౧. పణ్ణత్తివారో

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ఇన్ద్రియయమకే విభఙ్గే వియ జీవితిన్ద్రియం మనిన్ద్రియానన్తరం అనిద్దిసిత్వా పురిసిన్ద్రియానన్తరం ఉద్దిట్ఠం ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణి? ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౯౨) సుత్తే దేసితక్కమేన. పవత్తివారే హి ఏకన్తం పవత్తియం ఏవ ఉప్పజ్జమానానం సుఖిన్ద్రియాదీనం కమ్మజానం అకమ్మజానఞ్చ అనుపాలకం జీవితిన్ద్రియం చుతిపటిసన్ధీసు చ పవత్తమానానం కమ్మజానన్తి తంమూలకాని యమకాని చుతిపటిసన్ధిపవత్తివసేన వత్తబ్బానీతి వేదితబ్బాని. చక్ఖున్ద్రియాదీసు పన పురిసిన్ద్రియావసానేసు యం మూలకమేవ న హోతి మనిన్ద్రియం, తం ఠపేత్వా అవసేసమూలకాని చుతిఉపపత్తివసేనేవ వత్తబ్బాని ఆయతనయమకే వియ, తస్మా జీవితిన్ద్రియం తేసం మజ్ఝే అనుద్దిసిత్వా అన్తే ఉద్దిట్ఠన్తి.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవారవణ్ణనా

౯౪. ఇత్థీ ఇత్థిన్ద్రియన్తి ఏత్థ యస్మా ఇత్థీతి కోచి సభావో నత్థి, న చ రూపాదిధమ్మే ఉపాదాయ ఇత్థిగ్గహణం న హోతి, తస్మా ఇత్థిగ్గహణస్స అవిజ్జమానమ్పి విజ్జమానమివ గహేత్వా పవత్తితో తథాగహితస్స వసేన ‘‘నత్థీ’’తి అవత్వా ‘‘నో’’తి వుత్తం. సుఖస్స చ భేదం కత్వా ‘‘సుఖం సోమనస్స’’న్తి, దుక్ఖస్స చ ‘‘దుక్ఖం దోమనస్స’’న్తి వచనేనేవ సోమనస్సతో అఞ్ఞా సుఖా వేదనా సుఖం, దోమనస్సతో చ అఞ్ఞా దుక్ఖా వేదనా దుక్ఖన్తి అయం విసేసో గహితోయేవాతి ‘‘సుఖం సుఖిన్ద్రియం దుక్ఖం దుక్ఖిన్ద్రియ’’న్తి ఏత్థ ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం.

౧౪౦. సుద్ధిన్ద్రియవారే చక్ఖు ఇన్ద్రియన్తి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞాచక్ఖూని పఞ్ఞిన్ద్రియాని హోన్తీతి ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. అవసేసం సోతన్తి తణ్హాసోతమేవాహ.

నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨.పవత్తివారవణ్ణనా

౧౮౬. పవత్తివారే ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం…పే… కాయిన్ద్రియం మనిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౯౫) సుత్తే వుత్తనయేన ఇధ ఉద్దిట్ఠం మనిన్ద్రియం చుతిపటిసన్ధిపవత్తీసు పవత్తమానేహి కమ్మజాకమ్మజేహి సబ్బేహిపి యోగం గచ్ఛతి, న చ జీవితిన్ద్రియం వియ అఞ్ఞధమ్మనిస్సయేన గహేతబ్బం, పుబ్బఙ్గమత్తావ పధానం, తస్మా కూటం వియ గోపానసీనం సబ్బిన్ద్రియానం సమోసరణట్ఠానం అన్తే ఠపేత్వా యోజితం. జీవితిన్ద్రియాదిమూలకేసు పవత్తిఞ్చ గహేత్వా గతేసు ‘‘యస్స జీవితిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స సుఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం, పవత్తే సుఖిన్ద్రియవిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం జీవితిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం సుఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, సుఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం జీవితిన్ద్రియఞ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖిన్ద్రియఞ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా సుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియేహి లోకుత్తరిన్ద్రియేహి చ యోజనా లబ్భతి, తథా ‘‘యస్స సుఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స దుక్ఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? నో’’తిఆదినా తంమూలకా చ నయా. తేహి పన పవత్తియంయేవ ఉప్పజ్జమానేహి యోజనా తంమూలకా చ చుతిపటిసన్ధిపవత్తీసు పవత్తమానేహి సోమనస్సిన్ద్రియాదీహి యోజనాయ జీవితిన్ద్రియమూలకేహి చ నయేహి పాకటాయేవాతి కత్వా న వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

