పటిచ్చవారో

పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా

౮౬-౮౭. ‘‘అహేతుకం విపాకాబ్యాకతన్తి ఇదం రూపసముట్ఠాపకవసేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం, సబ్బసఙ్గాహకవసేన పనేతం న న సక్కా యోజేతుం.

౯౩. సహజాతపురేజాతపచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి ఏత్థ చ సహజాతా చ హేతాదయో పురేజాతా చ ఆరమ్మణాదయో పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. న హి నపచ్ఛాజాతపచ్చయా ఉప్పజ్జమానా ద్వీహేవ సహజాతపురేజాతపచ్చయేహి ఉప్పజ్జన్తి, అథ ఖో పచ్ఛాజాతవజ్జేహి సబ్బేహీతి.

౯౪-౯౭. నాహారపచ్చయే ఏకచ్చం రూపమేవ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నన్తి యం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, సో పచ్చయో రూపమేవాతి కత్వా వుత్తం. యస్మా పన పచ్చయా ఉప్పజ్జతి, సో అరూపమ్పి హోతి యథా కమ్మం కటత్తారూపస్స.

౯౯-౧౦౨. నమగ్గపచ్చయే యదిపి చిత్తసముట్ఠానాదయో సబ్బే రూపకోట్ఠాసా లబ్భన్తి, తథాపి యం మగ్గపచ్చయం లభతి, తస్స పహీనత్తా ‘‘ఏకచ్చం రూపం పచ్చయుప్పన్న’’న్తి వుత్తం, ఏవమేవ పన నహేతుపచ్చయాదీసుపి ఏకచ్చరూపస్స పచ్చయుప్పన్నతా దట్ఠబ్బా.

౧౦౭-౧౩౦. నాహారనఇన్ద్రియనఝాననమగ్గపచ్చయా సబ్బత్థ సదిసవిస్సజ్జనాతి ఇదం ఏతేసు మూలభావేన ఠితేసు గణనాయ సమానతం సన్ధాయ వుత్తం. మూలానఞ్హి ఇధ విస్సజ్జనం గణనాయేవ, న సరూపదస్సనన్తి. నసహజాతాదిచతుక్కం ఇధాపి పరిహీనమేవాతి సుద్ధికనయే వియ మూలేసుపి పరిహీనమేవాతి అత్థో.

పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౧౩౧-౧౮౯. హేతాధిపతిమగ్గపచ్చయేసు అనులోమతో ఠితేసు…పే… అట్ఠ పచ్చనీయతో న లబ్భన్తీతి తిణ్ణమ్పి సాధారణానం పచ్చనీయతో అలబ్భమానానం సబ్బేసం సఙ్గహవసేన వుత్తం, తస్మా మగ్గపచ్చయే ఇతరేహి సాధారణా సత్తేవ యోజేతబ్బా. అధిపతిపచ్చయే అనులోమతో ఠితే హేతుపచ్చయోపి పచ్చనీయతో న లబ్భతి, సో పన మగ్గేన అసాధారణోతి కత్వా న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. యేహి వినా అరూపం న ఉప్పజ్జతి, తే ఏకన్తికత్తా అరూపట్ఠానికాతి ఇధ వుత్తాతి దట్ఠబ్బా, తేన పురేజాతాసేవనపచ్చయా తేహి వినాపి అరూపస్స ఉప్పత్తితో వజ్జితా హోన్తి. సబ్బట్ఠానికా అఞ్ఞమఞ్ఞఆహారిన్ద్రియా చ తేహి వినా అరూపస్స అనుప్పత్తితో సఙ్గహితాతి. ఊనతరగణనానంయేవ వసేనాతి యది అనులోమతో ఠితా ఏకకాదయో ద్వావీసతిపరియోసానా ఊనతరగణనా హోన్తి, తేసం వసేన పచ్చనీయతో యోజితస్స తస్స తస్స గణనా వేదితబ్బా. అథ పచ్చనీయతో యోజితో ఊనతరగణనో, తస్స వసేన అనులోమతో ఠితస్సపి గణనా వేదితబ్బాతి అత్థో. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా నారమ్మణే ఏక’’న్తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౧.౧౪౬) పన న ఇదం లక్ఖణం ఏకన్తికం.

పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా

౧౯౦. సబ్బత్థేవాతి న కేవలం హేతుమ్హియేవ, అథ ఖో సబ్బేసు పచ్చయేసు పచ్చనీకతో ఠితేసూతి అత్థో. పురేజాతం ఆసేవనఞ్చ అలభన్తం కఞ్చి నిదస్సనవసేన దస్సేన్తో ‘‘పటిసన్ధివిపాకో పనా’’తిఆదిమాహ.

‘‘పురేజాతపచ్ఛాజాతాసేవనవిపాకవిప్పయుత్తేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు ఏకం ఠపేత్వా అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తీ’’తి ఇదం అవసేసానం లాభమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. న సబ్బేసం అవసేసానం లాభన్తి దట్ఠబ్బం. యదిపి హి పచ్ఛాజాతే పసఙ్గో నత్థి ‘‘అనులోమతో సబ్బత్థేవ న లబ్భతీ’’తి అపవాదస్స కతత్తా, పురేజాతో పన విప్పయుత్తే పచ్చనీకతో ఠితే అనులోమతో లబ్భతీతి ఇదమ్పి అవసేసా సబ్బేతి అత్థే గయ్హమానే ఆపజ్జేయ్య. యమ్పి కేచి ‘‘విప్పయుత్తపచ్చయరహితే ఆరుప్పేపి ఆరమ్మణపురేజాతస్స సమ్భవం ఞాపేతుం ఏవం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తమ్పి తేసం రుచిమత్తమేవ. న హి యత్థ వత్థుపురేజాతం న లబ్భతి, తత్థ ఆరమ్మణపురేజాతభావేన ఉపకారకం హోతీతి దస్సితోయం నయోతి. యుజ్జమానకవసేనాతి పచ్చనీకతో ఠితస్స ఠపేతబ్బత్తా వుత్తం, యుజ్జమానకపచ్చయుప్పన్నవసేన వాతి అత్థో. ‘‘మగ్గపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే హేతుపచ్చయో అనులోమతో న లబ్భతీ’’తి పురిమపాఠో, అధిపతిపచ్చయోపి పన న లబ్భతీతి ‘‘హేతాధిపతిపచ్చయా అనులోమతో న లబ్భన్తీ’’తి పఠన్తి. అధిపతిపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే పచ్ఛాజాతతో అఞ్ఞో అనులోమతో అలబ్భమానో నామ నత్థీతి న విచారితం. అఞ్ఞమఞ్ఞే పచ్చనీకతో ఠితే ‘‘అరూపానంయేవా’’తి వుత్తా నవ అనులోమతో న లబ్భన్తి, తమ్పి పచ్చనీకతో ఠితేహి ఆరమ్మణపచ్చయాదీహి సదిసతాయ సువిఞ్ఞేయ్యన్తి న విచారితం భవిస్సతీతి.

౧౯౧-౧౯౫. యావ ఆసేవనా సబ్బం సదిసన్తి న అఞ్ఞమఞ్ఞేన ఘటితస్స మూలస్స విత్థారితత్తా తతో పరాని మూలాని సన్ధాయ వుత్తం. తేసు హి అనులోమతో యోజేతబ్బపచ్చయా చ పఞ్హా చాతి సబ్బం సదిసన్తి.

ఇమస్మిం పచ్చనీయానులోమేతి ఏతస్స ‘‘ఇమేసమ్పి పకిణ్ణకానం వసేనేత్థ గణనవారో అసమ్మోహతో వేదితబ్బో’’తి ఏతేన సహ సమ్బన్ధో. తత్థ ఏత్థాతి ఏతేసు పచ్చయేసూతి అత్థో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పచ్చనీయానులోమే లబ్భమానేసు పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసుపీతి వా యోజేతబ్బం. తత్థ పి-సద్దేన ఇమమత్థం దీపేతి – న కేవలం పచ్చయేస్వేవ కిస్మిఞ్చి పచ్చనీకతో ఠితే కేచి అనులోమతో న లబ్భన్తి, అథ ఖో పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసుపి కోచి ఏకచ్చం పచ్చయం లభమానో కఞ్చి పచ్చయం న లభతీతి. తత్థ కమ్మపచ్చయం లభమానో యేభుయ్యేన ఇన్ద్రియపచ్చయం లభతి, మగ్గపచ్చయం లభమానో యేభుయ్యేన హేతుపచ్చయం, తథా చ ఝానపచ్చయం లభమానో మగ్గపచ్చయన్తి ఏతేస్వేవ లాభాలాభా విచారితా. యత్థాతి పఞ్చవోకారపవత్తే అసఞ్ఞేసు చ. రూపధమ్మాతి యథావుత్తాని కటత్తారూపానేవ సన్ధాయ వదతి. న హి పఞ్చవోకారపవత్తే సబ్బే రూపధమ్మా హేతాదీని న లభన్తీతి. ‘‘హేతాధిపతివిపాకిన్ద్రియపచ్చయే న లభన్తీ’’తి పురిమపాఠో, ఝానమగ్గేపి పన న లభన్తీతి ‘‘హేతాధిపతివిపాకిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయే న లభన్తీ’’తి పఠన్తి. యే రూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తి, తేసు అరూపట్ఠానికవజ్జేసు ఏతేయేవ న లభన్తీతి అధిప్పాయో. పచ్ఛాజాతాహారవిప్పయుత్తపచ్చయేపి హి పవత్తే కటత్తారూపం లభతీతి. లబ్భమానాలబ్భమానపచ్చయదస్సనమత్తఞ్చేతం, న తేహి పచ్చయేహి ఉప్పత్తిఅనుప్పత్తిదస్సనన్తి. ఏవం ఇన్ద్రియపచ్చయాలాభో జీవితిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్తో సియా. యథావుత్తేసు హి ధమ్మవసేన పచ్ఛాజాతాదిత్తయమ్పి అలభన్తం నామ కటత్తారూపం నత్థి. కో పన వాదో సబ్బట్ఠానికకమ్మేసు. ఇన్ద్రియం పన అలభన్తం అత్థి, కిన్తం? జీవితిన్ద్రియన్తి. యది ఏవం ఉపాదారూపాని సన్ధాయ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయమ్పి న లభన్తీతి వత్తబ్బం, తం పన పాకటన్తి న వుత్తం సియా. అరూపిన్ద్రియాలాభం వా సన్ధాయ ఇన్ద్రియపచ్చయాలాభో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

౧౯౬-౧౯౭. నారమ్మణమూలకేసు దుకాదీసు హేతుయా పఞ్చాతి యదిపి తికాదీసు ‘‘హేతుయా పఞ్చా’’తి ఇదం నత్థి, తథాపి దుకాదీసు సబ్బత్థ అనుత్తానం వత్తుకామో ‘‘దుకాదీసూ’’తి సబ్బసఙ్గహవసేన వత్వా తత్థ యం ఆదిదుకే వుత్తం ‘‘హేతుయా పఞ్చా’’తి, తం నిద్ధారేతి. కేచి పన ‘‘నారమ్మణమూలకే హేతుయా పఞ్చా’’తి పాఠం వదన్తి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞే ఏకన్తి భూతరూపమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి పురిమపాఠో, వత్థుపి పన లబ్భతీతి ‘‘భూతరూపాని చేవ వత్థుఞ్చ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి పఠన్తి. తిమూలకేతి ఇధాపి దుమూలకం తిమూలకన్తి వదన్తి.

౨౦౩-౨౩౩. నకమ్మమూలకే హేతుయా తీణీతిఆదీసు చేతనావ పచ్చయుప్పన్నాతి ఇదం ‘‘హేతుయా తీణీ’’తి ఏవంపకారే చేతనామత్తసఙ్గాహకే సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆది-సద్దో హి పకారత్థోవ హోతీతి. సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయాహారఅత్థిఅవిగతేసు పన రూపమ్పి లబ్భతీతి.

పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సహజాతవారవణ్ణనా

౨౩౪-౨౪౨. కుసలం ధమ్మం సహజాతో, కుసలం ఏకం ఖన్ధం సహజాతోతిఆదీసు సహజాతసద్దేన సహజాతపచ్చయకరణం సహజాతాయత్తభావగమనం వా వుత్తన్తి తస్స కరణస్స గమనస్స వా కుసలాదీనం కమ్మభావతో ఉపయోగవచనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో పచ్చయవారాదీసుపి. తత్రాపి హి పచ్చయసద్దేన చ నిస్సయపచ్చయకరణం నిస్సయాయత్తభావగమనం వా వుత్తం, సంసట్ఠసద్దేన చ సమ్పయుత్తపచ్చయకరణం సమ్పయుత్తాయత్తభావగమనం వాతి తంకమ్మభావతో ఉపయోగవచనం కుసలాదీసు కతన్తి. సహజాతమ్పి చ ఉపాదారూపం భూతరూపస్స పచ్చయో న హోతీతి ‘‘పటిచ్చా’’తి ఇమినా వచనేన దీపితో పచ్చయో న హోతీతి అత్థో. ‘‘ఉపాదారూపం భూతరూపస్సా’’తి చ నిదస్సనవసేన వుత్తం. ఉపాదారూపస్సపి హి ఉపాదారూపం యథావుత్తో పచ్చయో న హోతి, వత్థువజ్జాని రూపాని చ అరూపానన్తి.

సహజాతవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పచ్చయవారవణ్ణనా

౨౪౩. పచ్చయాతి ఏత్థ పతి అయో పచ్చయో. పతి-సద్దో పతిట్ఠత్థం దీపేతి, అయ-సద్దో గతిం, పతిట్ఠాభూతా గతి నిస్సయో పచ్చయోతి వుత్తం హోతి, తతో పచ్చయా, పచ్చయకరణతో తదాయత్తభావగమనతో వాతి అత్థో.

‘‘మహాభూతే పచ్చయా చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౪౫) భూతుపాదారూపాని సహ సఙ్గణ్హిత్వా వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన చిత్తసముట్ఠానే చ మహాభూతే నిస్సాయ చిత్తసముట్ఠానం ఉపాదారూపన్తి సయం నిస్సయో అహుత్వా నిస్సయే ఉప్పజ్జమానేన ఉపాదారూపేన నిదస్సనం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

౨౫౫. అసఞ్ఞ…పే… కటత్తారూపం ఉపాదారూపన్తి ఏత్థ యో పటిచ్చవారే సహజాతే కమ్మఉతుజానం, కమ్మే చ ఏకన్తానేకన్తకమ్మజానం వసేన అత్థో వుత్తో, సో నాధిప్పేతో ఏవ ‘‘కటత్తారూప’’న్తి కమ్మసముట్ఠానరూపస్సేవ సబ్బస్స చ గహితత్తాతి తం పహాయ యథాగహితస్స కటత్తారూపస్స విసేసనవసేన ‘‘ఉపాదారూపసఙ్ఖాతం కటత్తారూప’’న్తి అత్థమాహ. మహాభూతే పన పటిచ్చ పచ్చయా చ మహాభూతానం ఉప్పత్తి న నివారేతబ్బాతి ఉపాదారూపగ్గహణేన కటత్తారూపగ్గహణం అవిసేసేత్వా ఉపాదారూపానం నివత్తేతబ్బానం అత్థితాయ కటత్తారూపగ్గహణేనేవ ఉపాదారూపగ్గహణస్స విసేసనం దట్ఠబ్బం.

౨౬౯-౨౭౬. ‘‘అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలం, అకుసల’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘అబ్యాకతేన కుసలం, అకుసలం, అబ్యాకత’’న్తి, ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో చ అకుసలో చ ధమ్మా కుసలస్సాతి అనామసిత్వా’’తి చ పురిమపాఠే పమాదలేఖా దట్ఠబ్బా.

౨౮౬-౨౮౭. నహేతుపచ్చయా నపురేజాతే ద్వేతి ఏత్థ అట్ఠకథాయం ‘‘ఆరుప్పే పన అహేతుకమోహస్స అహేతుకకిరియస్స చ వసేన ద్వేతి వుత్తా, నవిప్పయుత్తే ద్వేతి ఆరుప్పే అహేతుకాకుసలకిరియవసేనా’’తి వుత్తం, తం లబ్భమానేసు ఏకదేసేన నిదస్సనవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆరుప్పే పన అహేతుకమోహస్స అహేతుకకిరియాయ అహేతుకపటిసన్ధియా ఏకచ్చస్స చ రూపస్స వసేన ద్వే వుత్తాతి, నవిప్పయుత్తే ద్వేతి ఆరుప్పే అహేతుకాకుసలకిరియాఏకచ్చరూపానం వసేనాతి వుత్తన్తి. ‘‘నోనత్థినోవిగతేసు ఏకన్తి సబ్బరూపస్స వసేనా’’తి వుత్తం, నహేతుమూలకత్తా ఇమస్స నయస్స హేతుపచ్చయం లభన్తం న లబ్భతీతి ‘‘ఏకచ్చస్స రూపస్స వసేనా’’తి భవితబ్బం. చక్ఖాదిధమ్మవసేన పన చిత్తసముట్ఠానాదికోట్ఠాసవసేన వా సబ్బం లబ్భతీతి ‘‘సబ్బరూపస్సా’’తి వుత్తం సియా.

౨౮౯-౨౯౬. ఆగతానాగతన్తి పఞ్హవసేన వుత్తం, లబ్భమానాలబ్భమానన్తి ఆగతే చ పఞ్హే లబ్భమానాలబ్భమానధమ్మవసేన.

పచ్చయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నిస్సయవారవణ్ణనా

౩౨౯-౩౩౭. పచ్చయవారేన నిస్సయపచ్చయభావన్తి నిస్సయవారే వుత్తస్స నిస్సయపచ్చయభావం నియమేతున్తి అత్థో.

నిస్సయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సంసట్ఠవారవణ్ణనా

౩౫౧-౩౬౮. సంసట్ఠవారే పచ్చనీయే ‘‘నవిప్పయుత్తే పటిసన్ధి నత్థీ’’తి ఇదం వత్థువిరహితాయ పటిసన్ధియా విసుం అనుద్ధరణతో వుత్తం. పటిచ్చవారాదీసు హి సహజాతస్స పచ్చయభావదస్సనత్థం సవత్థుకా పటిసన్ధి ఉద్ధటా, సా ఇధాపి అధిపతిపురేజాతాసేవనేసు నకమ్మనవిపాకనఝాననవిప్పయుత్తేసు న లబ్భతి, అఞ్ఞేసు చ అనులోమతో పచ్చనీయతో చ లబ్భమానపచ్చయేసు లబ్భతీతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం ఉద్ధటాతి. సేసా తేరస న లబ్భన్తీతి ఏత్థ ‘‘సేసా చుద్దసా’’తి భవితబ్బం. న ఝానే ఏకన్తి అహేతుకపఞ్చవిఞ్ఞాణవసేనాతి పఞ్చవిఞ్ఞాణానం హేతుపచ్చయవిరహితమత్తదస్సనత్థం అహేతుకగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం, ‘‘నమగ్గే ఏకన్తి అహేతుకకిరియవసేనా’’తి వుత్తం, ‘‘అహేతుకవిపాకకిరియవసేనా’’తి భవితబ్బం.

౩౬౯-౩౯౧. హేట్ఠా వుత్తనయేనేవాతి పటిచ్చవారే అనులోమపచ్చనీయే వుత్తనయేన. ‘‘నహేతుపచ్చయుప్పన్నేసు అహేతుకమోహోవ ఝానమగ్గపచ్చయం లభతి, సేసా న లభన్తీ’’తి వుత్తం, సేసేసు పన పఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జాహేతుకక్ఖన్ధా తంసముట్ఠానా పచ్చయుప్పన్నధమ్మా ఝానపచ్చయం లభన్తి, న పచ్చనీయానులోమే ద్విన్నం పచ్చయానం అనులోమేన సహ యోజనా అత్థీతి ఝానమగ్గపచ్చయం సహితం లభతీతి చ న సక్కా వత్తుం, తస్మా ‘‘అహేతుకమోహోవ మగ్గపచ్చయం లభతీ’’తి వత్తబ్బం.

సంసట్ఠవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సమ్పయుత్తవారవణ్ణనా

౩౯౨-౪౦౦. సదిసం సమ్పయుత్తం సంసట్ఠం వోకిణ్ణఞ్చ సంసట్ఠం న హోతీతి ఉభయం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖం వుచ్చమానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స నియామకం హోతీతి.

సమ్పయుత్తవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా

౪౦౧-౪౦౩. యేహి పచ్చయేహి కుసలో కుసలస్స పచ్చయో హోతి, తే పచ్చయే పటిపాటియా దస్సేతున్తి యథాక్కమేన ఆగతాగతపటిపాటియా దస్సేతున్తి అత్థో. కుసలో కుసలస్సాతి నిదస్సనమత్తమేతం, తేన కుసలో కుసలాదీనం, అకుసలో అకుసలాదీనం, అబ్యాకతో అబ్యాకతాదీనం, కుసలాబ్యాకతా కుసలాదీనన్తిఆదికో సబ్బో పభేదో నిదస్సితో హోతీతి యథానిదస్సితే సబ్బే గహేత్వా ఆహ ‘‘తే పచ్చయే పటిపాటియా దస్సేతు’’న్తి.

౪౦౪. దత్వాతి ఏత్థ దా-సద్దో సోధనత్థోపి హోతీతి మన్త్వా ఆహ ‘‘విసుద్ధం కత్వా’’తి. తేసఞ్హి తం చిత్తన్తి తేసన్తి వత్తబ్బతారహం సకదాగామిమగ్గాదిపురేచారికం తం గోత్రభుచిత్తన్తి అధిప్పాయో. విపస్సనాకుసలం పన కామావచరమేవాతి పచ్చయుప్పన్నం భూమితో వవత్థపేతి. తేనేవాతి ధమ్మవసేనేవ దస్సనతో, దేసనన్తరత్తాతి అధిప్పాయో.

౪౦౫. అస్సాదనం సరాగస్స సోమనస్సస్స ససోమనస్సస్స రాగస్స చ కిచ్చన్తి ఆహ ‘‘అనుభవతి చేవ రజ్జతి చా’’తి. అభినన్దనం పీతికిచ్చసహితాయ తణ్హాయ కిచ్చన్తి ఆహ ‘‘సప్పీతికతణ్హావసేనా’’తి. దిట్ఠాభినన్దనా దిట్ఠియేవ. ఏత్థ పన పచ్ఛిమత్థమేవ గహేత్వా ‘‘అభినన్దన్తస్స అత్తా అత్తనియన్తిఆదివసేన…పే… దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అభినన్దనా పన దిట్ఠాభినన్దనాయేవాతి న సక్కా వత్తుం ‘‘భావనాయ పహాతబ్బో ధమ్మో భావనాయ పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణ…పే… భావనాయ పహాతబ్బం రాగం అస్సాదేతి అభినన్దతీ’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౭౨) వచనతో, తస్మా పురిమోపి అత్థో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ద్వీసు పన సోమనస్ససహగతచిత్తేసు యథావుత్తేన సోమనస్సేన రాగేన చ అస్సాదేన్తస్స తేసుయేవ సప్పీతికతణ్హాయ చతూసుపి దిట్ఠాభినన్దనాయ అభినన్దన్తస్స చ దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతిపి సక్కా యోజేతుం. జాతివసేనాతి సుచిణ్ణసామఞ్ఞవసేనాతి అత్థో.

౪౦౬. తదారమ్మణతాతి తదారమ్మణభావేన. విభత్తిలోపో హేత్థ కతోతి. భావవన్తతో వా అఞ్ఞో భావో నత్థీతి భావేనేవ విపాకం విసేసేతి, విపాకో తదారమ్మణభావభూతోతి అత్థో. విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకానం వియ న కామావచరవిపాకానం నియోగతో వవత్థితం ఇదఞ్చ కమ్మం ఆరమ్మణన్తి తం లబ్భమానమ్పి న వుత్తం. తదారమ్మణేన పన కుసలారమ్మణభావేన సమానలక్ఖణతాయ కమ్మారమ్మణా పటిసన్ధిఆదయోపి దస్సితాయేవాతి దట్ఠబ్బా. పటిలోమతో వా ఏకన్తరికవసేన వాతి వదన్తేన అనులోమతో సమాపజ్జనే యేభుయ్యేన ఆసన్నసమాపత్తియా ఆరమ్మణభావో దస్సితోతి దట్ఠబ్బో. యథా పన పటిలోమతో ఏకన్తరికవసేన చ సమాపజ్జన్తస్స అనాసన్నాపి సమాపత్తి ఆరమ్మణం హోతి, ఏవం అనులోమతో సమాపజ్జన్తస్సపి భవేయ్యాతి. ‘‘చేతోపరియఞాణస్సాతిఆదీని పరతో ఆవజ్జనాయ యోజేతబ్బానీ’’తి వత్వా ‘‘యా ఏతేసం ఆవజ్జనా, తస్సా’’తి అత్థో వుత్తో, ఏవం సతి ‘‘ఇద్ధివిధఞాణస్సా’’తిపి వత్తబ్బం సియా. యస్మా పన కుసలా ఖన్ధా అబ్యాకతస్స ఇద్ధివిధఞాణస్స ఆరమ్మణం న హోన్తీతి తం న వుత్తం, చేతోపరియఞాణాదీనఞ్చ హోన్తీతి తాని వుత్తాని, తస్మా కిరియానం చేతోపరియఞాణాదీనం యాయ కాయచి ఆవజ్జనాయ చ కుసలారమ్మణాయ కుసలా ఖన్ధా ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

౪౦౭-౪౦౯. విప్పటిసారాదివసేన వాతి ఆది-సద్దేన ఆదీనవదస్సనేన సభావతో చ అనిట్ఠతామత్తం సఙ్గణ్హాతి, అక్ఖన్తిభేదా వా.

