పథవియం సబలపయోగేహీతి పథవియా ఆధారణభూతాయ అత్తనో బలేన పయోగేన చ కరణభూతేన.

సద్దహేతుకోతి సద్దస్స పధానాదిభావం సన్ధాయ వుత్తం. తాదిసో పబ్బతకుచ్ఛిఆదిపదేసోపి తస్స హేతుయేవ. పదీపన్తరాదీతి ఆది-సద్దేన తేలవట్టిఆదికే సఙ్గణ్హాతి. తతో సద్దాదిప్పవత్తితో పుబ్బే అభావా. పటిఘోసాదీనఞ్హి సద్దాదిప్పవత్తితో సతి పురిమసిద్ధియం తే సద్దాదిపచ్చయదేసం గచ్ఛేయ్యుం, న పన తే అత్థీతి వుత్తం ‘‘తతో పుబ్బే అభావా’’తి. ఉపమేయ్యేపి ఏవమేవ అత్థో యోజేతబ్బో. యథా చ హేతుదేసం న గచ్ఛతి హేతుసముప్పన్నం, ఏవం తతో నాగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘తస్మా న…పే… ఆగత’’న్తి. తే సద్దాదయో పచ్చయా ఏతేసన్తి తప్పచ్చయా. వుత్తనయేనాతి ఉపమాయం వుత్తనయేనేవ. పురిమభవహేతుదేసే సన్నిహితం హుత్వా పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం తతో అఞ్ఞత్ర భవన్తరే తం ఉపగన్త్వా తప్పచ్చయం న హోతీతి అత్థో. పచ్చయతో నిబ్బత్తమానం పచ్చయుప్పన్నం అఞ్ఞత్ర అగన్త్వా పచ్చయదేసం అనుపగతమేవ హుత్వా నిబ్బత్తతీతి పఠమో అత్థో. పఠమం పచ్చయేన సమోధానగతం హుత్వా తతో అఞ్ఞత్ర గన్త్వా పచ్చయుప్పన్నవత్థుభావం నాపజ్జతీతి దుతియో అత్థో. యథాసమ్భవన్తి యాయ ‘‘న ఖీరతో దధి సమ్భూతం సియా, న ఖీరసామినో దధి సియా’’తి చ ఖీరదధీసు ఏకన్తం ఏకతాయ నానతాయ చ దోసయోజనా కతా. ఇమినా నయేన బీజాదీసు సబ్బహేతూసు, అఙ్కురాదీసు సబ్బహేతుసముప్పన్నేసు యథాసమ్భవం హేతుఅనురూపం, హేతుసముపన్నానురూపఞ్చ దోసయోజనా కాతబ్బా. సన్తానబద్ధేసు ధమ్మేసు ఏకన్తఏకతాపటిసేధేన సస్సతగాహస్స పటిసేధితత్తా వుత్తం ‘‘సయంకతం సుఖం దుక్ఖన్తి ఇమం దిట్ఠిం నివారేతీ’’తి. తథా ఏకన్తనానతాపటిసేధేన ఉచ్ఛేదగాహో పటిసేధితో హోతీతి ఆహ ‘‘పరంకతం సుఖం దుక్ఖం అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదేతీతి ఇమం దిట్ఠిం నివారేతీ’’తి. తేన కతనాసో, అకతాగమో చ నివత్తితో హోతీతి అధిచ్చసముప్పన్నదిట్ఠినివారణేనేవ నియతిసభావవాదపటిసేధోపి కతోతి దట్ఠబ్బం.

తత్థాతి అఙ్కురాదిప్పబన్ధసఙ్ఖాతే భూతుపాదారూపసన్తానే. తన్తి విజ్జాపాటవాది. అఞ్ఞస్సాతి బాలకాలే కతవిజ్జాపరియాపుణనాదితో అఞ్ఞస్స. సఙ్ఖారతో అఞ్ఞో తణ్హాదికో అఞ్ఞపచ్చయో.

నియ్యాతనాది ఏవ ఫలం నియ్యాతనాదిఫలం, అఫలితం నియ్యాతనాదిఫలం ఏతస్సాతి అఫలి…పే… ఫలం, యథావుత్తకిరియాకరణం.

