పట్ఠానపకరణ-మూలటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
దిబ్బన్తి కామగుణాదీహి కీళన్తి లళన్తి, తేసు వా విహరన్తి, విజయసమత్థతాయోగేన పచ్చత్థికే విజేతుం ఇచ్ఛన్తి, ఇస్సరియట్ఠానాదిసక్కారదానగ్గహణం తంతంఅత్థానుసాసనఞ్చ కరోన్తా వోహరన్తి, పుఞ్ఞయోగానుభావప్పత్తాయ జుతియా జోతన్తి, యథాభిలాసితఞ్చ విసయం అప్పటిఘాతేన గచ్ఛన్తి, యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనే సక్కోన్తీతి వా దేవా, దేవనీయా వా తంతంబ్యసననిత్థరణత్థికేహి సరణం పరాయణన్తి గమనీయా, అభిత్థవనీయా వా. సోభావిసేసయోగేన కమనీయాతి వా దేవా. తే తివిధా – సమ్ముతిదేవా ఉపపత్తిదేవా విసుద్ధిదేవాతి. భగవా పన నిరతిసయాయ అభిఞ్ఞాకీళాయ, ఉత్తమేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి, సపరసన్తానసిద్ధాయ పఞ్చవిధమారవిజయిచ్ఛానిప్ఫత్తియా, చిత్తిస్సరియసత్తధనాదిసమ్మాపటిపత్తిఅవేచ్చప్పసాదసక్కారదానగ్గహణసఙ్ఖాతేన ధమ్మసభావపుగ్గలజ్ఝాసయానురూపానుసాసనీసఙ్ఖాతేన చ వోహారాతిసయేన, పరమాయ పఞ్ఞాసరీరప్పభాసఙ్ఖాతాయ జుతియా, అనోపమాయ చ ఞాణసరీరగతియా, మారవిజయసబ్బఞ్ఞుగుణపరహితనిప్ఫాదనేసు అప్పటిహతాయ సత్తియా చ సమన్నాగతత్తా సదేవకేన లోకేన సరణన్తి గమనీయతో, అభిత్థవనీయతో, భత్తివసేన కమనీయతో చ సబ్బే తే దేవే తేహి గుణేహి అతిక్కన్తో అతిసయో వా దేవోతి దేవాతిదేవో. సబ్బదేవేహి పూజనీయతరో దేవోతి వా దేవాతిదేవో, విసుద్ధిదేవభావం వా సబ్బఞ్ఞుగుణాలఙ్కారం పత్తత్తా అఞ్ఞదేవేహి అతిరేకతరో వా దేవో దేవాతిదేవో. దేవానన్తి ఉపపత్తిదేవానం తదా ధమ్మపటిగ్గాహకానం. సక్కాదీహి దేవేహి పహారాదఅసురిన్దాదీహి దానవేహి చ పూజితో. కాయవచీసంయమస్స సీలస్స ఇన్ద్రియసంవరస్స చిత్తసంయమస్స సమాధిస్స చ పటిపక్ఖానం అచ్చన్తపటిప్పస్సద్ధియా సుద్ధసంయమో.
ఇసిసత్తమోతి చతుసచ్చావబోధగతియా ఇసయోతి సఙ్ఖ్యం గతానం సతం పసత్థానం ఇసీనం అతిసయేన సన్తో పసత్థోతి అత్థో. విపస్సీఆదయో చ ఉపాదాయ భగవా ‘‘సత్తమో’’తి వుత్తో. యతో విఞ్ఞాణం పచ్చుదావత్తతి, తం నామరూపం సముదయనిరోధనేన నిరోధేసీతి నామరూపనిరోధనో. అతిగమ్భీరనయమణ్డితదేసనం పట్ఠానం నామ దేసేసి పకరణన్తి సమ్బన్ధో.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా
‘‘కే పన తే నయా, కిఞ్చ తం పట్ఠానం నామా’’తి నయిదం పుచ్ఛితబ్బం. కస్మా? నిదానకథాయం పట్ఠానసమాననే అనులోమాదీనం నయానం పట్ఠానస్స చ దస్సితత్తాతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి…పే… నామాతి హి వుత్త’’న్తి తత్థ వుత్తం అట్ఠకథాపాళిం ఆహరి. తత్థ గాథాత్థం అట్ఠకథాధిప్పాయఞ్చ పరతో వణ్ణయిస్సామాతి.
పట్ఠాననామత్థో పన తికపట్ఠానాదీనం తికపట్ఠానాదినామత్థో, ఇమస్స పకరణస్స చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానతా చేత్థ వత్తబ్బా. ఏవఞ్హి సఙ్ఖేపతో పట్ఠానే ఞాతే విత్థారో సుఖవిఞ్ఞేయ్యో హోతీతి. తత్థ చ నామత్థో పఠమం వత్తబ్బోతి ‘‘తత్థ యేసం…పే… నామత్థో తావ ఏవం వేదితబ్బో’’తి వత్వా సబ్బసాధారణస్స పట్ఠాననామస్సేవ తావ అత్థం దస్సేన్తో ‘‘కేనట్ఠేన పట్ఠాన’’న్తిఆదిమాహ. ప-కారో హీతి ఉపసగ్గపదం దస్సేతి. సో ‘‘పవిభత్తేసు ధమ్మేసు, యం సేట్ఠం తదుపాగమున్తిఆదీసు వియ నానప్పకారత్థం దీపేతి. నను పకారేహి విభత్తా పవిభత్తాతి ప-ఇతి ఉపసగ్గో పకారత్థమేవ దీపేతి, న నానప్పకారత్థన్తి? న, తేసం పకారానం నానావిధభావతో. అత్థతో హి ఆపన్నం నానావిధభావం దస్సేతుం నానా-సద్దో వుత్తోతి. తత్థ ఏకస్సపి ధమ్మస్స హేతుఆదీహి అనేకపచ్చయభావతో చ ఏకేకస్స పచ్చయస్స అనేకధమ్మభావతో చ నానప్పకారపచ్చయతా వేదితబ్బా.
హేతుపచ్చయాదివసేన విభత్తత్తాతి ఏతేన ధమ్మసఙ్గహాదీసు వుత్తతో కుసలాదివిభాగతో సాతిసయవిభాగతం పట్ఠాననామలాభస్స కారణం దస్సేతి. గోట్ఠాతి వజా. పట్ఠితగావోతి గతగావో. ఆగతట్ఠానస్మిన్తి మహాసీహనాదసుత్తం వదతి. పవత్తగమనత్తా ఏత్థాతి వచనసేసో. అథ వా గచ్ఛతి ఏత్థాతి గమనం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స నిస్సఙ్గవసేన పవత్తస్స గమనత్తా గమనదేసభావతో ఏకేకం పట్ఠానం నామాతి అత్థో. తత్థ అఞ్ఞేహి గతిమన్తేహి అతిసయయుత్తస్స గతిమతో గమనట్ఠానభావదస్సనత్థం ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సా’’తి వుత్తం. తస్స మహావేగస్స పురిసస్స పపాతట్ఠానం వియ ధమ్మసఙ్గణీఆదీనం సాసఙ్గగమనట్ఠానభావం ఇమస్స చ మహాపథో వియ నిరాసఙ్గగమనట్ఠానభావం దస్సేన్తో అతిసయయుత్తగమనట్ఠానభావో పట్ఠాననామలాభస్స కారణన్తి దస్సేతి.
తికానన్తి తికవసేన వుత్తధమ్మానం. సమన్తాతి అనులోమాదీహి సబ్బాకారేహిపి గతాని చతువీసతి హోన్తీతి అత్థో. ఏతస్మిం అత్థే చతువీసతిసమన్తపట్ఠానానీతి ‘‘సమన్తచతువీసతిపట్ఠానానీ’’తి వత్తబ్బే సమన్తసద్దస్స పరయోగం కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా సమన్తా ఛ ఛ హుత్వాతి ఏతేన అనులోమాదిసబ్బకోట్ఠాసతో తికాదిఛఛభావం దస్సేతి. తేన సమన్తసద్దో తికాదిఛఛపట్ఠానవిసేసనం హోతి, న చతువీసతివిసేసనం, తస్మా సమన్తతో పట్ఠానాని తాని చతువీసతీతి కత్వా ‘‘చతువీసతిసమన్తపట్ఠానానీ’’తి వుత్తం. సమన్తతో వా ధమ్మానులోమాదితికాదిపటిచ్చవారాదిపచ్చయానులోమాదిహేతుమూలకాదిప్పకారేహి పవత్తాని పట్ఠానాని సమన్తపట్ఠానాని, అనూనేహి నయేహి పవత్తానీతి వుత్తం హోతి. తాని పన చతువీసతి హోన్తి. తేనేవాహ ‘‘ఇమేసం చతువీసతియా ఖుద్దకపట్ఠానసఙ్ఖాతానం సమన్తపట్ఠానానం సమోధానవసేనా’’తి.
హేతు చ సో పచ్చయో చాతి ఇమినా వచనేన హేతునో అధిపతిపచ్చయాదిభూతస్స చ గహణం సియాతి తం నివారేన్తో ఆహ ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి. ఏతేనపి సో ఏవ దోసో ఆపజ్జతీతి పునాహ ‘‘హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతీ’’తి. తేన ఇధ హేతు-సద్దేన ధమ్మగ్గహణం న కతం, అథ ఖో ధమ్మసత్తివిసేసో గహితోతి దస్సేతి. తస్స హి పచ్చయసద్దస్స చ సమానాధికరణతం సన్ధాయ ‘‘హేతు చ సో పచ్చయో చా’’తి, ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి చ వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా పరతో పాళియం ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్త…పే… హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౧) తేన తేన హేతుభావాదిఉపకారేన తస్స తస్స ధమ్మస్స ఉపకారత్తం వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘యో హి ధమ్మో యం ధమ్మం అప్పచ్చక్ఖాయ తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా, సో తస్స పచ్చయో’’తి ‘‘మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయో’’తిచ్చేవమాదినా ధమ్మప్పధాననిద్దేసేన ధమ్మతో అఞ్ఞా ధమ్మసత్తి నామ నత్థీతి ధమ్మేహేవ ధమ్మసత్తివిభావనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఇధాపి వా హేతు చ సో పచ్చయో చాతి ధమ్మేనేవ ధమ్మసత్తిం దస్సేతి. న హి హేతుపచ్చయోతిఆదికో ఉద్దేసో కుసలాదిఉద్దేసో వియ ధమ్మప్పధానో, అథ ఖో ధమ్మానం ఉపకారప్పధానోతి. ఏతీతి ఏతస్స అత్థో వత్తతీతి, తఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీనం సాధారణవచనం. తేనేవాహ – ‘‘తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా’’తి. కోచి హి పచ్చయో ఠితియా ఏవ హోతి యథా పచ్ఛాజాతపచ్చయో, కోచి ఉప్పత్తియాయేవ యథా అనన్తరాదయో, కోచి ఉభయస్స యథా హేతుఆదయోతి.
ఉపకారకలక్ఖణోతి చ ధమ్మేన ధమ్మసత్తిఉపకారం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. హినోతి పతిట్ఠాతి ఏత్థాతి హేతు. అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం హి-సద్దో మూల-సద్దో వియ పతిట్ఠత్థోతి దట్ఠబ్బోతి. హినోతి వా ఏతేన కమ్మనిదానభూతేన ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తేన మూలేన వియ పాదపో తప్పచ్చయం ఫలం గచ్ఛతి పవత్తతి వుడ్ఢిం విరూళ్హిం ఆపజ్జతీతి హేతు. ఆచరియానన్తి రేవతత్థేరం వదతి.
‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’’తిఆదీహి (అ. ని. ౧.౬౬-౬౭) కుసలభావస్స యోనిసోమనసికారపటిబద్ధతా సిద్ధా హోతీతి ఆహ ‘‘యోనిసోమనసికారపటిబద్ధో కుసలభావో’’తి. ఏతేనేవ అకుసలాబ్యాకతభావా కుసలభావో వియ న హేతుపటిబద్ధాతి దస్సితం హోతి. యం పనేకే మఞ్ఞేయ్యుం ‘‘అహేతుకహేతుస్స అకుసలభావో వియ సహేతుకహేతూనం సభావతోవ కుసలాదిభావో అఞ్ఞేసం తంసమ్పయుత్తానం హేతుపటిబద్ధో’’తి, తస్స ఉత్తరం వత్తుం ‘‘యది చా’’తిఆదిమాహ. అలోభో కుసలో వా సియా అబ్యాకతో వా, యది అలోభో సభావతో కుసలో, కుసలత్తా అబ్యాకతో న సియా. అథ అబ్యాకతో, తంసభావత్తా కుసలో న సియా అలోభసభావస్స అదోసత్తాభావో వియ. యస్మా పన ఉభయథాపి సో హోతి, తస్మా యథా ఉభయథా హోన్తేసు ఫస్సాదీసు సమ్పయుత్తేసు హేతుపటిబద్ధకుసలాదిభావం పరియేసథ, న సభావతో, ఏవం హేతూసుపి కుసలాదితా అఞ్ఞపటిబద్ధా పరియేసితబ్బా, న సభావతోతి. యం వుత్తం ‘‘సమ్పయుత్తహేతూసు సభావతోవ కుసలాదిభావో’’తి, తం న యుజ్జతి, సా పన పరియేసియమానా యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధా హోతీతి హేతూసు వియ సమ్పయుత్తేసుపి యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, న హేతుపటిబద్ధోతి సిద్ధం హోతీతి అధిప్పాయో.