౪౧౦. రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్సాతిఆదినా విఞ్ఞాణకాయేహి నియతారమ్మణేహి అబ్యాకతస్స అబ్యాకతానం ఆరమ్మణపచ్చయభావం నిదస్సేతి. సబ్బస్స హి వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఏకస్మిం సన్తానే ధమ్మానం ఏకదేసేన నిదస్సనం కరోతీతి.

౪౧౩-౪౧౬. చతుభూమకం కుసలం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయభావేన దస్సితం, పచ్చయుప్పన్నం పన కామావచరమేవ.

౪౧౭. అపుబ్బతో చిత్తసన్తానతో వుట్ఠానం భవఙ్గమేవ, తం పన మూలాగన్తుకభవఙ్గసఙ్ఖాతం తదారమ్మణం పకతిభవఙ్గఞ్చ. అనులోమం సేక్ఖాయ ఫలసమాపత్తియాతి ఏత్థ కాయచి సేక్ఖఫలసమాపత్తియా అవజ్జేతబ్బత్తా వత్తబ్బం నత్థీతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలం ఫలసమాపత్తియాతి ఇమం నిబ్బిసేసనం ఫలసమాపత్తిం ఉద్ధరిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఫలసమాపత్తియాతి అనాగామిఫలసమాపత్తియా’’తి. కామావచరకిరియా దువిధస్సపి వుట్ఠానస్సాతి ఏత్థ కిరియానన్తరం తదారమ్మణవుట్ఠానే యం వత్తబ్బం, తం చిత్తుప్పాదకణ్డే వుత్తమేవ.

తా ఉభోపి…పే… ద్వాదసన్నన్తి ఇదం సోమనస్ససహగతమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన వుత్తం, ఉపేక్ఖాసహగతా పన యథావుత్తానం దసన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం వోట్ఠబ్బనకిరియస్స మనోధాతుకిరియస్స చాతి ద్వాదసన్నం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

౪౨౩. దానాదిపుఞ్ఞకిరియాయత్తా సబ్బసమ్పత్తియో పటివిజ్ఝిత్వాతి సమ్బన్ధో. న పనేతం ఏకన్తేన గహేతబ్బన్తి ‘‘బలవచేతనావ లబ్భతి, న దుబ్బలా’’తి ఏతం ఏకన్తం న గహేతబ్బం, దళ్హం వా న గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. కిం కారణన్తి? బలవతో దుబ్బలస్స వా కతోకాసస్స అన్తరాయం పటిబాహిత్వా విపచ్చనతో ‘‘యంకఞ్చి యది విపాకం జనేతి, ఉపనిస్సయో న హోతీ’’తి నవత్తబ్బత్తా చాతి దస్సేన్తో ‘‘కతోకాసఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. విపాకత్తికే పన పఞ్హావారపచ్చనీయే ‘‘విపాకధమ్మధమ్మో విపాకస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో, కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౩.౯౩) కమ్మపచ్చయస్స విసుం ఉద్ధటత్తా, వేదనాత్తికే చ పఞ్హావారపచ్చనీయే ‘‘నహేతుపచ్చయా నఆరమ్మణపచ్చయా నఉపనిస్సయే అట్ఠా’’తి (పట్ఠా. ౧.౨.౮౭) వుత్తత్తా ‘‘విపాకజనకమ్పి కిఞ్చి కమ్మం ఉపనిస్సయపచ్చయో న హోతీ’’తి సక్కా వత్తున్తి.

తస్మిం వా విరుద్ధోతి తంనిమిత్తం విరుద్ధో, విరుద్ధన్తి వా పాఠో. ఓమానన్తి పరస్స పవత్తఓమానం. రాగో రఞ్జనవసేన పవత్తా కామరాగతణ్హా, ‘‘ఇతి మే చక్ఖుం సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి రూపా’’తి అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తపణిదహనతణ్హా పత్థనాతి అయమేతేసం విసేసో.

తేసు అఞ్ఞమ్పీతి తేసు యంకిఞ్చి పుబ్బే హనితతో అఞ్ఞమ్పి పాణం హనతీతి అత్థో.

పునప్పునం ఆణాపనవసేన వాతి మాతుఘాతకమ్మేన సదిసతాయ పుబ్బే పవత్తాయపి ఆణత్తచేతనాయ మాతుఘాతకమ్మనామం ఆరోపేత్వా వదన్తి. ఏస నయో ద్వీహి పహారేహీతి ఏత్థాపి.

యథేవ హి…పే… ఉప్పాదేతి నామాతి రాగం ఉపనిస్సాయ దానం దేతీతి రాగం ఉపనిస్సాయ దానవసేన సద్ధం ఉప్పాదేతీతి అయమత్థో వుత్తో హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వదతి. యథా రాగం ఉపనిస్సాయ దానం దేతీతిఏవమాది హోతి, ఏవం రాగాదయో సద్ధాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఇదమ్పి హోతీతి దస్సేతి. కాయికం సుఖన్తిఆదీనం ఏకతో దస్సనేన విసుంయేవ న ఏతేసం పచ్చయభావో, అథ ఖో ఏకతోపీతి దస్సితం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

౪౨౫. ఉపత్థమ్భకత్తేన పచ్చయత్తాయేవాతి ఏతేన ఇదం దస్సేతి – న పురిమవారేసు వియ ఇమస్మిం పచ్చయేన ఉప్పత్తి వుచ్చతి, అథ ఖో తస్స తస్స పచ్చయుప్పన్నస్స తేసం తేసం ధమ్మానం తంతంపచ్చయభావో, న చ పచ్ఛాజాతక్ఖన్ధా ఉపత్థమ్భకత్తేన పచ్చయా న హోన్తి, తేనేస పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఇధ అనులోమతో ఆగతోతి.

౪౨౭. చేతనా వత్థుస్సపి పచ్చయోతి అత్తనో పతిట్ఠాభూతస్సపి కమ్మపచ్చయోతి అధిప్పాయో.

కస్మా పనేత్థ పచ్చయవారే వియ నిస్సయఅత్థిఅవిగతేసు దుమూలకదుకావసానా పఞ్హా న ఉద్ధటాతి? అలబ్భమానత్తా. తత్థ హి పచ్చయుప్పన్నప్పధానత్తా దేసనాయ కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా ఏకతో ఉప్పజ్జమానా కుసలాబ్యాకతపచ్చయా లబ్భన్తీతి ‘‘కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పచ్చయా కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౪౬) వుత్తం. యతో తతో వా ఉభయపచ్చయతో పచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పత్తిమత్తంయేవ హి తత్థ అధిప్పేతం, న ఉభయస్స ఉభిన్నం పచ్చయభావోతి. ఇధ పన పచ్చయప్పధానత్తా దేసనాయ కుసలాబ్యాకతా కుసలాబ్యాకతానం ఉభిన్నం నిస్సయాదిభూతా న లబ్భన్తీతి ‘‘కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ ధమ్మస్స నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది న వుత్తం.

పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా

౪౩౯. ‘‘ఏత్థ పన పురేజాతమ్పి లబ్భతీ’’తి వుత్తం, యది ఏవం కస్మా ‘‘తథా’’తి వుత్తన్తి? ‘‘తీణీ’’తి గణనమత్తసామఞ్ఞతో.

౪౪౦. ‘‘అధిపతిపచ్చయే ఠపేత్వా వీమంసం సేసాధిపతినో విసభాగా’’తి పురిమపాఠో నిదస్సనవసేన దట్ఠబ్బో. యస్మా పన హేతుపచ్చయస్స విసభాగేన ఏకేన ఆరమ్మణేన నిదస్సనం అకత్వా అనన్తరాదీని వదన్తో సబ్బే విసభాగే దస్సేతి, తస్మా ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయా చ విసభాగా దస్సేతబ్బాతి ‘‘అధిపతిన్ద్రియమగ్గపచ్చయేసు ఠపేత్వా పఞ్ఞం సేసా ధమ్మా విసభాగా’’తి పఠన్తి. తథా భావాభావతో హేతుపచ్చయభావే సహజాతాదిపచ్చయభావతో. నను యథా అమోహవజ్జానం హేతూనం హేతుపచ్చయభావే అధిపతిన్ద్రియమగ్గపచ్చయభావో నత్థీతి పఞ్ఞావజ్జానం అధిపతిపచ్చయాదీనం విసభాగతా, ఏవం కుసలాదిహేతూనం హేతుపచ్చయభావే విపాకపచ్చయభావాభావతో హేతువజ్జానం విపాకానం విసభాగతాయ భవితబ్బన్తి? న భవితబ్బం, ఉభయపచ్చయసహితే చిత్తచేతసికరాసిమ్హి హేతుపచ్చయభావే విపాకపచ్చయత్తాభావాభావతో. యథా హి హేతుసహజాతపచ్చయసహితరాసిమ్హి సతిపి హేతువజ్జసబ్భావే హేతూనం హేతుపచ్చయభావే సహజాతపచ్చయత్తాభావో నత్థీతి న హేతువజ్జానం సహజాతానం హేతుస్స విసభాగతా వుత్తా, ఏవమిధాపీతి. ఏస నయో విప్పయుత్తపచ్చయేపి. అపిచ పచ్చయుప్పన్నస్సేవ పచ్చయా వుచ్చన్తీతి పచ్చయుప్పన్నక్ఖణే తథా భావాభావవసేన సభాగతాయ వుచ్చమానాయ నానాక్ఖణవసేన విసభాగతా తస్సేవ న వత్తబ్బాతి.

కుసలా వీమంసాతి ఇదం ‘‘కుసలా వీమంసాధిపతీ’’తి ఏవం వత్తబ్బం. న హి అనధిపతిభూతా వీమంసా అధిపతిపచ్చయో హోతీతి.

౪౪౧-౪౪౩. ‘‘సచే పన విప్పయుత్తపచ్చయో పవిసతి, ఇతరాని ద్వే లభతీ’’తి పురిమపాఠో, ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చా’’తి ఇదం పన న లబ్భతీతి ‘‘కుసలో అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి ద్వే లభతీ’’తి పఠన్తి. ఊనతరగణనేసూతి యేసు పవిట్ఠేసు ఊనతరా గణనా హోతి, తేసూతి అత్థో. తీణి ద్వే ఏకన్తి ఏవం ఊనతరగణనేసు వా అఞ్ఞమఞ్ఞాదీసు పవిసన్తేసు తేసం వసేన తికతో ఊనం యథాలద్ధఞ్చ ఏకన్తి గణనం లభతీతి అత్థో.

అవిపాకానీతి అనామట్ఠవిపాకానీతి అత్థో, న విపాకహేతురహితానీతి.

తత్థ సబ్బేపి సహజాతవిపాకా చేవాతి తత్థ యే సహజాతా పచ్చయుప్పన్నా వుత్తా, తే సబ్బేపి విపాకా చేవ విపాకసహజాతరూపా చాతి అత్థో. తంసముట్ఠానరూపా చాతి ఏత్థ పటిసన్ధియం కటత్తారూపమ్పి తంసముట్ఠానగ్గహణేనేవ సఙ్గణ్హాతీతి వేదితబ్బం. ‘‘తంసముట్ఠానరూపకటత్తారూపా చ లబ్భన్తీ’’తిపి పఠన్తి. చతుత్థే విపాకచిత్తసముట్ఠానరూపమేవాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘కటత్తారూపఞ్చా’’తిపి పన పఠన్తి.

ఏవమ్పీతి ‘‘ఏతేసు పన ఘటనేసు సబ్బపఠమానీ’’తిఆదినా వుత్తనయేనపి. ఘటనేసు పన యో యో పచ్చయో మూలభావేన ఠితో, తంపచ్చయధమ్మానం నిరవసేసఊనఊనతరఊనతమలాభక్కమేన ఘటనా వుచ్చతి, నిరవసేసలాభే చ పచ్చయుప్పన్నానం నిరవసేసలాభక్కమేన. తథా ఊనలాభాదీసూతి అయం కమో వేదితబ్బో.