పిణ్డవసేనాతి అకతావయవవిభాగస్స సముదాయస్స వసేన. సబ్బత్థాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికే సబ్బస్మిం పచ్చయధమ్మే, పటిసన్ధిభేదే వా పచ్చయుప్పన్నధమ్మే. బలవకమ్మస్స వసేన యోజేతబ్బో. భుసో నిస్సయో హి ఉపనిస్సయో. ‘‘అవిసేసేనా’’తి వుత్తేపి కామావచరపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పఞ్చన్నం పవత్తే, ఇతరో పఠమజ్ఝానవిపాకాదీనం పవత్తే చ పటిసన్ధియఞ్చ పచ్చయో హోతీతి పాకటోయమత్థోతి తం అవిభజిత్వా ‘‘సబ్బపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం సహ సఙ్గణ్హాతి’’చ్చేవ వుత్తం. ద్వాదసాకుసలచేతనాభేదోతి నయిదం సమాసపదం, సన్ధివసేన పనేతం వుత్తం. ద్వాదసాతి చ భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం, ద్వాదససు అకుసలచేతనాసు. అకుసలచేతనాభేదోతి ఏకాదసాకుసలచేతనాపభేదో, ద్వాదసాకుసలచేతనాపభేదో చాతి అత్థో వేదితబ్బో. ఏవఞ్హి సతి న ఏత్థ కిఞ్చి విచారేతబ్బం హేట్ఠా విత్థారితత్తా. కేచి పన ‘‘ద్వాదసాకుసలచేతనాభేదోతి ఇదం ‘ఛన్నం పవత్తే’తిఆదినా యోజేతబ్బ’’న్తి వదన్తి, తేసం మతేన ఉద్ధచ్చచేతనాయ గహణే పయోజనం విచారేతబ్బమేవ పటిసన్ధియాపి పచ్చయభావస్స వుత్తత్తా. ఏకస్సాతి ఏత్థ ఏవ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఏకస్సేవ పచ్చయభావనియమో’’తి. మిలాతమాలాదీనన్తి మిలాతమాలకిలిట్ఠవత్థాదీనం. మనోపదోసికానం తదఞ్ఞవత్థూనమ్పి అనిట్ఠతా కథం న సియా, సియా ఏవాతి అధిప్పాయో. అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) పన పచురతాభావతో తం అనామసిత్వా ‘‘తథా కామావచరదేవలోకేపీ’’తి వుత్తం. కేచి పన ‘‘దేవలోకే అనిట్ఠం నామ పరికప్పనవసేన, సభావతో పన తత్థుప్పన్నం ఇట్ఠమేవా’’తి వదన్తి.

‘‘ఏకూనతింసచేతనాభేదమ్పీ’’తి ఇమినా ఉద్ధచ్చచేతనాయపి పవత్తివిపాకదాయితం అనుజానాతి, అట్ఠకథాఅధిప్పాయవసేన వా ఏవమాహ. పఞ్చదసన్నం అహేతుకవిపాకవిఞ్ఞాణానం పఞ్చట్ఠానాని ద్వే అపనేత్వా అవసేసానం తేరసన్నం. ద్వే ద్వే చక్ఖుసోతసమ్పటిచ్ఛనవిఞ్ఞాణాని, తీణి సన్తీరణానీతి నవన్నం. ఏకదేసపచ్చయభావేనాతి ఏకదేసస్స వీసతిచేతనాభేదస్స కామావచరచిత్తసఙ్ఖారస్స పచ్చయభావేన ఏకూనతింసచేతనాభేదో సముదాయో వుత్తో. స్వేవాతి అవయవగతేనాపి విసేసేన సముదాయో వోహరీయతి యథా ‘‘అలఙ్కతో రాజకుమారో’’తి.