ఆరభిత్వాపీతి ఏత్థ పి-సద్దేన ఇమమత్థం దస్సేతి – రూపాయతనాదిమత్తే యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఏకస్మిం అట్ఠత్వా ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి అనియమేన సబ్బరూపాయతన…పే… ధమ్మాయతనానఞ్చ ఆరమ్మణపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా న కోచి ధమ్మో న హోతీతి.
‘‘ఛన్దవతో కిం నామ న సిజ్ఝతీ’’తిఆదికం పురిమాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయం లభిత్వా ఉప్పజ్జమానే చిత్తే ఛన్దాదయో ధురభూతా జేట్ఠకభూతా సయం సమ్పయుత్తధమ్మే సాధయమానా హుత్వా పవత్తన్తి, తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ తేసం వసే వత్తన్తి హీనాదిభావేన తదనువత్తనతో, తేన తే అధిపతిపచ్చయా హోన్తి. గరుకాతబ్బమ్పి ఆరమ్మణం తన్నిన్నపోణపబ్భారానం పచ్చవేక్ఖణఅస్సాదమగ్గఫలానం అత్తనో వసే వత్తయమానం వియ పచ్చయో హోతి, తస్మాయం అత్తాధీనానం పతిభావేన ఉపకారకతా అధిపతిపచ్చయతాతి దట్ఠబ్బా.
మనోవిఞ్ఞాణధాతూతిఆది చిత్తనియమోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సన్తీరణానన్తరం వోట్ఠబ్బనం, చుతిఅనన్తరా పటిసన్ధీతి యస్స యస్స చిత్తస్స అనన్తరా యం యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స తస్స తదనన్తరుప్పాదనియమో తంతంసహకారీపచ్చయవిసిట్ఠస్స పురిమపురిమచిత్తస్సేవ వసేన ఇజ్ఝతీతి దస్సేతి. భావనాబలేన పన వారితత్తాతి ఏత్థ యథా రుక్ఖస్స వేఖే దిన్నే పుప్ఫితుం సమత్థస్సేవ పుప్ఫనం న హోతి, అగదవేఖే పన అపనీతే తాయయేవ సమత్థతాయ పుప్ఫనం హోతి, ఏవమిధాపి భావనాబలేన వారితత్తా సముట్ఠాపనసమత్థస్సేవ అసముట్ఠాపనం, తస్మిఞ్చ అపగతే తాయయేవ సమత్థతాయ సముట్ఠాపనం హోతీతి అధిప్పాయో.
బ్యఞ్జనమత్తతోవేత్థ నానాకరణం పచ్చేతబ్బం, న అత్థతోతి ఉపచయసన్తతిఅధివచననిరుత్తిపదానం వియ సద్దత్థమత్తతో నానాకరణం, న వచనీయత్థతోతి అధిప్పాయో. తేనేవ సద్దత్థవిసేసం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమపచ్ఛిమానం నిరోధుప్పాదన్తరాభావతో నిరన్తరుప్పాదనసమత్థతా అనన్తరపచ్చయభావో. రూపధమ్మానం వియ సణ్ఠానాభావతో పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం సహావట్ఠానాభావతో చ ‘‘ఇదమితో హేట్ఠా ఉద్ధం తిరియ’’న్తి విభాగాభావా అత్తనా ఏకత్తమివ ఉపనేత్వా సుట్ఠు అనన్తరభావేన ఉప్పాదనసమత్థతా సమనన్తరపచ్చయతా.
ఉప్పాదనసమత్థతాతి చ అబ్యాపారత్తా ధమ్మానం యస్మిం యదాకారే నిరుద్ధే వత్తమానే వా సతి తంతంవిసేసవన్తా ధమ్మా హోన్తి, తస్స సోవ ఆకారో వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బో. ధమ్మానం పవత్తిమేవ చ ఉపాదాయ కాలవోహారోతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఫలసమాపత్తీనం అసఞ్ఞసత్తా చవన్తస్స పురిమచుతిపచ్ఛిమపటిసన్ధీనఞ్చ నిరోధుప్పాదనిరన్తరతాయ కాలన్తరతా నత్థీతి దట్ఠబ్బా. న హి తేసం అన్తరా అరూపధమ్మానం పవత్తి అత్థి, యం ఉపాదాయ కాలన్తరతా వుచ్చేయ్య, న చ రూపధమ్మప్పవత్తి అరూపధమ్మప్పవత్తియా అన్తరం కరోతి అఞ్ఞసన్తానత్తా. రూపారూపధమ్మసన్తతియో హి ద్వే అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిససభావత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞోపకారభావేన వత్తమానాపి విసుంయేవ హోన్తి. ఏకసన్తతియఞ్చ పురిమపచ్ఛిమానం మజ్ఝే వత్తమానం తంసన్తతిపరియాపన్నతాయ అన్తరకారకం హోతి. తాదిసఞ్చ కఞ్చి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఫలసమాపత్తీనం మజ్ఝే నత్థి, న చ అభావో అన్తరకారకో హోతి అభావత్తాయేవ, తస్మా జవనానన్తరస్స జవనస్స వియ, భవఙ్గానన్తరస్స భవఙ్గస్స వియ చ నిరన్తరతా సుట్ఠు చ అనన్తరతా హోతీతి తథా ఉప్పాదనసమత్థతా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచుతీనమ్పి దట్ఠబ్బా. ఉప్పత్తియా పచ్చయభావో చేత్థ అనన్తరపచ్చయాదీనం పాకటోతి ఉప్పాదనసమత్థతావ వుత్తా. పచ్చుప్పన్నానం పన ధమ్మానం పుబ్బన్తాపరన్తపరిచ్ఛేదేన గహితానం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం అలభన్తానం ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౨.౧౮.౫) అనన్తరాదిపచ్చయభావో వుత్తోతి న సో ఉప్పత్తియంయేవాతి విఞ్ఞాయతి. న హి కుసలాదిగ్గహణం వియ పచ్చుప్పన్నగ్గహణం అపరిచ్ఛేదం, యతో ఉప్పత్తిమత్తసమఙ్గినోయేవ చ గహణం సియా, తేనేవ చ అతీతత్తికే పటిచ్చవారాదయో న సన్తీతి.
ఉప్పజ్జమానోవ సహుప్పాదభావేనాతి ఏత్థాపి ఉప్పత్తియా పచ్చయభావేన పాకటేన ఠితియాపి పచ్చయభావం నిదస్సేతీతి దట్ఠబ్బం, పచ్చయుప్పన్నానం పన సహజాతభావేన ఉపకారకతా సహజాతపచ్చయతాతి.
అత్తనో ఉపకారకస్స ఉపకారకతా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా, ఉపకారకతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞతావసేనేవ దట్ఠబ్బా, న సహజాతాదివసేన. సహజాతాదిపచ్చయో హోన్తోయేవ హి కోచి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో న హోతి, న చ పురేజాతపచ్ఛాజాతభావేహి ఉపకారకస్స ఉపకారకా వత్థుఖన్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా హోన్తీతి.
తరుఆదీనం పథవీ వియ అధిట్ఠానాకారేన పథవీధాతు సేసధాతూనం, చక్ఖాదయో చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఉపకారకా చిత్తకమ్మస్స పటాదయో వియ నిస్సయాకారేన ఖన్ధాదయో తంతంనిస్సయానం ఖన్ధాదీనం.
తదధీనవుత్తితాయ అత్తనో ఫలేన నిస్సితోతి యం కిఞ్చి కారణం నిస్సయోతి వదతి. తత్థ యో భుసో, తం ఉపనిస్సయోతి నిద్ధారేతి.
పకతోతి ఏత్థ ప-కారో ఉపసగ్గో, సో అత్తనో ఫలస్స ఉప్పాదనే సమత్థభావేన సుట్ఠుకతతం దీపేతి. తథా చ కతం అత్తనో సన్తానే కతం హోతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో సన్తానే’’తి. కరణఞ్చ దువిధం నిప్ఫాదనం ఉపసేవనఞ్చాతి దస్సేతుం ‘‘నిప్ఫాదితో వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉపసేవితో వాతి ఏతేన కాయఅల్లీయాపనవసేన ఉపభోగూపసేవనం విజాననాదివసేన ఆరమ్మణూపసేవనఞ్చ దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. తేన అనాగతానమ్పి చక్ఖుసమ్పదాదీనం ఆరమ్మణూపసేవనేన యథాపటిసేవితానం పకతూపనిస్సయతా వుత్తా హోతి.
యథా పచ్ఛాజాతేన వినా సన్తానావిచ్ఛేదహేతుభావం అగచ్ఛన్తానం ధమ్మానం యే పచ్ఛాజాతాకారేన ఉపకారకా, తేసం సా విప్పయుత్తాకారాదీహి విసిట్ఠా ఉపకారకతా పచ్ఛాజాతపచ్చయతా, తథా నిస్సయారమ్మణాకారాదీహి విసిట్ఠా పురేజాతభావేన వినా ఉపకారకభావం అగచ్ఛన్తానం వత్థారమ్మణానం పురేజాతాకారేన ఉపకారకతా పురేజాతపచ్చయతా, ఏవం సబ్బత్థ పచ్చయానం పచ్చయన్తరాకారవిసిట్ఠా ఉపకారకతా యోజేతబ్బా.
గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసాచేతనా వియాతి ఏతేన మనోసఞ్చేతనాహారవసేన పవత్తమానేహి అరూపధమ్మేహి రూపకాయస్స ఉపత్థమ్భితభావం దస్సేతి. తేనేవ ‘‘ఆహారాసా వియా’’తి అవత్వా చేతనాగహణం కరోతి.
కుసలాదిభావేన అత్తనా సదిసస్స పయోగేన కరణీయస్స పునప్పునం కరణం పవత్తనం ఆసేవనట్ఠో, అత్తసదిససభావతాపాదనం వాసనం వా. గన్థాదీసు పురిమాపురిమాభియోగో వియాతి పురిమా పురిమా ఆసేవనా వియాతి అధిప్పాయో.
చిత్తప్పయోగో చిత్తకిరియా, ఆయూహనన్తి అత్థో. యథా హి కాయవచీపయోగో విఞ్ఞత్తి, ఏవం చిత్తప్పయోగో చేతనా. సా తాయ ఉప్పన్నకిరియతావిసిట్ఠే సన్తానే సేసపచ్చయసమాగమే పవత్తమానానం విపాకకటత్తారూపానమ్పి తేనేవ కిరియభావేన ఉపకారికా హోతి. తస్స హి కిరియభావస్స పవత్తత్తా తేసం పవత్తి, న అఞ్ఞథాతి. సహజాతానం పన తేన ఉపకారికాతి కిం వత్తబ్బన్తి.
నిరుస్సాహసన్తభావేనాతి ఏతేన సఉస్సాహేహి విపాకధమ్మధమ్మేహి కుసలాకుసలేహి సారమ్మణాదిభావేన సదిసవిపాకభావం దస్సేతి. సో హి విపాకానం పయోగేన అసాధేతబ్బతాయ పయోగేన అఞ్ఞథా వా సేసపచ్చయేసు సిద్ధేసు కమ్మస్స కటత్తాయేవ సిద్ధితో నిరుస్సాహో సన్తభావో హోతి, న కిలేసవూపసమసన్తభావో, తథాసన్తసభావతోయేవ భవఙ్గాదయో దువిఞ్ఞేయ్యా. పఞ్చద్వారేపి హి జవనప్పవత్తియా రూపాదీనం గహితతా విఞ్ఞాయతి, అభినిపాతసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణమత్తా పన విపాకా దువిఞ్ఞేయ్యాయేవ. నిరుస్సాహసన్తభావాయాతి నిరుస్సాహసన్తభావత్థాయ. ఏతేన తప్పచ్చయవతం అవిపాకానమ్పి విపాకానుకులం పవత్తిం దస్సేతి.
సతిపి జనకత్తే ఉపత్థమ్భకత్తం ఆహారానం పధానకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకత్తేనా’’తి. ఉపత్థమ్భకత్తఞ్హి సతిపి జనకత్తే అరూపీనం ఆహారానం ఆహారజరూపసముట్ఠాపకరూపాహారస్స చ హోతి, అసతిపి చతుసముట్ఠానికరూపూపత్థమ్భకరూపాహారస్స, అసతి పన ఉపత్థమ్భకత్తే ఆహారానం జనకత్తం నత్థీతి ఉపత్థమ్భకత్తం పధానం. జనయమానోపి హి ఆహారో అవిచ్ఛేదవసేన ఉపత్థమ్భయమానోయేవ జనేతీతి ఉపత్థమ్భనభావో ఆహారభావోతి.