‘‘సచక్ఖుకానం వినా సోమనస్సేనాతి ఉపేక్ఖాసహగతానం చతున్నం మహావిపాకపటిసన్ధీనం వసేన వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తం సోమనస్సవిరహితసచక్ఖుకపటిసన్ధినిదస్సనవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి ‘‘చతున్నంయేవా’’తి నియమో కతో, తేన తంసమానలక్ఖణా పరిత్తవిపాకరూపావచరపటిసన్ధియోపి దస్సితా హోన్తి. తత్థ కామావచరేసు సోమనస్సపటిసన్ధిసమానతాయ మహావిపాకేహి చతూహి నిదస్సనం కతం, తేన యథా ససోమనస్సపటిసన్ధికా అచక్ఖుకా న హోన్తి, ఏవం ఇతరమహావిపాకపటిసన్ధికాపీతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. గబ్భసేయ్యకానఞ్చ అనుప్పన్నేసు చక్ఖాదీసు చవన్తానం అహేతుకపటిసన్ధికతా సహేతుకపటిసన్ధికానం కామావచరానం నియమతో సచక్ఖుకాదిభావదస్సనేన దస్సితా హోతి. గబ్భసేయ్యకేపి హి సన్ధాయ ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి ఇదం వచనం యథా యుజ్జతి, తథా ఆయతనయమకే దస్సితం. న హి సన్నిట్ఠానేన సఙ్గహితానం గబ్భసేయ్యకానం వజ్జనే కారణం అత్థి, ‘‘ఇత్థీనం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తీన’’న్తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౭) చ తే ఏవ వుత్తాతి.

ఉపేక్ఖాయ అచక్ఖుకానన్తి అహేతుకపటిసన్ధివసేన వుత్తన్తి ఏత్థ చ కామావచరే సోపేక్ఖఅచక్ఖుకపటిసన్ధియా తంసమానలక్ఖణం అరూపపటిసన్ధిఞ్చ నిదస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. కేసుచి పన పోత్థకేసు ‘‘అహేతుకారూపపటిసన్ధివసేనా’’తి పాఠో దిస్సతి, సో ఏవ సేయ్యో.

‘‘తత్థ హి ఏకన్తేనేవ సద్ధాసతిపఞ్ఞాయో నత్థి, సమాధివీరియాని పన ఇన్ద్రియప్పత్తాని న హోన్తీ’’తి వుత్తం, యది పన సమాధివీరియాని సన్తి, ‘‘ఇన్ద్రియప్పత్తాని న హోన్తీ’’తి న సక్కా వత్తుం ‘‘సమాధి సమాధిన్ద్రియన్తి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౧౩) ‘‘వీరియం వీరియిన్ద్రియన్తి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౧౧) వచనతో. అహేతుకపటిసన్ధిచిత్తే చ యథా సమాధిలేసో ఏకగ్గతా అత్థి, న ఏవం వీరియలేసో అత్థి, తస్మా ఏవమేత్థ వత్తబ్బం సియా ‘‘తత్థ హి ఏకన్తేనేవ సద్ధావీరియసతిపఞ్ఞాయో నత్థి, ఏకగ్గతా పన సమాధిలేసో ఏవ హోతీ’’తి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో సియా – యథా అఞ్ఞేసు కేసుచి అహేతుకచిత్తేసు సమాధివీరియాని హోన్తి ఇన్ద్రియప్పత్తాని చ, ఏవమిధ సమాధివీరియాని ఇన్ద్రియప్పత్తాని న హోన్తీతి. సమాధివీరియిన్ద్రియానమేవ అభావం దస్సేన్తో అహేతుకన్తరతో విసేసేతి. తత్థ ‘‘సమాధివీరియాని పన న హోన్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఇన్ద్రియప్పత్తానీ’’తి సమాధిలేసస్స సమాధిన్ద్రియభావం అప్పత్తస్స సబ్భావతో వుత్తం, న వీరియలేసస్స. విసేసనఞ్హి విసేసితబ్బే పవత్తతి. యేసు పన పోత్థకేసు ‘‘తత్థ ఏకన్తేనేవ సద్ధావీరియసతిపఞ్ఞాయో నత్థీ’’తి పాఠో, సో ఏవ సున్దరతరో.

