యమకపకరణ-మూలటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
కథావత్థుపకరణేన సఙ్ఖేపేనేవ దేసితేన ధమ్మేసు విపరీతగ్గహణం నివారేత్వా తేస్వేవ ధమ్మేసు ధమ్మసఙ్గహాదీసు పకాసితేసు ధమ్మపుగ్గలోకాసాదినిస్సయానం సన్నిట్ఠానసంసయానం వసేన నానప్పకారకఓసల్లత్థం యమకపకరణం ఆరద్ధం, తం సమయదేసదేసకవసేనేవ దస్సేత్వా సంవణ్ణనాక్కమఞ్చస్స అనుప్పత్తం ‘‘ఆగతో భారో అవస్సం వహితబ్బో’’తి సంవణ్ణనమస్స పటిజానన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపేనేవా’’తిఆది.
తత్థ యమస్స విసయాతీతోతి జాతియా సతి మరణం హోతీతి జాతి, పఞ్చ వా ఉపాదానక్ఖన్ధా యమస్స విసయో, తం సముదయప్పహానేన అతీతోతి అత్థో. యమస్స వా రఞ్ఞో విసయం మరణం, తస్స ఆణాపవత్తిట్ఠానం దేసం వా అతీతో. ‘‘ఛచ్చాభిఠానాని అభబ్బ కాతు’’న్తి (ఖు. పా. ౬.౧౧; సు. ని. ౨౩౪) వుత్తానం ఛన్నం అభబ్బట్ఠానానం దేసకోతి ఛట్ఠానదేసకో. అయమా ఏకేకా హుత్వా ఆవత్తా నీలా అమలా చ తనురుహా అస్సాతి అయమావత్తనీలామలతనురుహో.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧. మూలయమకం
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧. యమకానం వసేన దేసితత్తాతి ఇమినా దససు ఏకేకస్స యమకసమూహస్స తంసమూహస్స చ సకలస్స పకరణస్స యమకానం వసేన లద్ధవోహారతం దస్సేతి.
కుసలాకుసలమూలసఙ్ఖాతానం ద్విన్నం అత్థానం వసేన అత్థయమకన్తి ఏతేన ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా’’తి ఏతస్సేవ యమకభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి ఞాతుం ఇచ్ఛితానం దుతియపఠమపుచ్ఛాసు వుత్తానం కుసలకుసలమూలవిసేసానం, కుసలమూలకుసలవిసేసేహి వా ఞాతుం ఇచ్ఛితానం పఠమదుతియపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితానం కుసలకుసలమూలానం వసేన అత్థయమకభావస్స వుత్తత్తా. ఞాతుం ఇచ్ఛితానఞ్హి విసేసానం విసేసవన్తాపేక్ఖానం, తంవిసేసవతం వా ధమ్మానఞ్చ విసేసాపేక్ఖానం ఏత్థ పధానభావోతి ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ ఏకేకో ఏవ అత్థో సఙ్గహితో హోతీతి. అత్థసద్దో చేత్థ న ధమ్మవాచకో హేతుఫలాదివాచకో వా, అథ ఖో పాళిఅత్థవాచకో. తేనేవాహ ‘‘తేసఞ్ఞేవ అత్థాన’’న్తిఆది.
తీణిపి పదాని ఏకతో కత్వాతి ఇదం నామపదస్స కుసలాదీనం సఙ్గాహకత్తమత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న నిరవసేససఙ్గాహకత్తం. సబ్బకుసలాదిసఙ్గణ్హనత్థమేవ చ నామపదస్స వుత్తత్తా ‘‘కుసలత్తికమాతికాయ చతూసు పదేసూ’’తి వుత్తం.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౫౨. అఞ్ఞమఞ్ఞయమకే యే కేచి కుసలాతి అపుచ్ఛిత్వాతి ఏత్థ యథా దుతియయమకే ‘‘యే కేచి కుసలమూలా’’తి అపుచ్ఛిత్వా ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి పుచ్ఛా కతా, ఏవమిధాపి ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి పుచ్ఛా కాతబ్బా సియా పురిమయమకవిసిట్ఠం అపుబ్బం గహేత్వా పచ్ఛిమయమకస్స అప్పవత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘పటిలోమపుచ్ఛానురూపభావతో’’తి కేచి. పురిమపుచ్ఛాయ పన అత్థవసేన కతాయ తదనురూపాయ పచ్ఛిమపుచ్ఛాయ భవితబ్బం అనులోమే విగతసంసయస్స పటిలోమే సంసయుప్పత్తితో. తేన న చ పచ్ఛిమపుచ్ఛానురూపాయ పురిమపుచ్ఛాయ భవితబ్బన్తి పురిమోవేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో. ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన తస్సేవత్థస్స సమ్భవతోతి ఇదమేవం న సక్కా వత్తుం. న హి కుసలబ్యఞ్జనత్థో ఏవ కుసలమూలేన ఏకమూలబ్యఞ్జనత్థో, తేనేవ విస్సజ్జనమ్పి అసమానం హోతి. కుసలబ్యఞ్జనేన హి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘అవసేసా’’తి ఇమస్మిం ఠానే ‘‘అవసేసా కుసలా ధమ్మా’’తి వత్తబ్బం హోతి, ఇతరథా అవసేసా కుసలమూలసహజాతా ధమ్మాతి, న చ తాని వచనాని సమానత్థాని కుసలకుసలాబ్యాకతదీపనతోతి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో సియా – ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన ‘‘యే కేచి కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి వుత్తబ్యఞ్జనత్థస్సేవ సమ్భవతో దుతియయమకే వియ అపుచ్ఛిత్వా ‘‘యే కేచి కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛా కతా. న హి కుసలమూలేహి వియ కుసలమూలేన ఏకమూలేహి అఞ్ఞే కుసలా సన్తి, కుసలేహి పన అఞ్ఞేపి తే సన్తీతి.
పటిలోమపుచ్ఛావణ్ణనాయం ‘‘కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి హి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’’తి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బం భవేయ్యాతి వుత్తం, తమ్పి తథా న సక్కా వత్తుం. ‘‘యే వా పన కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి చ పుచ్ఛితే ‘‘ఆమన్తా’’ ఇచ్చేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం. న హి కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలేసు కిఞ్చి ఏకమూలం న హోతి, యేన అనులోమపుచ్ఛాయ వియ విభాగో కాతబ్బో భవేయ్య. యత్థ తీణి కుసలమూలాని ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తాని అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాని ఏకమూలాని చ ద్విన్నం ద్విన్నం ఏకేకేన అఞ్ఞమఞ్ఞేకమూలత్తా. యత్థ పన ద్వే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తాని అఞ్ఞమఞ్ఞమూలానేవ, న ఏకమూలానీతి ఏతస్స గహణస్స నివారణత్థం ‘‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా విస్సజ్జనం కాతబ్బన్తి చే? న, ‘‘ఆమన్తా’’తి ఇమినావ విస్సజ్జనేన తంగహణనివారణతో అనులోమపుచ్ఛావిస్సజ్జనేన చ ఏకతో ఉప్పజ్జమానానం ద్విన్నం తిణ్ణఞ్చ మూలానం అఞ్ఞమఞ్ఞేకమూలభావస్స నిచ్ఛితత్తా. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలానఞ్హి సమానమూలతా ఏవ ఏకమూలవచనేన పుచ్ఛీయతి, న అఞ్ఞమఞ్ఞసమానమూలతా, అత్థి చ ద్విన్నం మూలానం సమానమూలతా. తేసు హి ఏకేకం ఇతరేన మూలేన తంమూలేహి అఞ్ఞేహి సమానమూలన్తి.
అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తే పన నిచ్ఛితే ఏకమూలత్తసంసయాభావతో ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛా న కతాతి దట్ఠబ్బా. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స మూలా ఏతేసన్తిపి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా, సమానత్థేన ఏకం మూలం ఏతేసన్తి ఏకమూలా’’తి ఉభయమ్పి వచనం మూలయుత్తతమేవ వదతి, తేనేవ చ ఉభయత్థాపి ‘‘కుసలమూలేనా’’తి వుత్తం. తత్థ మూలయోగసామఞ్ఞే ఏకమూలత్తే నిచ్ఛితే తబ్బిసేసో అఞ్ఞమఞ్ఞమూలభావో న నిచ్ఛితో హోతీతి అనులోమపుచ్ఛా పవత్తా, మూలయోగవిసేసే పన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తే నిచ్ఛితే న వినా ఏకమూలత్తేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తం అత్థీతి మూలయోగసామఞ్ఞం ఏకమూలత్తం నిచ్ఛితమేవ హోతి, తస్మా ‘‘ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛం అకత్వా యథా కుసలమూలవచనం ఏకమూలవచనఞ్చ కుసలభావదీపకం న హోతీతి కుసలభావే సంసయసబ్భావా పఠమదుతియయమకేసు ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పటిలోమపుచ్ఛా కతా, ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞమూలవచనం కుసలభావదీపకం న హోతీతి కుసలభావే సంసయసబ్భావా కుసలాధికారస్స చ అనువత్తమానత్తా ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పటిలోమపుచ్ఛా కతాతి.
౫౩-౬౧. మూలనయే వుత్తే ఏవ అత్థే కుసలమూలభావేన మూలస్స విసేసనేన సమానేన మూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చ మూలేన మూలయోగదీపనేన చాతి ఇమినా పరియాయన్తరేన పకాసేతుం మూలమూలనయో వుత్తో. అఞ్ఞపదత్థసమాసన్తేన క-కారేన తీసుపి యమకేసు మూలయోగమేవ దీపేతుం మూలకనయో వుత్తో. మూలమూలకనయవచనపరియాయో వుత్తప్పకారోవ.
౭౪-౮౫. అబ్బోహారికం కత్వాతి న ఏకమూలభావం లభమానేహి ఏకతో లబ్భమానత్తా సహేతుకవోహారరహితం కత్వా. న వా సహేతుకదుకే వియ ఏత్థ హేతుపచ్చయయోగాయోగవసేన అబ్బోహారికం కతం, అథ ఖో సహేతుకవోహారమేవ లభతి, న అహేతుకవోహారన్తి అబ్బోహారికం కతం. ఏకతో లబ్భమానకవసేనాతి అహేతుకచిత్తుప్పాదనిబ్బానేహి హేతుపచ్చయరహితేహి సహ లబ్భమానకరూపవసేనాతి అత్థో.