యత్థాతి పఞ్చవోకారభవం సన్ధాయాహ. తత్థ హి ‘‘కామావచరసుగతియం తావ ఠితస్సా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) పటిసన్ధియం పవత్తియఞ్చ విపాకస్స విత్థారప్పకాసనం కతం. చతుత్థజ్ఝానభూమీతి వేహప్ఫలభూమిం వదతి. తేనాహ ‘‘అసఞ్ఞారుప్పవజ్జా’’తి. చతుత్థజ్ఝానమేవ హి భావనావిసేసప్పవత్తం అసఞ్ఞభూమిం ఆరుప్పభూమిఞ్చ నిప్ఫాదేతి, చతుక్కనయవసేన వా సంవణ్ణనా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అట్ఠ మహావిపాకా, పరిత్తవిపాకేసు పచ్ఛిమో, పఞ్చ రూపావచరవిపాకాతి ఏవం చుద్దసన్నం. సత్తన్నన్తి సేసానం పరిత్తవిపాకానంయేవ సత్తన్నం.

భవాదయోతి భవయోనిగతిసత్తావాసే. తిణ్ణం విఞ్ఞాణానన్తి పురిమానం తిణ్ణం ఆరుప్పవిపాకవిఞ్ఞాణానం. తీసూతి పఞ్చమాదీసు తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు. వుత్తనయేనాతి ‘‘కామభవే పన దుగ్గతియం అట్ఠన్నమ్పి పరిత్తవిపాకవిఞ్ఞాణానం తథేవ పచ్చయో పవత్తే, నో పటిసన్ధియ’’న్తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) వుత్తనయేనేవ.

విఞ్ఞాణపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నామరూపపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౮. యదిపి సుత్తన్తే అభిధమ్మే చ పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే రూపపదస్స దేసనాభేదో నత్థి, అభిధమ్మే పన ‘‘సబ్బం రూపం న హేతూ’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౮౪) సుత్తన్తతో తస్స దేసనాభేదో అత్థేవాతి ఆహ ‘‘సుత్తన్తా…పే… భేదో’’తి. సఙ్ఖ్యేయ్యేసు పరిచ్ఛేదతో గహితేసు అత్థసిద్ధో తత్థ సఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదోతి వుత్తం ‘‘అత్థతో పన వుత్తమేవ హోతీ’’తి.

ఓపపాతికసత్తేసూతి వా సామఞ్ఞతో సబ్బే ఓపపాతికా వుత్తా. తేసు బ్రహ్మకాయికాదిగ్గహణేన రూపావచరావ వుత్తాతి తదఞ్ఞే సన్ధాయ సేసఓపపాతికానన్తి సేసగ్గహణం సాత్థకమేవ. వుత్తనయేనాతి ‘‘ద్వే వా తయో వా దసకా, ఓమతో ఆదినా సహా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) రూపమిస్సకవిఞ్ఞాణే వుత్తనయేన.

‘‘ద్వే సన్తతిసీసానీ’’తి ఆరబ్భ యావ ‘‘సత్త సన్తతిసీసానీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౮) ఏత్తకం అట్ఠకథాపాఠం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సత్తకపరియోసాన’’న్తి. ఏకేకచిత్తక్ఖణే తిక్ఖత్తుం రూపుప్పత్తిం అననుజానన్తో ఆహ ‘‘ఇమినాధిప్పాయేనా’’తి. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ సబ్బం రూపం ఉప్పజ్జతీతి హి అత్తనో అధిప్పాయో.