యావ చక్ఖున్ద్రియం నుప్పజ్జతి, తావ గబ్భగతానం అచక్ఖుకానం భావో అత్థీతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘సహేతుకానం అచక్ఖుకానన్తి గబ్భసేయ్యకవసేన చేవ అరూపీవసేన చ వుత్త’’న్తి. గబ్భసేయ్యకాపి పన అవస్సం ఉప్పజ్జనకచక్ఖుకా న లబ్భన్తీతి దట్ఠబ్బా. సచక్ఖుకానం ఞాణవిప్పయుత్తానన్తి కామధాతుయం దుహేతుకపటిసన్ధికానం వసేన వుత్తన్తి ఇధాపి అహేతుకపటిసన్ధికా చ అచక్ఖుకా లబ్భన్తేవ. ఇత్థిపురిసిన్ద్రియసన్తానానమ్పి ఉపపత్తివసేన ఉప్పాదో, చుతివసేన నిరోధో బాహుల్లవసేన దస్సితో. కదాచి హి తేసం పఠమకప్పికాదీనం వియ పవత్తియమ్పి ఉప్పాదనిరోధా హోన్తీతి. ఏత్థ పురిసిన్ద్రియావసానేసు ఇన్ద్రియమూలయమకేసు పఠమపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానేహి గహితేహి ఉపపత్తిచుతివసేన గచ్ఛన్తేహి చక్ఖున్ద్రియాదీహి నియమితత్తా జీవితిన్ద్రియాదీనం పవత్తివసేనపి లబ్భమానానం ఉపపత్తిచుతివసేనేవ దుతియపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానేహి గహణం వేదితబ్బం.

౧౯౦. రూపజీవితిన్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియాదిసమానగతికం చుతిపటిసన్ధివసేనేవ గచ్ఛతి సన్తానుప్పత్తినిరోధదస్సనతోతి ఆహ ‘‘పవత్తే సోమనస్సవిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి అరూపజీవితిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏతేసఞ్చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ పఞ్చిన్ద్రియానం యథాలాభవసేనాతి ఏత్థ ఏతేసం జీవితిన్ద్రియాదీనం చుతిపటిసన్ధిపవత్తేసు, అఞ్ఞేసఞ్చ చక్ఖున్ద్రియాదీనం చుతిపటిసన్ధీసూతి ఏవం యథాలాభో దట్ఠబ్బో. అయం పన ఛేదేయేవాతి ఏత్థ తస్స తస్స పరిపుణ్ణపఞ్హస్స తస్మిం తస్మిం సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనే విస్సజ్జితే పచ్ఛిమకోట్ఠాసస్స ఛేదోతి నామం దట్ఠబ్బం.

యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతి, తస్స జీవితిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతీతి? వినా సోమనస్సేన ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే సోమనస్సవిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సోమనస్సిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం జీవితిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘నిరోధసమాపన్నానం అసఞ్ఞసత్తాన’’న్తి అవచనం రూపజీవితిన్ద్రియస్స చక్ఖున్ద్రియాదిసమానగతికతం దీపేతి. తస్స హి ఉపపత్తియంయేవ ఉప్పాదో వత్తబ్బోతి. ‘‘వినా సోమనస్సేన ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి ఏత్థ అసఞ్ఞసత్తే సఙ్గహేత్వా పవత్తివసేన తే చ నిరోధసమాపన్నా చ న వుత్తా, అనుప్పాదోపి పనేతస్స చుతిఉపపత్తీస్వేవ వత్తబ్బో, న పవత్తేతి. పచ్ఛిమకోట్ఠాసేపి ‘‘సబ్బేసం చవన్తానం, పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జతి జీవితిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం ‘‘సబ్బేసం చవన్తాన’’న్తి ఏత్థేవ అసఞ్ఞసత్తే సఙ్గణ్హిత్వా పవత్తివసేన తే చ నిరోధసమాపన్నా న చ వుత్తా. యస్సయత్థకే చ నిరోధసమాపన్నా న దస్సేతబ్బా న గహేతబ్బాతి అత్థో. న హి ‘‘నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి వచనం ‘‘అసఞ్ఞసత్తాన’’న్తి వచనం వియ ఓకాసదీపకం, నాపి ‘‘ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే, సబ్బేసం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తిఆదివచనం వియ సోమనస్సిన్ద్రియాదీనం అనుప్పాదక్ఖణదీపకం, అథ ఖో పుగ్గలదీపకమేవాతి.