౮౬-౯౭. యస్సం పాళియం ‘‘అహేతుకం నామమూలేన న ఏకమూలం, సహేతుకం నామమూలేన ఏకమూల’’న్తి (యమ. ౧.మూలయమక.౮౭) పాఠో ఆగతో, తత్థ ‘‘యే కేచి నామా ధమ్మా’’తి నామానం నిద్ధారితత్తా ‘‘అహేతుకం సహేతుక’’న్తి చ వుత్తే ‘‘నామ’’న్తి చ ఇదం విఞ్ఞాయమానమేవాతి న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యత్థ పన ‘‘అహేతుకం నామం, సహేతుకం నామ’’న్తి (యమ. ౧.మూలయమక.౮౭) చ పాఠో, తత్థ సుపాకటభావత్థం ‘‘నామ’’న్తి వుత్తన్తి.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మూలయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఖన్ధయమకం
౧. పణ్ణత్తివారో
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౨-౩. ఖన్ధయమకే ఛసు కాలభేదేసు పుగ్గలఓకాసపుగ్గలోకాసవసేన ఖన్ధానం ఉప్పాదనిరోధా తేసం పరిఞ్ఞా చ వత్తబ్బా. తే పన ఖన్ధా ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదీహి పఞ్చహి పదేహి వుచ్చన్తి, తేసం దస అవయవపదాని. తత్థ యో రూపాదిఅవయవపదాభిహితో ధమ్మో, కిం సో ఏవ సముదాయపదస్స అత్థో. యో చ సముదాయపదేన వుత్తో, సో ఏవ అవయవపదస్సాతి ఏతస్మిం సంసయట్ఠానే రూపాదిఅవయవపదేహి వుత్తో ఏకదేసో సకలో వా సముదాయపదానం అత్థో, సముదాయపదేహి పన వుత్తో ఏకన్తేన రూపాదిఅవయవపదానం అత్థోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదినా పదసోధనవారో వుత్తో.
పున ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదీనం సమాసపదానం ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా పధానభూతస్స ఖన్ధపదస్స వేదనాదిఉపపదత్థస్స చ సమ్భవతో యథా ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తి ఏతస్మిం పదే రూపావయవపదేన వుత్తస్స రూపక్ఖన్ధభావో హోతి రూపసద్దస్స ఖన్ధసద్దస్స చ సమానాధికరణభావతోతి, ఏవం తత్థ పధానభూతేన ఖన్ధావయవపదేన వుత్తస్స వేదనాక్ఖన్ధాదిభావో హోతి ఖన్ధపదేన వేదనాదిపదానం సమానాధికరణత్తాతి ఏతస్మిం సంసయట్ఠానే ఖన్ధావయవపదేన వుత్తో ధమ్మో కోచి కేనచి సముదాయపదేన వుచ్చతి, న సబ్బో సబ్బేనాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా పదసోధనమూలచక్కవారో వుత్తో. ఏవఞ్చ దస్సేన్తేన రూపాదిసద్దస్స విసేసనభావో, ఖన్ధసద్దస్స విసేసితబ్బభావో, విసేసనవిసేసితబ్బానం సమానాధికరణభావో చ దస్సితో హోతి.
తేనేత్థ సంసయో హోతి – కిం ఖన్ధతో అఞ్ఞమ్పి రూపం అత్థి, యతో వినివత్తం రూపం ఖన్ధవిసేసనం హోతి, సబ్బేవ ఖన్ధా కిం ఖన్ధవిసేసనభూతేన రూపేన విసేసితబ్బాతి, కిం పన తం ఖన్ధవిసేసనభూతం రూపన్తి? భూతుపాదాయరూపం తస్సేవ గహితత్తా. నిద్దేసే ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జనం కతన్తి. ఏవం ఏతస్మిం సంసయట్ఠానే న ఖన్ధతో అఞ్ఞం రూపం అత్థి, తేనేవ చేతేన రూపసద్దేన వుచ్చమానం సుద్ధేన ఖన్ధసద్దేన వుచ్చతే, న చ సబ్బే ఖన్ధా ఖన్ధవిసేసనభూతేన రూపేన విసేసితబ్బా, తేనేవ తే విభజితబ్బా, ఏస నయో వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదినా సుద్ధఖన్ధవారో వుత్తో.
తతో ‘‘రూపం ఖన్ధో’’తి ఏతస్మిం అనుఞ్ఞాయమానే ‘‘న కేవలం అయం ఖన్ధసద్దో రూపవిసేసనోవ, అథ ఖో వేదనాదివిసేసనో చా’’తి రూపస్స ఖన్ధభావనిచ్ఛయానన్తరం ఖన్ధానం రూపవిసేసనయోగే చ సంసయో హోతి. తత్థ న సబ్బే ఖన్ధా వేదనాదివిసేసనయుత్తా, అథ ఖో కేచి కేనచి విసేసనేన యుఞ్జన్తీతి దస్సేతుం సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారో వుత్తోతి. ఏవం యేసం ఉప్పాదాదయో వత్తబ్బా, తేసం ఖన్ధానం పణ్ణత్తిసోధనవసేన తన్నిచ్ఛయత్థం పణ్ణత్తివారో వుత్తోతి వేదితబ్బో.
చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వాతి ఏత్థ చక్కావయవభావతో చక్కానీతి యమకాని వుత్తాని ఏకేకఖన్ధమూలాని చత్తారి చత్తారి యమకాని బన్ధిత్వాతి. ఇమినా హి ఏత్థ అత్థేన భవితబ్బన్తి. చత్తారి చత్తారి యమకాని యథా ఏకేకఖన్ధమూలకాని హోన్తి, ఏవం బన్ధిత్వాతి వా అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో’’తి ఏవమాదికం మూలపదం నాభిం కత్వా ‘‘ఖన్ధా’’తి ఇదం నేమిం, ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదీని అరే కత్వా చక్కభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో, న మణ్డలభావేన సమ్బజ్ఝనతో. వేదనాక్ఖన్ధమూలకాదీసుపి హి హేట్ఠిమం సోధేత్వావ పాఠో గతో, న మణ్డలసమ్బన్ధేనాతి. తేనేవ చ కారణేనాతి సుద్ధఖన్ధలాభమత్తమేవ గహేత్వా ఖన్ధవిసేసనే రూపాదిమ్హి సుద్ధరూపాదిమత్తతాయ అట్ఠత్వా ఖన్ధవిసేసనభావసఙ్ఖాతం రూపాదిఅత్థం దస్సేతుం ఖన్ధసద్దేన సహ యోజేత్వా ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా నయేన పదం ఉద్ధరిత్వా అత్థస్స విభత్తత్తాతి అత్థో.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౨౬. పియరూపం సాతరూపన్తి ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం…పే… రూపా లోకే…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… రూపసఞ్ఞా…పే… రూపసఞ్చేతనా…పే… రూపతణ్హా…పే… రూపవితక్కో…పే… రూపవిచారో’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩) ఏవం వుత్తం తణ్హావత్థుభూతం తేభూమకం వేదితబ్బం, తస్మా యం పఞ్చక్ఖన్ధసముదాయభూతం పియరూపసాతరూపం, తం ఏకదేసేన రూపక్ఖన్ధో హోతీతి ఆహ ‘‘పియరూపం సాతరూపం రూపం న రూపక్ఖన్ధో’’తి. పియసభావతాయ వా రూపక్ఖన్ధో పియరూపే పవిసతి, న రుప్పనసభావేనాతి ‘‘పియరూపం సాతరూపం రూపం న రూపక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. సఞ్ఞాయమకే తావ దిట్ఠిసఞ్ఞాతి ‘‘విసేసో’’తి వచనసేసో. తత్థ దిట్ఠి ఏవ సఞ్ఞా దిట్ఠిసఞ్ఞా. ‘‘సయం సమాదాయ వతాని జన్తు, ఉచ్చావచం గచ్ఛతి సఞ్ఞసత్తో’’తి (సు. ని. ౭౯౮), ‘‘సఞ్ఞావిరత్తస్స న సన్తి గన్థా’’తి (సు. ని. ౮౫౩) చ ఏవమాదీసు హి దిట్ఠి చ ‘‘సఞ్ఞా’’తి వుత్తాతి.
౨౮. ‘‘న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధోతి? ఆమన్తా’’తి ఏవం ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా అభావే వేదనాక్ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా చ అభావోతి పణ్ణత్తిసోధనమత్తమేవ కరోతీతి దట్ఠబ్బం, న అఞ్ఞధమ్మసబ్భావో ఏవేత్థ పమాణం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘నాయతనా న సోతాయతనన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదిం వక్ఖతీతి.
౩౯. రూపతో అఞ్ఞే వేదనాదయోతి ఏత్థ లోకుత్తరా వేదనాదయో దట్ఠబ్బా. తే హి పియరూపా చ సాతరూపా చ న హోన్తి తణ్హాయ అనారమ్మణత్తాతి రూపతో అఞ్ఞే హోన్తీతి. రూపఞ్చ ఖన్ధే చ ఠపేత్వా అవసేసాతి ఇదమ్పి ఏతేహి సద్ధిం న-సద్దానం అప్పవత్తిమత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చక్ఖుఞ్చ ఆయతనే చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ చక్ఖు న చ ఆయతనా’’తిఆదిం (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౧౫) వక్ఖతి. న హి తత్థ అవసేసగ్గహణేన గయ్హమానం కఞ్చి అత్థి. యది సియా, ధమ్మాయతనం సియా. వక్ఖతి హి ‘‘ధమ్మో ఆయతనన్తి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౧౬). తణ్హావత్థు చ న తం సియా. యది సియా, పియరూపసాతరూపభావతో రూపం సియా ‘‘రూపం ఖన్ధోతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౪౦) వచనతో ఖన్ధో చాతి. అట్ఠకథాయం పన అవిజ్జమానేపి విజ్జమానం ఉపాదాయ ఇత్థిపురిసాదిగ్గహణసబ్భావం సన్ధాయ అవసేసాతి ఏత్థ పఞ్ఞత్తియా గహణం కతన్తి వేదితబ్బం.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౫౦-౨౦౫. పవత్తివారే వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకాని పచ్ఛిమేనేవ సహ యోజేత్వా తీణి ద్వే ఏకఞ్చ యమకాని వుత్తాని, న పురిమేన. కస్మా? అమిస్సకకాలభేదేసు వారేసు అత్థవిసేసాభావతో. పురిమస్స హి పచ్ఛిమేన యోజితయమకమేవ పచ్ఛిమస్స పురిమేన యోజనాయ పుచ్ఛానం ఉప్పటిపాటియా వుచ్చేయ్య, అత్థే పన న కోచి విసేసోతి. పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసుపి విసేసో నత్థి, తేన తథా యోజనా న కతాతి. కాలభేదా పనేత్థ ఛ ఏవ వుత్తా. అతీతేన పచ్చుప్పన్నో, అనాగతేన పచ్చుప్పన్నో, అనాగతేనాతీతోతి ఏతే పన తయో యథాదస్సితా మిస్సకకాలభేదా ఏవ తయో, న విసుం విజ్జన్తీతి న గహితా. తత్థ తత్థ హి పటిలోమపుచ్ఛాహి అతీతేన పచ్చుప్పన్నాదయో కాలభేదా దస్సితా, తేనేవ చ నయేన ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది సక్కా యోజేతుం. తేనేవ హి మిస్సకకాలభేదేసు చ న పచ్ఛిమపచ్ఛిమస్స ఖన్ధస్స పురిమపురిమేన యోజనం కత్వా యమకాని వుత్తాని, అమిస్సకకాలభేదేసు గహితనియామేన సుఖగ్గహణత్థమ్పి పచ్ఛిమపచ్ఛిమేనేవ యోజేత్వా వుత్తానీతి.