హేతుమూలకం నిట్ఠితం.

౪౪౫. వత్థువసేన సనిస్సయం వక్ఖతీతి న ఇదం లబ్భమానస్సపి వత్థుస్స వసేన ఘటనన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఆరమ్మణవసేనేవ వా’’తి.

౪౪౬. సహజాతేన పన సద్ధిం ఆరమ్మణాధిపతి, ఆరమ్మణాధిపతినా చ సద్ధిం సహజాతం న లబ్భతీతి ఇదం యథా సహజాతపురేజాతా ఏకో నిస్సయపచ్చయో అత్థిపచ్చయో చ హోన్తి, ఏవం సహజాతారమ్మణాధిపతీనం ఏకస్స అధిపతిపచ్చయభావస్స అభావతో వుత్తం. నిస్సయభావో హి అత్థిఅవిగతభావో చ సహజాతపురేజాతనిస్సయాదీనం సమానో, న పనేవం సహజాతారమ్మణాధిపతిభావో సమానో. సహజాతో హి ఆరమ్మణభావం అనుపగన్త్వా అత్తనా సహ పవత్తనవసేన అధిపతి హోతి, ఇతరో ఆరమ్మణం హుత్వా అత్తని నిన్నతాకరణేన. సహజాతో చ విజ్జమానభావేనేవ ఉపకారకో, ఇతరో అతీతానాగతోపి ఆరమ్మణభావేనేవ, తస్మా సహజాతారమ్మణపచ్చయా వియ భిన్నసభావా సహజాతారమ్మణాధిపతినోతి న తే ఏకతో ఏవ అధిపతిపచ్చయభావం భజన్తి, తేనేవ పఞ్హావారవిభఙ్గే చ ‘‘కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా కుసలస్స ధమ్మస్స అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది న వుత్తన్తి.

౪౪౭-౪౫౨. సాహారకఘటనానం పురతో వీరియచిత్తవీమంసానం సాధారణవసేన అనాహారకామగ్గకాని సఇన్ద్రియఘటనాని వత్తబ్బాని సియుం ‘‘అధిపతిసహజాతనిస్సయఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతన్తి సత్త. అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఇన్ద్రియసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతన్తి తీణి. అధిపతిసహజాతనిస్సయఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతన్తి తీణి. అధిపతిసహజాతనిస్సయవిపాకఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతన్తి ఏకం. అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఇన్ద్రియసమ్పయుత్తఅవిగతన్తి ఏకం. అధిపతిసహజాతనిస్సయవిపాకఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతన్తి ఏక’’న్తి. కస్మా తాని న వుత్తానీతి? ఇన్ద్రియభూతస్స అధిపతిస్స ఆహారమగ్గేహి అఞ్ఞస్స అభావా. చిత్తాధిపతి హి ఆహారో, వీరియవీమంసా చ మగ్గో హోతి, న చ అఞ్ఞో ఇన్ద్రియభూతో అధిపతి అత్థి, యస్స వసేన అనాహారకామగ్గకాని సఇన్ద్రియఘటనాని వత్తబ్బాని సియుం, తస్మా తాని అవత్వా చిత్తాధిపతిఆదీనం ఏకన్తేన ఆహారమగ్గభావదస్సనత్థం సాహారకసమగ్గకానేవ వుత్తాని. తేసు చ సమగ్గకేసు ద్వే పచ్చయధమ్మా లబ్భన్తి, సాహారకేసు ఏకోయేవాతి సమగ్గకాని పుబ్బే వత్తబ్బాని సియుం. సఇన్ద్రియకాని పన యేహి ఆహారమగ్గేహి భిన్దితబ్బాని, తేసం కమవసేన పచ్ఛా వుత్తాని. అట్ఠకథాయం పన సదిసత్తాతి సమగ్గకత్తేన సమానత్తా, అనన్తరరూపత్తాతి వా అత్థో.

౪౫౭-౪౬౦. కుసలాబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి చత్తారీతి అబ్యాకతసహితస్స కుసలస్స పచ్చయభావదస్సనవసేన కుసలమూలకేస్వేవ దుమూలకమ్పి ఆహరిత్వా వుత్తం. అబ్యాకతే వత్థురూపమ్పీతి ఇదం ‘‘కటత్తారూపమ్పీ’’తి ఏవం వత్తబ్బం. ‘‘దుతియఘటనే అబ్యాకతవిస్సజ్జనే రూపేసు వత్థుమేవ లబ్భతీ’’తి పురిమపాఠో, భూతరూపమ్పి పన లబ్భతీతి ‘‘వత్థుఞ్చ భూతరూపఞ్చ లబ్భతీ’’తి పఠన్తి. ‘‘చతుత్థే చిత్తసముట్ఠానరూపమేవా’’తి వుత్తం, ‘‘చిత్తసముట్ఠానరూపం పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపఞ్చా’’తి పన వత్తబ్బం. సవిపాకేసు పఠమే విపాకా చేవ విపాకచిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చాతి ఏత్థ చతుత్థే విపాకచిత్తసముట్ఠానమేవాతి ఇధ చ కటత్తారూపమ్పి విపాకచిత్తసముట్ఠానగ్గహణేన గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘కటత్తారూపఞ్చా’’తిపి పన పఠన్తి. ఏత్థ పన సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థి అవిగతమూలకేసు ఘటనేసు హేతుకమ్మఝానమగ్గేహి ఘటనాని న యోజితాని, యథావుత్తేసు అత్థిఅవిగతమూలవజ్జేసు ఆహారేన, నిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవజ్జేసు అధిపతిఇన్ద్రియేహి చ. కస్మాతి? తేసు హి యోజియమానేసు తంతంచిత్తుప్పాదేకదేసభూతా హేతుఆదయో అరూపధమ్మావ పచ్చయభావేన లబ్భన్తి. తేన తేహి ఘటనాని హేతుమూలకాదీసు వుత్తసదిసానేవ రూపమిస్సకత్తాభావేన సువిఞ్ఞేయ్యానీతి న వుత్తాని. అత్థిఅవిగతేహి పన యోజియమానో ఆహారో నిస్సయాదీహి అధిపతిఇన్ద్రియాని చ రూపమిస్సకాని హోన్తీతి అధిపతాహారిన్ద్రియమూలకేసు వుత్తసదిసానిపి ఘటనాని అత్థిఅవిగతమూలకేసు నిస్సయాదిమూలకేసు చ ఆహారేన అధిపతిన్ద్రియేహి చ సుపాకటభావత్థం యోజితానీతి దట్ఠబ్బానీతి.

౪౬౨-౪౬౪. నిస్సయమూలకే ‘‘ఛట్ఠే తీణీతి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానస్సా’’తి పురిమపాఠో, చక్ఖాదీని పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం లబ్భన్తీతి ‘‘అబ్యాకతస్స చక్ఖాయతనాదీని చా’’తి పఠన్తి.

౪౬౬. ఉపనిస్సయమూలకే పకతూపనిస్సయవసేన వుత్తేసు ద్వీసు పఠమే ‘‘లోకియకుసలాకుసలచేతనా పచ్చయభావతో గహేతబ్బా’’తి వుత్తం, లోకుత్తరాపి పన గహేతబ్బావ.

౪౭౩-౪౭౭. కమ్మమూలకే పటిసన్ధియం వత్థుపీతి ఏత్థ న పవత్తే వియ ఖన్ధాయేవ పచ్చయుప్పన్నభావేన గహేతబ్బాతి అధిప్పాయో. విపాకావిపాకసాధారణవసేన వుత్తేసు చతూసు పఠమే ‘‘అరూపేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానరూపం లబ్భతీ’’తి వుత్తం, కటత్తారూపమ్పి పన లబ్భతేవ. ఇమస్మిం పన కమ్మమూలకే ‘‘కమ్మపచ్చయా ఆరమ్మణే ద్వే’’తి, ఆరమ్మణమూలకే చ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా కమ్మే ద్వే’’తి కస్మా న వుత్తం, నను కుసలాకుసలచేతనా కమ్మారమ్మణానం పటిసన్ధియాదీనం కమ్మపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో చ హోతి. యథా చ ఆరమ్మణభూతం వత్థుం ఆరమ్మణనిస్సయపచ్చయభావేన వుచ్చతి, ఏవం కమ్మమ్పి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన వత్తబ్బన్తి? న, ద్విన్నం పచ్చయభావానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిక్ఖేపతో. పచ్చుప్పన్నఞ్హి వత్థు నిస్సయభావం అపరిచ్చజిత్వా తేనేవాకారేన తన్నిస్సితేన ఆలమ్బియమానం నిస్సయభావేన చ నిస్సయపచ్చయోతి యుత్తం వత్తుం. కమ్మం పన తస్మిం కతే పవత్తమానానం కతూపచితభావేన కమ్మపచ్చయో హోతి, నారమ్మణాకారేన, విసయమత్తతావసేన చ ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి, న సన్తానవిసేసం కత్వా ఫలుప్పాదనసఙ్ఖాతేన కమ్మపచ్చయాకారేన, తస్మా కమ్మపచ్చయభావో ఆరమ్మణపచ్చయభావం పటిక్ఖిపతి, ఆరమ్మణపచ్చయభావో చ కమ్మపచ్చయభావన్తి ‘‘కమ్మపచ్చయో హుత్వా ఆరమ్మణపచ్చయో హోతీ’’తి, ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయో హుత్వా కమ్మపచ్చయో హోతీ’’తి చ న సక్కా వత్తున్తి న వుత్తం. ఏస చ సభావో వత్తమానానఞ్చ ఆరమ్మణపురేజాతానం వత్థుచక్ఖాదీనం, యం ఆరమ్మణపచ్చయభావేన సహ నిస్సయాదిపచ్చయా హోన్తీతి వత్తబ్బతా, అతీతస్స చ కమ్మస్స అయం సభావో, యం ఆరమ్మణపచ్చయభావేన సహ కమ్మపచ్చయో హోతీతి నవత్తబ్బతా. యథా సహజాతపురేజాతనిస్సయానం సహ నిస్సయపచ్చయభావేన వత్తబ్బతా సభావో, సహజాతారమ్మణాధిపతీనఞ్చ సహ అధిపతిపచ్చయభావేన నవత్తబ్బతా, ఏవమిధాపీతి.

౪౭౮-౪౮౩. నిరాధిపతివిఞ్ఞాణాహారవసేనాతి అనామట్ఠాధిపతిభావస్స విఞ్ఞాణాహారస్స వసేనాతి అధిప్పాయో. వత్థు పరిహాయతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి లభన్తస్స వత్థుస్స వసేన సబ్బస్స కటత్తారూపస్స పరిహానం దస్సేతి.

౪౮౪-౪౯౫. ‘‘తతియే అరూపిన్ద్రియాని రూపాన’’న్తి వుత్తం, చక్ఖాదీని చ పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం లబ్భన్తి. తతో వీరియవసేన మగ్గసమ్పయుత్తాని ఛాతి ఏత్థ యదిపి వీమంసా లబ్భతి, వీరియస్స పన వసేన తంసమానగతికా వీమంసాపి గహితాతి ‘‘వీరియవసేనా’’తి వుత్తం.

౫౧౧-౫౧౪. విప్పయుత్తమూలకే ‘‘దసమే కుసలాదయో చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి వుత్తం, పటిసన్ధియం పన ‘‘ఖన్ధా కటత్తారూపానం వత్థు చ ఖన్ధాన’’న్తి ఇదమ్పి లబ్భతి. ‘‘ఏకాదసమే పటిసన్ధియం వత్థు ఖన్ధాన’’న్తి వుత్తం, తం విపాకపచ్చయస్స అగ్గహితత్తా యస్స వత్థుస్స వసేన ఘటనం కతం, తస్స దస్సనవసేన వుత్తం. ‘‘ఖన్ధా చ వత్థుస్సా’’తి ఇదమ్పి పన లబ్భతేవ. ‘‘ద్వాదసమే పటిసన్ధియం ఖన్ధా కటత్తారూపాన’’న్తి పుబ్బపాఠో, చిత్తసముట్ఠానాని పన న వజ్జేతబ్బానీతి ‘‘ద్వాదసమే ఖన్ధా పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపానం పటిసన్ధియం కటత్తారూపానఞ్చా’’తి పఠన్తి.