అతీతకాలభేదే సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థ సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జిత్థ జీవితిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జిత్థాతి ఏత్థ ‘‘ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి కస్మా వుత్తం, నను ‘‘సుద్ధావాసం ఉపపజ్జన్తానం, అసఞ్ఞసత్తానం తేసం తత్థ సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జిత్థ మనిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౨౭౭) ఏత్థ వియ ‘‘ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం. యథా హి సోమనస్సమనిన్ద్రియానం వసేన ఉపపజ్జన్తా పుగ్గలా ఉపపత్తిచిత్తసమఙ్గినో హోన్తి, న ఏవం సోమనస్సజీవితిన్ద్రియానం వసేన ఉపపత్తిసమఙ్గినోయేవ హోన్తి. జీవితిన్ద్రియస్స హి వసేన యావ పఠమరూపజీవితిన్ద్రియం ధరతి, తావ ఉపపజ్జన్తా నామ హోన్తి. తదా చ దుతియచిత్తతో పట్ఠాయ ‘‘జీవితిన్ద్రియఞ్చ న ఉప్పజ్జిత్థా’’తి న సక్కా వత్తుం అరూపజీవితిన్ద్రియస్స ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధత్తా, తస్మా ఉభయం ఉప్పాదక్ఖణేన నిదస్సితం. యథా హి ‘‘న నిరుజ్ఝిత్థా’’తి ఇదం లక్ఖణం ఉపపత్తిచిత్తస్స ద్వీసు ఖణేసు లబ్భమానం సబ్బపఠమేన ఉపపత్తిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేన నిదస్సితం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం.

అనాగతకాలభేదే ఉప్పజ్జిస్సమానే సన్నిట్ఠానం కత్వా అఞ్ఞస్స చ ఉప్పజ్జిస్సమానతావ పుచ్ఛితా. తత్థ యథా పచ్చుప్పన్నకాలభేదే సన్నిట్ఠానసంసయభేదేహి ఉప్పజ్జమానస్సేవ గహితత్తా ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియాదీని ఉప్పజ్జన్తి, ఉపపజ్జన్తస్స తస్స జీవితిన్ద్రియాదీని ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఉపపజ్జన్తస్సేవ పుచ్ఛితానం ఉపపత్తియంయేవ తేసం ఉప్పాదో సమ్భవతి, న అఞ్ఞత్థ, న ఏవమిధ ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియాదీని ఉప్పజ్జిస్సన్తి, ఉపపజ్జన్తస్స తస్స జీవితిన్ద్రియాదీని ఉప్పజ్జిస్సన్తీ’’తి ఉపపజ్జన్తస్సేవ పుచ్ఛితానం తేసం ఉపపత్తితో అఞ్ఞత్థ ఉప్పాదో న సమ్భవతి, తస్మా ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా నిరోధవారేపి ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి వుత్తం. న హి యస్స చక్ఖున్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం న నిరుజ్ఝిస్సతి, అపి పచ్ఛిమభవికస్స ఉపేక్ఖాసహగతపటిసన్ధికస్స. న హి ఉపపజ్జన్తస్స తస్స చుతితో పుబ్బేవ సోమనస్సిన్ద్రియనిరోధో న సమ్భవతీతి. ఏత్థ హి పఠమపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానత్థో పుచ్ఛితబ్బత్థనిస్సయో మాదిసోవ ఉపపత్తిఉప్పాదిన్ద్రియవా ఉభయుప్పాదిన్ద్రియవా అత్థో పటినివత్తిత్వాపి పుచ్ఛితబ్బత్థస్స నిస్సయోతి ఏవం వియ దుతియపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానత్థమేవ నియమేతి, న తత్థేవ పుచ్ఛితబ్బం అనాగతభావమత్తేన సరూపతో గహితం ఉప్పాదం వా నిరోధం వా సంసయత్థన్తి. యస్మా చేవం సన్నిట్ఠానత్థస్స నియమో హోతి, తస్మా ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౨౮౧) వుత్తం. ఏస నయో నిరోధవారేపి.