ఇమినాయేవ చ లక్ఖణేనాతిఆదినా యేన కారణేన ‘‘పురేపఞ్హో’’తి చ ‘‘పచ్ఛాపఞ్హో’’తి చ నామం వుత్తం, తం దస్సేతి. యస్స హి సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం హోతి, సో పరిపూరేత్వా విస్సజ్జేతబ్బత్థసఙ్గణ్హనతో పరిపుణ్ణపఞ్హో నామ. తంవిస్సజ్జనస్స పన పురిమకోట్ఠాసేన సదిసత్థతాయ పురేపఞ్హో, పచ్ఛిమకోట్ఠాససదిసత్థతాయ ‘‘పచ్ఛాపఞ్హో’’తి చ నామం వుత్తం. సదిసత్థతా చ సన్నిట్ఠానసంసయపదవిసేసం అవిచారేత్వా ఏకేన పదేన సఙ్గహితస్స ఖన్ధస్స ఉప్పాదనిరోధలాభసామఞ్ఞమత్తేన పురేపఞ్హే దట్ఠబ్బా. సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితస్స వా ఖన్ధస్స అనుఞ్ఞాతవసేన పురేపఞ్హో వుత్తోతి యుత్తం.
సన్నిట్ఠానత్థస్సేవ పటిక్ఖిపనం పటిక్ఖేపో, సంసయత్థనివారణం పటిసేధోతి అయం పటిక్ఖేపపటిసేధానం విసేసో. పాళిపదమేవ హుత్వాతి పుచ్ఛాపాళియా ‘‘నుప్పజ్జతీ’’తి యం పదం వుత్తం, న-కారవిరహితం తదేవ పదం హుత్వాతి అత్థో. తత్థ ఉప్పత్తినిరోధపటిసేధస్స పటిసేధనత్థం పాళిగతియా విస్సజ్జనం ఉప్పత్తినిరోధానమేవ పటిసేధనత్థం పటిసేధేన విస్సజ్జనం కతన్తి వేదితబ్బం.
చతున్నం పఞ్హానం పఞ్చన్నఞ్చ విస్సజ్జనానం సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖేపో తదేకదేసపక్ఖేపవసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో. పరిపుణ్ణపఞ్హో ఏవ హి సరూపదస్సనేన చ విస్సజ్జనం సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపితబ్బన్తి.
కిం ను సక్కా ఇతో పరన్తి ఇతో పాళివవత్థానదస్సనాదితో అఞ్ఞో కిం ను సక్కా కాతున్తి అఞ్ఞస్స సక్కుణేయ్యస్స అభావం దస్సేతి.
‘‘సుద్ధావాసానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిత్థ వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిత్థా’’తి ఏతేన సుద్ధావాసభూమీసు ఏకభూమియమ్పి దుతియా ఉపపత్తి నత్థీతి ఞాపితం హోతి. పటిసన్ధితో పభుతి హి యావ చుతి, తావ పవత్తకమ్మజసన్తానం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స ఉప్పాదనిరోధవసేన అయం దేసనా పవత్తా. తస్మిఞ్హి అబ్బోచ్ఛిన్నే కుసలాదీనఞ్చ పవత్తి హోతి, వోచ్ఛిన్నే చ అప్పవత్తీతి తేనేవ చ ఉప్పాదనిరోధా దస్సితా, తస్మా తస్స ఏకసత్తస్స పటిసన్ధిఉప్పాదతో యావ చుతినిరోధో, తావ అతీతతా నత్థి, న చ తతో పుబ్బే తత్థ పటిసన్ధివసేన కమ్మజసన్తానం ఉప్పన్నపుబ్బన్తి ఖన్ధద్వయమ్పి ‘‘నుప్పజ్జిత్థా’’తి వుత్తం. కస్మా పన ఏతాయ పాళియా సకలేపి సుద్ధావాసే దుతియా పటిసన్ధి నత్థీతి న విఞ్ఞాయతీతి? ఉద్ధంసోతపాళిసబ్భావా. ద్వేపి హి పాళియో సంసన్దేతబ్బాతి.
‘‘అసఞ్ఞసత్తానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఏత్థ ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన విసేసితా అసఞ్ఞసత్తాపి సన్తీతి తే ఏవ గహేత్వా ‘‘అసఞ్ఞసత్తాన’’న్తి వుత్తం. తేన యే సన్నిట్ఠానేన వజ్జితా, తే తతో పఞ్చవోకారం గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, న తేసం పున అసఞ్ఞే ఉపపత్తిప్పసఙ్గో అత్థీతి తే సన్ధాయాహ – ‘‘పచ్ఛిమభవికానం తేసం తత్థ రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతి వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౬౫). ఏత్థ కిం పఞ్చవోకారాదిభావో వియ పచ్ఛిమభవోపి కోచి అత్థి, యత్థ తేసమనుప్పత్తి భవిస్సతీతి? నత్థి పఞ్చవోకారాదిభవేస్వేవ యత్థ వా తత్థ వా ఠితానం పచ్ఛిమభవికానం ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన సఙ్గహితత్తా. తేసం తత్థ ఇతరానుప్పత్తిభావఞ్చ అనుజానన్తో ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఆహాతి.
‘‘సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తాన’’న్తి ఇదం సప్పటిసన్ధికానం అప్పటిసన్ధికానఞ్చ సుద్ధావాసానం తంతంభూమియం ఖన్ధపరినిబ్బానవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బేసఞ్హి తేసం తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థాతి. యథా పన ‘‘నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి వచనం పచ్చుప్పన్నేపి ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిమ్హి పవత్తతి, న ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జిత్థా’’తి వచనం పచ్చుప్పన్నే పవత్తతి, అథ ఖో ఉప్పజ్జిత్వా విగతే అతీతే ఏవ, తస్మా ‘‘పరినిబ్బన్తానం నుప్పజ్జిత్థా’’తి వుత్తం ఉప్పన్నసన్తానస్స అవిగతత్తా. అనన్తా లోకధాతుయోతి ఓకాసస్స అపరిచ్ఛిన్నత్తా ఓకాసవసేన వుచ్చమానానం ఉప్పాదనిరోధానమ్పి పరిచ్ఛేదాభావతో సంకిణ్ణతా హోతీతి ‘‘యత్థ వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తత్థ సఞ్ఞాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా’’తి వుత్తం.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౨౦౬-౨౦౮. పుగ్గలోకాసవారో లబ్భమానోపీతి కస్మా వుత్తం, నను ఓకాసవారస్స అలాభే తస్సపి అలాభేన భవితబ్బన్తి? న, తత్థ పుగ్గలస్సేవ పరిఞ్ఞావచనతో. పుగ్గలోకాసవారేపి హి ఓకాసే పుగ్గలస్సేవ పరిఞ్ఞా వుచ్చతి, న ఓకాసస్స. ఓకాసవారోపి చ యది వుచ్చేయ్య, ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’’తి ఓకాసే పుగ్గలస్సేవ పరిజాననవసేన వుచ్చేయ్య, తస్మా పుగ్గలోకాసవారస్సేవ లబ్భమానతా వుత్తా, న ఓకాసవారస్సాతి. తేనాహ – ‘‘ఆమన్తా…పే… సియా’’తి.
తేనేవాతి పవత్తే చిత్తక్ఖణవసేన తిణ్ణం అద్ధానం లాభతో ఏవ, అఞ్ఞథా చుతిపటిసన్ధిక్ఖణే రూపక్ఖన్ధపరిజాననస్స అభావా ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’’తి ఏత్థ ‘‘నత్థీ’’తి విస్సజ్జనేన భవితబ్బం సియా, ‘‘ఆమన్తా’’తి చ కతన్తి. సన్నిట్ఠానసంసయపదసఙ్గహితానం పరిఞ్ఞానం పవత్తే చిత్తక్ఖణే ఏవ లాభం దస్సేన్తో ‘‘లోకుత్తరమగ్గక్ఖణస్మిఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. న పరిజానాతీతి పఞ్హే పుథుజ్జనం సన్ధాయ ఆమన్తాతి వుత్తన్తి ఇదం పుథుజ్జనస్స సబ్బథా పరిఞ్ఞాకిచ్చస్స అభావతో వుత్తం. ‘‘అరహా రూపక్ఖన్ధం న పరిజానాతి నో చ వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిత్థ, అగ్గమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అరహన్తఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానన్తి వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిత్థా’’తి పన వచనేన ‘‘అగ్గమగ్గసమఙ్గిం ఠపేత్వా అఞ్ఞో కోచి పరిజానాతీ’’తి వత్తబ్బో నత్థీతి దస్సితం హోతి, తేన తదవసేసపుగ్గలే సన్ధాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతీతి.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఆయతనయమకం
౧. పణ్ణత్తివారో
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౯. ఆయతనయమకాదీసు చ పణ్ణత్తివారే పదసోధనవారాదీనం వచనే కారణం ఖన్ధయమకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘ఏకాదస ఏకాదస కత్వా తేత్తింససతం యమకానీ’’తిఆదినా కేసుచి పోత్థకేసు గణనా లిఖితా, సా తథా న హోతి. ‘‘ద్వత్తింససత’’న్తిఆదినా అఞ్ఞత్థ లిఖితా.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౧౦-౧౭. వాయనట్ఠేనాతి పసారణట్ఠేన, పాకటభావట్ఠేన వా. ‘‘కాయో ధమ్మో’’తి చ వుచ్చమానం సబ్బం ససభావం ఆయతనమేవాతి ‘‘కాయో ఆయతన’’న్తి, ‘‘ధమ్మో ఆయతన’’న్తి చ ఏత్థ ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. కాయవచనేన పన ధమ్మవచనేన చ అవుచ్చమానం కఞ్చి ససభావం నత్థీతి ‘‘న కాయో నాయతనం, న ధమ్మో నాయతన’’న్తి ఏత్థ ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ వుత్తం.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారో
౧. ఉప్పాదవారవణ్ణనా
౧౮-౨౧. పవత్తివారే చక్ఖాయతనమూలకాని ఏకాదసాతి పటిసన్ధిచుతివసేన ఉపాదిన్నపవత్తస్స ఉప్పాదనిరోధవచనే ఏతస్మిం అలబ్భమానవిస్సజ్జనమ్పి సద్దాయతనేన సద్ధిం యమకం పుచ్ఛామత్తలాభేన సఙ్గణ్హిత్వా వదతీతి దట్ఠబ్బం. ఛసట్ఠి యమకానీతి ఏత్థ చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయరూపాయతనమూలకేసు ఏకేకం సద్దాయతనమూలకాని పఞ్చాతి ఏకాదస యమకాని విస్సజ్జనవసేన హాపేతబ్బాని. వక్ఖతి హి ‘‘సద్దాయతనస్స పటిసన్ధిక్ఖణే అనుప్పత్తితో తేన సద్ధిం యమకస్స విస్సజ్జనమేవ నత్థీ’’తి (యమ. అట్ఠ. ఆయతనయమక ౧౮-౨౧).