అధిపతియట్ఠేనాతి ఏత్థ న అధిపతిపచ్చయధమ్మానం వియ పవత్తినివారకే అభిభవిత్వా పవత్తనేన గరుభావో అధిపతియట్ఠో, అథ ఖో దస్సనాదికిచ్చేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి జీవనే జీవన్తేహి సుఖితాదిభావే సుఖితాదీహి అధిమోక్ఖపగ్గహుపట్ఠానావిక్ఖేపజాననేసు అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతి పవత్తియం ఆజాననే అఞ్ఞాతావీభావే చ సద్ధాదిసహజాతేహీతి ఏవం తంతంకిచ్చేసు చక్ఖాదిపచ్చయేహి చక్ఖాదీనం అనువత్తనీయతా. తేసు తేసు హి కిచ్చేసు చక్ఖాదీనం ఇస్సరియం తప్పచ్చయానఞ్చ తదనువత్తనేన తత్థ పవత్తీతి. ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం పన యదిపి లిఙ్గాదీహి అనువత్తనీయతా అత్థి, సా పన న పచ్చయభావతో. యథా హి జీవితాహారా యేసం పచ్చయా హోన్తి, తే తేసం అనుపాలకఉపత్థమ్భకా అత్థి, అవిగతపచ్చయభూతా చ హోన్తి, న ఏవం ఇత్థిపురిసభావా లిఙ్గాదీనం కేనచి పకారేన ఉపకారకా హోన్తి, కేవలం పన యథాసకేహేవ పచ్చయేహి పవత్తమానానం లిఙ్గాదీనం యథా ఇత్థాదిగ్గహణస్స పచ్చయభావో హోతి, తతో అఞ్ఞేనాకారేన తంసహితసన్తానే అప్పవత్తితో లిఙ్గాదీహి అనువత్తనీయతా ఇన్ద్రియతా చ తేసం వుచ్చతి, తస్మా న తేసం ఇన్ద్రియపచ్చయభావో వుత్తో. చక్ఖాదయో అరూపధమ్మానంయేవాతి ఏత్థ సుఖదుక్ఖిన్ద్రియానిపి చక్ఖాదిగ్గహణేన గహితానీతి దట్ఠబ్బాని.
లక్ఖణారమ్మణూపనిజ్ఝానభూతానం వితక్కాదీనం వితక్కనాదివసేన ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝానం పేక్ఖనం, చిన్తనం వా వితక్కాదీనంయేవ సాధారణో బ్యాపారో ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠో. ఠపేత్వా సుఖదుక్ఖవేదనాద్వయన్తి సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియద్వయం ఠపేత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘సబ్బానిపీ’’తి వత్వా ‘‘సత్తఝానఙ్గానీ’’తి వచనేన అఝానఙ్గానం ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతానం నివత్తనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. యది ఏవం ‘‘సత్త ఝానఙ్గానీ’’తి ఏతేనేవ సిద్ధే ‘‘ఠపేత్వా సుఖదుక్ఖవేదనాద్వయ’’న్తి కస్మా వుత్తం? వేదనాభేదేసు పఞ్చసు సుఖదుక్ఖద్వయస్స ఏకన్తేన అఝానఙ్గత్తదస్సనత్థం ఝానఙ్గట్ఠానే నిద్దిట్ఠత్తా. సతిపి వా ఝానఙ్గవోహారే వేదనాభేదద్వయస్స ఏకన్తేన ఝానపచ్చయత్తాభావదస్సనత్థం. ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతానం పన యదిపి ఝానపచ్చయత్తాభావో అత్థి, ఝానపచ్చయభావో పన న నత్థీతి ‘‘సబ్బానిపి సత్త ఝానఙ్గానీ’’తి ఏత్థ గహణం కతం. తత్థ ‘‘సబ్బానిపీ’’తి వచనం సబ్బకుసలాదిభేదసఙ్గణ్హనత్థం, న పన సబ్బచిత్తుప్పాదగతసఙ్గణ్హనత్థన్తి దట్ఠబ్బం.
యతో తతో వాతి సమ్మా వా మిచ్ఛా వాతి అత్థో. ఏతే పన ద్వేపి ఝానమగ్గపచ్చయా అహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తీతి ఇదం అహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తి, న సహేతుకచిత్తేసూతి సహేతుకచిత్తేసు అలాభాభావదస్సనత్థం వుత్తం, న అహేతుకచిత్తేసు లాభాభావదస్సనత్థన్తి. ఏవం అత్థే గయ్హమానే అహేతుకచిత్తేసు కత్థచి కస్సచి లాభో న వారితోతి ఏత్తకమేవ విఞ్ఞాయేయ్య, న సవితక్కాహేతుకచిత్తేసు ఝానపచ్చయస్సేవ అలాభాభావదస్సనత్థం కతన్తి. అహేతుకచిత్తేసు వా లాభాభావదస్సనత్థే పన ఇమస్మిం వచనే సవితక్కాహేతుకచిత్తేసు ఝానపచ్చయస్స లాభాభావో ఆపజ్జతి, తస్మా యేన అలాభేన ధమ్మసఙ్గణియం మనోధాతుఆదీనం సఙ్గహసుఞ్ఞతవారేసు ఝానం న ఉద్ధటం, తం అలాభం సన్ధాయ ఏస ఝానపచ్చయస్సపి అహేతుకచిత్తేసు అలాభో వుత్తోతి వేదితబ్బో. యథా హి సహేతుకేసు వితక్కాదీనం సహజాతే సంకడ్ఢిత్వా ఏకత్తగతభావకరణం ఉపనిజ్ఝాయనబ్యాపారో బలవా, న తథా అహేతుకచిత్తేసు హోతి. ఇమస్మిం పన పకరణే దుబ్బలమ్పి ఉపనిజ్ఝాయనం యదిపి కిఞ్చిమత్తమ్పి అత్థి, తేన ఉపకారకతా హోతీతి సవితక్కాహేతుకచిత్తేసుపి ఝానపచ్చయో వుత్తోవ, తస్మా యే ఏవం పఠన్తి ‘‘న ఏతే పన ద్వేపి ఝానమగ్గపచ్చయా యథాసఙ్ఖ్యం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణఅహేతుకచిత్తేసు లబ్భన్తీ’’తి, తేసం సో పాఠో సున్దరతరో, ఇమస్స పకరణస్సాయం అత్థవణ్ణనా, న ధమ్మసఙ్గణియాతి.
సమం పకారేహి యుత్తతాయ ఏకీభావోపగమేన వియ ఉపకారకతా సమ్పయుత్తపచ్చయతా.
యుత్తానమ్పి సతం విప్పయుత్తభావేన నానత్తూపగమేన ఉపకారకతా విప్పయుత్తపచ్చయతా. న హి వత్థుసహజాతపచ్ఛాజాతవసేన అయుత్తానం రూపాదీనం ఆరమ్మణాదిభావేన ఉపకారకానం విప్పయుత్తానం విప్పయుత్తపచ్చయతా అత్థీతి. రూపానం పన రూపేహి సతిపి అవినిబ్భోగే విప్పయోగోయేవ నత్థీతి న తేసం విప్పయుత్తపచ్చయతా. వుత్తఞ్హి ‘‘చతూహి సమ్పయోగో చతూహి విప్పయోగో’’తి (ధాతు. ౩).
పచ్చుప్పన్నలక్ఖణేనాతి పచ్చుప్పన్నసభావేన. తేన ‘‘అత్థి మే పాపకమ్మం కత’’న్తి (పారా. ౩౮), ‘‘అత్థేకచ్చో పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి (పు. ప. మాతికా ౪.౨౪) చ ఏవమాదీసు వుత్తం నిబ్బత్తఉపలబ్భమానతాలక్ఖణం అత్థిభావం నివారేతి. సతిపి జనకత్తే ఉపత్థమ్భకప్పధానా అత్థిభావేన ఉపకారకతాతి ఆహ ‘‘ఉపత్థమ్భకత్తేనా’’తి. ఇదఞ్చ ఉపత్థమ్భకత్తం వత్థారమ్మణసహజాతాదీనం సాధారణం అత్థిభావేన ఉపకారకత్తం దట్ఠబ్బం.
ఆరమ్మణే ఫుసనాదివసేన వత్తమానానం ఫస్సాదీనం అనేకేసం సహభావో నత్థీతి ఏకస్మిం ఫస్సాదిసముదాయే సతి దుతియో న హోతి, అసతి పన హోతి, తేన నత్థిభావేన ఉపకారకతా నత్థిపచ్చయతా. సతిపి పురిమతరచిత్తానం నత్థిభావే న తాని నత్థిభావేన ఉపకారకాని, అనన్తరమేవ పన అత్తనో అత్థిభావేన పవత్తిఓకాసం అలభమానానం నత్థిభావేన పవత్తిఓకాసం దదమానం వియ ఉపకారకం హోతీతి ‘‘పవత్తిఓకాసదానేన ఉపకారకతా’’తి ఆహ.
ఏత్థ చ అభావమత్తేన ఉపకారకతా ఓకాసదానం నత్థిపచ్చయతా, సభావావిగమేన అప్పవత్తమానానం సభావవిగమేన ఉపకారకతా విగతపచ్చయతా, నత్థితా చ నిరోధానన్తరసుఞ్ఞతా, విగతతా నిరోధప్పత్తతా, అయమేతేసం విసేసో, తథా అత్థితాయ ససభావతో ఉపకారకతా అత్థిపచ్చయతా, సభావావిగమేన నిరోధస్స అప్పత్తియా ఉపకారకతా అవిగతపచ్చయతాతి పచ్చయభావవిసేసో ధమ్మావిసేసేపి వేదితబ్బో. ధమ్మానఞ్హి సత్తివిసేసం సబ్బం యాథావతో అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా తథాగతేన చతువీసతిపచ్చయవిసేసా వుత్తాతి భగవతి సద్ధాయ ‘‘ఏవంవిసేసా ఏతే ధమ్మా’’తి సుతమయఞాణం ఉప్పాదేత్వా చిన్తాభావనామయేహి తదభిసమయాయ యోగో కాతబ్బో.
చతూసు ఖన్ధేసు ఏకస్సపి అసఙ్గహితత్తాభావతో నామధమ్మేకదేసతా అనన్తరాదీనం నత్థీతి ‘‘నామధమ్మావా’’తి వత్వా న కేవలం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావే భజన్తానం చతున్నంయేవ ఖన్ధానం నామతా, అథ ఖో నిబ్బానఞ్చ నామమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘నిబ్బానస్స అసఙ్గహితత్తా’’తిఆదిమాహ. పురేజాతపచ్చయో రూపేకదేసోతి ఏత్థ ఏకదేసవచనేన రూపరూపతో అఞ్ఞం వజ్జేతి, రూపరూపం పన కుసలత్తికే అనాగతమ్పి పురేజాతపచ్చయభావేన అఞ్ఞత్థ ఆగతమేవ. వుత్తఞ్హి ‘‘అనిదస్సనఅప్పటిఘో ధమ్మో అనిదస్సనఅప్పటిఘస్స ధమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో – ఆరమ్మణపురేజాతం, వత్థుపురేజాతం. ఆరమ్మణపురేజాతం వత్థుం ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం ఆపోధాతుం కబళీకారం ఆహారం అనిచ్చతో…పే… దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౨.౨౨.౩౯).
పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయనిద్దేసో
౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧. యో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, సో ఏవం వేదితబ్బోతి ఏతేన హేతుసఙ్ఖాతస్స పచ్చయధమ్మస్స హేతుసమ్పయుత్తకతంసముట్ఠానరూపసఙ్ఖాతానం పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయభావో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి. యో పన హేతుభావేన యథావుత్తో పచ్చయధమ్మో యథావుత్తానం పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయో హోతి, సో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బోతి దస్సేతి. ఉభయథాపి హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి దస్సితం హోతి. ఏస నయో సేసపచ్చయేసుపి. ఉపకారకతా పన ధమ్మసభావో ఏవ, న ధమ్మతో అఞ్ఞా అత్థీతి. తథా తథా ఉపకారకం తం తం ధమ్మం దస్సేన్తో హి భగవా తం తం ఉపకారకతం దస్సేతీతి.
హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ పఠమో హేతు-సద్దో పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో పచ్చయనిద్దేసో. తేన ఏతస్స హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయతాతి దస్సేతి. దుతియో పచ్చయుప్పన్నవిసేసనం. తేన న యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయభావేన పచ్చయో హోతి, అథ ఖో హేతునా సమ్పయుత్తానమేవాతి దస్సేతి. నను చ సమ్పయుత్తసద్దస్స సాపేక్ఖత్తా దుతియే హేతుసద్దే అవిజ్జమానేపి అఞ్ఞస్స అపేక్ఖితబ్బస్స అనిద్దిట్ఠత్తా అత్తనావ సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి? నాయం ఏకన్తో. హేతుసద్దో హి పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో ‘‘హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థేవ బ్యావటో యదా గయ్హతి, తదా సమ్పయుత్తవిసేసనం న హోతీతి సమ్పయుత్తా అవిసిట్ఠా యే కేచి గహితా భవేయ్యున్తి ఏవం సమ్పయుత్తసద్దేన అత్తని ఏవ బ్యావటేన హేతుసద్దేన విసేసనేన వినా యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తానం గహణం హోతీతి తం సన్ధాయ ‘‘అథాపి…పే… అత్థో భవేయ్యా’’తి ఆహ. నను యథా ‘‘అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫), ‘‘అరూపినో ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౬) చ వుత్తే దుతియేన ఆహారగ్గహణేన ఇన్ద్రియగ్గహణేన చ వినాపి ఆహారిన్ద్రియసమ్పయుత్తకావ గయ్హన్తి, ఏవమిధాపి సియాతి? న, ఆహారిన్ద్రియాసమ్పయుత్తస్స అభావతో. వజ్జేతబ్బాభావతో హి తత్థ దుతియఆహారిన్ద్రియగ్గహణే అసతిపి తంసమ్పయుత్తకావ గయ్హన్తీతి తం న కతం, ఇధ పన వజ్జేతబ్బం అత్థీతి వత్తబ్బం దుతియం హేతుగ్గహణన్తి.