౫౧౫-౫౧౮. అత్థిపచ్చయమూలకే పఠమఘటనే ‘‘అరూపవత్థారమ్మణమహాభూతఇన్ద్రియాహారానం వసేన సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతపచ్చయా లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం, ‘‘ఆహారిన్ద్రియపచ్చయా చా’’తిపి పన వత్తబ్బం. న హి ఇన్ద్రియాహారానం వసేన సహజాతాదయో లబ్భన్తీతి. ‘‘దుతియే పచ్ఛాజాతకబళీకారాహారా న లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం, సబ్బానిపి పన అలబ్భమానాని దస్సేతుం ‘‘పచ్ఛాజాతకబళీకారాహారరూపజీవితిన్ద్రియరూపాదిఆరమ్మణాని చ న లబ్భన్తీ’’తి పఠన్తి, ఛట్ఠం సబ్బేసం ఇన్ద్రియానం వసేన వుత్తం. సత్తమే తతో రూపజీవితిన్ద్రియమత్తం పరిహాయతీతి ఏవమేతేసం విసేసో వత్తబ్బో. తతో ఏకాదసమేతి ఏత్థ తతోతి నవమతోతి అత్థో. తేరసమే వత్థారమ్మణాతి ఏత్థ వత్థుగ్గహణేన చక్ఖాదివత్థూనిపి గహితాని, తథా చుద్దసమే వత్థుమేవాతి ఏత్థాపి. ‘‘సత్తరసమే పన తదేవ ఆరమ్మణాధిపతిభావేన, అట్ఠారసమేపి తదేవ ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేనా’’తి పురిమపాఠో, ‘‘ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేనా’’తి అయం పన సత్తరసమతో విసేసో న హోతి, వత్థారమ్మణానం పన సత్తరసమే అట్ఠారసమే చ వత్థుస్సేవ పచ్చయభావో విసేసోతి ‘‘సత్తరసమే పన ఆరమ్మణాధిపతిభావేన చక్ఖాదీని చ, అట్ఠారసమే వత్థుస్సేవ ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేనా’’తి పఠన్తి.

౫౧౯. సహజాతాని వియ సహజాతేన కేనచి ఏకేన పచ్చయేన అనియమితత్తా తాని పకిణ్ణకానీతి వుత్తానీతి ఏత్థ పురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియాని సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అసామఞ్ఞవసేన విప్పకిణ్ణాని వుత్తాని. ఆరమ్మణమూలకే అనన్తరసమనన్తరపురేజాతాతి ఏత్థ ఉపనిస్సయోపి పఠితబ్బో.

యేసు పాకటా హుత్వా పఞ్ఞాయన్తి, తాని దస్సేతుం ‘‘హేతుమూలకాదీన’’న్తిఆదిమాహ. అలోభాదితంతంనామవసేన పన హేతుఆరమ్మణాధిపతిఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయధమ్మా ఏవం పాకటా హుత్వా న పఞ్ఞాయేయ్యున్తి తే పరిచ్ఛేదవసేన దస్సేన్తో ‘‘ద్వాదసేవ హి హేతూ’’తిఆదిమాహ. తేన ‘‘ఏత్తకాయేవ పచ్చయధమ్మా’’తి నిచ్ఛయం కత్వా పాకటో హుత్వా అపఞ్ఞాయమానోపి తేస్వేవ మగ్గితబ్బోతి దస్సేతి. తత్థ ఛ ఆరమ్మణాతి ఏతేన ఆరమ్మణాధిపతి రూపాదిఆరమ్మణభావతో సఙ్గహితోతి తం అగ్గహేత్వా ‘‘చత్తారో అధిపతయో’’తి వుత్తం. ఏకన్తేన కుసలవిపాకాతి ఇదం ఇన్ద్రియేసు అఞ్ఞిన్ద్రియవసేన లబ్భతి. ఏకన్తేన అకుసలవిపాకాతి ఇదం పన న సక్కా లద్ధుం. ఝానఙ్గేస్వపి హి దుక్ఖం అకుసలమేవ విపాకస్స అఝానఙ్గత్తా. చిత్తట్ఠితిపి అకుసలవిపాకకిరియా హోతీతి. అకుసలస్స విపాకా అకుసలవిపాకాతి ఏవం పన అత్థే గయ్హమానే ఇన్ద్రియేసు దుక్ఖిన్ద్రియవసేన లబ్భేయ్య, కుసలవిపాకాకుసలవిపాకవిసేసేన పన పచ్చయయోజనా నత్థీతి అయమత్థో అధిప్పేతోతి సక్కా వత్తున్తి.

పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా

౫౨౭. ఏకేన లక్ఖణేనాతి ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స నహేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి హేతుపచ్చయతో అఞ్ఞేన పచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో. హేతుపచ్చయతో చ అఞ్ఞే పచ్చయా అగ్గహితగ్గహణేన అట్ఠ హోన్తి, తేసు కుసలో కుసలస్స తీహి పచ్చయేహి పచ్చయో, అకుసలస్స ద్వీహి, ఏవం తస్మిం తస్మిం పచ్చయే పచ్చనీయతో ఠితే తతో అఞ్ఞే పచ్చయా ఇమేస్వేవ ఆరమ్మణాదీసు అట్ఠసు పచ్చయేసు యథాయోగం యోజేతబ్బాతి ఇదమేత్థ లక్ఖణం వేదితబ్బం. ఏతేసు చ అట్ఠసు పచ్చయేసు పురిమపురిమేహి అసఙ్గహితే సఙ్గహేత్వా పచ్ఛిమపచ్ఛిమా వుత్తాతి ఆరమ్మణతో అఞ్ఞేసం ద్విన్నం వసేన ఉపనిస్సయో, వత్థుపురేజాతస్స వసేన పురేజాతం, సహజాతతో ఉపనిస్సయతో చ, అఞ్ఞిస్సా చేతనాయ వసేన కమ్మం, సహజాతతో అఞ్ఞస్స కబళీకారాహారస్స వసేన ఆహారో, సహజాతతో పురేజాతతో చ అఞ్ఞస్స రూపజీవితిన్ద్రియస్స వసేన ఇన్ద్రియం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాతఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిచ్చేవ (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౪, ౪౧౯, ౪౨౩) వుత్తం, తదఞ్ఞాభావా న వుత్తం ‘‘కమ్మాహారిన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణాధిపతి ఆరమ్మణపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి ఏవం వత్తబ్బం. యం పన పరిత్తత్తికే పఞ్హావారపచ్చనీయే ‘‘అప్పమాణో ధమ్మో అప్పమాణస్స ధమ్మస్స సహజాతఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౬౬, ౭౪) ఏత్థ ఆరమ్మణస్స అవచనం, తం పురిమేహి అసఙ్గహితవసేన వుత్తానం సఙ్గహితవివజ్జనాభావతో ఉపనిస్సయతో అఞ్ఞారమ్మణాభావతో చ, న పన ఆరమ్మణూపనిస్సయస్స ఆరమ్మణే అసఙ్గహితత్తా.

అత్థిఅవిగతపచ్చయా యదిపి సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియానం వసేన పఞ్చవిధావ, సహజాతపురేజాతానం పన పచ్ఛాజాతాహారానం పచ్ఛాజాతిన్ద్రియానఞ్చ సహాపి అత్థిఅవిగతపచ్చయభావో హోతి, న తిణ్ణం విప్పయుత్తతా వియ విసుంయేవాతి ‘‘అత్థిఅవిగతేసు చ ఏకేకస్స వసేన ఛహి భేదేహి ఠితా’’తి అత్థిఅవిగతపచ్చయలక్ఖణేసు ఏకేకం సఙ్గహేత్వా వుత్తం.

‘‘రూపిన్ద్రియపచ్చయో పన అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో దువిధో’’తి వుత్తం, తం ‘‘అజ్ఝత్తికబాహిరభేదతో’’తి ఏవం వత్తబ్బం.

చతువీసతియాపీతి న సోళసన్నంయేవ, నాపి అట్ఠన్నంయేవ, అథ ఖో చతువీసతియాపీతి అత్థో. ఆరమ్మణభూతానం అధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయానం ఉపనిస్సయే నిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానఞ్చ పురేజాతే సఙ్గహో అత్థీతి ఆరమ్మణపచ్చయం ఆరమ్మణపచ్చయభావేయేవ ఠపేత్వా తదేకదేసస్స తేసఞ్చ ఉపనిస్సయాదీసు సఙ్గహం వత్తుకామో ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయే ఆరమ్మణపచ్చయోవ సఙ్గహం గచ్ఛతి, న సేసా తేవీసతీ’’తి ఆహ. చతుత్థే పురేజాతపచ్చయేతి ఏత్థ యథా ‘‘ఉపనిస్సయపచ్చయే అధిపతిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘పురేజాతభూతో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం, తం పన తత్థ వుత్తనయేన గహేతుం సక్కాతి కత్వా న వుత్తం సియా. అథ పన ‘‘ఆరమ్మణతో అఞ్ఞం పురేజాతగ్గహణేన గహిత’’న్తి న వుత్తం, ఏవం సతి ఉపనిస్సయగ్గహణేనపి ఆరమ్మణతో అఞ్ఞస్స గహితతాయ భవితబ్బన్తి ‘‘అధిపతిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయో ఉపనిస్సయే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి న వత్తబ్బం సియాతి.

యేసు పఞ్హేసు…పే… ఏకోవ పచ్చయో ఆగతోతి ఏత్థ ఆగతోవాతి ఏవం ఏవసద్దో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో. తేన ద్వాదసమచుద్దసమేసు పఞ్హేసు సహజాతపురేజాతేసు ఏకేకో పచ్చయో న అనాగతో హోతి, అథ ఖో ఆగతోవాతి తేసు అఞ్ఞతరపటిక్ఖేపే తేపి పఞ్హా పరిహాయన్తీతి దస్సితం హోతీతి. యస్మిం పన పఞ్హేతి దుతియఛట్ఠపఞ్హేసు ఏకేకవసేన గహేత్వా ఏకవచనేన నిద్దిసీయతి. ఏవన్తి ఆరమ్మణఉపనిస్సయవసేనాతి అత్థో. తేన ద్వాదసమచుద్దసమే నివత్తేతి. తేసుపి హి ద్వే పచ్చయా ఆగతా, న పన ఆరమ్మణఉపనిస్సయవసేనాతి. అవసేసానం వసేనాతి అవసేసానం లబ్భమానానం వసేనాతి దట్ఠబ్బం. న హి తేరసమపన్నరసమేసు పచ్ఛాజాతేపి పటిక్ఖిత్తే ఆహారిన్ద్రియానం వసేన తే పఞ్హా లబ్భన్తి, అథ ఖో సహజాతస్సేవ వసేనాతి. ఇదమేవ చేత్థ లక్ఖణన్తి అట్ఠన్నం పచ్చయానం సబ్బపచ్చయసఙ్గాహకత్తం, ఉక్కట్ఠవసేన పఞ్హాపరిచ్ఛేదో, తే తే పచ్చయే సఙ్గహేత్వా దస్సితపచ్చయపరిచ్ఛేదో, తస్మిం తస్మిం పచ్చయే పటిక్ఖిత్తే తస్స తస్స పఞ్హస్స పరిహానాపరిహానీతి ఏతం సబ్బం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ ‘‘ఇమినా లక్ఖణేనా’’తి వుత్తం.

తత్రాతి పభేదపరిహానీసు. తీహి పచ్చయేహి ఏకూనవీసతి పచ్చయా దస్సితాతి ‘‘నహేతుపచ్చయా’’తి ఏత్థ లబ్భమానపచ్చయే సన్ధాయ వుత్తం. అయం పన పచ్చయుద్ధారో సబ్బపచ్చనీయస్స సాధారణలక్ఖణవసేన వుత్తో, న ‘‘నహేతుపచ్చయా’’తి ఏత్థేవ లబ్భమానపచ్చయదస్సనవసేన. ఏవఞ్చ కత్వా హేతుదుకపఞ్హావారపచ్చనీయే ‘‘హేతుధమ్మో హేతుస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో, ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౪౩) వుత్తం, అఞ్ఞథా ‘‘నహేతుపచ్చయా’’తి ఏత్థ లబ్భమానపచ్చయదస్సనే ‘‘సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి న వత్తబ్బం సియా, తస్మా ఇధాపి సబ్బలబ్భమానపచ్చయసఙ్గహవసేన పచ్చయుద్ధారస్స వుత్తత్తా తీహి పచ్చయేహి వీసతి పచ్చయా దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. యం వుత్తం ‘‘తత్రాయం విత్థారకథా’’తి, తత్ర పభేదే విత్థారకథం వత్వా పరిహానీయం దస్సేన్తో ‘‘తస్మిం పన పచ్చయే…పే… తే పరతో వక్ఖామా’’తి ఆహ.