దుతియం కిఞ్చాపి పఠమేన సదిసవిస్సజ్జనన్తిఆది పుగ్గలవారమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఓకాసవారే పన అసదిసవిస్సజ్జనత్తా వుత్తం, న తం సబ్బత్థ సదిసవిస్సజ్జనన్తి ఞాపేతుం పుగ్గలవారేపి విస్సజ్జితన్తి. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనేహి సద్ధిం తీణి యమకాని సదిసవిస్సజ్జనానీతి రూపావచరసత్తే సన్ధాయ ‘‘సచక్ఖుకానం అగన్ధకాన’’న్తిఆదినా విస్సజ్జితబ్బత్తా వుత్తం. తేసఞ్హి విరత్తకామకమ్మనిబ్బత్తస్స పటిసన్ధిబీజస్స ఏవంసభావత్తా ఘానాదీని గన్ధాదయో చ న సన్తీతి. ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన సద్ధిం సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి అత్థో. నను తత్థ ‘‘సచక్ఖుకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనం పవత్తం, ఇధ పన ఘానాయతనమూలకేసు ‘‘యస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనేన భవితబ్బన్తి నత్థి సదిసవిస్సజ్జనతాతి? సచ్చం, యథా పన తత్థ ఘానాయతనయమకేన జివ్హాకాయాయతనయమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, ఏవమిధాపి జివ్హాకఆయాయతనయమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, తస్మా తత్థ తత్థేవ సదిసవిస్సజ్జనతా పాళియం అనారుళ్హతాయ కారణన్తి. నిదస్సనభావేన పన గహితం చక్ఖాయతనమూలకానం సదిసవిస్సజ్జనకానం సదిసవిస్సజ్జనం నిదస్సనభావేనేవ కారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తా’’తి ఆహ. సదిసవిస్సజ్జనతా చేత్థ ఘానాయతనమూలకేసు యేభుయ్యతాయ దట్ఠబ్బా. తేసు హి జివ్హాకాయాయతనయమకేసు తిణ్ణం పుచ్ఛానం ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనేన భవితబ్బం, పచ్ఛిమపుచ్ఛాయ ‘‘సకాయకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినాతి.
అథ వా యథా వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకానం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదియమకానం అమిస్సకకాలభేదేసు తీసు ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనేన యథావుత్తవచనస్స విస్సజ్జనభావానుజాననం కత్తబ్బన్తి అపుబ్బస్స వత్తబ్బస్స అభావా విస్సజ్జనం న కతం, ఏవమిధాపి ఘానాయతనమూలకం జివ్హాయతనయమకం అపుబ్బస్స వత్తబ్బస్స అభావా పాళిం అనారుళ్హన్తి పాకటోయమత్థో. కాయాయతనయమకం పన దుతియపుచ్ఛాయ వసేన విస్సజ్జితబ్బం సియా, సా చ చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనా, తస్మా యస్సా పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనా కాతబ్బా, తస్సా ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తా తంసేసాని పాళిం అనారుళ్హానీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తథాతి ఇదం పాళిఅనారుళ్హతాసామఞ్ఞేనేవ వుత్తం, న కారణసామఞ్ఞేన. ఘానజివ్హాకాయాయతనానం పన అగబ్భసేయ్యకేసు పవత్తమానానం గబ్భసేయ్యకేసు చ ఆయతనపారిపూరికాలే సహచారితాయ అవిసేసత్తా చ అప్పవిసేసత్తా చ ఏకస్మిం ఘానాయతనయమకే విస్సజ్జితే ఇతరాని ద్వే, ఘానాయతనమూలకేసు చ విస్సజ్జితేసు ఇతరద్వయమూలకాని న విస్సజ్జీయన్తీతి వేదితబ్బాని. రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి ‘‘యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏతిస్సా పుచ్ఛాయ వుత్తేహి రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి అధిప్పాయో. రూపాయతనమూలకేసు హి మనాయతనయమకే ఆదిపుచ్ఛాయ గన్ధరసఫోట్ఠబ్బయమకేసు ఆదిపుచ్ఛానం సదిసవిస్సజ్జనతా యమకానం అవిస్సజ్జనే కారణభావేన వుత్తా. దుతియపుచ్ఛానఞ్హి పటివచనవిస్సజ్జనేన భవితబ్బన్తి పుబ్బే వుత్తనయేన విస్సజ్జనం న కాతబ్బం, ఆదిపుచ్ఛానఞ్చ న కాతబ్బన్తి.
హేట్ఠిమేహి సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి ఏత్థ గన్ధాయతనమూలకానం రసఫోట్ఠబ్బయమకానం రసాయతనమూలకస్స చ ఫోట్ఠబ్బయమకస్స పటివచనవిస్సజ్జనేనేవ భవితబ్బన్తి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనం న కాతబ్బన్తి యేసం కాతబ్బం, తేసం గన్ధరసఫోట్ఠబ్బమూలకానం మనాయతనధమ్మాయతనయమకానం చక్ఖాదిపఞ్చాయతనమూలకేహి మనాయతనధమ్మాయతనయమకేహి సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి అత్థో. చక్ఖాయతనాదిమూలకాని సద్దాయతనయమకాని సద్దాయతనమూలకాని సబ్బాని అవిస్సజ్జనేనేవ అలబ్భమానవిస్సజ్జనతాదస్సనేన విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఛసట్ఠి యమకాని విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీ’’తి.
జచ్చన్ధమ్పి జచ్చబధిరమ్పీతి ఏత్థ చ జచ్చబధిరగ్గహణేన జచ్చన్ధబధిరో గహితోతి వేదితబ్బో. సఘానకానం సచక్ఖుకానన్తి పరిపుణ్ణాయతనమేవ ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ ఏవ-సద్దం వుత్తన్తి-ఏతస్స పరతో యోజేత్వా యథా ‘‘సఘానకానం అచక్ఖుకాన’’న్తి ఇదం అపరిపుణ్ణాయతనం సన్ధాయ వుత్తం, న ఏవం ‘‘సఘానకానం సచక్ఖుకాన’’న్తి ఏతం. ఏతం పన పరిపుణ్ణాయతనం సన్ధాయ వుత్తమేవాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తేన జచ్చబధిరమ్పి సన్ధాయ వుత్తతా న వారితా హోతీతి.
౨౨-౨౫౪. యత్థ చక్ఖాయతనన్తి రూపీబ్రహ్మలోకం పుచ్ఛతీతి నియమతో తత్థ చక్ఖుసోతానం సహుప్పత్తిమత్తం పస్సన్తో వదతి, ఓకాసవారే పన తస్మిం పుగ్గలస్స అనామట్ఠత్తా యత్థ కామధాతుయం రూపధాతుయఞ్చ చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తత్థ సోతాయతనమ్పి ఏకన్తేన ఉప్పజ్జతీతి ‘‘ఆమన్తా’’తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౨౨) వుత్తం.
‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి కస్మా పటిఞ్ఞాతం, నను యో గబ్భసేయ్యకభావం గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, తస్స రూపాయతనం పటిసన్ధియం ఉప్పజ్జిస్సతి, న పన చక్ఖాయతనన్తి? యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స తదవత్థస్స పుగ్గలస్స రూపాయతనుప్పాదతో ఉద్ధం చక్ఖాయతనసన్తానుప్పాదస్స పవత్తియమ్పి భవిస్సన్తస్స పటిఞ్ఞాతబ్బత్తా. అథ కస్మా ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాతం, నను గబ్భసేయ్యకస్స పచ్ఛిమభవికస్స ఉపపజ్జన్తస్స ఏకాదసమసత్తాహా ఓరతో ఠితస్స రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి నో చ చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? తస్మిం భవే భవిస్సన్తస్స ఉప్పాదస్స అనాగతభావేన అవచనతో. భవన్తరే హి తస్స తస్స ఆయతనసన్తానస్స యో ఆదిఉప్పాదో పటిసన్ధియం పవత్తే చ భవిస్సతి, సో అనాగతుప్పాదో తబ్భావేన వుచ్చతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నానన్తోగధత్తా. న పన యో తస్మింయేవ భవే పవత్తే భవిస్సతి, సో అనాగతుప్పాదభావేన వుచ్చతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నన్తోగధత్తా. అద్ధావసేన హేత్థ కమ్మజపవత్తస్స పచ్చుప్పన్నాదికాలభేదో అధిప్పేతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియయమకే (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౩౬౮) ‘‘యస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమభవికానం ఇత్థీనం ఉపపజ్జన్తీనం, యా చ ఇత్థియో రూపావచరం అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, యా చ ఇత్థియో ఏతేనేవ భావేన కతిచి భవే దస్సేత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తాసం ఉపపజ్జన్తీనం తాసం ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, నో చ తాసం పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం. న హి తాసం సబ్బాసం తస్మిం భవే పవత్తే పురిసిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జిస్సతి లిఙ్గపరివత్తనసబ్భావా, భవన్తరే పన ఆదిఉప్పాదస్స అభావం సన్ధాయ ‘‘నో చ తాసం పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం. భవన్తరే హి ఆదిఉప్పాదస్స అనాగతత్తం అధిప్పేతన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కతిచి భవే దస్సేత్వా’’తి భవగ్గహణం కతన్తి.
‘‘ఆయతనానం పటిలాభో జాతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౮; విభ. ౨౩౫) వచనతో తంతంఆయతననిబ్బత్తకకమ్మేన గహితపటిసన్ధికస్స అవస్సంభావీఆయతనస్స యావ ఆయతనపారిపూరి, తావ ఉప్పజ్జతీతి పన అత్థే గయ్హమానే పుచ్ఛాద్వయవిస్సజ్జనం సూపపన్నం హోతి. ఏవఞ్చ సతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతీతి? పచ్ఛిమభవికానం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం, యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం ఉపపజ్జన్తానం తేసం సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, నో చ తేసం చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏవమాదీసు (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౯౫) గబ్భసేయ్యకాపి పచ్ఛిమభవికాదయో ఉపపజ్జన్తా గహితా హోన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియయమకే (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౬) ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి ఇదమ్పి ఉపపన్నం హోతి. సోమనస్సిన్ద్రియుప్పాదకస్స కమ్మస్స ఏకన్తేన చక్ఖున్ద్రియుప్పాదనతో గబ్భేపి యావ చక్ఖున్ద్రియుప్పత్తి, తావ ఉప్పజ్జమానతాయ తస్సా అభినన్దితబ్బత్తా.