ఏవమ్పి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ హేతుసమ్పయుత్తకానం సో ఏవ సమ్పయుత్తకహేతూతి విసేసనస్స అకతత్తా యో కోచి హేతు యస్స కస్సచి హేతుసమ్పయుత్తకస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, పచ్చత్తనిద్దిట్ఠస్సేవ హేతుస్స పున సమ్పయుత్తవిసేసనభావేన వుత్తత్తా, ఏతదత్థమేవ చ వినాపి దుతియేన హేతుసద్దేన హేతుసమ్పయుత్తభావే సిద్ధేపి తస్స గహణం కతం. అథ వా అసతి దుతియే హేతుసద్దే హేతుసమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, న పన హేతూనన్తి ఏవమ్పి గహణం సియాతి తన్నివారణత్థం సో వుత్తో, తేన హేతుసమ్పయుత్తభావం యే లభన్తి, తేసం సబ్బేసం హేతూనం అఞ్ఞేసమ్పి హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి దస్సితం హోతి. యస్మా పన హేతుఝానమగ్గా పతిట్ఠామత్తాదిభావేన నిరపేక్ఖా, న ఆహారిన్ద్రియా వియ సాపేక్ఖా ఏవ, తస్మా ఏతేస్వేవ దుతియం హేతాదిగ్గహణం కతం. ఆహారిన్ద్రియా పన ఆహరితబ్బఇసితబ్బాపేక్ఖా ఏవ, తస్మా తే వినాపి దుతియేన ఆహారిన్ద్రియగ్గహణేన అత్తనా ఏవ ఆహరితబ్బే చ ఇసితబ్బే చ ఆహారిన్ద్రియభూతే అఞ్ఞే చ సమ్పయుత్తకే పరిచ్ఛిన్దన్తీతి తం తత్థ న కతం, ఇధ చ దుతియేన హేతుగ్గహణేన పచ్చయుప్పన్నానం హేతునా పచ్చయభూతేనేవ సమ్పయుత్తానం హేతూనం అఞ్ఞేసఞ్చ పరిచ్ఛిన్నత్తా పున విసేసనకిచ్చం నత్థీతి పఞ్హావారే ‘‘కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౧) దుతియం హేతుగ్గహణం న కతన్తి దట్ఠబ్బం.
నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తాతి తం-సద్దో పురిమవచనాపేక్ఖో వుత్తస్సేవ నిద్దేసో ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౨) పురిమవచనేన నిద్దిసితబ్బే పాకటీభూతే ఏవ పవత్తతి. ఏత్థ చ పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో హేతుసద్దో ‘‘హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ బ్యావటో సమ్పయుత్తసద్దేన వియ తం-సద్దేనపి అనపేక్ఖనీయో అఞ్ఞో చ కోచి నిద్దిసితబ్బప్పకాసకో వుత్తో నత్థి, తస్మా ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి చ న వుత్తన్తి అధిప్పాయో.
‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఇమినా పన పచ్చయుప్పన్నవచనేన అసమత్తేన పచ్చయుప్పన్నవచనన్తరాపేక్ఖేన పుబ్బే వుత్తేన తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బం పాకటీకతం, తేన ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ తంగహణం కతన్తి. కిం పన తస్మిం హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బం పాకటీభూతన్తి? యేహి హేతూహి సమ్పయుత్తా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకా’’తి వుత్తా, తే హేతూ చేవ సమ్పయుత్తకవిసేసనభూతా తబ్బిసేసితా చ హేతుసమ్పయుత్తకా. తేనాహ ‘‘తే హేతూ చేవా’’తిఆది. అఞ్ఞథా ‘‘తే హేతూ చేవా’’తి ఏతస్స పచ్చత్తనిద్దిట్ఠేన హేతుసద్దేన సమ్బన్ధే సతి యథా ఇధ తేనేవ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా పాకటా, ఏవం పుబ్బేపి భవితుం అరహన్తీతి ‘‘నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా ‘తంసమ్పయుత్తకాన’న్తి న వుత్త’’న్తి ఇదం న యుజ్జేయ్యాతి. దువిధమ్పి వా హేతుగ్గహణం అపనేత్వా తంసద్దవచనీయతం చోదేతి పరిహరతి చ. తంసముట్ఠానానన్తి చ హేతుసముట్ఠానానన్తి యుత్తం. హేతూ హి పచ్చయాతి.
చిత్తజరూపం అజనయమానాపీతి పి-సద్దేన జనయమానాపి. యది ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి వచనేన పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపస్స అగ్గహణతో తం న వుత్తం, సహజాతపచ్చయవిభఙ్గే చిత్తచేతసికానం తస్స కటత్తారూపస్స పచ్చయభావో న వుత్తో భవేయ్య. యది చ తత్థ చిత్తసముట్ఠానానం పచ్చయభావేన తంసమానలక్ఖణానం కటత్తారూపానమ్పి పచ్చయభావో నిదస్సితో, ఏవమిధాపి భవితబ్బం. ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి పన అవత్వా ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి వచనం చిత్తసముట్ఠానానం సబ్బచిత్తచేతసికసముట్ఠానతాదస్సనత్థం. ఏవంపకారేన హి తంసముట్ఠానవచనేన తత్థ తత్థ వుత్తం సముట్ఠానవచనం విసేసితం హోతి. నను ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి వచనేన చిత్తసముట్ఠానానం చిత్తచేతసికసముట్ఠానతా వుత్తాతి? న వుత్తా. చిత్తచేతసికానం పచ్చయభావో ఏవ హి తత్థ వుత్తోతి.
చిత్తపటిబద్ధవుత్తితాయాతి ఏతేనేవ హేతుఆదిపటిబద్ధతఞ్చ దస్సేతి. ‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, చేతేతి, యఞ్చ పకప్పేతి, యఞ్చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం హోతి, విఞ్ఞాణస్స ఠితియా ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి, తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరుళ్హే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి, నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి (సం. ని. ౨.౩౯) ఇమస్మిమ్పి సుత్తే పటిసన్ధినామరూపస్స విఞ్ఞాణపచ్చయతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘తస్మిం పతిట్ఠితే’’తిఆది.
పురిమతరసిద్ధాయ పథవియా బీజపతిట్ఠానం వియ పురిమతరసిద్ధే కమ్మే తన్నిబ్బత్తస్సేవ విఞ్ఞాణబీజస్స పతిట్ఠానం కమ్మస్స కటత్తా ఉప్పత్తీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ – ‘‘కమ్మం ఖేత్తం, విఞ్ఞాణం బీజ’’న్తి. కస్స పన తం ఖేత్తం బీజఞ్చాతి? నామరూపఙ్కురస్స.
అయఞ్చ పనత్థోతి పటిసన్ధియం కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధవుత్తితా. ఓకాసవసేనేవాతి నామరూపోకాసవసేనేవ. సో హి తస్స అత్థస్స ఓకాసోతి. వత్థురూపమత్తమ్పీతి వదన్తో వత్థురూపస్స ఉపత్థమ్భకానం సేసరూపానమ్పి తదుపత్థమ్భకభావేనేవ అరూపధమ్మానం పచ్చయభావం దస్సేతి, సహభవనమత్తం వా. తత్థ కాయభావాదికలాపానం కత్థచి అభావతో కత్థచి అభావాభావతో ‘‘వత్థురూపమత్తమ్పి వినా’’తి ఆహ. సస్సామికేతి ఏతస్సేవ విసేసనత్థం ‘‘సరాజకే’’తి వుత్తం.
పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతోతి ఇదం కస్మా వుత్తం, నను తేసం పచ్చయభావప్పసఙ్గోయేవ నత్థి ‘‘హేతూ సహజాతాన’’న్తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౧) వచనతో. న హి యేసం హేతూ సహజాతపచ్చయో న హోన్తి, తాని హేతుసహజాతాని నామ హోన్తి. యది సియుం, ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న హేతుపచ్చయా’’తిఆది చ లబ్భేయ్య, న పన లబ్భతి, తస్మా న తాని హేతుసహజాతానీతి? సచ్చమేతం, యో పన హేతూహి సమానకాలుప్పత్తిమత్తం గహేత్వా హేతుసహజాతభావం మఞ్ఞేయ్య, తస్సాయం పసఙ్గో అత్థీతి ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. భగవా పన వచనానం లహుగరుభావం న గణేతి, బోధనేయ్యానం పన అజ్ఝాసయానురూపతో ధమ్మసభావం అవిలోమేన్తో తథా తథా దేసనం నియామేతీతి న కత్థచి అక్ఖరానం బహుతా వా అప్పతా వా చోదేతబ్బాతి.
హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨. ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవాతి ఏతేన వత్తమానక్ఖణేకదేసేన సబ్బం వత్తమానక్ఖణం గయ్హతీతి దట్ఠబ్బం. న హి ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం రూపాదీని ఆరమ్మణపచ్చయో, అథ ఖో సబ్బస్మిం వత్తమానక్ఖణేతి. తేన ఆలమ్బియమానానమ్పి రూపాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివత్తమానతాయ పురే పచ్ఛా చ విజ్జమానానం ఆరమ్మణపచ్చయత్తాభావం దస్సేతి, కో పన వాదో అనాలమ్బియమానానం. న ఏకతో హోన్తీతి నీలాదీని సబ్బరూపాని సహ న హోన్తి, తథా సద్దాదయోపీతి అత్థో. ‘‘యం య’’న్తి హి వచనం రూపాదీని భిన్దతీతి. తత్థ పురిమేనత్థేన ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వచనేన ఆరమ్మణపచ్చయభావలక్ఖణదీపనత్థం ‘‘యం యం ధమ్మ’’న్తిఆది వుత్తన్తి దస్సేతి, పచ్ఛిమేన ‘‘యం య’’న్తి వచనేన రూపాదిభేదదీపనత్థన్తి. ‘‘యం యం వా పనారబ్భా’’తి ఏతస్స వణ్ణనాయం దస్సితసబ్బారమ్మణాదివసేన వా ఇధాపి అత్థో గహేతబ్బోతి.
ఏవం వుత్తన్తి యథా నదీపబ్బతానం సన్దనం ఠానఞ్చ పవత్తం అవిరతం అవిచ్ఛిన్నన్తి సన్దన్తి తిట్ఠన్తీతి వత్తమానవచనం వుత్తం, ఏవం ‘‘యే యే ధమ్మా’’తి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం సబ్బసఙ్గహసముదాయవసేన గహితత్తా తేసం ఉప్పజ్జనం పవత్తనం అవిరతన్తి ఉప్పజ్జన్తీతి వత్తమానవచనం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ఇమే పన న హేతాదిపచ్చయా సబ్బేపి అతీతానాగతానం హోన్తి. న హి అతీతో చ అనాగతో చ అత్థి, యస్సేతే పచ్చయా సియుం. ఏవఞ్చ కత్వా అతీతత్తికే అతీతానాగతానం న కోచి పచ్చయో వుత్తో, తస్మా ఇధాపి ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వచనేన యేసం రూపాదయో ఆరమ్మణధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి, తే పచ్చుప్పన్నావ దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. తేసు హి దస్సితేసు అతీతానాగతేసు తంతంపచ్చయా అహేసుం భవిస్సన్తి చాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి, న పన తంతంపచ్చయవన్తతా. పచ్చయవన్తో హి పచ్చుప్పన్నాయేవాతి.
ఏత్థ చ ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి ఏకవచననిద్దేసం కత్వా పున ‘‘తే తే ధమ్మా’’తి బహువచననిద్దేసో ‘‘యం య’’న్తి వుత్తస్స ఆరమ్మణధమ్మస్స అనేకభావోపి అత్థీతి దస్సనత్థో. చత్తారో హి ఖన్ధా సహేవ ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి, తే సబ్బేపి ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానమ్పి తేసు ఏకేకం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానం న న హోతి, తస్మా వేదనాదీసు ఫస్సాదీసు చ ఏకేకస్సపి ఆరమ్మణపచ్చయభావదస్సనత్థం ‘‘యం య’’న్తి వుత్తం, సబ్బేసం ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ఆరమ్మణపచ్చయభావదస్సనత్థం ‘‘తే తే’’తి. తత్థ యో చ రూపాదికో ఏకేకోవ యంయం-సద్దేన వుత్తో, యే చ అనేకే ఫస్సాదయో ఏకేకవసేన యంయం-సద్దేన వుత్తా, తే సబ్బే గహేత్వా ‘‘తే తే’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా యస్మిం కాలే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తి, తస్మిం కాలే నీలాదీసు చిత్తుప్పాదేసు చ ఏకేకమేవ ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘యం య’’న్తి వుత్తం, తే పన ఆలమ్బియమానా రూపారమ్మణధమ్మా చ అనేకే, తథా సద్దాదిఆరమ్మణధమ్మా చాతి దస్సనత్థం ‘‘తే తే’’తి.
నిబ్బానారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స అపరియాపన్నతో కుసలవిపాకస్స కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతీతి ఇదం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన ఖన్ధపటిబద్ధానుస్సరణకాలే నిబ్బానమ్పి రూపావచరకుసలకిరియానం ఆరమ్మణం హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం. ఏవం సతి యథా ‘‘అప్పమాణా ఖన్ధా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౫౮) వుత్తం, ఏవం ‘‘నిబ్బాన’’న్తి చ వత్తబ్బం సియా, న చ తం వుత్తం. న హి నిబ్బానం పుబ్బే నివుట్ఠం అసఙ్ఖతత్తా, న చ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పుబ్బే నివుట్ఠేసు అప్పమాణక్ఖన్ధేసు ఞాతేసు నిబ్బానజాననే న తేన పయోజనం అత్థి. యథా హి చేతోపరియఞాణం చిత్తం విభావేన్తమేవ చిత్తారమ్మణజాననస్స కామావచరస్స పచ్చయో హోతి, ఏవమిదమ్పి అప్పమాణక్ఖన్ధే విభావేన్తమేవ తదారమ్మణజాననస్స కామావచరస్స పచ్చయో హోతీతి. దిట్ఠనిబ్బానోయేవ చ పుబ్బే నివుట్ఠే అప్పమాణక్ఖన్ధే అనుస్సరతి, తేన యథాదిట్ఠమేవ నిబ్బానం తేసం ఖన్ధానం ఆరమ్మణన్తి దట్ఠబ్బం, న పన పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన తదారమ్మణవిభావనం కాతబ్బం. విభూతమేవ హి తం తస్సాతి. ఏవం అనాగతంసఞాణేపి యథారహం యోజేతబ్బం, తస్మా నిబ్బానం న కస్సచి రూపావచరస్స ఆరమ్మణన్తి ‘‘చతున్నం రాసీన’’న్తి వత్తుం యుత్తం.
ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౩. ధురన్తి ధురగ్గాహం. జేట్ఠకన్తి సేట్ఠం. ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ పురిమఛన్దస్స సమానరూపేన తదనన్తరం నిద్దిట్ఠేన తంసమ్బన్ధేన ఛన్దసద్దేనేవ పచ్చయభూతస్స ఛన్దస్స సమ్పయుత్తకవిసేసనభావో దస్సితో హోతీతి ‘‘ఛన్దాధిపతి సమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా ‘‘ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో ఇతరేసుపి.
గరుకారచిత్తీకారవసేన వాతి కుసలాబ్యాకతానం పవత్తిం దస్సేతి. అలద్ధం లద్ధబ్బం, లద్ధం అవిజహితబ్బం. యేన వా వినా న భవితబ్బం, తం లద్ధబ్బం, తస్సేవత్థో అవిజహితబ్బన్తి. అనవఞ్ఞాతన్తి అవఞ్ఞాతమ్పి అదోసదస్సితాయ అస్సాదనేన అనవఞ్ఞాతం కత్వా.
మిచ్ఛత్తనియతా అప్పనాసదిసా మహాబలా వినా అధిపతినా నుప్పజ్జన్తీతి ‘‘ఏకన్తేనేవా’’తి ఆహ. కమ్మకిలేసావరణభూతా చ తే సగ్గావరణా చ మగ్గావరణా చ పచ్చక్ఖసగ్గానం కామావచరదేవానమ్పి ఉప్పజ్జితుం న అరహన్తి, కో పన వాదో రూపారూపీనన్తి.
కామావచరాదిభేదతో పన తివిధో కిరియారమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతీతి ఇదం పరసన్తానగతానం సారమ్మణధమ్మానం ‘‘అజ్ఝత్తారమ్మణో ధమ్మో బహిద్ధారమ్మణస్స ధమ్మస్స అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతస్స అభావతో ‘‘బహిద్ధారమ్మణో ధమ్మో బహిద్ధారమ్మణస్సా’’తి ఏత్థ చ ఆరమ్మణాధిపతినో అనుద్ధటత్తా అధిపతిపచ్చయతా నత్థీతి విఞ్ఞాయమానేపి ‘‘బహిద్ధా ఖన్ధే గరుం కత్వా అస్సాదేతీ’’తిఆదివచనం (పట్ఠా. ౨.౨౦.౩౧) నిస్సాయ అరహతో కిరియధమ్మా పుథుజ్జనాదీహి గరుం కత్వా అస్సాదియన్తీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘సనిదస్సనసప్పటిఘా ఖన్ధా’’తిఆదీసు (పట్ఠా. ౨.౨౨.౩౦) వియ ఖన్ధసద్దో రూపే ఏవ భవితుం అరహతీతి విచారితమేతం. పుథుజ్జనాదికాలే వా అనాగతే కిరియధమ్మే గరుం కత్వా అస్సాదనం సన్ధాయేతం వుత్తం. ‘‘నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మే ఖన్ధే గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతీ’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౩.౯౬) కిరియధమ్మా రాగదిట్ఠీనం అధిపతిపచ్చయో హోన్తేవ, తే చ ‘‘అతీతారమ్మణే అనాగతే ఖన్ధే గరుం కత్వా అస్సాదేతీ’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౩) అనాగతా తేభూమకాపి అధిపతిపచ్చయో హోన్తీతి. ఆవజ్జనకిరియసబ్భావతో పన ఇదమ్పి విచారేతబ్బం.
అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౪. యథా ఓకాసదానవిసేసభావేన నత్థివిగతా వుత్తా, న ఏవం అనన్తరసమనన్తరా, ఏతే పన చిత్తనియామహేతువిసేసభావేన వుత్తా, తస్మా తం చిత్తనియామహేతువిసేసభావం దస్సేన్తో ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆదినా ధాతువసేన కుసలాదివసేన చ నిద్దేసమాహ. తత్థ ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా’’తి వుత్తే పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిసేసో న విఞ్ఞాయతీతి ‘‘పురిమా పురిమా పచ్ఛిమాయ పచ్ఛిమాయా’’తి వత్తబ్బం సియా. తథా చ సతి ధాతువిసేసేన చిత్తవిసేసే దస్సనం యం కాతుం ఆరద్ధో, తం వోచ్ఛిజ్జేయ్య. ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనోధాతుయా’’తి ఇదమ్పి న సక్కా వత్తుం నియామాభావతో, ‘‘మనోధాతు చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా’’తి చ తథేవ న సక్కా. న హి మనోధాతు చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయాయేవ అనన్తరపచ్చయోతి నియామో అత్థి, తస్మా పాకటా పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుయో ఆదిం కత్వా యావ ధాతువిసేసనియామో అత్థి, తావ నిదస్సనేన నయం దస్సేత్వా పున నిరవసేసదస్సనత్థం ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా’’తిఆదిమాహ. సదిసకుసలానన్తి వేదనాయ వా హేతూహి వా సదిసకుసలానం అనురూపకుసలానన్తి వా అత్థో. తేన భూమిభిన్నానమ్పి పచ్చయభావో వుత్తో హోతి. భవఙ్గగ్గహణేన కుసలాకుసలమూలకేసు చుతిపి గహితాతి దట్ఠబ్బం, అబ్యాకతమూలకే తదారమ్మణమ్పి.
కామావచరకిరియావజ్జనస్సాతి కామావచరకిరియాయ ఆవజ్జనస్సాతి ఆవజ్జనగ్గహణేన కామావచరకిరియం విసేసేతీతి దట్ఠబ్బం. కామావచరవిపాకో కామావచరకిరియరాసిస్స చ అనన్తరపచ్చయో హోతి, హోన్తో చ ఆవజ్జనస్సేవాతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. ఆవజ్జనగ్గహణేనేవ చేత్థ వోట్ఠబ్బనమ్పి గహితన్తి దట్ఠబ్బం.
అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౬. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్సా’’తి పోరాణపాఠో. పాళియం పన ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ వుత్తస్స ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి ఇమస్స అత్థో వత్తబ్బో, న అవుత్తస్స ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్సా’’తి ఇమస్స, న చ సమానత్థస్సపి సద్దన్తరస్స అత్థే వుత్తే సద్దన్తరస్స అత్థో వుత్తో హోతి, తస్మా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్సా’’తి పఠన్తి. ఓక్కన్తీతి పఞ్చవోకారపటిసన్ధియేవ వుచ్చతి, న ఇతరాతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘పఞ్చవోకారభవే పటిసన్ధిక్ఖణే’’తి. రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానన్తి ఇదం యదిపి పుబ్బే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి వుత్తం, తథాపి న తేన ఖణన్తరే పచ్చయభావో రూపీనం నివారితోతి తన్నివారణత్థం వుత్తం. కఞ్చి కాలేతి కేచి కిస్మిఞ్చి కాలేతి వా అత్థో. తేన రూపినో ధమ్మా కేచి వత్థుభూతా కిస్మిఞ్చి పటిసన్ధికాలేతి రూపన్తరానం వత్థుస్స చ కాలన్తరే అరూపీనం సహజాతపచ్చయం పుబ్బే అనివారితం నివారేతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కఞ్చి కాల’’న్తి వా ‘‘కిస్మిఞ్చి కాలే’’తి వా వత్తబ్బే విభత్తివిపల్లాసో కతో. తేన హి ‘‘కఞ్చీ’’తి ఉపయోగేకవచనం ‘‘రూపినో ధమ్మా’’తి ఏతేన సహ సమ్బన్ధేన పచ్చత్తబహువచనస్స ఆదేసో, ‘‘కాలే’’తి ఇమినా సమ్బన్ధేన భుమ్మేకవచనస్సాతి విఞ్ఞాయతి. పురిమేన చ ‘‘ఏకో ఖన్ధో వత్థు చ తిణ్ణన్నం ఖన్ధాన’’న్తిఆదినా నామసహితస్సేవ వత్థుస్స ‘‘నామస్స పచ్చయో’’తి వత్తబ్బత్తే ఆపన్నే ఏతేన కేవలస్సేవ తథా వత్తబ్బతం దస్సేతి.
తయో న అఞ్ఞమఞ్ఞవసేనాతి లబ్భమానేపి కత్థచి అఞ్ఞమఞ్ఞసహజాతపచ్చయభావే వచనేన అసఙ్గహితత్తా తస్స ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. చతుసముట్ఠానికస్స రూపస్స ఏకదేసభూతే కమ్మసముట్ఠానరూపే సముదాయేకదేసవసేన సామివచనం దట్ఠబ్బం, నిద్ధారణే వా.
సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. నిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౮. నిస్సయపచ్చయనిద్దేసే ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కిస్మిఞ్చి కాలే’’తి ఇదం న లబ్భతి. యం పనేత్థ లబ్భతి ‘‘రూపినో ధమ్మా కేచీ’’తి, తత్థ తే ఏవ ధమ్మే దస్సేతుం ‘‘చక్ఖాయతన’’న్తిఆది వుత్తన్తి. ‘‘వత్థురూపం పఞ్చవోకారభవే’’తి వుత్తత్తా ‘‘ఠపేత్వా ఆరుప్పవిపాక’’న్తి ఇదం న వత్తబ్బన్తి చే? న, ‘‘తేభూమకవిపాకస్సా’’తి వుత్తే పఞ్చవోకారభవే అనుప్పజ్జనకం ఠపేతబ్బం అజానన్తస్స తస్స పకాసేతబ్బత్తా.
నిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౯. తే తయోపి రాసయోతి ఉపనిస్సయే తయో అనేకసఙ్గాహకతాయ రాసయోతి వదతి. ఏతస్మిం పన ఉపనిస్సయనిద్దేసే యే పురిమా యేసం పచ్ఛిమానం అనన్తరూపనిస్సయా హోన్తి, తే తేసం సబ్బేసం ఏకన్తేనేవ హోన్తి, న కేసఞ్చి కదాచి, తస్మా యేసు పదేసు అనన్తరూపనిస్సయో సఙ్గహితో, తేసు ‘‘కేసఞ్చీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి న వుత్తం. యే పన పురిమా యేసం పచ్ఛిమానం ఆరమ్మణపకతూపనిస్సయా హోన్తి, తే తేసం న సబ్బేసం ఏకన్తేన హోన్తి, యేసం ఉప్పత్తిపటిబాహికా పచ్చయా బలవన్తో హోన్తి, తేసం న హోన్తి, ఇతరేసం హోన్తి. తస్మా యేసు పదేసు అనన్తరూపనిస్సయో న లబ్భతి, తేసు ‘‘కేసఞ్చీ’’తి వుత్తం. సిద్ధానం పచ్చయధమ్మానం యేహి పచ్చయుప్పన్నేహి అకుసలాదీహి భవితబ్బం, తేసం కేసఞ్చీతి అయఞ్చేత్థ అత్థో, న పన అవిసేసేన అకుసలాదీసు కేసఞ్చీతి.
పురిమా పురిమా కుసలా…పే… అబ్యాకతానం ధమ్మానన్తి యేసం ఉపనిస్సయపచ్చయేన భవితబ్బం, తేసం అబ్యాకతానం పచ్ఛిమానన్తి దట్ఠబ్బం. న హి రూపాబ్యాకతం ఉపనిస్సయం లభతీతి. కథం? ఆరమ్మణానన్తరూపనిస్సయే తావ న లభతి అనారమ్మణత్తా పుబ్బాపరనియమేన అప్పవత్తితో చ, పకతూపనిస్సయఞ్చ న లభతి అచేతనేన రూపసన్తానేన పకతస్స అభావతో. యథా హి అరూపసన్తానేన సద్ధాదయో నిప్ఫాదితా ఉతుభోజనాదయో చ ఉపసేవితా, న ఏవం రూపసన్తానేన. యస్మిఞ్చ ఉతుబీజాదికే కమ్మాదికే చ సతి రూపం పవత్తతి, న తం తేన పకతం హోతి. సచేతనస్సేవ హి ఉప్పాదనుపత్థమ్భనుపయోగాదివసేన చేతనం పకప్పనం పకరణం, రూపఞ్చ అచేతనన్తి. యథా చ నిరీహకేసు పచ్చయాయత్తేసు ధమ్మేసు కేసఞ్చి సారమ్మణసభావతా హోతి, కేసఞ్చి న, ఏవం సప్పకరణసభావతా నిప్పకరణసభావతా చ దట్ఠబ్బా. ఉతుబీజాదయో పన అఙ్కురాదీనం తేసు అసన్తేసు అభావతో ఏవ పచ్చయా, న పన ఉపనిస్సయాదిభావతోతి. పురిమపురిమానంయేవ పనేత్థ ఉపనిస్సయపచ్చయభావో బాహుల్లవసేన పాకటవసేన చ వుత్తో. ‘‘అనాగతే ఖన్ధే పత్థయమానో దానం దేతీ’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౨.౧౮.౮) పన అనాగతాపి ఉపనిస్సయపచ్చయా హోన్తి, తే పురిమేహి ఆరమ్మణపకతూపనిస్సయేహి తంసమానలక్ఖణతాయ ఇధ సఙ్గయ్హన్తీతి దట్ఠబ్బా.