౫౨౮. తథా అకుసలాదికేసుపి చతూసు పఞ్హేసు తేహి తేహి పచ్చయేహి తే తేయేవ పచ్చయా దస్సితాతి కుసలాదికేసు దస్సితేహి అఞ్ఞేసం అభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. న హి ‘‘అకుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్సా’’తి ఏత్థ ద్వీహి పచ్చయేహి తయో పచ్చయా దస్సితా, అథ ఖో ద్వేయేవ, అబ్యాకతస్సపి అకుసలో ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో న హోతీతి.

౫౩౦. సహజాతపచ్చయా పన న హోన్తి వత్థుమిస్సకత్తాతి అసహజాతపచ్చయేన వత్థునా సహజాతపచ్చయభావేన గహితత్తా తేన సద్ధిం సహజాతపచ్చయా న హోన్తీతి దస్సేతి, న పన సుద్ధానం సహజాతపచ్చయభావం నివారేతి. వత్థునా పన సద్ధిం యేన నిస్సయాదినా పచ్చయా హోన్తి, తమేవ నిస్సయాదిం విసేసేతుం సహజాతన్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తస్మా తేస’’న్తిఆదిమాహ.

ఇమస్మిం పన పచ్చయుద్ధారే ఆరమ్మణఉపనిస్సయకమ్మఅత్థిపచ్చయేసు చతూసు సబ్బపచ్చయే సఙ్గణ్హిత్వా కస్మా తేసం వసేన పచ్చయుద్ధారో న కతోతి? మిస్సకామిస్సకస్స అత్థిపచ్చయవిభాగస్స దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. న హి ‘‘అవిభాగేన అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తే సక్కా విఞ్ఞాతుం ‘‘కిం సుద్ధేన సహజాతఅత్థిపచ్చయేన పురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియఅత్థిపచ్చయేన వా, అథ సహజాతపురేజాతమిస్సకేన పచ్ఛాజాతాహారమిస్సకేన పచ్ఛాజాతిన్ద్రియమిస్సకేన వా’’తి. అత్థిపచ్చయవిసేసేసు పన సహజాతాదీసు సరూపతో వుచ్చమానేసు యత్థ సుద్ధానం సహజాతాదీనం పచ్చయభావో, తత్థ ‘‘సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా సుద్ధానం, యత్థ చ మిస్సకానం పచ్చయభావో, తత్థ ‘‘సహజాతం పురేజాత’’న్తిఆదినా మిస్సకానం గహణతో సువిఞ్ఞేయ్యతా హోతి, తస్మా అత్థిపచ్చయవిసేసదస్సనత్థం సహజాతాదయో గహితా, తేన చ సబ్బపచ్చయానం చతూసు పచ్చయేసు సఙ్గహో దస్సితో హోతి.

కస్మా పన సహజాతపురేజాతే అగ్గహేత్వా నిస్సయో, పురేజాతపచ్ఛాజాతే అగ్గహేత్వా విప్పయుత్తో వా అత్థిపచ్చయవిసేసభావేన న వుత్తోతి? అవత్తబ్బత్తా, నిస్సయో తావ న వత్తబ్బో సహజాతపురేజాతానం సుద్ధానం మిస్సకానఞ్చ నిస్సయపచ్చయభావతో విభజితబ్బతాయ అత్థిపచ్చయేన అవిసిట్ఠత్తా, విప్పయుత్తపచ్చయో చ సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతభావతో అత్థిపచ్చయో వియ విసేసితబ్బోతి సో వియ న వత్తబ్బో. సహజాతపురేజాతానఞ్చ మిస్సకానం అత్థిపచ్చయభావో హోతి, న విప్పయుత్తభావో. తథా సహజాతపచ్ఛాజాతానఞ్చ మిస్సకానం అత్థిపచ్చయభావో హోతి. వక్ఖతి హి ‘‘అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స చ అనుపాదిన్నఅనుపాదానియస్స చ ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో సహజాతం పచ్ఛాజాత’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౪.౮౪), న పన విప్పయుత్తపచ్చయభావో, తస్మా విప్పయుత్తగ్గహణేన మిస్సకానం అత్థిపచ్చయభావస్స అగ్గహణతో న సో అత్థిపచ్చయవిసేసో భవితుం యుత్తోతి భియ్యోపి న వత్తబ్బో.

నను చ సహజాతపచ్చయో చ హేతుఆదీహి విసేసితబ్బోతి సోపి నిస్సయవిప్పయుత్తా వియ అత్థిపచ్చయవిసేసభావేన న వత్తబ్బోతి? న, విరుద్ధపచ్చయేహి అవిసేసితబ్బత్తా. నిస్సయవిప్పయుత్తా హి అత్థిపచ్చయో వియ ఉప్పత్తికాలవిరుద్ధేహి పచ్చయేహి విసేసితబ్బా, న పన సహజాతో. హేతుఆదయో హి సహజాతా ఏవ, న ఉప్పత్తికాలవిరుద్ధాతి.

పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయగణనవణ్ణనా

నహేతుమూలకవణ్ణనా

౫౩౨. సుద్ధో ఆరమ్మణపచ్చయో పరిహాయతీతి ఏత్థ సుద్ధగ్గహణేన న కిఞ్చి పయోజనం. ఆరమ్మణే హి పచ్చనీయతో ఠితే అధిపతిపచ్చయాదిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయో పరిహాయతియేవాతి. సుద్ధోతి వా అట్ఠసు పచ్చయేసు కేవలం ఆరమ్మణపచ్చయో పరిహాయతి, న సేసాతి దస్సేతి. ఏకాదసన్నన్తి సహజాతే సఙ్గహం గచ్ఛన్తేసు పన్నరససు అఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తే వజ్జేత్వా ఏకాదసన్నం వసేన. తేతి తే సహజాతే అన్తోగధాయేవ తస్మిం పటిక్ఖిత్తే అఞ్ఞేనాకారేన విస్సజ్జనం న లభన్తీతి దస్సేతి, అనన్తోగధా పన ఆరమ్మణాధిపతిపురేజాతనిస్సయాదయో ఆరమ్మణాదిఆకారేన లభన్తీతి.

కిఞ్చాపి సహజాతపచ్చయోయేవ నత్థీతి తస్మిం పటిక్ఖిత్తే ఇమే వారా న లబ్భేయ్యుం, అథ ఖో నిస్సయఅత్థిఅవిగతానం వసేన ఏతే లభితబ్బా సియున్తి అధిప్పాయో. యస్మా పనాతిఆదినా యదిపి సహజాతపచ్చయో నత్థి, యస్మా పన సహజాతపచ్చయధమ్మే ఠితా ఏతే న నిస్సయాదయో న హోన్తి, యస్మా చ సహజాతే పటిక్ఖిత్తే యే పటిక్ఖిత్తా హోన్తి, తే ఇధ సహజాతపటిక్ఖేపేన పటిక్ఖిత్తా, తస్మా తేపి వారా న లబ్భన్తీతి దస్సేతి.

ఠపేత్వా సహజాతపచ్చయన్తి ఏతేన నిస్సయాదిభూతఞ్చ సహజాతపచ్చయం ఠపేత్వాతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కుసలతో పవత్తమానేసు కుసలాబ్యాకతేసు కుసలస్స కుసలో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతీతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన పవత్తిసబ్భావతో’’తి. యే ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయసఙ్గహం గతాతి తేసం తేసం పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయభావేన వుచ్చమానా యే ధమ్మా అత్తనో పచ్చయుప్పన్నభావేన వుచ్చమానానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోతి సఙ్గహం గతాతి అత్థో. కుసలో చ కుసలస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోతి కత్వా కుసలాబ్యాకతానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయసఙ్గహం గతేహేవ ధమ్మేహి పచ్చయో హోతి, సముదాయభూతో ఏకదేసభూతేహీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. కుసలో పన కుసలస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభూతేహేవ కుసలాబ్యాకతానం సహజాతాదీహి, న అఞ్ఞథాతి అఞ్ఞమఞ్ఞే పటిక్ఖిత్తే సో వారో పరిహాయతీతి వత్తబ్బం.

చతున్నం ఖన్ధానం ఏకదేసోవాతి సహజాతే సన్ధాయ వుత్తం. అసహజాతా హి ఆహారిన్ద్రియా రూపక్ఖన్ధేకదేసోవ హోన్తి. తేతి తే విప్పయుత్తపచ్చయధమ్మా.

౫౩౩. ‘‘దుమూలకాదివసేన పచ్చయగణనం దస్సేతు’’న్తి లిఖితం, ‘‘పచ్చనీయగణనం దస్సేతు’’న్తి పన వత్తబ్బం. పచ్చనీయవారగణనా హి దస్సితాతి.

‘‘విపాకం పనేత్థ నఉపనిస్సయపచ్చయేన సద్ధిం ఘటితత్తా న లబ్భతీ’’తి వుత్తం, విపాకస్సపి పన కమ్మం ఉపనిస్సయో అహుత్వాపి కమ్మపచ్చయో హోతీతి విపాకత్తికే దస్సితమేతన్తి.

నహేతుమూలకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౩౪. సత్త పఞ్చ తీణి ద్వే ఏకన్తి పరిచ్ఛిన్నగణనానీతి సత్తాదిపరిచ్ఛేదేహి పరిచ్ఛిన్నగణనాని విస్సజ్జనాని హేతుమూలకే దస్సితానీతి ఆహ.

౫౩౮. ననిస్సయపచ్చయా నఉపనిస్సయపచ్చయా నపచ్ఛాజాతే తీణీతి మూలకం సఙ్ఖిపిత్వా దసమూలకే ‘‘నపచ్ఛాజాతే తీణీ’’తి వుత్తం గణనం ఉద్ధరతి. ‘‘తేసు కటత్తారూపఞ్చ ఆహారసముట్ఠానఞ్చ పచ్చయుప్పన్న’’న్తి వుత్తం, ద్వీసు పన విపాకో తతియే తేసముట్ఠానికకాయో చ పచ్చయుప్పన్నో హోతియేవ.

౫౪౫. అబ్యాకతో చ సహజాతఅబ్యాకతస్సాతి ‘‘అరూపాబ్యాకతో అరూపాబ్యాకతస్స, రూపాబ్యాకతో చ రూపాబ్యాకతస్సా’’తి ఏతం ద్వయం సన్ధాయ వుత్తం. రూపాబ్యాకతో పన అరూపాబ్యాకతస్స, అరూపాబ్యాకతో చ రూపాబ్యాకతస్స సహజాతపచ్చయో హోన్తో విప్పయుత్తపచ్చయో హోతియేవ. ‘‘అబ్యాకతో సహజాతాహారిన్ద్రియవసేన అబ్యాకతస్సాతి ఏవం పఞ్చా’’తి పన వత్తబ్బం.

౫౪౬. నోఅత్థిపచ్చయా నహేతుయా నవాతి ఏత్థ ‘‘ఏకమూలకేకావసానా అనన్తరపకతూపనిస్సయవసేన లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం, అత్థిపచ్చయే పన పటిక్ఖిత్తే అట్ఠసు పచ్చయేసు సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియాని పటిక్ఖిత్తాని, ఆరమ్మణఉపనిస్సయకమ్మాని ఠితానీతి తేసం తిణ్ణం ఠితానం వసేన లబ్భన్తీతి వత్తబ్బం. సబ్బత్థ హి అట్ఠసు పచ్చయేసు యే యే పటిక్ఖిత్తా, తే తే అపనేత్వా యే యే ఠితా, తేసం వసేన తే తే వారా లబ్భన్తీతి ఇదమేత్థ లక్ఖణన్తి. యావ నిస్సయమ్పీతి న కేవలం నారమ్మణేయేవ ఠత్వా, అథ ఖో యావ నిస్సయం, తావ ఠత్వాపి నఉపనిస్సయే ద్వే కాతబ్బాతి అత్థో. నఉపనిస్సయతో హి పురిమేసు చ నవపి లబ్భన్తి, నఉపనిస్సయే పన పవత్తే అత్థిఆరమ్మణఉపనిస్సయపటిక్ఖేపేన సత్త పచ్చయా పటిక్ఖిత్తాతి అవసిట్ఠస్స కమ్మస్స వసేన ద్వేయేవాతి.

పచ్చనీయగణనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౫౫౦. సదిసవారాతి అనురూపవారాతి అత్థో. నఅఞ్ఞమఞ్ఞే లద్ధేసు హి ఏకాదససు ‘‘కుసలో కుసలస్స అకుసలో అకుసలస్సా’’తి ఇమే హేతుయా లద్ధేసు సత్తసు ఇమేహేవ ద్వీహి సమానా హోన్తి, అత్థాభావతో పన న అనురూపాతి. అథ వా వచనతో అత్థతో చ ఉద్దేసతో యథాయోగం నిద్దేసతో చాతి సబ్బథా సమానతం సన్ధాయ ‘‘సదిసవారా’’తి ఆహ.