యం పన ‘‘యస్స వా పన యత్థ రూపాయతనం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? కామావచరా చవన్తానం, అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తానం, రూపావచరానం తేసం తత్థ రూపాయతనం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం తత్థ ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ ‘‘అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౭౬) వుత్తం, తం యే ఏకాదసమసత్తాహా ఓరతో కాలం కరిస్సన్తి, తేసం ఘానాయతనానిబ్బత్తకకమ్మేన గహితపటిసన్ధికానం వసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? కామావచరం ఉపపజ్జన్తానం, అఘానకానం కామావచరా చవన్తానం, రూపావచరానం తేసం తత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, నో చ తేసం తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి హి ఏత్థ ‘‘అఘానకానం కామావచరా చవన్తాన’’న్తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౧౮౧) వచనం అనుప్పన్నేయేవ ఘానాయతనే గబ్భసేయ్యకానం చుతి అత్థీతి దీపేతి. న హి కామావచరే గబ్భసేయ్యకతో అఞ్ఞో అఘానకో అత్థి ధమ్మహదయవిభఙ్గే (విభ. ౯౭౮ ఆదయో) ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి అట్ఠాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి అవుత్తత్తాతి. అథ కస్మా ఓపపాతికే ఏవ సన్ధాయ ఇధ, ఇన్ద్రియయమకే చ యథాదస్సితాసు పుచ్ఛాసు ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి న విఞ్ఞాయతీతి? యమకే సన్నిట్ఠానేన గహితత్థస్స ఏకదేసే సంసయత్థసమ్భవేన పటివచనస్స అకరణతో. భిన్దితబ్బే హి న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతి. యది సియా, పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనమేవ న సియాతి. అథ కస్మా ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౬) ఇమినా ‘‘గబ్భసేయ్యకానం సోమనస్సపటిసన్ధి నత్థీ’’తి న విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్స దసిన్ద్రియాని పాతుభవన్తి? గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం సహేతుకానం ఞాణసమ్పయుత్తానం ఉపపత్తిక్ఖణే దసిన్ద్రియాని పాతుభవన్తి కాయిన్ద్రియం మనిన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం వా పురిసిన్ద్రియం వా జీవితిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం వా ఉపేక్ఖిన్ద్రియం వా సద్ధిన్ద్రియ’’న్తిఆదివచనతో (విభ. ౧౦౧౨).
నిరోధవారే అనాగతకాలభేదే యథా తస్సేవ చిత్తస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పత్తిక్ఖణే వుత్తో, ఏవం తస్సేవ కమ్మజసన్తానస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పాదే వత్తబ్బోతి సబ్బత్థ ఉపపజ్జన్తానం ఏవ సో తథా వుత్తో, న ఉప్పన్నానం. ఉప్పన్నానం పన అఞ్ఞస్స అనాగతస్స సన్తానస్స నిరోధో అనాగతభావేన వత్తబ్బో, న తస్సేవ. తస్స హి ఉప్పాదానన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతీతి. తస్మా అరహతం పవత్తే సోతస్స చక్ఖుస్స చ భేదే సతిపి అనాగతకాలామసనవసేనేవ ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స సోతాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన సోతాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనద్వయం ఉపపన్నమేవ హోతీతి. యస్మా చ ఉపపత్తిఅనన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, తంనిట్ఠానభావతో పన చుతియా నిరోధవచనం, తస్మా పవత్తే నిరుద్ధేపి సన్తానేకదేసే అనిరుద్ధం ఉపాదాయ అనిట్ఠితనిరోధోతి చుతియావ తస్స నిరోధోతి వుచ్చతి. వక్ఖతి హి ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా’’తి, తేనేత్థాపి చుతినిరోధే ఏవ చ అధిప్పేతే యఞ్చ పవత్తే నిరుజ్ఝిస్సతి, తఞ్చ నిట్ఠానవసేన చుతియా ఏవ నిరుజ్ఝిస్సతీతి వుత్తన్తి ‘‘ఆమన్తా’’తి యుత్తం పటివచనం. ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తిఆదీసు చ ‘‘పటిలద్ధచక్ఖుకాన’’న్తిఆదినా అత్థో విఞ్ఞాయతీతి.
‘‘యస్స చక్ఖాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స సోతాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం, అచక్ఖుకానం చవన్తానం తేసం చక్ఖాయతనం న నిరుజ్ఝతి, నో చ తేసం సోతాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఏత్థ ఆరుప్పే పచ్ఛిమభవికే ఠపేత్వా సబ్బే ఉపపజ్జన్తా, అచక్ఖుకా చవన్తా చ గహితాతి దట్ఠబ్బా. తే హి దుతియకోట్ఠాసేన సఙ్గయ్హన్తీతి తదపేక్ఖత్తా సావసేసమిదం సబ్బవచనం అచక్ఖుకవచనఞ్చాతి. ‘‘ఆరుప్పే పచ్ఛిమభవికాన’’న్తి ఏత్థ చ అరూపతో పఞ్చవోకారం అగచ్ఛన్తా అనఞ్ఞూపపత్తికాపి ‘‘అరూపే పచ్ఛిమభవికా’’ఇచ్చేవ సఙ్గయ్హన్తీతి వేదితబ్బా. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసూతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ధాతుయమకం
౧-౧౯. లబ్భమానానన్తి ఇదం పవత్తివారే సద్దధాతుసమ్బన్ధానం యమకానం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదిసమ్బన్ధానఞ్చ చుతిపటిసన్ధివసేన అలబ్భమానతం సన్ధాయ వుత్తం.
ధాతుయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సచ్చయమకం
౧. పణ్ణత్తివారో
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౧౦-౨౬. ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చన్తి? ఆమన్తా’’తి ఏత్థ కిఞ్చాపి దుక్ఖదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖం విపరిణామదుక్ఖన్తి తీసుపి దుక్ఖసద్దో పవత్తతి, ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౪; విభ. ౧౯౦) జాతిఆదీసు చ, సో పన దుక్ఖదుక్ఖతో అఞ్ఞత్థ పవత్తమానో అఞ్ఞనిరపేక్ఖో నప్పవత్తతి. సుద్ధఞ్చేత్థ దుక్ఖపదం అఞ్ఞనిరపేక్ఖం గహేత్వా పణ్ణత్తిసోధనం కరోతి, తేన నిప్పరియాయతో దుక్ఖసభావత్తా ఏవ యం దుక్ఖదుక్ఖం, తస్మిం దుక్ఖదుక్ఖే ఏస దుక్ఖసద్దో, తఞ్చ ఏకన్తేన దుక్ఖసచ్చమేవాతి ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. సుద్ధసచ్చవారే సచ్చవిభఙ్గే వుత్తేసు సముదయేసు కోచి ఫలధమ్మేసు నత్థి, న చ ఫలధమ్మేసు కోచి నిరోధోతి వుచ్చమానో అత్థి, మగ్గసద్దో చ ఫలఫలఙ్గేసు మగ్గఫలత్తా పవత్తతి, న మగ్గకిచ్చసబ్భావా. పరినిట్ఠితనియ్యానకిచ్చాని హి తాని. నియ్యానవాచకో చేత్థ మగ్గసద్దో, న నియ్యానఫలవాచకో, తస్మా సముదయో సచ్చం, నిరోధో సచ్చం, మగ్గో సచ్చన్తి ఏతేసుపి ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జనం కతం.
అథ వా పదసోధనేన పదేసు సోధితేసు సచ్చవిసేసనభూతా ఏవ దుక్ఖాదిసద్దా ఇధ గహితాతి విఞ్ఞాయన్తి. తేసం పన ఏకన్తేన సచ్చవిసేసనభావం, సచ్చానఞ్చ తబ్బిసేసనయోగవిసేసం దీపేతుం సుద్ధసచ్చవారో వుత్తోతి సచ్చవిసేసనానం దుక్ఖాదీనం ఏకన్తసచ్చత్తా ‘‘దుక్ఖం సచ్చం…పే… మగ్గో సచ్చన్తి? ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి. యథా చేత్థ, ఏవం ఖన్ధయమకాదీసుపి సుద్ధఖన్ధాదివారేసు ఖన్ధాదివిసేసనభూతానమేవ రూపాదీనం గహణం యుత్తం. అట్ఠకథాయం (యమ. అట్ఠ. ఖన్ధయమక ౩౮) పన ‘‘యస్మా పియరూపసాతరూపసఙ్ఖాతం వా రూపం హోతు భూతుపాదారూపం వా, సబ్బం పఞ్చసు ఖన్ధేసు సఙ్గహం గచ్ఛతేవ, తస్మా ఆమన్తాతి పటిజానాతీ’’తి వచనేన రూపాదిచక్ఖాదిదుక్ఖాదిగ్గహణేహి సుద్ధఖన్ధాదివారేసుపి ఖన్ధాదివిసేసనతో అఞ్ఞేపి గహితాతి అయమత్థో దీపితో హోతి, తేన తదనురూపతావసేన ఇతరో అత్థో వుత్తో.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౨౭-౧౬౪. అన్తమసో సుద్ధావాసానమ్పీతి ఇదం తేసం అరియత్తా దుక్ఖసచ్చేన ఉపపజ్జనే ఆసఙ్కా సియాతి కత్వా వుత్తం. తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్సాతి ఇదం పఞ్చవోకారవసేనేవ గహేతబ్బన్తి వుత్తం. యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి ఏతేన పన సన్నిట్ఠానేన సబ్బే ఉపపజ్జన్తా పవత్తియం చతువోకారే మగ్గఫలతో అఞ్ఞచిత్తానం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో పఞ్చవోకారే చ సబ్బచిత్తానం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో సఙ్గహితాతి తేస్వేవ సన్నిట్ఠానేన నిచ్ఛితేసు కేచి ‘‘పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఏతేన దుక్ఖసముదయేసు ఏకకోట్ఠాసప్పవత్తిసమఙ్గినో దస్సీయన్తి సన్నిట్ఠానేన గహితస్సేవ విభాగదస్సనతో, తేన చతువోకారానమ్పి గహణం ఉపపన్నమేవ. న హి తేసు మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీసు పసఙ్గతా అత్థి తంసమఙ్గీనం తేసం సన్నిట్ఠానేన అగ్గహితత్తాతి. ఇదం ఇధ న గహేతబ్బన్తి ఇదం చతువోకారే ఫలసమాపత్తిచిత్తం ఇధ సచ్చానం ఉప్పాదవచనే న గహేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి.