పుగ్గలోపి సేనాసనమ్పీతి పుగ్గలసేనాసనగ్గహణవసేన ఉపనిస్సయభావం భజన్తే ధమ్మే దస్సేతి, పి-సద్దేన చీవరారఞ్ఞరుక్ఖపబ్బతాదిగ్గహణవసేన ఉపనిస్సయభావం భజన్తే సబ్బే సఙ్గణ్హాతి. ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదీసు హి ‘‘సేనాసనం కాయికస్స సుఖస్సా’’తిఆదివచనేన సేనాసనగ్గహణేన ఉపనిస్సయభావం భజన్తావ ధమ్మా ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తేన పుగ్గలాదీసుపి అయం నయో దస్సితో హోతీతి. పచ్చుప్పన్నాపి ఆరమ్మణపకతూపనిస్సయా పచ్చుప్పన్నతాయ సేనాసనసమానలక్ఖణత్తా ఏత్థేవ సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. వక్ఖతి హి ‘‘పచ్చుప్పన్నం ఉతుం భోజనం సేనాసనం ఉపనిస్సాయ ఝానం ఉప్పాదేతీ’’తిఆదినా సేనాసనస్స పచ్చుప్పన్నభావం వియ పచ్చుప్పన్నానం ఉతుఆదీనం పకతూపనిస్సయభావం, ‘‘పచ్చుప్పన్నం చక్ఖుం…పే… వత్థుం పచ్చుప్పన్నే ఖన్ధే గరుం కత్వా అస్సాదేతీ’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౨.౧౮.౪) చక్ఖాదీనం ఆరమ్మణూపనిస్సయభావఞ్చాతి. పచ్చుప్పన్నానమ్పి చ తాదిసానం పుబ్బే పకతత్తా పకతూపనిస్సయతా దట్ఠబ్బా.
కసిణారమ్మణాదీని ఆరమ్మణమేవ హోన్తి, న ఉపనిస్సయోతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఏకచ్చాయా’’తి ఆహ.
అరూపావచరకుసలమ్పి యస్మిం కసిణాదిమ్హి ఝానం అనుప్పాదితం, తస్మిం అనుప్పన్నఝానుప్పాదనే సబ్బస్స చ ఉప్పన్నఝానస్స సమాపజ్జనే ఇద్ధివిధాదీనం అభిఞ్ఞానఞ్చ ఉపనిస్సయోతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘తేభూమకకుసలో చతుభూమకస్సపి కుసలస్సా’’తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అరూపావచరం సద్ధం ఉపనిస్సాయ రూపావచరం ఝానం విపస్సనం మగ్గం అభిఞ్ఞం సమాపత్తిం ఉప్పాదేతీ’’తి (పట్ఠా. ౪.౧౩.౨౮౫). కామావచరకుసలం రూపావచరారూపావచరవిపాకానమ్పి తదుప్పాదకకుసలానం ఉపనిస్సయభావవసేన, పటిసన్ధినియామకస్స చుతితో పురిమజవనస్స చ వసేన ఉపనిస్సయో, రూపావచరకుసలం అరూపావచరవిపాకస్స, అరూపావచరకుసలఞ్చ రూపావచరవిపాకస్స తదుప్పాదకకుసలూపనిస్సయభావేనాతి ఏవం పచ్చేకం తేభూమకకుసలానం చతుభూమకవిపాకస్స తేభూమకకిరియస్స చ యథాయోగం పచ్చయభావో వేదితబ్బో. పాళియమ్పి హి పకతూపనిస్సయో నయదస్సనమత్తేనేవ పఞ్హావారేసు విస్సజ్జితోతి.
ఇమినా పన నయేనాతి లోకుత్తరనిబ్బత్తనం ఉపనిస్సాయ సినేహుప్పాదనలేసేనాతి అత్థో. లోకుత్తరా పన ధమ్మా అకుసలానం న కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో హోన్తీతి న ఇదం సారతో దట్ఠబ్బన్తి అధిప్పాయో. కామావచరాదితిహేతుకభవఙ్గం కాయికసుఖాది చ రూపావచరాదికుసలానం ఉపనిస్సయో, అరూపావచరవిపాకో రూపావచరకుసలస్స తం పత్థేత్వా తన్నిబ్బత్తకకుసలుప్పాదనత్థం ఉప్పాదియమానస్స, రూపావచరకిరియస్స చ పుబ్బే నివుట్ఠాదీసు అరూపావచరవిపాకజాననత్థం ఝానాభిఞ్ఞాయో ఉప్పాదేన్తస్స అరహతో, చతుభూమకవిపాకానం పన తదుప్పాదకకుసలూపనిస్సయభావవసేన సో సో విపాకో ఉపనిస్సయో. తేనాహ ‘‘తథా తేభూమకవిపాకో’’తి. యదిపి అరహత్తఫలత్తం ఝానవిపస్సనా ఉప్పాదేతి అనాగామీ, న పన తేన తం కదాచి దిట్ఠపుబ్బం పుథుజ్జనాదీహి సోతాపత్తిఫలాదీని వియ, తస్మా తాని వియ తేసం ఝానాదీనం ఇమస్స చ అగ్గఫలం న ఝానాదీనం ఉపనిస్సయో. ఉపలద్ధపుబ్బసదిసమేవ హి అనాగతమ్పి ఉపనిస్సయోతి. తేనాహ ‘‘ఉపరిట్ఠిమం కుసలస్సపీ’’తి.
కిరియఅత్థపటిసమ్భిదాదిమ్పి పత్థేత్వా దానాదికుసలం కరోన్తస్స తేభూమకకిరియాపి చతుభూమకస్సపి కుసలస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. యోనిసోమనసికారే వత్తబ్బమేవ నత్థి, తం ఉపనిస్సాయ రాగాదిఉప్పాదనే అకుసలస్స, కుసలాకుసలూపనిస్సయభావముఖేన చతుభూమకవిపాకస్స. ఏవం కిరియస్సపి యోజేతబ్బం. తేనాహ ‘‘కిరియసఙ్ఖాతోపి పకతూపనిస్సయో చతుభూమకానం కుసలాదిఖన్ధానం హోతియేవా’’తి. నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మేసు పన ఉతుభోజనసేనాసనానమేవ తిణ్ణం రాసీనం పకతూపనిస్సయభావదస్సనం నయదస్సనమేవాతి. ఇమస్మిం పట్ఠానమహాపకరణే ఆగతనయేనాతి ఇదం ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న ఉపనిస్సయపచ్చయా, కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౯౧) ఏవమాదికం ఉపనిస్సయపటిక్ఖేపం, అనులోమే చ అనాగమనం సన్ధాయ వుత్తం. సుత్తన్తికపరియాయేనాతి ‘‘విఞ్ఞాణూపనిసం నామరూపం, నామరూపనిసం సళాయతన’’న్తిఆదికేన (సం. ని. ౨.౨౩),
‘‘యథాపి పబ్బతో సేలో, అరఞ్ఞస్మిం బ్రహావనే;
తం రుక్ఖా ఉపనిస్సాయ, వడ్ఢన్తే తే వనప్పతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౯). –
ఆదికేన చ.
ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పురేజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౦. నయదస్సనవసేన యాని వినా ఆరమ్మణపురేజాతేన న వత్తన్తి, తేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఆరమ్మణపురేజాతదస్సనేన మనోద్వారేపి యం యదారమ్మణపురేజాతేన వత్తతి, తస్స తదాలమ్బితం సబ్బమ్పి రూపరూపం ఆరమ్మణపురేజాతన్తి దస్సితమేవ హోతి, సరూపేన పన అదస్సితత్తా ‘‘సావసేసవసేన దేసనా కతా’’తి ఆహ. చిత్తవసేన కాయం పరిణామయతో ఇద్ధివిధాభిఞ్ఞాయ చ అట్ఠారససు యంకిఞ్చి ఆరమ్మణపురేజాతం హోతీతి దట్ఠబ్బం.
తదారమ్మణభావినోతి ఏత్థ పటిసన్ధిభావినో వత్థుపురేజాతాభావేన ఇతరస్సపి అభావా అగ్గహణం. భవఙ్గభావినో పన గహణం కాతబ్బం న వా కాతబ్బం పటిసన్ధియా వియ అపరిబ్యత్తస్స ఆరమ్మణస్స ఆరమ్మణమత్తభావతో, ‘‘మనోధాతూనఞ్చా’’తి ఏత్థ సన్తీరణభావినో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాపి.
పురేజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౧. తస్సేవాతి ఇదం కామావచరరూపావచరవిపాకానం నిరవసేసదస్సితపురేజాతదస్సనవసేన వుత్తం, రూపావచరవిపాకో పన ఆహారసముట్ఠానస్స న హోతీతి.
పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౨. పగుణతరబలవతరభావవిసిట్ఠన్తి ఏతేన విపాకాబ్యాకతతో విసేసేతి.
ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౩. కమ్మపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౩. చేతనాసమ్పయుత్తకమ్మం అభిజ్ఝాది కమ్మపచ్చయో న హోతీతి ‘‘చేతనాకమ్మమేవా’’తి ఆహ. సతిపి హి విపాకధమ్మధమ్మత్తే న చేతనావజ్జా ఏవంసభావాతి. అత్తనో ఫలం ఉప్పాదేతుం సమత్థేనాతి కమ్మస్స సమత్థతా తస్స కమ్మపచ్చయభావో వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.
పఞ్చవోకారేయేవ, న అఞ్ఞత్థాతి ఏతేన కామావచరచేతనా ఏకవోకారే రూపమ్పి న జనేతీతి దస్సేతి.
కమ్మపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౪. విపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౪. విపాకపచ్చయనిద్దేసే యేసం ఏకన్తేన విపాకో విపాకపచ్చయో హోతి, తేసం వసేన నయదస్సనం కతం. న హి ఆరుప్పే భూమిద్వయవిపాకో రూపస్స పచ్చయో హోతి.
విపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౫. ఆహారపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౫. కబళం కరిత్వా అజ్ఝోహరితోవాతి అసితపీతాదివత్థూహి సహ అజ్ఝోహరితోవాతి వుత్తం హోతి. పాతబ్బసాయితబ్బానిపి హి సభావవసేన కబళాయేవ హోన్తీతి.
సేసతిసన్తతిసముట్ఠానస్స అనుపాలకోవ హుత్వాతి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానస్స ఆహారపచ్చయభావో విచారేత్వా గహేతబ్బో. న హి చిత్తసముట్ఠానో కబళీకారో ఆహారో నోచిత్తసముట్ఠానో తదుభయఞ్చ చిత్తసముట్ఠానకాయస్స ఆహారపచ్చయో వుత్తో, తివిధోపి పన సో నోచిత్తసముట్ఠానకాయస్స వుత్తోతి.
ఆహారపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౬. ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౬. అరూపజీవితిన్ద్రియమ్పి సఙ్గహితన్తి మిస్సకత్తా జీవితిన్ద్రియం న సబ్బేన సబ్బం వజ్జితబ్బన్తి అధిప్పాయో.
అవినిబ్భుత్తధమ్మానన్తి ఏత్థ అయం అధిప్పాయో – రూపారూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినిబ్భుత్తవోహారో నత్థీతి అరూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయభూతాని పచ్చయన్తరాపేక్ఖాని చక్ఖాదీని అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే అవినిబ్భుత్తధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయతం అఫరన్తానిపి ఇన్ద్రియపచ్చయా సియుం. యో పన నిరపేక్ఖో ఇన్ద్రియపచ్చయో అవినిబ్భుత్తధమ్మానం హోతి, సో అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే తేసం ఇన్ద్రియపచ్చయతం అఫరన్తో నామ నత్థి. యది చ ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియాని ఇన్ద్రియపచ్చయో లిఙ్గాదీనం సియుం, అవినిబ్భుత్తానం తేసమ్పి సియుం. న హి రూపం రూపస్స, అరూపం వా అరూపస్స వినిబ్భుత్తస్స ఇన్ద్రియపచ్చయో అత్థీతి. సతి చేవం ఇత్థిపురిసిన్ద్రియేహి అవినిబ్భుత్తత్తా కలలాదికాలే చ లిఙ్గాదీని సియుం, యేసం తాని ఇన్ద్రియపచ్చయతం ఫరేయ్యుం, న చ ఫరన్తి. తస్మా న తేహి తాని అవినిబ్భుత్తకాని, అవినిబ్భుత్తత్తాభావతో చ తేసం ఇన్ద్రియపచ్చయతం న ఫరన్తి. అఞ్ఞేసం పన యేహి తాని సహజాతాని, తేసం అబీజభావతోయేవ న ఫరన్తి, తస్మా ఆపన్నవినిబ్భుత్తభావానం తేసం లిఙ్గాదీనం అవినిబ్భుత్తానం అఞ్ఞేసఞ్చ సమానకలాపధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయతాయ అఫరణతో తాని ఇన్ద్రియపచ్చయో న హోన్తీతి. యేసం బీజభూతాని ఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని, తేసం లిఙ్గాదీనం అపరమత్థభావతోతి కేచి, తే పన కలలాదికాలేపి లిఙ్గాదీనం తదనురూపానం అత్థితం ఇచ్ఛన్తి.