౫౫౧. పటిసన్ధినామరూపం సన్ధాయాతి పటిసన్ధియం హేతునామపచ్చయం వత్థురూపఞ్చ పచ్చయుప్పన్నం సన్ధాయ. తీణి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానరూపస్సాతి ఏత్థ ‘‘అబ్యాకతో కటత్తారూపస్స చా’’తి ఇదమ్పి వత్తబ్బం.

౫౫౬. అధిపతిమూలకే నహేతుయా దసాతి ద్విన్నమ్పి అధిపతీనం వసేన వుత్తం, నారమ్మణే సత్తాతి సహజాతాధిపతిస్స, నసహజాతే సత్తాతి ఆరమ్మణాధిపతిస్సాతి ఏవం సబ్బత్థ తస్మిం తస్మిం పచ్చయే పటిక్ఖిత్తే ఘటనేసు చ తస్మిం తస్మిం పచ్చయే ఘటితే మూలభావేన ఠితే పచ్చయే యే ధమ్మా పరిహాయన్తి, యే చ తిట్ఠన్తి, తే సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా యే ధమ్మా ఠితా యేసం పచ్చయా హోన్తి, తేసం వసేన గణనా ఉద్ధరితబ్బా. అనులోమే వుత్తఘటితే హి మూలభావేన ఠపేత్వా ఘటితావసేసా పచ్చయా పచ్చనీయతో యోజితాతి తత్థ లద్ధాయేవ పచ్చనీయతో ఠితపచ్చయానం వసేన సమానా ఊనా చ సక్కా విఞ్ఞాతున్తి.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా

౬౩౧. ఊనతరగణనేన సద్ధిం అతిరేకగణనస్సపి గణనం పరిహాపేత్వాతి ఏత్థ అనులోమతో యోజియమానేన పచ్చయేన సద్ధిం పచ్చనీయతో ఠితస్స అతిరేకగణనస్సపి గణనం పరిహాపేత్వాతి అధిప్పాయో. పరిహాపనగణనాయ ఊనతరగణనేన సద్ధిం సమానత్తఞ్చ న ఏకన్తికం. నహేతునారమ్మణదుకస్స హి గణనా అధిపతిపచ్చయేన యోజియమానేన ఊనతరగణనేన సద్ధిం పరిహీనాపి అధిపతిపచ్చయే లద్ధగణనాయ న సమానా, అథ ఖో తతోపి ఊనతరా హోతీతి ఆహ ‘‘న పనేతం సబ్బసంసన్దనేసు గచ్ఛతీ’’తి.

నిస్సయే పచ్చనీయతో ఠితే సహజాతే చ అనులోమతో అతిట్ఠమానానం హేతుఆదీనం సహజాతస్స చ అట్ఠానం పాకటన్తి అపాకటమేవ దస్సేన్తో ‘‘వత్థుపురేజాతో అనులోమతో న తిట్ఠతీ’’తి ఆహ. ఆహారే వాతిఆదినా ఇదం దస్సేతి – సహజాతే పచ్చనీయతో ఠితే అనులోమతో అతిట్ఠమానా ఝానమగ్గసమ్పయుత్తా ఆహారే వా ఇన్ద్రియే వా పచ్చనీయతో ఠితే తిట్ఠన్తీతి హేతుఆదయోపి తిట్ఠన్తి. సబ్బఝానమగ్గేహి పన చతుక్ఖన్ధేకదేసభూతానం సమ్పయుత్తేన చ చతుక్ఖన్ధభూతానం సబ్బేసం తేసం అనులోమతో ఠానం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం, ఇతరేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. అధిపతిఉపనిస్సయాతి ఆరమ్మణమిస్సానమ్పి అనులోమతో ఠానం దస్సేతి.

‘‘ఇన్ద్రియే ఏకన్తి రూపజీవితిన్ద్రియవసేనా’’తి వుత్తం, ‘‘చక్ఖున్ద్రియాదీనం రూపజీవితిన్ద్రియస్స చ వసేనా’’తి పన వత్తబ్బం. కమేన గన్త్వా విప్పయుత్తే తీణీతి ఇదం పాకటభావత్థం ‘‘నవమూలకాదీసు విప్పయుత్తే తీణీ’’తి ఏవం కేసుచి పోత్థకేసు ఉద్ధటం. ఇమాని చ ద్వే పచ్ఛాజాతిన్ద్రియవసేనాతి ఇదం ‘‘ఇమాని చ ద్వే పచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియవసేనా’’తి చ వత్తబ్బం.

నహేతుమూలకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬౩౬. నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా హేతుయా తీణీతి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానానన్తి ఏత్థ ‘‘పటిసన్ధియం కటత్తారూపానఞ్చా’’తిపి వత్తబ్బం. హేతుయా వుత్తేహి తీహీతి వారసామఞ్ఞమేవ సన్ధాయ వదతి, తథా కమ్మే తీణీతి హేతుయా వుత్తానేవాతి చ. పచ్చయేసు పన సబ్బత్థ విసేసో సల్లక్ఖేతబ్బో. అధిపతియా తీణీతి నఅఞ్ఞమఞ్ఞనహేతునఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణీతి ఏతాని హేట్ఠా హేతుయా వుత్తానేవాతి.

౬౪౪. యథా చ హేట్ఠాతి యథా నహేతుమూలకే యావ నవిపాకా, తావ గన్త్వా నాహారిన్ద్రియేసు ఏకేకమేవ గహితం, తథా ఇధాపి నారమ్మణమూలకాదీసు ఏకేకమేవ గహితన్తి అధిప్పాయో.

౬౪౮. నానాక్ఖణికా కుసలాకుసలచేతనా కమ్మసముట్ఠానరూపస్సాతి ఏత్థ ‘‘విపాకాన’’న్తిపి వత్తబ్బం. ఆహారిన్ద్రియేసు తీణి సహజాతసదిసాని రూపస్సపి పచ్చయభావతో, ఝానమగ్గాదీసు తీణి హేతుసదిసాని అరూపానంయేవ పచ్చయభావతోతి అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో. ఆది-సద్దేన చ ‘‘నవిప్పయుత్తనహేతునారమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణీ’’తిఆదీని (పట్ఠా. ౧.౧.౬౪౯) సఙ్గణ్హాతి.

౬౫౦. యం పనాతి యం పచ్చయం సకట్ఠానే అనులోమతో లభన్తమ్పి అగ్గహేత్వా తతో పరేతరా పచ్చనీయతో గయ్హన్తి, సో పచ్చయో పచ్ఛా అనులోమతోవ యోజనం లభతీతి అత్థో. యథా పన నహేతుమూలకాదీసు నాహారే ఘటితే ఇన్ద్రియవసేన, నిన్ద్రియే చ ఘటితే ఆహారవసేన పఞ్హలాభో హోతీతి తేసు అఞ్ఞతరం పచ్చనీయతో అయోజేత్వా అనులోమతో యోజితం, ఏవం నోఅత్థినోఅవిగతమూలకేసు ఉపనిస్సయే ఘటితే కమ్మవసేన, కమ్మే చ ఘటితే ఉపనిస్సయవసేన పఞ్హలాభో హోతీతి తేసు అఞ్ఞతరం పచ్చనీయతో అయోజేత్వా అనులోమతో యోజితన్తి వేదితబ్బం. ఏవమేతస్మిం పచ్చనీయానులోమే సబ్బాని మూలాని ద్వేధా భిన్నాని నాహారనిన్ద్రియాని నఉపనిస్సయనకమ్మాని చ పత్వాతి.

పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. వేదనాత్తికవణ్ణనా

౧. వేదనారూపనిబ్బానాని పన తికముత్తకాని పటిచ్చాదినియమం పచ్చయుప్పన్నవచనఞ్చ న లభన్తి. పటిచ్చవారాదీసు పన ఛసు యతో హేతుపచ్చయాదితో తికధమ్మానం ఉప్పత్తి వుత్తా, తత్థ యథానురూపతో ఆరమ్మణాదిపచ్చయభావేన లబ్భన్తీతి వేదితబ్బానీతి.

౧౦. సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకా పన సహజాతాదయో పచ్చయాతి ఇమినా కుసలత్తికేపి పరిహీనం సహజాతం రూపారూపధమ్మపరిగ్గాహకత్తా ఆదిమ్హి ఠపేత్వా ఆదిసద్దేన సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకవచనేన చ పచ్చయుప్పన్నవసేన సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకానం ఆరమ్మణాదీనం పరిహానిం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. తేన కుసలత్తికపరిహీనానం సబ్బట్ఠానికానం చతున్నం సబ్బతికాదీసు పరిహాని దస్సితా హోతి. పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితోతి ఏతేన పన పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స అనులోమే పరిహానిం, పచ్చనీయే చ లాభం దస్సేతి. సహజాతాదయోతి వా సహజాతమూలకా సహజాతనిబన్ధనా పటిచ్చాదిం ఫరన్తేహి సహజాతధమ్మేహి వినా పచ్చయా అహోన్తాతి వుత్తం హోతి. కస్మా పన సహజాతనిబన్ధనా సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకా చ యే, తేవ పరిహాయన్తి, న పన యో సహజాతానిబన్ధనో సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకో చ న హోతి, సో పచ్ఛాజాతోతి తత్థ కారణం వదన్తో ‘‘సహజాతాదీహి వినా అనుప్పత్తితో పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితో’’తి ఆహ. తత్థ సహజాతాదీహి వినాతి సహజాతనిబన్ధనేహి సబ్బారూపధమ్మపరిగ్గాహకేహి చ వినాతి అత్థో. అథ వా సహజాతనిబన్ధనానమేవ పరిహాని, న పచ్ఛాజాతస్స సహజాతానిబన్ధనస్సాతి ఏత్థేవ కారణం వదన్తో ‘‘సహజాతాదీహి వినా అనుప్పత్తితో పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితో’’తి ఆహ. సహజాతనిబన్ధనాపి పన సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకాయేవ పరిహాయన్తీతి దస్సితమేతన్తి.

౧౭. నవిపాకేపి ఏసేవ నయోతి నయదస్సనమేవ కరోతి, న చ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నసామఞ్ఞదస్సనం. సుఖాయ హి అదుక్ఖమసుఖాయ చ వేదనాయ సమ్పయుత్తే ధమ్మే పటిచ్చ తాహి వేదనాహి సమ్పయుత్తా అహేతుకకిరియధమ్మా విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహజాతమోహో చాతి అయఞ్హేత్థ నయోతి. నవిప్పయుత్తే ఏకన్తి ఆరుప్పే ఆవజ్జనవసేన వుత్తన్తి ఇదం ఆవజ్జనాహేతుకమోహానం వసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౨౫-౩౭. అనులోమపచ్చనీయే యథా కుసలత్తికం, ఏవం గణేతబ్బన్తి హేతుమూలకాదీనం నయానం ఏకమూలకద్విమూలకాదివసేన చ యోజేత్వా గహేతబ్బతాసామఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం, న గణనసామఞ్ఞం. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో. అహేతుకస్స పన చిత్తుప్పాదస్సాతిఆది నహేతుమూలకం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘అహేతుకస్స పన చిత్తుప్పాదస్స మోహస్స చా’’తి పనేత్థ వత్తబ్బం. మోహస్స చాపి హి అహేతుకస్స అధిపతిఅభావతో అధిపతినో నహేతుమూలకే అనులోమతో అట్ఠానన్తి. పరివత్తేత్వాపీతి నహేతుపచ్చయా నఅధిపతిపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీతి ఏవం పురతో ఠితమ్పి ఆరమ్మణాదిం పచ్ఛతో యోజేత్వాతి అత్థో.

౩౯. పఞ్హావారే దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి ఏతేన తంసమ్పయుత్తే దస్సేతి. ఉపనిస్సయవిభఙ్గే ‘‘సద్ధాపఞ్చకేసు మానం జప్పేతి దిట్ఠిం గణ్హాతీతి కత్తబ్బం, అవసేసేసు న కత్తబ్బ’’న్తి ఇదం పాఠగతిదస్సనత్థం వుత్తం, న పన రాగాదీహి మానదిట్ఠీనం అనుప్పత్తితో. కుసలత్తికేపి హి రాగాదీసు ‘‘మానం జప్పేతి దిట్ఠిం గణ్హాతీ’’తి పాళి న వుత్తా, ‘‘రాగో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి పత్థనా రాగస్స దోసస్స మోహస్స మానస్స దిట్ఠియా పత్థనాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౨.౫౩) పన రాగాదీనం మానదిట్ఠిఉపనిస్సయభావో వుత్తో. తథా ఇధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తేన పన చిత్తేన గామఘాతం నిగమఘాతం కరోతీ’’తి సోమనస్ససమ్పయుత్తలోభసహగతచిత్తేన గామనిగమవిలుప్పనం సన్ధాయ వుత్తం.