పటిలోమే పన యథా అనులోమే ‘‘ఉప్పజ్జిస్సతి నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఉప్పాదనిరోధా అనాగతా సరూపవసేన వుత్తా, ఏవం అవుత్తత్తా యథా తత్థ సంసయపదేన గహితస్స ఇన్ద్రియస్స పవత్తియమ్పి ఉప్పాదనిరోధా చక్ఖున్ద్రియాదిమూలకేసు యోజితా, న ఏవం యోజేతబ్బా. యథా హి ఉప్పాదనిరోధే అతిక్కమిత్వా అప్పత్వా చ ఉప్పాదనిరోధా సమ్భవన్తి యోజేతుం, న ఏవం అనుప్పాదానిరోధే అతిక్కమిత్వా అప్పత్వా చ అనుప్పాదానిరోధా సమ్భవన్తి అభూతాభావస్స అభూతాభావం అతిక్కమిత్వా అప్పత్వా చ సమ్భవానుప్పత్తితో, అభూతుప్పాదనిరోధాభావో చ పటిలోమే పుచ్ఛితో, తస్మాస్స విసేసరహితస్స అభూతాభావస్స వత్తమానానం ఉప్పాదస్స వియ కాలన్తరయోగాభావతో యాదిసానం చక్ఖాదీనం ఉప్పాదనిరోధాభావేన పుచ్ఛితబ్బస్స నిస్సయో సన్నిట్ఠానేన సన్నిచ్ఛితో, తన్నిస్సయా తాదిసానంయేవ ఉపపత్తిచుతిఉప్పాదనిరోధానం జీవితాదీనమ్పి అనుప్పాదానిరోధా సంసయపదేన పుచ్ఛితా హోన్తీతి ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౩౦౮) చ, ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియం న నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి చ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘యే అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తీ’’తిఆదినా జీవితిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియాదీసు వియ విస్సజ్జనన్తి.

యే రూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం ఘానిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జిస్సతి, నో చ తేసం సోమనస్సిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఏత్థ యే సోపేక్ఖపటిసన్ధికా భవిస్సన్తి, తే ‘‘యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తీ’’తి ఏతేన పచ్ఛిమకోట్ఠాసవచనేన తంసమానలక్ఖణతాయ సఙ్గహితాతి యే సోమనస్సపటిసన్ధికా భవిస్సన్తి, తే ఏవ వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

అట్ఠకథాయం యేసు ఆదిమపోత్థకేసు ‘‘అతీతానాగతవారే సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే మనిన్ద్రియఞ్చ నుప్పజ్జిత్థాతి ధమ్మయమకే వియ ఉప్పాదక్ఖణాతిక్కమవసేన అత్థం అగ్గహేత్వా’’తి లిఖితం, తం పమాదలిఖితం. యేసు పన పోత్థకేసు ‘‘పచ్చుప్పన్నాతీతవారే సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే మనిన్ద్రియఞ్చ నుప్పజ్జిత్థాతి…పే… తస్మిం భవే అనుప్పన్నపుబ్బవసేన అత్థో గహేతబ్బో’’తి పాఠో దిస్సతి, సో ఏవ సున్దరతరోతి.

పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౪౩౫-౪౮౨. పరిఞ్ఞావారే లోకియఅబ్యాకతమిస్సకాని చాతి దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నేహి ఏకన్తపరిఞ్ఞేయ్యేహి లోకియఅబ్యాకతేహి మిస్సకత్తా తాని ఉపాదాయ మనిన్ద్రియాదీనం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం వియ పరిఞ్ఞేయ్యతా చ వుత్తా. యది పరిఞ్ఞేయ్యమిస్సకత్తా పరిఞ్ఞేయ్యతా హోతి, కస్మా ధమ్మయమకే ‘‘యో కుసలం ధమ్మం భావేతి, సో అబ్యాకతం ధమ్మం పరిజానాతీ’’తిఆదినా అబ్యాకతపదేన యోజేత్వా యమకాని న వుత్తానీతి? యథా ‘‘కుసలం భావేమి, అకుసలం పజహామీ’’తి కుసలాకుసలేసు భావనాపహానాభినివేసో హోతి, తథా ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో అనిచ్చో, ధమ్మాయతనం అనిచ్చ’’న్తిఆదినా ఖన్ధాదీసు పరిజానాభినివేసో హోతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధాదయో ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా పరిజానితబ్బా, తే చ వేదనాక్ఖన్ధాదిభావం గహేత్వా పరిజానితబ్బా, న అబ్యాకతభావన్తి.