‘‘రూపాజనకకమ్మజ’’న్తి ఇదం భూతకథనమత్తం దట్ఠబ్బం పఞ్చవిఞ్ఞాణానం అతంసభావతాభావా. రూపాజనకకమ్మజన్తి వా చుతిచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. పటిసన్ధిచిత్తం పన ‘‘పవత్తియ’’న్తి ఇమినావ నివత్తితం. ‘‘సబ్బేసమ్పి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీ’’తి (ధ. స. మూలటీ. ౬౩౬) అట్ఠసాలినీటీకాయం వుత్తోవాయమత్థో. పఞ్చవిఞ్ఞాణక్ఖణే తప్పచ్చయా రూపుప్పత్తియా అభావేన వుత్తం ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణప్పవత్తికాలం సన్ధాయా’’తి. తత్థాపి అసహజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయా అత్థేవ రూపుప్పత్తీతి ఆహ ‘‘సహజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయఞ్చా’’తి. భవఙ్గాదీతి భవఙ్గసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణతదారమ్మణాని. అఞ్ఞేనాతి యథావుత్తకమ్మవిఞ్ఞాణతో అఞ్ఞేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేన. రూపమేవ హి కుసలాకుసలకిరియచిత్తప్పవత్తిక్ఖణే అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, న నామం భవఙ్గం. తంజనకేనాతి భవఙ్గాదిజనకేన. కమ్మవిఞ్ఞాణప్పచ్చయా విపాకచిత్తప్పవత్తికాలే విపాకనామస్స కమ్మసముట్ఠానరూపస్స చ వసేన. సహజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయా పన ఇతరచిత్తప్పవత్తికాలేపి విపాకో విపాకనామవసేన, చిత్తసముట్ఠానరూపవసేన చ నామరూపస్స సమ్భవో దస్సేతబ్బోతి ఆహ ‘‘సహజాత…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి. రూపసద్దేన చ అత్తనో ఏకదేసేనాతి సమ్బన్ధో. ‘‘సరూపానం ఏకదేసో ఏకవిభత్తియ’’న్తి (పాణినీ ౧.౨.౬౪) సద్దలక్ఖణం సన్ధాయాహ ‘‘సరూపానం ఏకదేసో’’తి. ఇచ్ఛితో హి ఏకదేసరూపానమ్పి ఏకదేసో యథా ‘‘నిదస్సితవిపక్ఖేహీ’’తి. నిదస్సితో చ నిదస్సితవిపక్ఖో చ నిదస్సితవిపక్ఖోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. ‘‘ఠాన’’న్తి ఇమినా సేససద్దస్స అత్థం వదతి. సరూపేన ఠపనఞ్హి ఇధ సేసనం.

యం-తం-సద్దానం అబ్యభిచారితసమ్బన్ధత్తా అవుత్తమ్పి తతో-సద్దం ఆనేత్వా ఆహ ‘‘తతో యుత్తమేవ ఇదన్తి యోజేతబ్బ’’న్తి. విపాకస్స అజనకం విపాకాజనకం, నిస్సన్దఫలమత్తదాయకకమ్మం, తం సముట్ఠానం ఏతస్సాతి విపాకాజనకకమ్మసముట్ఠానం. వుత్తనయేనాతి ‘‘వత్థుకాయవసేన రూపతో ద్వే సన్తతిసీసాని, తయో చ అరూపినో ఖన్ధా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౨౮) వుత్తేన నయేన. ఉభయన్తి నామం రూపఞ్చ.

కమ్మారమ్మణపటిసన్ధిఆదికాలేతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సమ్మసనాదికాలసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తన్తి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం.

యదిపి ‘‘అత్థి రూపం చిత్తసముట్ఠాన’’న్తిఆదివచనతో (ధ. స. ౫౮౪) రూపస్సపి విఞ్ఞాణపచ్చయతా సుత్తతో జానితబ్బా, విఞ్ఞాణసన్నిస్సితా ఇట్ఠానుభవనాదయో తస్మిం సతి సబ్భావతో, అసతి చ అభావతో యథా సద్ధేయ్యాదివత్థుమ్హి సద్ధాదయోతి నామస్సపి యుత్తితో విఞ్ఞాణపచ్చయతా సిద్ధా, అట్ఠకథాయం పన వుత్తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సుత్తతో నామం…పే… జానితబ్బ’’న్తి ఆహ. యావదేవ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మమత్తతావిభావనముఖేన అవిపరీతతో పవత్తినివత్తిసన్దస్సనం పటిచ్చసముప్పాదదేసనా, తావదేవ చ ధమ్మచక్కప్పవత్తనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యస్మా’’తిఆదిమాహ. యస్మా పన పవత్తినివత్తివిభావనతో సచ్చదేసనావ పచ్చయాకారదేసనా, సచ్చదేసనా చ ధమ్మచక్కప్పవత్తనం. యథాహ ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి మే భిక్ఖవే…పే… బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తిత’’న్తిఆది, తస్మా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి పదస్స సచ్చదేసనాభావదీపనేన ధమ్మచక్కప్పవత్తనభావం దస్సేతుం ‘‘నామరూపమత్తతావచనేనేవ వా’’తిఆది వుత్తం.

నామరూపపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సళాయతనపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౯. యథాసమ్భవన్తి సమ్భవానురూపం. తేన చతున్నం తావ భూతానం సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన చక్ఖాయతనాదీనం పఞ్చన్నం పచ్చయభావో, వత్థూసు పన హదయవత్థునో ఛట్ఠాయతనస్స పటిసన్ధియం సహజాతనిస్సయఅఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన, పవత్తియం యస్మా అనన్తరచిత్తేన సద్ధిం ఉప్పన్నమేవ వత్థు ఠితిప్పత్తియా బలవభావేన తస్స నిస్సయో భవితుం సక్కోతి, న సహజాతం, తస్మా పురేజాతనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన. ఇతరవత్థూనం పఞ్చవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతస్స ఛట్ఠాయతనస్స ఇన్ద్రియపచ్చయవసేన చ, జీవితస్స ఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతవసేన పచ్చయభావో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ఏకప్పకారేనేవాతి యథా చక్ఖాదీనం మనాయతనస్స పటినియతదస్సనాదికిచ్చానువిధానతో నియతో ఏకప్పకారేనేవ పచ్చయభావో, న ఏవం రూపాయతనాదీనం, తేసం పన రూపారమ్మణాదినా పకారన్తరేన తస్స పచ్చయభావోతి ‘‘అనియమతో’’తి వుత్తం. కేచి పన ‘‘నియమతో’’తి పదం ‘‘ససన్తతిపరియాపన్న’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధిత్వా అత్థం వదన్తి ‘‘ఏకన్తేన ససన్తతిపరియాపన్న’’న్తి.

‘‘ఛట్ఠాయతనఞ్చ మనాయతనఞ్చ ఛట్ఠాయతన’’న్తి ఇమినా విగ్గహేన అత్థతో, ఇతరేహి ద్వీహి సద్దతోపి అత్థతోపి సరూపతం దస్సేతి. ‘‘చక్ఖాదీహి సహ ‘సళాయతన’న్తి వుత్త’’న్తి వుత్తనయేన ఏకసేసం కత్వా మనాయతనం చక్ఖాదీహి సద్ధిం ‘‘సళాయతన’’న్తి పాళియం వుత్తం ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి. యథావుత్తోతి ‘‘ఛట్ఠాయతనఞ్చ మనాయతనఞ్చా’’తిఆదినా అత్తనా వుత్తప్పకారో. సబ్బత్థాతి నామరూపసద్దేన సళాయతనసద్దేన చ సద్దసరూపతాసు, అత్థసరూపతాసు వా. యది సుత్తన్తభాజనీయే విపాకఛట్ఠాయతనమేవ అధిప్పేతం, అథ కస్మా ‘‘ఇతరం పనా’’తిఆది వుత్తం. అవిపాకఞ్హి తత్థ ఇతరన్తి అధిప్పేతన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పచ్చయనయే పనా’’తిఆది.

సహజాతాదీసు హేతుఆహారిన్ద్రియపచ్చయే పక్ఖిపిత్వా దసధా, తతో ఏకం అపనేత్వా నవధా, తతో ఏకం అపనేత్వా అట్ఠధా పచ్చయభావో వేదితబ్బో. ఏవమేత్థ సాధారణవసేన అవకంసో, హేతుఆదిఅసాధారణవసేన ఉక్కంసోతి ఝానాదీనమ్పి వసేన వేదితబ్బో.

పటిసన్ధియం అరూపధమ్మా కమ్మజరూపస్స ఉప్పాదక్ఖణే పచ్చయా హోన్తీతి ‘‘పవత్తే’’తి విసేసేతి. ‘‘పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తాదయో ఏవా’’తి నియమేన సహజాతపురేజాతవిప్పయుత్తాదయో నివత్తేతి.