ఏత్థ చ సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఇదం కమ్మజపవత్తస్స పఠముప్పాదదస్సనేన వుత్తం, అసఞ్ఞసత్తాపేత్థ సఙ్గహితా. పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి ఇదం పన సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స తంరహితస్స దస్సనవసేన వుత్తం. తణ్హాయ ఉప్పాదక్ఖణేతి తంసహితస్స సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స. తేసం పన అసఞ్ఞసత్తానం పవత్తియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో సబ్బత్థ న గహితో, తథా నిరోధో చాతి. మగ్గసచ్చయమకేపి ఏసేవ నయో. తేసం తస్మిం ఉపపత్తిక్ఖణే చ తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చాతి ఏవమేత్థ ఖణవసేన ఓకాసో వేదితబ్బోతి వుత్తం, ఏవఞ్చ సతి ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౭౧) ఏతస్స విస్సజ్జనే పచ్ఛిమకోట్ఠాసే ‘‘ఇతరేసం చతువోకారం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం, పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జతి సముదయసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఇదం న యుజ్జేయ్య. న హి ఉపపత్తిక్ఖణే చిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీతి. తస్మా ఉపపత్తిక్ఖణతణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణసమఙ్గీనం పుగ్గలానం యస్మిం కామావచరాదిఓకాసే సా ఉపపత్తి చిత్తుప్పత్తి చ పవత్తమానా, తత్థ తేసన్తి ఓకాసవసేనేవేత్థ తత్థ-సద్దస్స అత్థో యుజ్జతి. పుగ్గలోకాసవారో హేస. తత్థ పుగ్గలవిసేసదస్సనత్థం ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆది వుత్తం, ఓకాసో పన యత్థ తే, సో ఏవాతి.
‘‘సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఆరుప్పే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతి దుక్ఖసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ పన ‘‘పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి చిత్తపటిబద్ధవుత్తిత్తా చిత్తజరూపమేవ ఇధాధిప్పేతం, న కమ్మజాదిరూపం చిత్తం అనపేక్ఖిత్వావ ఉప్పజ్జనతోతి కేచి వదన్తి. ‘‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన పన సన్నిట్ఠానేన గహితో పుగ్గలో న చిత్తం అపేక్ఖిత్వావ గహితో, అథ ఖో యో కోచి ఏవంపకారో, తస్మా ‘‘తస్స దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన చ న చిత్తాపేక్ఖమేవ దుక్ఖసచ్చం వుత్తం, అథ ఖో యం కిఞ్చీతి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే యం కిఞ్చి దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి. న హి యమకే విభజితబ్బే అవిభత్తా నామ పుచ్ఛా అత్థీతి.
‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తేవత్తమానే’’తి ఇదం సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ సముదయసచ్చం, తందస్సనవసేన వుత్తం. తస్మిం పన దస్సితే తేన సమానగతికత్తా దుతియాకుసలచిత్తతో పురిమసబ్బచిత్తసమఙ్గినో తేనేవ దస్సితా హోన్తి. తేసమ్పి హి తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ నో చ తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఇతరేసం చతువోకారపఞ్చవోకారాన’’న్తి ఏత్థ యథావుత్తా సుద్ధావాసా అగ్గహితా హోన్తి. యథా ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౬౧) ఏతస్స విస్సజ్జనే ‘‘సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౬౧) ఏతేనేవ ఉపపత్తిచిత్తుప్పాదక్ఖణసమఙ్గిసమానగతికా దుతియాకుసలతో పురిమసబ్బచిత్తుప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో దస్సితా హోన్తీతి న తే ‘‘ఇతరేస’’న్తి ఏతేన గయ్హన్తి, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘ఇతరేస’’న్తి వచనం పఞ్చవోకారానం విసేసనత్థం, న చతువోకారానం. న హి తే పుబ్బే వుత్తా వజ్జేతబ్బా సన్తి పఞ్చవోకారా వియ యథావుత్తా సుద్ధావాసాతి. ‘‘అభిసమేతావీనం తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థ మగ్గసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౧) ఏతేన సన్నిట్ఠానేన పుగ్గలోకాసా అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నా గహితాతి యస్మిం ఓకాసే అభిసమేతావినో, తే ఏవం ‘‘అభిసమేతావీన’’న్తి ఏతేన గహితాతి దట్ఠబ్బా. తేన యే కామావచరే రూపావచరే అరూపావచరే వా అభిసమేతావినో రూపావచరం అరూపావచరం వా ఉపపన్నా, యావ తత్థాభిసమయో ఉప్పన్నో భవిస్సతి, తావ తే ఏత్థ న గయ్హన్తి, తే పన పురిమకోట్ఠాసే ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి ఏవం దస్సితేహి సుద్ధావాసే అనుప్పన్నాభిసమయేహి సమానగతికాతి విసుం న దస్సితా. ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తి గహితా యే సబ్బత్థ తత్థ చ అనభిసమేతావినో, తేసు సుద్ధావాసానం గహణకాలవిసేసనత్థం ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౨) వుత్తన్తి.
యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తీతి ఏతేన వోదానచిత్తసమఙ్గినా సమానగతికా తతో పురిమతరచిత్తసమఙ్గినోపి యావ సబ్బన్తిమతణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ, తావ దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏస నయో అఞ్ఞేసు ఏవరూపేసూతి.
పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఆగతట్ఠానే పటిసన్ధిచిత్తస్సపి భఙ్గక్ఖణగ్గహణం దట్ఠబ్బం, తథా ‘‘పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఆగతట్ఠానే చ చుతిచిత్తస్సపి ఉప్పాదక్ఖణస్సాతి. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం న నిరుజ్ఝతి, తస్స సముదయసచ్చం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౧౬) ఏతస్స విస్సజ్జనే ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు ‘‘అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణే’’ఇచ్చేవ (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౧౬) వుత్తం, న విసేసితం. కస్మా? ఏకస్సపి మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణసమఙ్గినో ఉభయకోట్ఠాసభజనతో. యస్స దుక్ఖసచ్చం న నిరుజ్ఝతీతి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితేసు హి అరుపే మగ్గఫలభఙ్గక్ఖణసమఙ్గీసు కేసఞ్చి తిణ్ణం ఫలానం ద్విన్నఞ్చ మగ్గానం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గీనం నిరన్తరం అనుప్పాదేత్వా అన్తరన్తరా విపస్సనానికన్తిం భవనికన్తిం ఉప్పాదేత్వా యే ఉపరిమగ్గే ఉప్పాదేస్సన్తి, తేసం సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝిస్సతీతి తేసంయేవ పన కేసఞ్చి అన్తరా తణ్హం అనుప్పాదేత్వా ఉపరిమగ్గఉప్పాదేన్తానం మగ్గఫలభఙ్గక్ఖణసమఙ్గీనం సముదయసచ్చం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి. సామఞ్ఞవచనేనపి చ పురిమకోట్ఠాసే వుచ్చమానేన పచ్ఛిమకోట్ఠాసే వక్ఖమానే వజ్జేత్వావ గహణం హోతీతి దస్సితోయం నయోతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౧౬౫-౧౭౦. పరిఞ్ఞావారే …పే… తిస్సోపేత్థ పరిఞ్ఞా లబ్భన్తీతి ఏత్థేవ విసేసనం ఖన్ధయమకాదీసు సబ్బఖన్ధాదీనం వియ సబ్బసచ్చానం అపరిఞ్ఞేయ్యతాదస్సనత్థం సచ్ఛికరణభావనావసేన ఇమస్స వారస్స అప్పవత్తిదస్సనత్థఞ్చ. దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞత్థం సముదయస్స చ పహానత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి పరిఞ్ఞాపహానం సచ్చేసు దస్సేతుం దుక్ఖే తీరణపరిఞ్ఞా వుత్తా, న పహానపరిఞ్ఞా. సముదయే చ పహానపరిఞ్ఞా, న తీరణపరిఞ్ఞా. ఞాతపరిఞ్ఞా పన సాధారణాతి ఉభయత్థ వుత్తా. మగ్గఞాణఞ్హి దుక్ఖసముదయాని విభావేతీతి ఞాతపరిఞ్ఞా చ హోతి, దుక్ఖతీరణకిచ్చానం నిప్ఫాదనతో తీరణపరిఞ్ఞా చ, సముదయస్స అప్పవత్తికరణతోవ పహానపరిఞ్ఞా చాతి తిస్సోపి పరిఞ్ఞా మగ్గక్ఖణే ఏవ యోజేతబ్బాతి.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సచ్చయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సఙ్ఖారయమకం
౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా
౧. ఖన్ధాదయో వియ పుబ్బే అవిభత్తా కాయసఙ్ఖారాదయోతి తేసం అవిఞ్ఞాతత్తా ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౩౪౮) తయో సఙ్ఖారే విభజతి. కాయస్స సఙ్ఖారోతి పఠమే అత్థే సామిఅత్థే ఏవ సామివచనం, దుతియే అత్థే కత్తుఅత్థే. వచియా సఙ్ఖారోతి కమ్మత్థే సామివచనం. చిత్తస్స సఙ్ఖారోతి చ కత్తుఅత్థేయేవ. సో పన కరణవచనస్స అత్థోతి కత్వా ‘‘కరణత్థే సామివచనం కత్వా’’తి వుత్తం.
౨-౭. సుద్ధికఏకేకపదవసేన అత్థాభావతోతి పదసోధనతంమూలకచక్కవారేహి యోపి అత్థో దస్సితో ద్వీహి పదేహి లబ్భమానో ఏకో అస్సాసపస్సాసాదికో, తస్స సుద్ధికేహి కాయాదిపదేహి సుద్ధికేన చ సఙ్ఖారపదేన అవచనీయత్తా యథా రూపపదస్స ఖన్ధేకదేసో ఖన్ధపదస్స ఖన్ధసముదాయో పదసోధనే దస్సితో యథాధిప్పేతో అత్థో అత్థి, ఏవం ఏకేకపదస్స యథాధిప్పేతత్థాభావతోతి అధిప్పాయో. కాయో కాయసఙ్ఖారోతిఆది పన వత్తబ్బం సియాతి యది విసుం అదీపేత్వా సముదితో కాయసఙ్ఖారసద్దో ఏకత్థ దీపేతి, కాయసఙ్ఖారసద్దో కాయసఙ్ఖారత్థే వత్తమానో ఖన్ధసద్దో వియ రూపసద్దేన కాయసద్దేన విసేసితబ్బోతి అధిప్పాయేన వదతి. సుద్ధసఙ్ఖారవారో హేసాతి ఏతేన ఇమస్స వారస్స పదసోధనేన దస్సితానం యథాధిప్పేతానమేవ గహణతో తేసఞ్చ కాయాదిపదేహి అగ్గహితత్తా ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదివచనస్స అయుత్తిం దస్సేతి. ఇధ పన సఙ్ఖారయమకే కాయాదిపదానం సఙ్ఖారపదస్స చ అసమానాధికరణత్తా ‘‘కాయో సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారా కాయో’’తిఆదిమ్హి వుచ్చమానే అధిప్పేతత్థపరిచ్చాగో అనధిప్పేతత్థపరిగ్గహో చ కతో సియాతి సుద్ధసఙ్ఖారతంమూలచక్కవారా న వుత్తా. పదసోధనవారతంమూలచక్కవారేహి పన అసమానాధికరణేహి కాయాదిపదేహి సఙ్ఖారసద్దస్స విసేసనీయతాయ దస్సితాయ సంసయో హోతి ‘‘యో అత్థన్తరప్పవత్తినా కాయసద్దేన విసేసితో కాయసఙ్ఖారో, ఏసో అత్థన్తరప్పవత్తీహి వచీచిత్తేహి విసేసితో ఉదాహు అఞ్ఞో’’తి. ఏవం సేసేసుపి. ఏత్థ తేసం అఞ్ఞత్థ దస్సనత్థం ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో’’తిఆదినా అనులోమపటిలోమవసేన ఛ యమకాని వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం. అట్ఠకథాయం పన సుద్ధసఙ్ఖారవారట్ఠానే వుత్తత్తా అయం నయో సుద్ధసఙ్ఖారవారోతి వుత్తో.