కస్మా పనేత్థ దుక్ఖసచ్చభాజనీయే ఆగతస్స దోమనస్సస్స పహాతబ్బతావ వుత్తా, న పరిఞ్ఞేయ్యతా, నను దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నా వేదనాక్ఖన్ధాదయో కుసలాకుసలభావేన అగ్గహితా కుసలాకుసలాపి పరిఞ్ఞేయ్యాతి? సచ్చం, యథా పన వేదనాక్ఖన్ధాదిభావో భావేతబ్బపహాతబ్బభావేహి వినాపి హోతి, న ఏవం దోమనస్సిన్ద్రియభావో పహాతబ్బభావేన వినా హోతీతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం దోమనస్సిన్ద్రియస్స పహాతబ్బతావ ఇధ వుత్తా, న పరిఞ్ఞేయ్యభావస్స అభావతోతి దట్ఠబ్బో. అకుసలం ఏకన్తతో పహాతబ్బమేవాతి ఏతేన పహాతబ్బమేవ, న అప్పహాతబ్బన్తి అప్పహాతబ్బమేవ నివారేతి, న పరిఞ్ఞేయ్యభావన్తి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతబ్బనిట్ఠం, న పన సచ్ఛికాతబ్బనిట్ఠన్తి భావేతబ్బభావో ఏవ తస్స గహితోతి. ‘‘ద్వే పుగ్గలా’’తిఆది ‘‘చక్ఖున్ద్రియం న పరిజానాతీ’’తిఆదికస్స పరతో లిఖితబ్బం ఉప్పటిపాటియా లిఖితన్తి దట్ఠబ్బం. చక్ఖున్ద్రియమూలకఞ్హి అతిక్కమిత్వా దోమనస్సిన్ద్రియమూలకే ఇదం వుత్తం ‘‘ద్వే పుగ్గలా దోమనస్సిన్ద్రియం న పజహన్తి నో చ అఞ్ఞిన్ద్రియం న భావేన్తీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౦).

ఏత్థ చ పుథుజ్జనో, అట్ఠ చ అరియాతి నవ పుగ్గలా. తేసు పుథుజ్జనో భబ్బాభబ్బవసేన దువిధో, సో ‘‘పుథుజ్జనో’’తి ఆగతట్ఠానేసు ‘‘ఛ పుగ్గలా చక్ఖున్ద్రియఞ్చ న పరిజానిత్థ దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ న పజహిత్థా’’తిఆదీసు చ అభిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యే పుథుజ్జనా మగ్గం పటిలభిస్సన్తీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౯, ౫౧-౫౨) ఆగతట్ఠానేసు ‘‘పఞ్చ పుగ్గలా చక్ఖున్ద్రియఞ్చ పరిజానిస్సన్తి దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పజహిస్సన్తీ’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౫౧) చ భబ్బో ఏవ భిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౫౧) ఆగతట్ఠానేసు ‘‘తయో పుగ్గలా దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ నప్పజహిస్సన్తి చక్ఖున్ద్రియఞ్చ న పరిజానిస్సన్తీ’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౫౫) చ అభబ్బో ఏవ. అగ్గఫలసమఙ్గీ చ పఠమఫలసమఙ్గీ అరహా చాతి దువిధో. సోపి ‘‘అరహా’’తి ఆగతట్ఠానేసు ‘‘తయో పుగ్గలా అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియఞ్చ భావిత్థ దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పజహిత్థా’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౪) చ అభిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యో అగ్గఫలం సచ్ఛికరోతీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౬) ఆగతట్ఠానేసు ‘‘తయో పుగ్గలా దోమనస్సిన్ద్రియం పజహిత్థ, నో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం సచ్ఛికరిత్థా’’తిఆదీసు (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౪) చ పఠమఫలసమఙ్గీ చ భిన్దిత్వా గహితో. ‘‘యో అగ్గఫలం సచ్ఛాకాసీ’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౪౪౩, ౪౪౬) ఆగతట్ఠానేసు ఇతరోవాతి ఏవం పుగ్గలభేదం ఞత్వా తత్థ తత్థ సన్నిట్ఠానేన గహితపుగ్గలే నిద్ధారేత్వా విస్సజ్జనం యోజేతబ్బన్తి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇన్ద్రియయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

యమకపకరణ-మూలటీకా సమత్తా.