౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౨౪౩. తం పటిచ్చసముప్పాదం. ఏకేకచిత్తావరుద్ధన్తి అభిధమ్మభాజనీయే వియ ఏకేకస్మిం చిత్తే అవరుద్ధం అన్తోగధం అకత్వా. అసహజాతానఞ్చ ‘‘అసహజాతానం, సహజాతానఞ్చా’’తి ఏవం పఠమపదే ఏకసేసనిద్దేసో దట్ఠబ్బో. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి అసహజాతాయేవ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నా దస్సితా విపాకవిఞ్ఞాణస్సేవ అధిప్పేతత్తా. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (విభ. ౨౨౫) చ ఏవమాదీసు అసహజాతా, సహజాతా చ. ‘‘ఏకేకేన నయేనా’’తి పురాతనో పాఠో, ఏతరహి పన ‘‘ఏకేకేన చతుక్కేన’’ ఇచ్చేవ బహూసు పోత్థకేసు పాఠో. నయచతుక్కవారాతి నయేసు చతుక్కానం వారా, అవిజ్జామూలకాదీసు నవసు నయేసు పచ్చేకం పచ్చయచతుక్కాదీనం చతున్నం చతుక్కానం ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతన’’న్తిఆదివిసేసభిన్నా చత్తారో వారాతి అత్థో. వవత్థితాతి యథావుత్తవిసేసేన అసంకిణ్ణా. చతుక్కానన్తి వారచతుక్కానం వారసోళసకస్స నయభావతోతి అధిప్పాయో.

౧. పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా

పచ్చయసహితపచ్చయుప్పన్నాని అఙ్గభావేన వుత్తాని, న కేవలం పచ్చయా. తస్మా ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి ఏత్థ న ఛట్ఠాయతనస్స అఙ్గతా. తేన వుత్తం ‘‘న, తస్స అనఙ్గత్తా’’తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి పచ్చయసహితస్స పచ్చయుప్పన్నస్స అఙ్గభావతో. తీసు పకారేసూతి ‘‘పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేనా’’తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౪౩) అట్ఠకథాయం వుత్తేసు తీసుపి పకారేసు. పచ్చయవిసేసాదీతి ఏత్థ నామం, ఛట్ఠాయతనఞ్చ పచ్చయవిసేసో. ఆది-సద్దేన యోనివిసేసో, ఆయతనానం అపారిపూరిపారిపూరిభవవిసేసో చ గహితో. తే హి దుతియవారాదీనం నానత్తకరా. అత్థవిసేసేనాతి యదిపి అఞ్ఞత్థ ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి సళాయతనపచ్చయో వుత్తో, తథాపి సహజాతాదినామసన్నిస్సయేన పవత్తనతో నామమత్తపచ్చయాపి సో హోతీతి పటిచ్చసముప్పాదస్స నానానయవిచిత్తతానుమితస్స గమ్భీరభావస్స విభావనసఙ్ఖాతేన, అనవసేసనామపచ్చయదస్సనసఙ్ఖాతేన చ అత్థవిసేసేన. తథా హి ‘‘యేహి, ఆనన్ద, ఆకారేహి యేహి లిఙ్గేహి యేహి నిమిత్తేహి యేహి ఉద్దేసేహి నామకాయస్స పఞ్ఞత్తి హోతి, తేసు ఆకారేసు…పే… ఉద్దేసేసు అసతి అపి ను ఖో రూపకాయే అధివచనసమ్ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౧౪) ఫస్సస్స నామపచ్చయతావిభావనవసేన మహానిదానదేసనా పవత్తా. తథా ‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సోతి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౭) ‘‘నామరూపపచ్చయా’’తి వదన్తేన ‘‘నామపచ్చయా’’తిపి వుత్తమేవ హోతీతి.

వారచతుక్కే ‘‘సఙ్ఖారో’’తి వుత్తం, సోకాదయో న వుత్తా, పురిమస్మిం వారద్వయే రూపం న వుత్తం, వారత్తయే సళాయతనం న వుత్తన్తి యోజేతబ్బం.

సబ్బ…పే… రణతోతి సబ్బస్స విఞ్ఞాణస్స పవత్తిట్ఠానభూతసబ్బభవసాధారణతో, విఞ్ఞాణస్స వా పవత్తిట్ఠానభూతసబ్బభవసాధారణతో. సమానం ఫలం సమానో పచ్చయో సహజాతాదిపచ్చయేహి ఉపకత్తబ్బతో, ఉపకారకతో చ. తస్స విఞ్ఞాణస్స. విఞ్ఞాణాహరణన్తి విపాకవిఞ్ఞాణనిబ్బత్తనం. అస్స విఞ్ఞాణస్స.