పణ్ణత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౯. పవత్తివారే సఙ్ఖారానం పుగ్గలానఞ్చ ఓకాసత్తా ఝానం భూమి చ విసుం ఓకాసభావేన గహితాతి పుగ్గలవారే చ ఓకాసవసేన పుగ్గలగ్గహణేన తేసం ద్విన్నం ఓకాసానం వసేన గహణం హోతి, తస్మా ‘‘వినా వితక్కవిచారేహి అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి దుతియతతియజ్ఝానోకాసవసేన గహితా పుగ్గలా విసేసేత్వా దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. పున పఠమజ్ఝానం సమాపన్నానన్తి ఝానోకాసవసేన పుగ్గలం దస్సేతి, కామావచరానన్తి భూమోకాసవసేన. ద్విప్పకారానమ్పి పన తేసం విసేసనత్థమాహ ‘‘అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి. తేన రూపారూపావచరేసు పఠమజ్ఝానసమాపన్నకే కామావచరే గబ్భగతాదికే చ నివత్తేతి. కామావచరానమ్పి హి గబ్భగతాదీనం వినా అస్సాసపస్సాసేహి వితక్కవిచారానం ఉప్పత్తి అత్థి. అట్ఠకథాయం పన ఏకన్తికత్తా రూపారూపావచరా నిదస్సితా. వినా అస్సాసపస్సాసేహి వితక్కవిచారానం ఉప్పాదక్ఖణేతి ఏతేన పన దస్సితా పుగ్గలా పఠమజ్ఝానోకాసా కామావచరాదిఓకాసా చ అస్సాసపస్సాసవిరహవిసిట్ఠా దట్ఠబ్బా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పుగ్గలవిభాగో వేదితబ్బో.
౨౧. ‘‘పఠమజ్ఝానే కామావచరేతి కామావచరభూమియం ఉప్పన్నే పఠమజ్ఝానే’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, ఏతస్మిం పన అత్థే సతి ‘‘చతుత్థజ్ఝానే రూపావచరే అరూపావచరే తత్థ చిత్తసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, నో చ తత్థ కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థాపి రూపారూపావచరభూమీసు ఉప్పన్నే చతుత్థజ్ఝానేతి అత్థో భవేయ్య, సో చ అనిట్ఠో భూమీనం ఓకాసభావస్సేవ అగ్గహితతాపత్తితో, సబ్బచతుత్థజ్ఝానస్స ఓకాసవసేన అగ్గహితతాపత్తితో చ, తస్మా ఝానభూమోకాసానం సఙ్కరం అకత్వా విసుం ఏవ ఓకాసభావో యోజేతబ్బో. పఠమజ్ఝానోకాసేపి హి కాయసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతి వచీసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతి కామావచరోకాసే చ. యదిపి న సబ్బమ్హి పఠమజ్ఝానే సబ్బమ్హి చ కామావచరే ద్వయం ఉప్పజ్జతి, తత్థ పన తంద్వయుప్పత్తి అత్థీతి కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విసుం ఓకాసత్తా చ ‘‘అఙ్గమత్తవసేన చేత్థా’’తిఆదివచనం న వత్తబ్బం హోతీతి. ఇమమ్హి చ యమకే అవితక్కవిచారమత్తం దుతియజ్ఝానం విచారవసేన పఠమజ్ఝానే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బం. ముద్ధభూతం దుతియజ్ఝానం గహేత్వా ఇతరం అసఙ్గహితన్తి వా. యస్సయత్థకే ‘‘నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి న లబ్భతి. న హి తే అసఞ్ఞసత్తా వియ ఓకాసే హోన్తీతి.
౩౭. సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానేతి తేసం పఠమతో అవితక్కఅవిచారతో దుతియే సవితక్కసవిచారేపి భవనికన్తిఆవజ్జనే వత్తమానే ఉభయం నుప్పజ్జిత్థాతి దస్సేన్తేన తతో పురిమచిత్తక్ఖణేసుపి నుప్పజ్జిత్థాతి దస్సితమేవ హోతి. యథా పన చిత్తసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థం ‘‘సుద్ధావాసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి వుత్తం, ఏవం వచీసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థం ‘‘దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సఙ్ఖారయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అనుసయయమకం
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా
౧. పచ్చయపరిగ్గహపరియోసానా ఞాతపరిఞ్ఞాతి పచ్చయదీపకేన మూలయమకేన ఞాతపరిఞ్ఞం, ఖన్ధాదీసు తీరణబాహుల్లతో ఖన్ధాదియమకేహి తీరణపరిఞ్ఞఞ్చ విభావేత్వా అనుసయపహానన్తా పహానపరిఞ్ఞాతి పహాతబ్బముద్ధభూతేహి అనుసయేహి పహానపరిఞ్ఞం విభావేతుం అనుసయయమకం ఆరద్ధం. లబ్భమానవసేనాతి అనుసయభావేన లబ్భమానానం వసేనాతి అత్థో. తీహాకారేహి అనుసయానం గాహాపనం తేసు తథా అగ్గహితేసు అనుసయవారాదిపాళియా దురవబోధత్తా.
అయం పనేత్థ పురిమేసూతి ఏతేసు సానుసయవారాదీసు పురిమేసూతి అత్థో. అత్థవిసేసాభావతో ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్స, రూపధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్సా’’తి ఏవమాదీహి అవుచ్చమానే కథమయం యమకదేసనా సియాతి? నాయం యమకదేసనా, పురిమవారేహి పన యమకవసేన దేసితానం అనుసయానం చుతిఉపపత్తివసేన అనుసయట్ఠానపరిచ్ఛేదదస్సనం. యమకదేసనాబాహుల్లతో పన సబ్బవారసముదాయస్స అనుసయయమకన్తి నామం దట్ఠబ్బం. అథ వా పటిలోమపుచ్ఛాపి అత్థవసేన లబ్భన్తి, అత్థవిసేసాభావతో పన న వుత్తాతి లబ్భమానతావసేన ఏతిస్సాపి దేసనాయ యమకదేసనతా వేదితబ్బా.
అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ఏతేన కారణలాభే ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతి. అప్పహీనా హి అనుసయా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జన్తి. యావ చ మగ్గేన తేసం అనుప్పత్తిఅరహతా న కతా హోతి, తావ తే ఏవంపకారా ఏవాతి ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. సో ఏవంపకారో ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితో, న ఖన్ధయమకాదీసు వియ ఉప్పజ్జమానతా. తేనేవ ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారేన నిన్నానాకరణో విభత్తో. అనురూపం కారణం పన లభిత్వా యే ఉప్పజ్జింసు ఉప్పజ్జమానా చ, తేపి అప్పహీనట్ఠేన థామగతా అహేసుం భవన్తి చ. ఉప్పత్తిఅరహతాయ ఏవ చ తే ఉప్పజ్జింసు ఉప్పజ్జన్తి చ, న చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నతో అఞ్ఞే ఉప్పత్తిఅరహా నామ అత్థి, తస్మా సబ్బే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా కామరాగాదయో ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. అప్పహీనట్ఠేనేవ హి అనుసయా, అప్పహీనా చ అతీతాదయో ఏవ, మగ్గస్స పన తాదిసానం అనుప్పత్తిఅరహతాపాదనేన అనుసయప్పహానం హోతీతి. అప్పహీనాకారో నామ ధమ్మాకారో, న ధమ్మో, ధమ్మో ఏవ చ ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతీ’’తి. సత్తానుసయాతి ఏత్థ యది అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే అనుసేన్తీతి అనుసయా, అథ కస్మా సత్తేవ వుత్తా, నను సత్తానుసయతో అఞ్ఞేసమ్పి కిలేసానం అప్పహీనత్తా అనుసయభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి, అప్పహీనమత్తస్సేవ అనుసయభావస్స అవుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతకిలేసో వుచ్చతీ’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧), తస్మా అప్పహీనట్ఠేన థామగతో కిలేసోయేవ అనుసయో నామాతి యుత్తం. థామగతన్తి చ అఞ్ఞేహి అసాధారణో సభావో దట్ఠబ్బో. తథా హి ధమ్మసభావబోధినా తథాగతేన ఇమేయేవ ‘‘అనుసయా’’తి వుత్తా. థామగతోతి అనుసయసమఙ్గీతి అత్థో.
అనుసయఉప్పజ్జనవారానం సమానగతికత్తా యథా ‘‘అనుసేతీ’’తి వచనం అప్పహీనాకారదీపకం, ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం సియాతి ఉప్పజ్జనవారేన ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనస్స అవుత్తతా సక్కా వత్తున్తి చే? తం న, వచనత్థవిసేసేన తంద్వయస్స వుత్తత్తా. ‘‘అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జతీ’’తి హి ఏతస్మిం అత్థే అవిసిట్ఠేపి ‘‘అనుసేతీ’’తి వచనం సన్తానే అనుసయితతం థామగతభావం దీపేతి. యది తమేవ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం దీపేయ్య, కస్సచి విసేసస్స అభావా ఉప్పజ్జనవారో న వత్తబ్బో సియా, ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం పన ఉప్పత్తియోగ్గం దీపేతి. కస్మా? ఉప్పజ్జనవారేన ఉప్పత్తియోగ్గస్స దస్సితత్తా, అనుసయసద్దస్స సబ్బదా విజ్జమానానం అపరినిప్ఫన్నసయనత్థతాయ నివారణత్థం ఉప్పత్తిఅరహతాయ థామగతభావసఙ్ఖాతస్స యథాధిప్పేతసయనత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం ఉప్పత్తియోగ్గవచనం వుత్తం, తం సువుత్తమేవాతి అధిప్పాయో. తమ్పి సువుత్తమేవ ఇమినా తన్తిప్పమాణేనాతి సమ్బన్ధో. తన్తిత్తయేనపి హి చిత్తసమ్పయుత్తతా దీపితా హోతి.
