౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౪౩౫-౪౮౨. పరిఞ్ఞావారే లోకియఅబ్యాకతమిస్సకాని చాతి దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నేహి ఏకన్తపరిఞ్ఞేయ్యేహి లోకియఅబ్యాకతేహి మిస్సకత్తా తాని ఉపాదాయ మనిన్ద్రియాదీనం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం వియ పరిఞ్ఞేయ్యతా చ వుత్తా. యది పరిఞ్ఞేయ్యమిస్సకత్తా పరిఞ్ఞేయ్యతా హోతి, కస్మా ధమ్మయమకే ‘‘యో కుసలం ధమ్మం భావేతి, సో అబ్యాకతం ధమ్మం పరిజానాతీ’’తిఆదినా అబ్యాకతపదేన యోజేత్వా యమకాని న వుత్తానీతి? యథా ‘‘కుసలం భావేమి, అకుసలం పజహామీ’’తి కుసలాకుసలేసు భావనాపహానాభినివేసో హోతి, తథా ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో అనిచ్చో, ధమ్మాయతనం అనిచ్చ’’న్తిఆదినా ఖన్ధాదీసు పరిజానాభినివేసో హోతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధాదయో ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా పరిజానితబ్బా, తే చ వేదనాక్ఖన్ధాదిభావం గహేత్వా పరిజానితబ్బా, న అబ్యాకతభావన్తి.

కస్మా పనేత్థ దుక్ఖసచ్చభాజనీయే ఆగతస్స దోమనస్సస్స పహాతబ్బతావ వుత్తా, న పరిఞ్ఞేయ్యతా, నను దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నా వేదనాక్ఖన్ధాదయో కుసలాకుసలభావేన అగ్గహితా కుసలాకుసలాపి పరిఞ్ఞేయ్యాతి? సచ్చం, యథా పన వేదనాక్ఖన్ధాదిభావో భావేతబ్బపహాతబ్బభావేహి వినాపి హోతి, న ఏవం దోమనస్సిన్ద్రియభావో పహాతబ్బభావేన వినా హోతీతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం దోమనస్సిన్ద్రియస్స పహాతబ్బతావ ఇధ వుత్తా, న పరిఞ్ఞేయ్యభావస్స అభావతోతి దట్ఠబ్బో. అకుసలం ఏకన్తతో పహాతబ్బమేవాతి ఏతేన పహాతబ్బమేవ, న అప్పహాతబ్బన్తి అప్పహాతబ్బమేవ నివారేతి, న పరిఞ్ఞేయ్యభావన్తి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతబ్బనిట్ఠం, న పన సచ్ఛికాతబ్బనిట్ఠన్తి భావేతబ్బభావో ఏవ తస్స గహితోతి. ‘‘ద్వే పుగ్గలా’’తిఆది ‘‘చక్ఖున్ద్రియం న పరిజానాతీ’’తిఆదికస్స పరతో లిఖితబ్బం ఉప్పటిపాటియా లిఖితన్తి దట్ఠబ్బం. చక్ఖున్ద్రియమూలకఞ్హి అతిక్కమిత్వా దోమనస్సిన్ద్రియమూలకే ఇదం వుత్తం ‘‘ద్వే పుగ్గలా దోమనస్సిన్ద్రియం న పజహన్తి నో చ అఞ్ఞిన్ద్రియం న భావేన్తీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౦).

ఏత్థ చ పుథుజ్జనో, అట్ఠ చ అరియాతి నవ పుగ్గలా. తేసు పుథుజ్జనో భబ్బాభబ్బవసేన దువిధో, సో ‘‘పుథుజ్జనో’’తి ఆగతట్ఠానేసు ‘‘ఛ పుగ్గలా చక్ఖున్ద్రియఞ్చ న పరిజానిత్థ దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ న పజహిత్థా’’తిఆదీసు చ అభిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యే పుథుజ్జనా మగ్గం పటిలభిస్సన్తీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౯, ౫౧-౫౨) ఆగతట్ఠానేసు ‘‘పఞ్చ పుగ్గలా చక్ఖున్ద్రియఞ్చ పరిజానిస్సన్తి దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పజహిస్సన్తీ’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౫౧) చ భబ్బో ఏవ భిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౫౧) ఆగతట్ఠానేసు ‘‘తయో పుగ్గలా దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ నప్పజహిస్సన్తి చక్ఖున్ద్రియఞ్చ న పరిజానిస్సన్తీ’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౫౫) చ అభబ్బో ఏవ. అగ్గఫలసమఙ్గీ చ పఠమఫలసమఙ్గీ అరహా చాతి దువిధో. సోపి ‘‘అరహా’’తి ఆగతట్ఠానేసు ‘‘తయో పుగ్గలా అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియఞ్చ భావిత్థ దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పజహిత్థా’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౪) చ అభిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యో అగ్గఫలం సచ్ఛికరోతీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౬) ఆగతట్ఠానేసు ‘‘తయో పుగ్గలా దోమనస్సిన్ద్రియం పజహిత్థ, నో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం సచ్ఛికరిత్థా’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౪) చ పఠమఫలసమఙ్గీ చ భిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యో అగ్గఫలం సచ్ఛాకాసీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౩, ౪౪౬) ఆగతట్ఠానేసు ఇతరోవాతి ఏవం పుగ్గలభేదం ఞత్వా తత్థ తత్థ సన్నిట్ఠానేన గహితపుగ్గలే నిద్ధారేత్వా విస్సజ్జనం యోజేతబ్బన్తి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇన్ద్రియయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

యమకపకరణ-మూలటీకా సమత్తా.