గతిసూచకోతి హి-సద్దం లోకే గతిఅత్థం వదన్తీతి కత్వా వుత్తం. ‘‘విగత’’న్తి ఏత్థ వి-సద్దో పటిసేధదీపకోతి ద్వే పటిసేధా పకతిం ఞాపేన్తీతి ఆహ ‘‘విగతతానివారణవసేన గతి ఏవ హోతీ’’తి.

తిధా చతుధా పఞ్చధా వాతి ఏత్థ సఞ్ఞామనసికారాదయో సహజాతనిస్సయఅత్థిపచ్చయవసేన తిధా, ఫస్సచేతనాదయో తేసఞ్చేవ ఆహారాదీనఞ్చ వసేన చతుధా, వేదనావితక్కాదయో తేసఞ్చేవ ఝానిన్ద్రియాదీనఞ్చ వసేన పఞ్చధా. యథా సమాధి, ఏవం వీరియమ్పి దట్ఠబ్బం. తమ్పి హి అధిపతిన్ద్రియమగ్గపచ్చయేహి ఛధా పచ్చయో హోతి.

‘‘వచనవసేనా’’తి ఇమినా ఇమస్మిం చతుక్కే సహజాతపచ్చయం ధురం కత్వా దేసనా పవత్తాతి తేసం అధిప్పాయోతి దస్సేతి. అత్థోతి పచ్చయధమ్మో. కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి వారే అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స యథాసకేహి పచ్చయో న న హోతి. ‘‘అత్థతో’’తి చ పాఠో. ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చ తం. తస్మా సహజాతపచ్చయవసేనేవ పఠమచతుక్కో వుత్తోతి న గహేతబ్బన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న చ తం న వుత్త’’న్తిఆది. ఇమస్స చ ‘‘భవపచ్చయా జాతీతిఆది న వత్తబ్బం సియా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పచ్చయవచనమేవాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆదీసు వుత్తపచ్చయవచనమేవ చ. తేసన్తి తేసం ఆచరియానం. అయోజేత్వా వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. కథం పన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞేన…పే… సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏత్థ చ ‘‘సహజాతసూచక’’న్తిఆదినా యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స వచనతో అసిద్ధిమాహ, ‘‘సహజాతతో’’తిఆదినా పన అత్థాపత్తితో. అసమ్భవే హి అఞ్ఞస్స అత్థతో సిజ్ఝేయ్య వచనతో వా అత్థతో వా అధిప్పేతత్థసాధనాతి.

అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞస్మిం సుత్తే. అతీతద్ధం నిద్ధారేత్వా పచ్చుప్పన్నానాగతేహి సద్ధిం అద్ధత్తయదస్సనత్థం. తందేసనాపరిగ్గహత్థన్తి మహానిదానదేసనాపరిగ్గహత్థం. సో చ ఉభిన్నం దేసనానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దనభావదస్సనత్థం. ఏవం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధభాసితా దేసనా అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతీతి.

ఇమస్సాతి ఇమస్స తతియవారస్స.

అపరాపేక్ఖతాయ, అపరికిలిట్ఠుపపత్తితాయ, అసుచిఅమక్ఖితతాయ కామావచరదేవానం, సబ్బేసఞ్చ బ్రహ్మానం తథా ఉపపజ్జనతో చ ఓపపాతికయోనియా పధానతా వేదితబ్బా. సఙ్గహనిదస్సనవసేనాతి ఓపపాతికయోనియా ఏవ సంసేదజయోనియా సఙ్గహస్స నిదస్సనవసేన ఉదాహరణవసేన. ఆరమ్మణపచ్చయస్సాపి ఫస్సస్స సతిపి పవత్తిహేతుభావే సో పన సహజాతాదిపచ్చయభూతస్స అజ్ఝత్తికస్స ఛట్ఠాయతనస్స వియ న సాతిసయోతి వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయో చేత్థ పవత్తకో న హోతీ’’తి.

కేసఞ్చీతి పరిపుణ్ణాయతనానం గబ్భసేయ్యకానం. ‘‘పచ్ఛిమ…పే… సదా సమ్భవతీ’’తి ఇదం గబ్భసేయ్యకానం వియ ఇతరయోనికానం కమేన ఆయతనుప్పత్తి నత్థీతి వుత్తం. తథా చాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సహుప్పత్తిదీపనతో’’తి.

పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. హేతుచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౪. అభావతోతి భావాభావతో. యఞ్హి జాతిక్ఖణమత్తేయేవ భవతి, న తతో పరం, తం జాతియా అవిగతపచ్చయో సియా అవిగతపచ్చయనియమసబ్భావతో. భవో పన యస్మా జాతిక్ఖణతో పరమ్పి భవతి, తస్మా న సో తస్సా అవిగతపచ్చయో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘తతో ఉద్ధం భావతోతి అత్థో’’తి. భవేతి భవపదే, భవే వా నిప్ఫాదేతబ్బే. ఏస నయో జాతిఆదీసూతి ఏత్థాపి. ‘‘యథా పనా’’తిఆదినా ‘‘అవిగతపచ్చయస్స అభావతో, నియమాభావతో చా’’తి వుత్తానం హేతూనం వుత్తనయేన అబ్యాపిభావవిభావనేన అకారణతం దస్సేతి అయావభావినో పచ్చయుప్పన్నస్స, పచ్చయధమ్మస్స చ అవిగతపచ్చయభావదస్సనతో. సఙ్ఖారక్ఖన్ధేతిఆది మగ్గసోధనవసేన వుత్తం. తస్స పరిహారం సయమేవ వదతి. సో ఖణో ఏతస్స అత్థీతి తఙ్ఖణికో, న తఙ్ఖణికో అతఙ్ఖణికో, తస్స సబ్భావా, అయావభావికసబ్భావాతి అత్థో. యథా పన హేతూ హోన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణానం పనా’’తిఆదిమాహ.

ఏవన్తి ఏవం యథావుత్తనయే సతి, ఏవం సన్తేతి అత్థో. ‘‘న హి…పే… అత్థీ’’తి ఇమినా జాతిఆదీనం అవిగతపచ్చయవసేన పచ్చయుప్పన్నభావో వియ పచ్చయభావోపి నత్థీతి దస్సేతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘అసభావధమ్మత్తా’’తి.

కథం పన అసభావధమ్మానం జాతిఆదీనం పచ్చయుప్పన్నతా, పచ్చయతా చాతి ఆహ ‘‘జాయమానానం పనా’’తిఆది. తస్సాతి జాతిజరామరణస్స. వత్తబ్బపదేసోతి ‘‘ఠపేత్వా’’తి వత్తబ్బపదేసో. కో పన సోతి? యథావుత్తం నామం, నామరూపఞ్చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన రూపక్ఖన్ధేన చ జరామరణానం సఙ్గహితత్తా. ‘‘యో భవో జాతియా పచ్చయో’’తి ఏతేన భవసఙ్గహితానిపి జాతిఆదీని జాతియా అప్పచ్చయత్తా ఏవ ‘‘ఠపేత్వా’’తి న వుత్తానీతి దస్సేతి, పచ్చయభావాసఙ్కా ఏవ నేసం తస్సా నత్థీతి అధిప్పాయో. తేనేవ ఠపేతబ్బగహేతబ్బవిసేసే సతీతి సాసఙ్కం వదతి.

హేతుచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౬. పచ్చయుప్పన్నస్సాతి పచ్చయుప్పన్నభావినో. విసుం ఠితస్సాతి భవేన అసఙ్గహితస్స. సప్పదేసమేవ గహితం ఇధ వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్సేవ అధిప్పేతత్తా నిరుళ్హత్తా చ. పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా పచ్చయభూతంయేవ నామం గహితం, అవిగతపచ్చయనియమాభావో వియ భవే ఉపాదానస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనియమాభావోతి యోజనా. వుత్తనయేనాతి ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణానం పనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.

అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోతి అయమత్థో ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ…పే… అధిప్పేతో సియా’’తి ఆహ. తథా చ వదన్తి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చేత్థ న పట్ఠానే ఆగతఅఞ్ఞమఞ్ఞవసేన గహేతబ్బ’’న్తి. చక్ఖాయతనుపచయాదీనన్తి ఉపరూపరి చితాని వియ ఉప్పన్నచక్ఖాయతనాదీని, చక్ఖాయతనాదీనం వా ఉపత్థమ్భకాని చక్ఖాయతనుపచయాదీని.

అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారాదిమూలకనయమాతికావణ్ణనా

౨౪౭. యదిపి సామఞ్ఞతో గతవిసేసో, తథాపి సామఞ్ఞగ్గహణేన నయగతో విసేసో సరూపతో దస్సితో హోతీతి ‘‘నామపచ్చయా అవిజ్జా’’తి వత్వాపి నామవిసేసానం తస్సా పచ్చయభావో దస్సేతబ్బోతి ఆహ ‘‘నామవిసేసానం…పే… వుత్తా’’తి. ‘‘యదేవ పన నామ’’న్తిఆది కస్మా వుత్తం, నను నామగ్గహణేన అగ్గహితోపి జాతిఆది భవగ్గహణేన గహితోతి దస్సితోవాయమత్థోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘భవగ్గహణేన చా’’తిఆది. ఇధాపీతి ‘‘భవపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఇధాపి. న సియాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జా’’తి వుత్తం న సియా. తస్మాతి యస్మా సామఞ్ఞచోదితం విసేసచోదితమేవ న హోతి, తస్మా. సోతి భవో. తేనాతి సభావాసభావధమ్మసఙ్గహణేన.

ఉపాదానస్సపి భవేకదేసత్తా వుత్తం ‘‘ఉపాదానపచ్చయా…పే… అగ్గహితే’’తి. ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఇదం వచనం సన్ధాయాహ ‘‘భవసద్దో…పే… వుచ్చమానో’’తి. ‘‘నామపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఏత్థ పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా పచ్చయస్స గహణతో అవిజ్జావినిముత్తా ఏవ చత్తారో ఖన్ధా నామసద్దేన వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘న నామసద్దో నిరవసేసబోధకో’’తి. న చేత్థ ఏకంసతో కారణం మగ్గితబ్బం. యేన భవ-సద్దో నిరవసేసబోధకో, న నామ-సద్దోతి ఆహ ‘‘ఏవంసభావా హి ఏతా నిరుత్తియో’’తి. ఇమినా అధిప్పాయేనాతి భవసద్దో నిరవసేసబోధకో ఉపాదిన్నచతుక్ఖన్ధవిసయత్తాతి ఇమినా అధిప్పాయేన. జాయమానాదిధమ్మవికారభావతో జాయమానాదిక్ఖన్ధపటిబద్ధా జాతిఆదయో వుచ్చేయ్యుం, న పన జాతిఆదిపటిబద్ధా జాయమానాదిక్ఖన్ధాతి న ఏకచిత్తక్ఖణే జాతిఆదీనం అవిజ్జాయ పచ్చయభావో సమ్భవతీతి ఇమమత్థమాహ ‘‘జాయమానానం పనా’’తిఆదినా. నానాచిత్తక్ఖణే పన జాతిఆదయో అవిజ్జాయ ఉపనిస్సయపచ్చయో హోన్తీతి ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణే’’తి విసేసితం. తేనేవాతి అసమ్భవేనేవ.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪౮-౯. తన్తి దిట్ఠుపాదానం. ఇతరస్సాతి కాముపాదానస్స. తణ్హాగహణేనాతి ‘‘తణ్హాపచ్చయా’’తి ఏత్థ తణ్హాగహణేన గహితత్తా. యది ఏవం నామగ్గహణేన గహితా తణ్హా కస్మా పున వుత్తాతి ఆహ ‘‘నామే వియ విసేసపచ్చయత్తాభావా’’తి. ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతన’’న్తి ఏత్థ హి కామతణ్హాపి నామే సఙ్గహితాతి నామస్స యథారహం ఛట్ఠాయతనస్స పచ్చయభావో వుత్తోతి అత్థి తత్థ విసేసపచ్చయత్తం, ఉపాదానస్స పన భవసఙ్గహోపి అత్థీతి ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి ఏతేన ‘‘కాముపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏతస్స నత్థేవ విసేసోతి వుత్తం ‘‘నామే వియ విసేసపచ్చయత్తాభావా’’తి. తణ్హా ఏతిస్సా పచ్చయోతి తణ్హాపచ్చయా, దిట్ఠి. భవస్స పచ్చయభూతాతి దువిధస్సపి భవస్స కారణభూతా. ఉభయేనపి ఉపాదానస్స భవనిద్దేసే ఠపేతబ్బతంయేవ విభావేతి. పచ్చయుప్పన్నం పచ్చయో చ ఏకమేవాతి ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి ఏత్థ వుత్తపచ్చయుప్పన్నం, ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏత్థ వుత్తపచ్చయో చ ఏకో ఏవత్థో, తస్మా పచ్చయో విసుం పచ్చయుప్పన్నతో భిన్నం కత్వా న విభత్తో.

౨౫౨. ఉపత్థమ్భకసముట్ఠాపనపచ్ఛాజాతపచ్చయవసేనాతి ఉపత్థమ్భకస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్స సముట్ఠాపనవసేన, పచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన చ.

౨౫౪. పఞ్చన్నన్తి చక్ఖాయతనాదీనం పఞ్చన్నం. సహజాతాదిపచ్చయోతి సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయో. వత్థుసఙ్ఖాతం రూపం. పురేజాతాదిపచ్చయోతి పురేజాతనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయో. పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయోతి పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయో. ఛట్ఠస్స సహజాతాదీతి ఆది-సద్దేన అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదయో గహితా.