‘‘అవసేసమనాయతనస్సా’’తి అవసేసగ్గహణమ్పి పకరణతో విసిట్ఠవిసయమేవాతి దస్సేతుం ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధభవే’’తిఆదిమాహ, యతో అట్ఠకథాయం ‘‘వత్థురూప’’న్తిఆది వుత్తం. యథాసమ్భవం యోజేతబ్బోతి నామరూపస్స పటిసన్ధియం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయభావో సహజాతాదిసాధారణపచ్చయభావో, సమ్పయుత్తవిపాకహేతుఆహారిన్ద్రియాదిపచ్చయభావో సమ్పయుత్తాదిఅసాధారణపచ్చయభావో నామస్స, రూపస్స పన విప్పయుత్తపచ్చయభావో యోజేతబ్బో.

సళాయతనపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఫస్సపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౦. తదభేదవసేనాతి తస్స ఫస్సస్స అభేదవసేన, ఫస్సభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. న యుత్తం ఏకస్సేవ వచనం. అఞ్ఞస్సాపీతి యథావుత్తతో అఞ్ఞస్సాపి. సబ్బాయతనతో హి ఏకస్స ఫస్సస్స అసమ్భవచోదనాయం తప్పసఙ్గేన ఏకాయతనతో అనేకస్సాపి సమ్భవో నత్థీతి చోదనా ‘‘ఈదిసీ ధమ్మతా నత్థీ’’తి ఞాపనత్థాతి దస్సేతి ‘‘అఞ్ఞస్సాపీ’’తిఆదినా. నిదస్సనవసేనాతి ఉదాహరణదస్సనవసేన. ఏకఫస్సస్స సమ్భవతోతి కారణాపదేసో. ఏకఫస్ససమ్భవస్స లబ్భమానత్తా ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి భగవతా వుత్తన్తి పరిహారం దస్సేన్తోతి యోజనా. సేసేసూతి ఏకన్తిఆదీసు. నవధా పచ్చయత్తే ఏకం విపాకమనాయతనం విభావయే. తథా చాతి ఆరమ్మణపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన. య్వాయం పచ్చయభావో యాదిసానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పచ్చుప్పన్నాని…పే… సన్ధాయ వుత్త’’న్తి ఆహ. అతీతానాగతకాలవిముత్తానమ్పి ఆరమ్మణమత్తతాయ సమ్భవతో ఆహ ‘‘ఆరమ్మణ…పే… సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. తత్థ తన్తి రూపాయతనాదిం.

ఫస్సపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వేదనాపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౧. అనన్తరాదీహీతి అనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయనత్థివిగతపచ్చయేహి. ఉపనిస్సయేతి అనన్తరూపనిస్సయే. అనన్తరసమనన్తరపచ్చయా హి అనన్తరతావసేనేవ అనన్తరూపనిస్సయే అన్తోగధా. నత్థివిగతపచ్చయా పన అనన్తరసమనన్తరపచ్చయధమ్మానంయేవ తథాభావతో తదన్తోగధా. తస్సాతి ఉపనిస్సయస్స.

సబ్బస్సాతి విపాకస్స, అవిపాకస్స చ. పటిసన్ధిభవఙ్గచుతిచిత్తసమ్పయుత్తాయ హి వేదనాయ సహజాతమనోసమ్ఫస్సో వుత్తనయేన అట్ఠధా పచ్చయో హోతి. అనన్తరో అనన్తరాదినా, అనానన్తరో ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి. సమ్భవదస్సనఞ్చేతం, న తాసం మనోద్వారికభావదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం.

వేదనాపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తణ్హాపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౨. యథా చ రసాయనజాని ఓజాజీవితాని, ఏవం తంనిమిత్తం సుఖం, తదపనేయ్యం జరాదిదుక్ఖఞ్చ ధమ్మారమ్మణభావేన యోజేతబ్బం.