జాతిభూమివసేన వుత్తేసు భేదేసు కుసలజాతియం రూపావచరకుసలమేవ ఆరుప్పే ఠపేతబ్బన్తి ‘‘ఠపేత్వా పన రూపావచరకుసలం అవసేసా కుసలాకుసలా’’తి వుత్తం. పఠమలోకుత్తరం పన దోమనస్సయుత్తఞ్చ విసుం ఏకా జాతి భూమి వా న హోతీతి ఆరుప్పే అలబ్భమానమ్పి న ఠపితం. హేతుఆదీసుపి ‘‘తథా అపరియాపన్నకుసలహేతు, తథా అకుసలహేతూ’’తిఆదీసు (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౧) ఏస నయో యోజేతబ్బో.
ఠితిక్ఖణేతి ఇదం రూపజీవితిన్ద్రియస్స సహజాతపచ్చయత్తాభావం సన్ధాయ వుత్తం. ఉప్పాదక్ఖణేపి పన తస్స ఇన్ద్రియపచ్చయతా న సక్కా నివారేతుం. వక్ఖతి హి ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ…పే… అసఞ్ఞసత్తానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ…పే… ఇన్ద్రియపచ్చయం కమ్మపచ్చయసదిస’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౬౬). న హి అసఞ్ఞసత్తానం ఇన్ద్రియపచ్చయా ఉప్పజ్జమానస్స రూపస్స రూపజీవితిన్ద్రియతో అఞ్ఞో ఇన్ద్రియపచ్చయో అత్థి, పఞ్చవోకారే పవత్తే చ కటత్తారూపస్స. పటిచ్చవారాదయో చ ఛ ఉప్పాదక్ఖణమేవ గహేత్వా పవత్తా, ఏవఞ్చ కత్వా పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఏతేసు అనులోమతో న తిట్ఠతీతి.
ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౭. ఝానపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౭. వితక్కవిచారపీతిసోమనస్సదోమనస్సుపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసఙ్ఖాతానీతి ఏత్థ యదిపి సోమనస్సదోమనస్ససఙ్ఖాతాని ఝానఙ్గాని నత్థి, సుఖదుక్ఖసఙ్ఖాతాని పన సోమనస్సదోమనస్సభూతానేవ ఝానఙ్గాని, న కాయికసుఖదుక్ఖభూతానీతి ఇమస్స దస్సనత్థం సోమనస్సదోమనస్సగ్గహణం కతం. నను చ ‘‘ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జేసూ’’తి వచనేనేవ కాయికసుఖదుక్ఖాని వజ్జితానీతి సుఖదుక్ఖగ్గహణమేవ కత్తబ్బన్తి? న, ఝానఙ్గసుఖదుక్ఖానం ఝానఙ్గభావవిసేసనతో. ‘‘ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జేసు సుఖదుక్ఖుపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసఙ్ఖాతానీ’’తి హి వుత్తే ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాహి సద్ధిం కాయికసుఖదుక్ఖానిపి వజ్జితానీతి ఏత్తకమేవ విఞ్ఞాయతి, న పన యాని సుఖదుక్ఖాని ఝానఙ్గాని హోన్తి, తేసం ఝానఙ్గభూతో సుఖభావో దుక్ఖభావో చ విసేసితో, తస్మా సోమనస్సదోమనస్సభావవిసిట్ఠోయేవ సుఖదుక్ఖభావో సుఖదుక్ఖానం ఝానఙ్గభావోతి దస్సనత్థం సోమనస్సదోమనస్సగ్గహణం కరోతి. తేన ‘‘ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జేసూ’’తి వచనేన వజ్జియమానానమ్పి సుఖదుక్ఖానం సోమనస్సదోమనస్సభావాభావతో ఝానఙ్గభావాభావోతి దస్సితం హోతి. యథావజ్జితా పన సుఖదుక్ఖోపేక్ఖేకగ్గతా కస్మా వజ్జితాతి? యత్థ ఝానఙ్గాని ఉద్ధరీయన్తి చిత్తుప్పాదకణ్డే, తత్థ చ ఝానఙ్గన్తి అనుద్ధటత్తా. కస్మా పన న ఉద్ధటాతి తం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చన్నం పన విఞ్ఞాణకాయాన’’న్తిఆదిమాహ.
అభినిపాతమత్తత్తాతి ఏతేన ఆవజ్జనసమ్పటిచ్ఛనమత్తాయపి చిన్తనాపవత్తియా అభావం దస్సేతి. ‘‘తేసు విజ్జమానానిపి ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖానీ’’తి పోరాణపాఠో. తత్థ ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖేహేవ తంసమానలక్ఖణాయ చిత్తేకగ్గతాయపి యథావుత్తేనేవ కారణేన అనుద్ధటభావో దస్సితోతి దట్ఠబ్బో. పుబ్బే పన సత్త అఙ్గాని దస్సేన్తేన చత్తారి అఙ్గాని వజ్జితానీతి తేసం వజ్జనే కారణం దస్సేన్తేన న సమానలక్ఖణేన లేసేన దస్సేతబ్బం. అట్ఠకథా హేసాతి. యది చ లేసేన దస్సేతబ్బం, యథావుత్తేసుపి తీసు ఏకమేవ వత్తబ్బం సియా, తిణ్ణం పన వచనేన తతో అఞ్ఞస్స ఝానఙ్గన్తి ఉద్ధటభావో ఆపజ్జతి, యథావుత్తకారణతో అఞ్ఞేన కారణేన అనుద్ధటభావో వా, తస్మా తందోసపరిహరణత్థం ‘‘ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసుఖదుక్ఖానీ’’తి పఠన్తి. యే పన ‘‘ఝానఙ్గభూతేహి సోమనస్సాదీహి సుఖదుక్ఖేన అవిభూతభావేన పాకటతాయ ఇన్ద్రియకిచ్చయుత్తతాయ చ సమానానం సుఖాదీనం ఝానఙ్గన్తి అనుద్ధటభావే కారణం వత్తబ్బం, న చిత్తేకగ్గతాయాతి సా ఏత్థ న గహితా’’తి వదన్తి, తేసం తం రుచిమత్తం. యది ఝానఙ్గసమానానం ఝానఙ్గన్తి అనుద్ధటభావే కారణం వత్తబ్బం, చిత్తేకగ్గతా చేత్థ ఝానఙ్గభూతాయ విచికిచ్ఛాయుత్తమనోధాతుఆదీసు చిత్తేకగ్గతాయ సమానాతి తస్సా అనుద్ధటభావే కారణం వత్తబ్బమేవాతి. సేసాహేతుకేసుపి ఝానఙ్గం ఉద్ధటమేవ ఉద్ధరణట్ఠానే చిత్తుప్పాదకణ్డేతి అధిప్పాయో.
ఝానపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౮. మగ్గపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౮. పఞ్ఞా వితక్కో సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా వీరియం సతి సమాధి మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవాతి ఇమాని ద్వాదసఙ్గానీతి ఏత్థ దువిధమ్పి సఙ్కప్పం వీరియం సమాధిఞ్చ వితక్కవీరియసమాధివచనేహి సఙ్గణ్హిత్వా ‘‘అయమేవ ఖో, ఆవుసో, అట్ఠఙ్గికో మిచ్ఛామగ్గో అబ్రహ్మచరియం. సేయ్యథిదం – మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… మిచ్ఛాసమాధీ’’తిఆదీహి (సం. ని. ౫.౧౮) సుత్తవచనేహి మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవేసుపి మగ్గఙ్గవోహారసిద్ధితో తేహి సహ ద్వాదసఙ్గాని ఇధ లబ్భమానాని చ అలబ్భమానాని చ మగ్గఙ్గవచనసామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హిత్వా వుత్తాని. ఏవఞ్హి సుత్తన్తవోహారోపి దస్సితో హోతి, ఏవం పన దస్సేన్తేన ‘‘మగ్గపచ్చయనిద్దేసే మగ్గఙ్గానీ’’తి ఏవం ఉద్ధరిత్వా తస్స పాఠగతస్స మగ్గఙ్గసద్దస్స అత్థభావేన ఇమాని ద్వాదసఙ్గాని న దస్సేతబ్బాని. న హి పాళియం మగ్గఙ్గసద్దస్స మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవోతి అత్థో వత్తబ్బో. తేహి సమ్మావాచాదీహి పటిపక్ఖా చేతనాధమ్మా తప్పటిపక్ఖభావతోయేవ ‘‘మిచ్ఛామగ్గఙ్గానీ’’తి సుత్తే వుత్తాని, న పన మగ్గపచ్చయభావేన. మగ్గఙ్గాని మగ్గపచ్చయభూతాని చ ఇధ పాళియం ‘‘మగ్గఙ్గానీ’’తి వుత్తాని, న చ అఞ్ఞం ఉద్ధరిత్వా అఞ్ఞస్స అత్థో వత్తబ్బో. పరియాయనిప్పరియాయమగ్గఙ్గదస్సనత్థం పన ఇచ్ఛన్తేన పాళిగతమగ్గఙ్గసద్దపతిరూపకో అఞ్ఞో మగ్గఙ్గసద్దో ఉభయపదత్థో ఉద్ధరితబ్బో యథా ‘‘అధికరణం నామ చత్తారి అధికరణానీ’’తి (పారా. ౩౮౬, ౪౦౫). ఇధ పన ‘‘మగ్గపచ్చయనిద్దేసే మగ్గఙ్గానీ’’తి పాళిగతోయేవ మగ్గఙ్గసద్దో ఉద్ధటో, న చ అత్థుద్ధరణవసేన దస్సేత్వా అధిప్పేతత్థనియమనం కతం, తస్మా పాళియం మగ్గఙ్గసద్దస్స మిచ్ఛావాచాదీనం అత్థభావో మా హోతూతి ‘‘సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పవాచాకమ్మన్తాజీవవాయామసతిసమాధిమిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసమాధయోతి ఇమాని ద్వాదసఙ్గానీ’’తి పఠన్తి. నను ఏవం ‘‘అహేతుకచిత్తుప్పాదవజ్జేసూ’’తి న వత్తబ్బం. న హి తేసు సమ్మాదిట్ఠిఆదయో యథావుత్తా సన్తి, యే వజ్జేతబ్బా సియున్తి? న, ఉప్పత్తిట్ఠాననియమనత్థత్తా. అహేతుకచిత్తుప్పాదవజ్జేస్వేవ ఏతాని ఉప్పజ్జన్తి, నాహేతుకచిత్తుప్పాదేసు. తత్థుప్పన్నాని ద్వాదసఙ్గానీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో.
మగ్గపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౦. విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౦. సమ్పయోగాసఙ్కాయ అభావతోతి ఏతేన సమ్పయోగాసఙ్కావత్థుభూతో ఉపకారకభావో విప్పయుత్తపచ్చయతాతి దస్సేతి.
విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౧. అత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౧. కుసలాదివసేన పఞ్చవిధో అత్థిపచ్చయో వుత్తో, న నిబ్బానం. యో హి అత్థిభావాభావేన అనుపకారకో అత్థిభావం లభిత్వా ఉపకారకో హోతి, సో అత్థిపచ్చయో హోతి. నిబ్బానఞ్చ నిబ్బానారమ్మణానం న అత్తనో అత్థిభావాభావేన అనుపకారకం హుత్వా అత్థిభావలాభేన ఉపకారకం హోతి. ఉప్పాదాదియుత్తానం వా నత్థిభావోపకారకతావిరుద్ధో ఉపకారకభావో అత్థిపచ్చయతాతి న నిబ్బానం అత్థిపచ్చయో.
సతి చ యేసం పచ్చయా హోన్తి, తేహి ఏకతో పురేతరం పచ్ఛా చ ఉప్పన్నత్తే సహజాతాదిపచ్చయత్తాభావతో ఆహ ‘‘ఆహారో ఇన్ద్రియఞ్చ సహజాతాదిభేదం న లభతీ’’తి. తదభావో చ ఏతేసం ధమ్మసభావవసేన దట్ఠబ్బో.
అత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౨-౨౩-౨౪. నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౨-౨౩. పచ్చయలక్ఖణమేవ హేత్థ నానన్తి ఏతేన నత్థివిగతపచ్చయేసు అత్థిఅవిగతపచ్చయేసు చ బ్యఞ్జనమత్తేయేవ నానత్తం, న అత్థేతి ఇదం యో పచ్చయోతి అత్థో, తస్మిం నానత్తం నత్థి, బ్యఞ్జనసఙ్గహితే పచ్చయలక్ఖణమత్తేయేవ నానత్తన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.
నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
‘‘లోభదోసమోహా విపాకపచ్చయాపి న హోన్తి, సేసానం సత్తరసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయా హోన్తీ’’తిఆదిమపాఠో. ఏత్థ చ లోభదోసమోహానం పచ్చేకం సత్తరసహి పచ్చయేహి పచ్చయభావో వుత్తో, సబ్బే హేతూ సహ అగ్గహేత్వా ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావదస్సనత్థం అమోహాదీనం విసుం గహితత్తాతి దోసస్సపి సత్తరసహి పచ్చయభావో ఆపజ్జతి, తథా చ సతి దోసస్సపి గరుకరణం పాళియం వత్తబ్బం సియా. ‘‘అకుసలో పన ఆరమ్మణాధిపతి నామ లోభసహగతచిత్తుప్పాదో వుచ్చతీ’’తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౪) ఏత్థాపి లోభదోససహగతచిత్తుప్పాదాతి వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం, తస్మా దోసస్స అధిపతిపచ్చయతాపి నివారేతబ్బా. న చ ‘‘సేసాన’’న్తి వచనేన అధిపతిపచ్చయో నివారితో, అథ ఖో సఙ్గహితో పురేజాతాదీహి యథావుత్తేహి సేసత్తాతి తన్నివారణత్థం దోసం లోభమోహేహి సహ అగ్గహేత్వా విసుఞ్చ అగ్గహేత్వా ‘‘దోసో అధిపతిపచ్చయోపి న హోతి, సేసానం పచ్చయానం వసేన పచ్చయో హోతీ’’తి పఠన్తి. ఇమినా నయేనాతి ఏతేన ఫోట్ఠబ్బాయతనస్స సహజాతాదిపచ్చయభావం, సబ్బధమ్మానం యథాయోగం హేతాదిపచ్చయభావఞ్చ దస్సేతి. న హి ఏతం ఏకపచ్చయస్స అనేకపచ్చయభావదస్సనన్తి రూపాదీనం పకతూపనిస్సయభావో చ ఏతేన దస్సితోతి దట్ఠబ్బో.
చతున్నం ఖన్ధానం భేదా చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయోతి భేదం అనామసిత్వా తే ఏవ గహేత్వా ఆహ ‘‘చతూసు ఖన్ధేసూ’’తి. మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవా తేహి చేవ కమ్మాహారపచ్చయేహి చాతి ఏకూనవీసతిధాతి ఇదమేవం న సక్కా వత్తుం. న హి మిచ్ఛావాచాదయో మిచ్ఛాదిట్ఠి వియ మగ్గపచ్చయా హోన్తి చేతనాయ మగ్గపచ్చయత్తాభావతో. యది చ భవేయ్య, పఞ్హావారే ‘‘కమ్మపచ్చయా మగ్గే తీణీ’’తి వత్తబ్బం సియా, తస్మా మిచ్ఛావాచాదీనం మగ్గపచ్చయభావో న వత్తబ్బో. పట్ఠానసంవణ్ణనా హేసా. సేసపచ్చయభావో చ చేతనాయ అనేకపచ్చయభావవచనేన వుత్తోయేవాతి న ఇదం పఠితబ్బన్తి న పఠన్తి. ‘‘అహిరికం…పే… మిద్ధం ఉద్ధచ్చం విచికిచ్ఛా’’తిఆదిమపాఠో, విచికిచ్ఛా పన అధిపతిపచ్చయో న హోతీతి తం తత్థ అపఠిత్వా ‘‘విచికిచ్ఛాఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని తతో అధిపతిపచ్చయం అపనేత్వా’’తి ఏవమేత్థ పఠన్తి.
‘‘చత్తారి మహాభూతాని ఆరమ్మణ…పే… పురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన దసధా పచ్చయా హోన్తి, పున తథా హదయవత్థూ’’తి పురిమపాఠో, మహాభూతాని పన విప్పయుత్తపచ్చయా న హోన్తీతి ‘‘పురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన నవధా పచ్చయా హోన్తి, విప్పయుత్తపచ్చయం పక్ఖిపిత్వా దసధా వత్థు’’న్తి పఠన్తి. ఏత్తకమేవేత్థ అపుబ్బన్తి ఏతస్మిం పురేజాతపచ్చయే సహజాతనిస్సయేహి అపుబ్బం రూపసద్దగన్ధరసాయతనమత్తమేవాతి అత్థో, ఆరమ్మణాని పనేతాని ఆరమ్మణపచ్చయధమ్మానం అనేకపచ్చయభావే వుత్తానీతి సబ్బాతిక్కన్తపచ్చయాపేక్ఖా ఏతేసం అపుబ్బతా నత్థీతి. ఇన్ద్రియాదీసు అపుబ్బం నత్థీతి రూపజీవితిన్ద్రియస్సపి అరూపజీవితిన్ద్రియతో అపుబ్బస్స పచ్చయభావస్స అభావం మఞ్ఞమానేన అపుబ్బతా న వుత్తా. తస్స పన పురేజాతపచ్చయభావతో అపుబ్బతా. కబళీకారాహారస్స చ పురేజాతేన సద్ధిం సత్తధా పచ్చయభావో యోజేతబ్బో.
ఆకారోతి మూలాదిఆకారో. అత్థోతి తేనాకారేన ఉపకారకతా. ‘‘యేనాకారేనా’’తి ఏతస్స వా అత్థవచనం ‘‘యేనత్థేనా’’తి. విపాకహేతూసుయేవ లబ్భతీతి ఏత్థ అమోహవిపాకహేతుస్స అధిపతిపచ్చయభావో చ లోకుత్తరవిపాకేయేవ లబ్భతీతి. ఏవం సబ్బత్థ లబ్భమానాలబ్భమానం సల్లక్ఖేతబ్బం. విప్పయుత్తం అపఠిత్వా ‘‘ఛహాకారేహీ’’తి పురిమపాఠో, తం పన పఠిత్వా ‘‘సత్తహాకారేహీ’’తి పఠన్తి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో హేత్థ వుచ్చతి, న చ యం ఆరమ్మణం నిస్సయో హోతి, తం విప్పయుత్తం న హోతీతి.
అనన్తరసమనన్తరేసు యం కమ్మపచ్చయో హోతి, తం న ఆసేవనపచ్చయో. యఞ్చ ఆసేవనపచ్చయో హోతి, న తం కమ్మపచ్చయోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘పకతూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోవా’’తి వుత్తం, కమ్మపచ్చయోపి పన సో హోతి, తస్మా ‘‘కమ్మపచ్చయో చా’’తి పఠన్తి. అయం పనేత్థ అత్థో – పకతూపనిస్సయో యేభుయ్యేన పకతూపనిస్సయోవ హోతి, కోచి పనేత్థ కమ్మపచ్చయో చ హోతీతి. ‘‘ఆరమ్మణపురేజాతే పనేత్థ ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతీ’’తి వుత్తం. తత్థ ఆరమ్మణపురేజాతన్తి యది కఞ్చి ఆరమ్మణభూతం పురేజాతం వుత్తం, ఆరమ్మణభూతస్స వత్థుస్స విప్పయుత్తపచ్చయతా లబ్భతీతి సా న లబ్భతీతి న వత్తబ్బా. అథ పన వత్థుపురేజాతతో అఞ్ఞం వత్థుభావరహితారమ్మణమేవ ‘‘ఆరమ్మణపురేజాత’’న్తి వుత్తం, తస్స నిస్సయపచ్చయతా న లబ్భతీతి ‘‘నిస్సయిన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతీ’’తి వత్తబ్బం. ఇతో ఉత్తరిపీతి పురేజాతతో పరతోపీతి అత్థో, ఇతో వా ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తతో నిస్సయిన్ద్రియవిప్పయుత్తతో వా ఉత్తరి ఆరమ్మణాధిపతిఆది చ లబ్భమానాలబ్భమానం వేదితబ్బన్తి అత్థో వత్తబ్బో. కమ్మాదీసు పన లబ్భమానాలబ్భమానం న వక్ఖతీతి పురిమోయేవేత్థ అత్థో అధిప్పేతో.
‘‘కబళీకారో ఆహారో ఆహారపచ్చయోవా’’తి పురిమపాఠో, అత్థిఅవిగతపచ్చయోపి పన సో హోతి, తేన ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఆహారపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి ద్వీహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతీ’’తి పఠన్తి.
‘‘యథానురూపం ఝానపచ్చయే వుత్తానం దసన్నం హేతుఅధిపతీనఞ్చాతి ఇమేసం వసేనా’’తి పురిమపాఠో, ‘‘యథానురూపం ఝానపచ్చయే వుత్తానం మగ్గవజ్జానం నవన్నం హేతుఅధిపతిఝానానఞ్చాతి ఇమేసం వసేనా’’తి పచ్ఛిమపాఠో, తేసు విచారేత్వా యుత్తో గహేతబ్బో.
సమనన్తరనిరుద్ధతాయ ఆరమ్మణభావేన చ సదిసో పచ్చయభావో పచ్చయసభాగతా, విరుద్ధపచ్చయతా పచ్చయవిసభాగతా. ‘‘ఇమినా ఉపాయేనా’’తి వచనతో హేతుఆదీనం సహజాతానం సహజాతభావేన సభాగతా, సహజాతాసహజాతానం హేతుఆరమ్మణాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగతాతి ఏవమాదినా ఉపాయేన సభాగతా విసభాగతా యోజేతబ్బా.
జనకాయేవ, న అజనకాతి జనకభావప్పధానాయేవ హుత్వా పచ్చయా హోన్తి, న ఉపత్థమ్భకభావప్పధానాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. యేసం హేతుఆదయో పచ్చయా హోన్తి, తే తేహి వినా నేవ ఉప్పజ్జన్తి, న చ పవత్తన్తీతి తేసం ఉభయప్పధానతా వుత్తా. న హి తే అనన్తరాదయో వియ జననేనేవ పవత్తిం కరోన్తీతి.
సబ్బేసం ఠానం కారణభావో సబ్బట్ఠానం, తం ఏతేసం అత్థీతి సబ్బట్ఠానికా. ఉపనిస్సయం భిన్దన్తేన తయోపి ఉపనిస్సయా వత్తబ్బా, అభిన్దిత్వా వా ఉపనిస్సయగ్గహణమేవ కాతబ్బం. తత్థ భిన్దనం పకతూపనిస్సయస్స రూపానం పచ్చయత్తాభావదస్సనత్థం, ఆరమ్మణానన్తరూపనిస్సయానం పన పుబ్బే ఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరగ్గహణేహి గహితత్తా తేసు ఏకదేసేన అనన్తరూపనిస్సయేన ఇతరమ్పి దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. పురేజాతపచ్ఛాజాతాపి అసబ్బట్ఠానికా అరూపరూపానఞ్ఞేవ యథాక్కమేన పచ్చయభావతోతి ఏత్థ పురేజాతపచ్చయో అనన్తరాదీసు ఏవ వత్తబ్బో తంసమానగతికత్తా, న చ యుగళభావో పచ్ఛాజాతేన సహ కథనే కారణం అసబ్బట్ఠానికదస్సనమత్తస్స అధిప్పేతత్తాతి తం తత్థ పఠిత్వా ‘‘పచ్ఛాజాతోపి అసబ్బట్ఠానికో రూపానంయేవ పచ్చయభావతో’’తి పఠన్తి.
పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పుచ్ఛావారో
౧. పచ్చయానులోమవణ్ణనా
ఏకేకం తికదుకన్తి ఏకేకం తికం దుకఞ్చాతి అత్థో, న తికదుకన్తి.
పచ్చయా చేవాతి యే కుసలాదిధమ్మే పటిచ్చాతి వుత్తా, తే పటిచ్చత్థం ఫరన్తా కుసలాదిపచ్చయా చేవాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘తే చ ఖో సహజాతావా’’తి. యేహి పన హేతాదిపచ్చయేహి ఉప్పత్తి వుత్తా, తే సహజాతాపి హోన్తి అసహజాతాపీతి. ఏత్థ పటిచ్చసహజాతవారేహి సమానత్థేహి పటిచ్చసహజాతాభిధానేహి సమానత్థం బోధేన్తేన భగవతా పచ్ఛిమవారేన పురిమవారో, పురిమవారేన చ పచ్ఛిమవారో చ బోధితోతి వేదితబ్బో. ఏస నయో పచ్చయనిస్సయవారేసు సంసట్ఠసమ్పయుత్తవారేసు చ, ఏవఞ్చ నిరుత్తికోసల్లం జనితం హోతీతి.
‘‘తే తే పన పఞ్హే ఉద్ధరిత్వా పున కుసలో హేతు హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి లిఖితం. ‘‘కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౧) పఞ్హావారపాఠోతి పమాదలేఖా ఏసాతి పాళియం ఆగతపాఠమేవ పఠన్తి. పురిమవారేసు సహజాతనిస్సయసమ్పయుత్తపచ్చయభావేహి కుసలాదిధమ్మే నియమేత్వా తస్మిం నియమే కుసలాదీనం హేతుపచ్చయాదీహి ఉప్పత్తిం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం, న తత్థ ‘‘ఇమే నామ తే ధమ్మా హేతాదిపచ్చయభూతా’’తి విఞ్ఞాయన్తి, తస్మా తత్థ ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౫) ఏవమాదీహి సఙ్గహితే పటిచ్చత్థాదిఫరణకభావే హేతాదిపచ్చయపచ్చయుప్పన్నేసు హేతాదిపచ్చయానం నిచ్ఛయాభావతో పఞ్హా నిజ్జటా నిగ్గుమ్బా చ కత్వా న విభత్తా, ఇధ పన ‘‘సియా కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవమాదీహి సఙ్గహితా హేతాదిపచ్చయభూతా కుసలాదయో పచ్చయుప్పన్నా చ నిచ్ఛితా, న కోచి పుచ్ఛాసఙ్గహితో అత్థో అనిచ్ఛితో నామ అత్థీతి ఆహ ‘‘సబ్బేపి తే పఞ్హా నిజ్జటా నిగ్గుమ్బా చ కత్వా విభత్తా’’తి. పఞ్హా పన ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జనం సబ్బత్థ సమానన్తి న తం సన్ధాయ నిజ్జటతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.
ఉప్పత్తియా పఞ్ఞాపితత్తాతి పుచ్ఛామత్తేనేవ ఉప్పత్తియా ఠపితత్తా పకాసితత్తా, నానప్పకారేహి వా ఞాపితత్తాతి అత్థో.