౨౬౪. యస్సాతి ‘‘యస్స చ హోతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం ‘‘యస్సా’’తి పదం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘హోతీతి యోజేతబ్బ’’న్తి.

౨౮౦. తస్సాతి ‘‘బలవకిలేసభూతాయ విచికిచ్ఛాయా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౮౦) పదస్స. తేనాతి ‘‘తణ్హాట్ఠానే’’తి పదేన. చిత్తుప్పాదకణ్డాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఇమస్మిం పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయాదిం సఙ్గణ్హాతి.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా

౩౦౬. సబ్యాపారానీతి సఉస్సాహాని, విపాకధమ్మానీతి అత్థో. పరిహీనం అవిజ్జాట్ఠానం ఏతేసన్తి పరిహీనావిజ్జాట్ఠానా.

సన్ధాయాతి అధిప్పాయం విభావేన్తో వియ వదతి, సరూపేనేవ పన ‘‘న చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని రూపం సముట్ఠాపేన్తీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౩౦౬) అట్ఠకథాయం వుత్తం. నామరూపం న న లబ్భతీతి యోజనా.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౩౩౪. కుసలఫలేతి కుసలవిపాకపటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స గహితత్తా తస్స సాదురసవిసరుక్ఖబీజసదిసతా వుత్తా.

యదిపి ‘‘సఙ్ఖారహేతుక’’న్తిఆదినా యోజనా లబ్భతి, అవిగతచతుక్కాదీని పన న లబ్భన్తి యథాలాభయోజనాయ దస్సితత్తా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా

౩౪౩. కమ్మం వియ పచ్చయో హోతి విపాకభావతోతి అధిప్పాయో. విపాకస్స కమ్మం పచ్చయో హోన్తం సాతిసయం హోతీతి తస్స నిప్పరియాయతా, తంసమ్పయుత్తానం పరియాయతా సియాతి అధిప్పాయేన ‘‘పరియాయేన ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వుత్తానీ’’తి ఆహ. ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩), అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩), విపాకధమ్మధమ్మో నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౩.౧౦౩) పన వచనతో నిప్పరియాయేన సబ్బేపి కుసలాకుసలా ధమ్మా విపాకస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతీతి అయమత్థో దిస్సతి. ‘‘కుసలమూలం అకుసలమూల’’న్తి ఇమేసం అన్వాదేసోపి పచ్చయసద్దాపేక్ఖాయ ‘‘ఏసా’’తి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏసాతి…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి.

‘‘మనసికారోపీ’’తిఆదినా అప్పహీనావిజ్జానమ్పి కిరియాయ కుసలాకుసలమూలాని, అవిజ్జా చ ఉపనిస్సయా న హోన్తీతి దస్సేతి. కమ్మవట్టవిపాకవట్టభూతానియేవ సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణాని పచ్ఛిమనయే అధిప్పేతానీతి వుత్తం ‘‘కిరియాని పన…పే… గచ్ఛన్తీ’’తి. తేసం పచ్చయానం వసేన అనేకప్పకారతోతి అధిప్పాయోతి యోజనా.

నవాదిభేదానన్తి నవఅట్ఠసత్తఛాతి ఏవంపభేదానం. చతున్నం చతుక్కానన్తి పురిమనయే పచ్ఛిమనయే చ ఆగతానం యథాలాభం చతున్నం చతున్నం చతుక్కానం. ‘‘కుసలాకుసలానం పన విపాకే చా’’తి చ-సద్దేన కుసలాకుసలే చాతి సముచ్చేతబ్బోతి ఆహ ‘‘కుసల…పే… వత్తబ్బ’’న్తి. మూలపదేకపచ్చయతావసేనాతి మూలపదస్స ఏకపచ్చయభావవసేన ఉపనిస్సయపచ్చయతావసేన. ఏకస్సేవ నయస్సాతి కుసలాకుసలేసు అవిజ్జామూలకస్స, విపాకేసు కుసలాకుసలమూలకస్సాతి ఏవం ఏకస్సేవ నయస్స వసేన. ధమ్మపచ్చయభేదేతి ధమ్మస్స పచ్చయభూతస్స, పచ్చయుప్పన్నస్స వా పచ్చయభావేన భేదేతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అవిజ్జాదీన’’న్తిఆదిం వత్వా పున తమేవ ‘‘తంతంచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా పకారన్తరేన విభావేతి.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.