౬౨. సుద్ధానన్తి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నపదానం అనఞ్ఞత్తం దస్సేతి. పురేజాతపచ్ఛాజాతా పనేత్థ న విజ్జన్తి.న హి పురేజాతా పచ్ఛాజాతా వా అరూపధమ్మా అరూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తీతి ఏత్థ పురేజాతాతి ఇమస్మిం తికే వుచ్చమానా అధికారప్పత్తా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తాదయోవ అరూపధమ్మానం పురేజాతా హుత్వా పచ్చయా న హోన్తి పురేజాతత్తాభావతోతి అధిప్పాయో, తథా పచ్ఛాజాతత్తాభావతో పచ్ఛాజాతా వా హుత్వా న హోన్తీతి.

౬౩-౬౪. సాధిపతిఅమోహవసేనాతి అధిపతిభావసహితామోహవసేనాతి అత్థో.

౮౩-౮౭. నహేతుపచ్చయా…పే… నఉపనిస్సయే అట్ఠాతి నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా నఉపనిస్సయే అట్ఠాతి ఏవం సఙ్ఖిపిత్వా ఉద్ధరతి. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయవసేన వేదితబ్బాతి ఇదం ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్సా’’తి ఏతం వజ్జేత్వా అవసేసేసు అట్ఠసుపి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయసమ్భవం సన్ధాయ వుత్తం. న హి సహజాతపచ్చయో అట్ఠసుపి లబ్భతి, అథ ఖో తీస్వేవాతి.

వేదనాత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. విపాకత్తికవణ్ణనా

౧-౨౩. విపాకత్తికే విపాకధమ్మం పటిచ్చాతి విపాకం ధమ్మం పటిచ్చ. సమాసేనపి హి సోయేవత్థో వుత్తోతి పాళియం సమాసం కత్వా లిఖితం.

౨౪-౫౨. ‘‘నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మం పటిచ్చ నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మో ఉప్పజ్జతి నవిపాకపచ్చయా’’తి ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘కటత్తారూప’’న్తి. తం ఖన్ధే పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానస్స మహాభూతే పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థత్తా న వుత్తం. న హేత్థ కటత్తారూపస్స ఖన్ధే పటిచ్చ ఉప్పత్తి అత్థి, యస్స మహాభూతే పటిచ్చ ఉప్పత్తి వత్తబ్బా సియా. పవత్తియం పన కటత్తారూపం ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం…పే… మహాభూతే పటిచ్చ కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఏతేనేవ దస్సితం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా అసఞ్ఞసత్తానం రూపసమానగతికత్తా నాహారపచ్చయే చ పవత్తియం కటత్తారూపం న ఉద్ధటం. తమ్పి హి ఉప్పాదక్ఖణే ఆహారపచ్చయేన వినా ఉప్పజ్జతీతి ఉద్ధరితబ్బం సియాతి.

విపాకత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఉపాదిన్నత్తికవణ్ణనా

౧౫. ఉపాదిన్నత్తికే అనుపాదిన్నఅనుపాదానియం ధమ్మం పటిచ్చ అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాధిపతిపచ్చయాతి ఏతేన సయం అధిపతిభూతత్తా అవిరహితారమ్మణాధిపతీసుపి అధిపతి దువిధేనపి అధిపతిపచ్చయేన ఉప్పజ్జతీతి న వత్తబ్బో, అయమేతస్స సభావోతి దస్సేతి.

౭౨. ఉపాదిన్నుపాదానియో కబళీకారాహారో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏత్థ కమ్మజానం రూపానం అబ్భన్తరగతా ఓజా తస్సేవ కమ్మజకాయస్స రూపజీవితిన్ద్రియం వియ కటత్తారూపానం అనుపాలనుపత్థమ్భనవసేన పచ్చయో, న జనకవసేనాతి అయమత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తో. ఏతస్మిం పన అత్థే సతి ఉపాదిన్నుపాదానియో చ అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో చ ధమ్మా ఉపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో పచ్ఛాజాతిన్ద్రియన్తి ఏత్థ ‘‘ఆహార’’న్తిపి వత్తబ్బం, యది చ కమ్మజా ఓజా సకలాపరూపానమేవ ఆహారపచ్చయో హోతి, ఏవం సతి ‘‘ఉపాదిన్నుపాదానియో కబళీకారాహారో అనుపాదిన్నుపాదానియస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చిదం, తమ్పి అనజ్ఝోహటాయ ససన్తానగతాయ ఉపాదిన్నోజాయ అనుపాదిన్నుపాదానియస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి ‘‘ఉపాదిన్నుపాదానియో చ అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో చ ధమ్మా అనుపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౪.౮౫) అయమ్పి పఞ్హో పచ్ఛాజాతాహారవసేన ఉద్ధరితబ్బో సియా, తస్మా అజ్ఝోహటస్స ఉపాదిన్నాహారస్స లోకుత్తరక్ఖణే అభావతో దుమూలకేసు పఠమపఞ్హే ‘‘ఆహార’’న్తి న వుత్తం. దుతియపఞ్హో చ న ఉద్ధటో, న ఇతరస్స ఉపాదిన్నాహారస్స కామభవే అసమ్భవాభావతోతి అజ్ఝోహటమేవ మణ్డూకాదిసరీరగతం ఉపాదిన్నాహారం సన్ధాయ ‘‘ఉపాదిన్నుపాదానియో కబళీకారాహారో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స చ అనుపాదిన్నుపాదానియస్స చ కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౪.౭౪) వదన్తానం వాదో బలవతరో. న హి అజ్ఝోహటమత్తావ మణ్డూకాదయో కుచ్ఛివిత్థతం న కరోన్తి, న చ బలం న ఉపజాయన్తి, న చ రూపవిసేసో న విఞ్ఞాయతీతి.

‘‘అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో ధమ్మో ఉపాదిన్నుపాదానియస్స చ అనుపాదిన్నఅనుపాదానియస్స చ ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో సహజాతం పచ్ఛాజాత’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౪.౮౩) ఏవమాదీహి ఇధ వుత్తేహి ఏకమూలకదుకతికావసానపఞ్హవిస్సజ్జనేహి ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో సహజాత’’న్తిఆదినా ఇధ దుతియదుకావసానే వియ విస్సజ్జనం లబ్భతీతి విఞ్ఞాయతి. సుఖావబోధనత్థం పన తత్థ సహజాతవసేనేవ విస్సజ్జనం కతం. పచ్చనీయే పన సహజాతస్సేవ అపటిక్ఖేపే లాభతో, పటిక్ఖేపే చ అలాభతో సహజాతపచ్చయవసేనేవ ఏకమూలకదుకావసానా తత్థ ఉద్ధటా, ఇధ పనేతేహి విస్సజ్జనేహి ఏకో ధమ్మో సహజాతాదీసు అత్థిపచ్చయవిసేసేసు అనేకేహిపి అనేకేసం ధమ్మానం ఏకో అత్థిపచ్చయో హోతీతి దస్సితం హోతి. ఏకో హి ధమ్మో ఏకస్స ధమ్మస్స ఏకేనేవ అత్థిపచ్చయవిసేసేన అత్థిపచ్చయో హోతి, ఏకో అనేకేసం ఏకేనపి అనేకేహిపి, తథా అనేకో ఏకస్స, అనేకో అనేకేసం సమానత్తే పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం, అత్థిపచ్చయవిసేసేసు పన పఞ్చసు సహజాతం పురేజాతేనేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతి, అనఞ్ఞధమ్మత్తే పచ్ఛాజాతేన చ, న నానాధమ్మత్తే.

యది సియా, ‘‘ఉపాదిన్నుపాదానియో చ అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో చ ధమ్మా ఉపాదిన్నుపాదానియస్స ధమ్మస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో పచ్ఛాజాతం ఇన్ద్రియ’’న్తి ఏత్థ ‘‘సహజాత’’న్తిపి వత్తబ్బం సియా. కమ్మజానఞ్హి భూతానం సహజాతానం పచ్ఛాజాతానఞ్చ లోకుత్తరానం ఏకక్ఖణే లబ్భమానానమ్పి ఏకో అత్థిపచ్చయభావో నత్థి సహజాతపచ్ఛాజాతానం నానాధమ్మానం విరుద్ధసభావత్తాతి తం న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా పచ్చనీయే చ ‘‘నఇన్ద్రియే బావీసా’’తి వుత్తం. అఞ్ఞథా హి ఇన్ద్రియపటిక్ఖేపేపి సహజాతపచ్ఛాజాతవసేన తస్స పఞ్హస్స లాభతో ‘‘తేవీసా’’తి వత్తబ్బం సియాతి. పురేజాతం సహజాతేనేవ సహ అత్థిపచ్చయో హోతి, న ఇతరేహి, తమ్పి వత్థు తంసహితపురేజాతమేవ, న ఇతరం. కుసలత్తికే హి పఞ్హావారే ‘‘నవిప్పయుత్తపచ్చయా అత్థియా పఞ్చా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౬౪౯) వుత్తం, సనిదస్సనత్తికే పన ‘‘విప్పయుత్తే బావీసా’’తి. యం పన తత్థ అత్థివిభఙ్గే పచ్చయుద్ధారే చ తిమూలకేకావసానం ఉద్ధటం, తం వత్థుసహితస్స ఆరమ్మణపురేజాతస్స సహజాతేన, సహ పచ్చయభావతోతి పచ్ఛాజాతం ఆహారిన్ద్రియేహేవ, అనఞ్ఞధమ్మత్తే చ సహజాతేన చ, ఆహారో పచ్ఛాజాతిన్ద్రియేహేవ, ఇన్ద్రియం పచ్ఛాజాతాహారేనాతి ఏవమేతం అత్థిపచ్చయవిభాగం సల్లక్ఖేత్వా అనులోమే పచ్చనీయాదీసు చ లబ్భమానా పఞ్హా ఉద్ధరితబ్బా.

ఉపాదిన్నత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. వితక్కత్తికవణ్ణనా

౨౨. వితక్కత్తికే పటిచ్చవారానులోమే అధిపతియా తేవీసాతి సత్తసు మూలకేసు యథాక్కమం సత్త పఞ్చ తీణి ఏకం తీణి తీణి ఏకన్తి ఏవం తేవీస, అఞ్ఞమఞ్ఞే అట్ఠవీస సత్త పఞ్చ పఞ్చ తీణి చత్తారి తీణి ఏకన్తి ఏవం, పురేజాతే ఏకాదస తీణి చత్తారి ద్వే దుతియతతియదుమూలకేసు ఏకం ఏకన్తి ఏవం, తథా ఆసేవనే. అఞ్ఞాని గణనాని హేతుఆరమ్మణసదిసాని.

౩౧. పచ్చనీయే నాధిపతిపచ్చయే పఠమపఞ్హే ‘‘అవితక్కవిచారమత్తే ఖన్ధే పటిచ్చ అవితక్కవిచారమత్తా అధిపతీ’’తి వత్వా పున ‘‘విపాకం అవితక్కవిచారమత్తం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదినా విస్సజ్జనం కతం, న పన అవిసేసేన. కస్మా? విపాకవజ్జానం అవితక్కవిచారమత్తక్ఖన్ధానం ఏకన్తేన సాధిపతిభావతో. విపాకానం పన లోకుత్తరానమేవ సాధిపతిభావో, న ఇతరేసన్తి తే విసుం నిద్ధారేత్వా వుత్తా. లోకుత్తరవిపాకాధిపతిస్స చేత్థ పురిమకోట్ఠాసేయేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో.

౩౮. నాసేవనమూలకే అవితక్కవిచారమత్తం విపాకేన సహ గచ్ఛన్తేనాతి ఏతం మూలం అవితక్కవిచారమత్తఅవితక్కవిచారపదేహి అవితక్కేహి సహ యోజేన్తేన నపురేజాతసదిసం పాళిగమనం కాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. సదిసతా చేత్థ యేభుయ్యేన విసదిసతా చ దట్ఠబ్బా. తత్థ హి ఆరుప్పే అవితక్కవిచారమత్తం ఇధ విపాకం అవితక్కవిచారమత్తన్తిఆది యోజేతబ్బన్తి అయమేత్థ విసేసో. ఇదఞ్చ నాసేవనవిభఙ్గానన్తరం లిఖితబ్బం, న ఝానానన్తరం, కేసుచి పోత్థకేసు లిఖితం.