కమ్మఫలాభిపత్థనావసేన సత్తా కమ్మానిపి ఆయూహన్తీతి సాతిసయం తణ్హాయ విపాకవేదనా ఉపనిస్సయో, న తథా ఇతరాతి ఆహ ‘‘విపాకా విసేసేన…పే… అవిసేసేన ఇతరా చా’’తి. ఇతరాతి అవిపాకాతి అత్థో. ‘‘సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి ఇదం ఇట్ఠసభావంయేవ ఉపేక్ఖం సన్ధాయ వుత్తం, న అనిట్ఠసభావం. తేనాహ ‘‘ఉపేక్ఖా పనా’’తిఆది. సబ్బస్సాతి అవీతరాగస్స వీతరాగస్స చ వేదనావతో పుగ్గలస్స.

వేదనాపచ్చయా ఏవాతి అయం నియమో నియమన్తరనివత్తనపరోతి నాస్స పచ్చయన్తరనివత్తనత్థతా దట్ఠబ్బా. ఏతేన పచ్చయుప్పన్నన్తరపటిక్ఖేపోపి నివత్తితో హోతి.

తణ్హాపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాదానపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౩. పురిమదిట్ఠిన్తి ‘‘సస్సతో అత్తా’’తి (దీ. ని. ౧.౩౧) పగేవ అభినివిట్ఠం సస్సతగాహం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘అత్తగ్గహణం…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి. ఉపాదియమానన్తి గణ్హన్తం. లోకోతి వా గహణన్తి యం ‘‘లోకో సస్సతో’’తి గహణం, సా దిట్ఠీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘దిట్ఠుపాదానభూత’’న్తి. ‘‘ధమ్మసఙ్ఖేప…పే… దిట్ఠిమత్తమేవా’’తి ఇదం బ్యవహితానం పదానం సమ్బన్ధదస్సనం. తత్థ సఙ్ఖేపతో తణ్హాదళ్హత్తం, సఙ్ఖేపతో దిట్ఠిమత్తమేవ చత్తారి ఉపాదానానీతి అధిప్పాయో. ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారతోతి సముదాయభూతతో ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారతో తదవయవభూతం సఙ్ఖేపం విత్థారఞ్చ నిద్ధారేతి.

సస్సతగాహపుబ్బఙ్గమో, ఉచ్ఛేదగాహపుబ్బఙ్గమో చ అత్తగాహోతి యోజనా. తేసన్తి యథావుత్తసస్సతుచ్ఛేదగాహానం మూలభావేన విధాయకత్తా సామిభూతో. ఆదినా వాతి ‘‘పఠమం అత్తవాదుపాదాన’’న్తిఆదినా వా వాక్యేన.

యేన భవస్సాదేన గధితచిత్తో భవనిబ్బత్తకం కమ్మం కత్వా ఉపపన్నో, సా భవనికన్తి సన్తానే చిరానుబన్ధా అభిణ్హుప్పత్తికా ఉపపన్నమత్తస్స ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘యదిపి…పే… పవత్తితబ్బత్తా’’తి. అరహత్తమగ్గవజ్ఝత్తా భవరాగస్సపి కాముపాదానభావో అత్థేవాతి ఆహ ‘‘తణ్హాదళ్హత్తం న హోతీతి మఞ్ఞమానో’’తి. భవరాగోపి హి సవిసయే దళ్హం పవత్తతీతి. సబ్బాపి తణ్హా కాముపాదానన్తి ఏత్థాపి తస్స అరహత్తమగ్గవజ్ఝతా వుత్తాతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.

ఉప్పత్తిట్ఠానభూతా న ఆరమ్మణభూతాతి అధిప్పాయో. తేనాతి ఖన్ధానం ఆలయభావేన. ఆరమ్మణానన్తరపకతూపనిస్సయాతి ఆరమ్మణూపనిస్సయఅనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయా. అనన్తరపచ్చయాదీనన్తి అనన్తరసమనన్తరఆరమ్మణపచ్చయాదీనం.

ఉపాదానపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భవపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౪. ‘‘భవతీ’’తి ఇదం ఉపపత్తిభవనిబ్బచనం. ద్వయస్సాతి కమ్ముపపత్తిభవద్వయస్స. నిప్ఫాదనఫలం ఫలస్స ఉప్పాదనసమత్థతా. నిబ్బత్తనం నిప్ఫాదనం.

‘‘భగవంమూలకా’’తి (అ. ని. ౮.౮౩; ౯.౧; ౧౦.౫౮; ౧౧.౧౯) వియ ‘‘సఞ్ఞావంభవో’’తి వత్తబ్బే అత్థి-అత్థే వా వం-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘సఞ్ఞాభవో’’తి. తస్స వా అత్థేతి తస్స వన్తుసద్దస్స అత్థే, అత్థి-అత్థేతి అత్థో. అకారం కత్వాతి యథా ‘‘పీతిసుఖం అస్స అత్థీ’’తి అత్థే అకారం కత్వా ఉప్పాదేత్వా ఝానం పీతిసుఖన్తి వుచ్చతి, ఏవం సఞ్ఞా అస్స అత్థీతి సఞ్ఞో, భవో, సోవ సఞ్ఞభవో. ఏకస్మిన్తి రూపక్ఖన్ధే ఏవ. పవత్తత్తాతి పవత్తకపవత్తనట్ఠానానం అభేదేపి ఉపచారవసేన భిన్నం వియ కత్వా దస్సేతి.

కమ్మసఙ్ఖాతతన్తి ‘‘కమ్మ’’న్తి వత్తబ్బతం, కమ్మకోట్ఠాసతం వా. ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౬౩) సుత్తేపి చేతనాయ కమ్మభావో ఆగతోవ. నిప్పరియాయేన పన చేతనావ కమ్మభవోతి వుత్తమత్థం అభిధమ్మపాళియావ సాధేన్తో ‘‘వుత్తఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. ఇమాయ హి వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధేహి, మనాయతనమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతుఏకదేసేన చ కమ్మభవస్స సమ్పయుత్తతం వదన్తియా ధాతుకథాపాళియా తస్స చేతనాభావో దీపితోతి.

ధమ్మభేదతోతి చేతనాచేతనాసమ్పయుత్తభావేన, కుసలాకుసలాబ్యాకతభావేన చ ధమ్మవిభాగతో. ‘‘పునవచన’’న్తి ఇమినావ పునరుత్తిదోసాపత్తి పటిఞ్ఞాతాతి పరస్స ఆసఙ్కం దస్సేన్తో ‘‘సాత్థకమేవిదం పునవచనన్తి ఏతం న యుత్తన్తి చే’’తి ఆహ. భవేకదేసభావేనాతి కమ్మభవస్స ఏకదేసత్తా సఙ్ఖారానం. తేన యేసం ధమ్మానం సముదాయో భవో వుత్తో, తదేకదేసా సఙ్ఖారా, సముదాయేకదేసా చ అత్థతో భిన్నా ఏవాతి వుత్తమేవేతన్తి దస్సేతి. పున యథావుత్తమేవ భేదం మనసి కత్వా అత్థతో పునవచనాభావం దస్సేన్తో ‘‘పరేన వా’’తిఆదిమాహ.

అన్తోగధేతి కామభవాదిఅన్తోగధే సఞ్ఞాభవాదికే. కామభవాదికేతి కామరూపారూపభవే.

ఉపాదానభేదన్తి కాముపాదానాదిఉపాదానవిసేసం.

తేనాతి సీలబ్బతుపాదానేన. వక్ఖమానేనాతి ‘‘ఇదం సీలబ్బతం నామా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౩౪) అట్ఠకథాయం వక్ఖమానేన పకారేన. పురాణం బ్రహ్మణ్డలిఙ్గఖన్దపురాణాది. ‘‘సేతవధయజ్జం ఆరభతే భూతికామో’’తిఆదినా (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౬౫౦) పసుమారణవిధానయుత్తో యఞ్ఞవిధి పసుబన్ధవిధి.

అత్తనో సుద్ధిమగ్గపరామాసమత్తత్తా సీలబ్బతుపాదానస్స అత్తవాదుపాదాననిమిత్తం వుత్తం.