౨. వేదనాత్తికవణ్ణనా

౧. వేదనారూపనిబ్బానాని పన తికముత్తకాని పటిచ్చాదినియమం పచ్చయుప్పన్నవచనఞ్చ న లభన్తి. పటిచ్చవారాదీసు పన ఛసు యతో హేతుపచ్చయాదితో తికధమ్మానం ఉప్పత్తి వుత్తా, తత్థ యథానురూపతో ఆరమ్మణాదిపచ్చయభావేన లబ్భన్తీతి వేదితబ్బానీతి.

౧౦. సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకా పన సహజాతాదయో పచ్చయాతి ఇమినా కుసలత్తికేపి పరిహీనం సహజాతం రూపారూపధమ్మపరిగ్గాహకత్తా ఆదిమ్హి ఠపేత్వా ఆదిసద్దేన సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకవచనేన చ పచ్చయుప్పన్నవసేన సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకానం ఆరమ్మణాదీనం పరిహానిం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. తేన కుసలత్తికపరిహీనానం సబ్బట్ఠానికానం చతున్నం సబ్బతికాదీసు పరిహాని దస్సితా హోతి. పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితోతి ఏతేన పన పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స అనులోమే పరిహానిం, పచ్చనీయే చ లాభం దస్సేతి. సహజాతాదయోతి వా సహజాతమూలకా సహజాతనిబన్ధనా పటిచ్చాదిం ఫరన్తేహి సహజాతధమ్మేహి వినా పచ్చయా అహోన్తాతి వుత్తం హోతి. కస్మా పన సహజాతనిబన్ధనా సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకా చ యే, తేవ పరిహాయన్తి, న పన యో సహజాతానిబన్ధనో సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకో చ న హోతి, సో పచ్ఛాజాతోతి తత్థ కారణం వదన్తో ‘‘సహజాతాదీహి వినా అనుప్పత్తితో పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితో’’తి ఆహ. తత్థ సహజాతాదీహి వినాతి సహజాతనిబన్ధనేహి సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకేహి చ వినాతి అత్థో. అథ వా సహజాతనిబన్ధనానమేవ పరిహాని, న పచ్ఛాజాతస్స సహజాతానిబన్ధనస్సాతి ఏత్థేవ కారణం వదన్తో ‘‘సహజాతాదీహి వినా అనుప్పత్తితో పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితో’’తి ఆహ. సహజాతనిబన్ధనాపి పన సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకాయేవ పరిహాయన్తీతి దస్సితమేతన్తి.

౧౭. నవిపాకేపి ఏసేవ నయోతి నయదస్సనమేవ కరోతి, న చ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నసామఞ్ఞదస్సనం. సుఖాయ హి అదుక్ఖమసుఖాయ చ వేదనాయ సమ్పయుత్తే ధమ్మే పటిచ్చ తాహి వేదనాహి సమ్పయుత్తా అహేతుకకిరియధమ్మా విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహజాతమోహో చాతి అయఞ్హేత్థ నయోతి. నవిప్పయుత్తే ఏకన్తి ఆరుప్పే ఆవజ్జనవసేన వుత్తన్తి ఇదం ఆవజ్జనాహేతుకమోహానం వసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౨౫-౩౭. అనులోమపచ్చనీయే యథా కుసలత్తికం, ఏవం గణేతబ్బన్తి హేతుమూలకాదీనం నయానం ఏకమూలకద్విమూలకాదివసేన చ యోజేత్వా గహేతబ్బతాసామఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం, న గణనసామఞ్ఞం. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో. అహేతుకస్స పన చిత్తుప్పాదస్సాతిఆది నహేతుమూలకం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘అహేతుకస్స పన చిత్తుప్పాదస్స మోహస్స చా’’తి పనేత్థ వత్తబ్బం. మోహస్స చాపి హి అహేతుకస్స అధిపతిఅభావతో అధిపతినో నహేతుమూలకే అనులోమతో అట్ఠానన్తి. పరివత్తేత్వాపీతి నహేతుపచ్చయా నఅధిపతిపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీతి ఏవం పురతో ఠితమ్పి ఆరమ్మణాదిం పచ్ఛతో యోజేత్వాతి అత్థో.

౩౯. పఞ్హావారే దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి ఏతేన తంసమ్పయుత్తే దస్సేతి. ఉపనిస్సయవిభఙ్గే ‘‘సద్ధాపఞ్చకేసు మానం జప్పేతి దిట్ఠిం గణ్హాతీతి కత్తబ్బం, అవసేసేసు న కత్తబ్బ’’న్తి ఇదం పాఠగతిదస్సనత్థం వుత్తం, న పన రాగాదీహి మానదిట్ఠీనం అనుప్పత్తితో. కుసలత్తికేపి హి రాగాదీసు ‘‘మానం జప్పేతి దిట్ఠిం గణ్హాతీ’’తి పాళి న వుత్తా, ‘‘రాగో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి పత్థనా రాగస్స దోసస్స మోహస్స మానస్స దిట్ఠియా పత్థనాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౨.౫౩) పన రాగాదీనం మానదిట్ఠిఉపనిస్సయభావో వుత్తో. తథా ఇధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తేన పన చిత్తేన గామఘాతం నిగమఘాతం కరోతీ’’తి సోమనస్ససమ్పయుత్తలోభసహగతచిత్తేన గామనిగమవిలుప్పనం సన్ధాయ వుత్తం.

౬౨. సుద్ధానన్తి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నపదానం అనఞ్ఞత్తం దస్సేతి. పురేజాతపచ్ఛాజాతా పనేత్థ న విజ్జన్తి.న హి పురేజాతా పచ్ఛాజాతా వా అరూపధమ్మా అరూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తీతి ఏత్థ పురేజాతాతి ఇమస్మిం తికే వుచ్చమానా అధికారప్పత్తా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తాదయోవ అరూపధమ్మానం పురేజాతా హుత్వా పచ్చయా న హోన్తి పురేజాతత్తాభావతోతి అధిప్పాయో, తథా పచ్ఛాజాతత్తాభావతో పచ్ఛాజాతా వా హుత్వా న హోన్తీతి.

౬౩-౬౪. సాధిపతిఅమోహవసేనాతి అధిపతిభావసహితామోహవసేనాతి అత్థో.

౮౩-౮౭. నహేతుపచ్చయా…పే… నఉపనిస్సయే అట్ఠాతి నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా నఉపనిస్సయే అట్ఠాతి ఏవం సఙ్ఖిపిత్వా ఉద్ధరతి. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయవసేన వేదితబ్బాతి ఇదం ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్సా’’తి ఏతం వజ్జేత్వా అవసేసేసు అట్ఠసుపి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయసమ్భవం సన్ధాయ వుత్తం. న హి సహజాతపచ్చయో అట్ఠసుపి లబ్భతి, అథ ఖో తీస్వేవాతి.

వేదనాత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.