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా
౨. కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి కామావచరభూమియం సుఖాయ చ ఉపేక్ఖాయ చాతి అట్ఠకథాయం కామధాతుగ్గహణం ద్విన్నం వేదనానం విసేసనభావేన వుత్తం, ఏవం సతి కామధాతుయా కామరాగానుసయస్స అనుసయట్ఠానతా న వుత్తా హోతి. ద్వీసు పన రాగేసు భవరాగస్స తీసు ధాతూసు రూపారూపధాతూనం అనుసయట్ఠానతా వుత్తాతి కామధాతుయా కామరాగస్స అనుసయట్ఠానతా వత్తబ్బా. ధాతువేదనాసబ్బసక్కాయపరియాపన్నవసేన హి తిప్పకారం అనుసయానం అనుసయట్ఠానం వుత్తన్తి. తస్మా తీసు ధాతూసు కామధాతుయా తీసు వేదనాసు ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీతి విసుం అనుసయట్ఠానతా ధాతుయా వేదనానఞ్చ యోజేతబ్బా. ద్వీసు వేదనాసూతి ఇదఞ్చ వేదనాసు అనుసయమానో కామరాగానుసయో ద్వీస్వేవ అనుసేతి, న తీసూతి తిణ్ణమ్పి ఠానతానివారణత్థమేవ వుత్తన్తి న సబ్బాసు ద్వీసు అనుసయనప్పత్తో అత్థి, తేన వేదనావిసేసనత్థం న కామధాతుగ్గహణేన కోచి అత్థో. భవరాగానుసయనట్ఠానఞ్హి అట్ఠానఞ్చ అనుసయానం అపరియాపన్నం సక్కాయే కామరాగానుసయస్స అనుసయట్ఠానం న హోతీతి పాకటమేతం. యథా చ ‘‘ద్వీసు వేదనాసూ’’తి వుత్తే పటిఘానుసయానుసయట్ఠానతో అఞ్ఞా ద్వే వేదనా గయ్హన్తి, ఏవం భవరాగానుసయానుసయనట్ఠానతో చ అఞ్ఞా తా గయ్హన్తీతి.
ఏత్థ చ ద్వీహి వేదనాహి సమ్పయుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ పియరూపసాతరూపేసు ఇట్ఠరూపాదీసు ఉప్పజ్జమానో కామరాగానుసయో సాతసన్తసుఖగిద్ధియా పవత్తతీతి ద్వీసు వేదనాసు తస్స అనుసయనం వుత్తం. అఞ్ఞత్థ ఉప్పజ్జమానోపి హి సో ఇమాసు ద్వీసు వేదనాసు అనుగతో హుత్వా సేతి సుఖమిచ్చేవ అభిలభతీతి. ఏవం పటిఘానుసయో చ దుక్ఖవేదనాసమ్పయుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ అప్పియరూపాసాతరూపేసు అనిట్ఠరూపాదీసు ఉప్పజ్జమానో దుక్ఖపటికూలతో దుక్ఖమిచ్చేవ పటిహఞ్ఞతీతి దుక్ఖవేదనమేవ అనుగతో హుత్వా సేతి, తేన పన తస్మిం అనుసయనం వుత్తం. ఏవం కామరాగపటిఘానం తీసు వేదనాసు అనుసయవచనేన ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠేసు ఆరమ్మణపకతియా విపరీతసఞ్ఞాయ చ వసేన ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసు కామరాగపటిఘానం ఉప్పత్తి దస్సితా హోతి. తత్థ ఉప్పజ్జమానా హి తే తీసు వేదనాసు అనుసేన్తి నామ. వేదనాత్తయముఖేన వా ఏత్థ ఇట్ఠాదీనం ఆరమ్మణానం గహణం వేదితబ్బం, కామధాతుఆదిగ్గహణేన కామస్సాదాదివత్థుభూతానం కామభవాదీనం. తత్థ కామరాగానుసయో భవస్సాదవసేన అనుసయమానో కామధాతుయా అనుసేతి, కామసుఖస్సాదవసేన అనుసయమానో సుఖోపేక్ఖావేదనాసు. పటిఘో దుక్ఖపటిఘాతవసేనేవ పవత్తతీతి యత్థ తత్థ పటిహఞ్ఞమానోపి దుక్ఖవేదనాయ ఏవ అనుసేతి. రూపారూపభవేసు పన రూపారూపావచరధమ్మేసు చ కామస్సాదస్స పవత్తి నత్థీతి తత్థ అనుసయమానో రాగో భవరాగోఇచ్చేవ వేదితబ్బో. ధాతుత్తయవేదనాత్తయగ్గహణేన చ సబ్బసక్కాయపరియాపన్నానం గహితత్తా ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౪౬) ఏవమాదీనం విస్సజ్జనేసు ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయట్ఠానం న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నను చ అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో పిహపచ్చయా ఉప్పన్నదోమనస్సే పటిఘానుసయో నానుసేతి, తథా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసు కామరాగేన నానుసయితబ్బన్తి తదనుసయనట్ఠానతో అఞ్ఞాపి దిట్ఠానుసయానుసయనట్ఠానభూతా కామావచరవేదనా సన్తీతి? హోన్తు, న పన ధాతుత్తయవేదనాత్తయతో అఞ్ఞం తదనుసయనట్ఠానం అత్థి, తస్మా తం న వుత్తం. యస్మా పన ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ మానానుసయో చ నానుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయో నానుసేతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౫౨) వుత్తం, తస్మా అవిసేసేన దుక్ఖం పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠానన్తి సముదాయవసేన గహేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా లోకియసుఖోపేక్ఖా కామరాగమానానుసయనట్ఠానన్తి.
అపిచ సుత్తే ‘‘ఇధావుసో విసాఖ, భిక్ఖు ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘కుదాస్సు నామాహం దోమనస్సం పజహేయ్య’న్తి, సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా పటిఘం తేన పజహతి, న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా తం విక్ఖమ్భేత్వా వీరియం కత్వా అనాగామిమగ్గేన పటిఘస్స సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ వుత్తం. న హి పటిఘేనేవ పటిఘప్పహానం, దోమనస్సేన వా దోమనస్సప్పహానం అత్థీతి. పటిఘుప్పత్తిరహట్ఠానతాయ పన ఇధ సబ్బం దుక్ఖం ‘‘పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠాన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిప్పరియాయదేసనా హేసా, సా పన పరియాయదేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా పఠమజ్ఝానవిక్ఖమ్భితం కామరాగానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ ‘‘వివిచ్చేవ…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, రాగం తేన పజహతి, న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం. ఏవం చతుత్థజ్ఝానవిక్ఖమ్భితం అవిజ్జానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ ‘‘సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అవిజ్జం తేన పజహతి, న తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) వుత్తం. న హి లోకియచతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖాయ అవిజ్జానుసయో సబ్బథా నానుసేతీతి సక్కా వత్తుం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు ఏత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౨) వుత్తత్తా, తస్మా అవిజ్జానుసయస్సేవ వత్థు చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖా, నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సఞ్చ పటిఘానుసయస్స వత్థు న న హోతీతి తత్థాపి తస్స అనుసయనం వేదితబ్బం. అవత్థుభావతో హి ఇధ అనుసయనం న వుచ్చతి, న సుత్తన్తేసు వియ వుత్తనయేన తంపటిపక్ఖభావతో తంసముగ్ఘాతకమగ్గస్స బలవూపనిస్సయభావతో చాతి.
ఏత్థ చ ఆరమ్మణే అనుసయట్ఠానే సతి భవరాగవజ్జో సబ్బో లోభో కామరాగానుసయోతి న సక్కా వత్తుం. దుక్ఖాయ హి వేదనాయ రూపారూపధాతూసు చ అనుసయమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తోపి లోభో లోభో ఏవ, న కామరాగానుసయో. యది సియా, దిట్ఠానుసయస్స వియ ఏతస్సపి ఠానం వత్తబ్బం సియాతి. అథ పన అజ్ఝాసయవసేన తన్నిన్నతాయ అనుసయనట్ఠానం వుత్తం. యథా ఇట్ఠానం రూపాదీనం సుఖాయ చ వేదనాయ అప్పటిలద్ధం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో, పటిలద్ధపుబ్బం వా అతీతం నిరుద్ధం విగతం పరిణతం సమనుపస్సతో ఉప్పజ్జమానో పటిఘో దుక్ఖే పటిహఞ్ఞనవసేనేవ పవత్తతీతి దుక్ఖమేవ తస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, నాలమ్బితం, ఏవం దుక్ఖాదీసు అభినివేసనవసేన ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తోపి లోభో సుఖాభిసఙ్గవసేనేవ పవత్తతీతి సాతసన్తసుఖద్వయమేవస్స అనుసయట్ఠానం వుత్తన్తి భవరాగవజ్జస్స సబ్బలోభస్స కామరాగానుసయతా న విరుజ్ఝతి, ఏకస్మింయేవ చ ఆరమ్మణే రజ్జన్తి దుస్సన్తి చ. తత్థ రాగో సుఖజ్ఝాసయో పటిఘో దుక్ఖజ్ఝాసయోతి తేసం నానానుసయట్ఠానతా హోతి.
ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి, తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? నో’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౪) వుత్తన్తి. అట్ఠకథాయం పన ద్వీసు వేదనాసు ఇట్ఠారమ్మణే చ దోమనస్సుప్పత్తిం వత్వా ‘‘దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౨) వుత్తత్తా యథా తత్థ పటిఘో పటిఘానుసయో న హోతి, ఏవం దుక్ఖాదీసు ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సహజాతో లోభో కామరాగానుసయో న హోతిచ్చేవ విఞ్ఞాయతీతి. యం పనేతం వుత్తం ‘‘దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో’’తి, ఏత్థ న పటిఘానుసయోతి నత్థి పటిఘానుసయోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. న హి దోమనస్సస్స పటిఘానుసయభావాసఙ్కా అత్థీతి.
దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి భవరాగస్సపి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ఉప్పత్తి వుత్తా వియ భవేయ్య, తస్మా ఆరమ్మణవిసేసేన విసేసదస్సనత్థం ఏవం దేసనా కతా సహజాతవేదనావిసేసాభావతోతి అధిప్పాయో.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావారో
౧. అనుసయవారవణ్ణనా
౩. అనుసేతి ఉప్పజ్జతీతి పచ్చుప్పన్నవోహారా పవత్తావిరామవసేన వేదితబ్బా. మగ్గేనేవ హి అనుసయానం విరామో విచ్ఛేదో హోతి, న తతో పుబ్బేతి.
౨౦. నాపి ఏకస్మిం ఠానే ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకం ధమ్మం ఆరమ్మణం కరోన్తీతి ఏత్థ పురిమేన ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే ఉప్పత్తి నివారితా, పచ్ఛిమేన ఏకస్మిం ఆరమ్మణేతి అయం విసేసో. పుగ్గలోకాసవారస్స పటిలోమే తేసం తేసం పుగ్గలానం తస్స తస్స అనుసయస్స అననుసయనట్ఠానం పకతియా పహానేన చ వేదితబ్బం, ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలానం దుక్ఖాయ వేదనాయ తేసం తత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, నో చ తేసం తత్థ పటిఘానుసయో నానుసేతి, తేసఞ్ఞేవ పుగ్గలానం రూపధాతుయా అరూపధాతుయా అపరియాపన్నే తేసం తత్థ కామరాగానుసయో చ నానుసేతి, పటిఘానుసయో చ నానుసేతీ’’తి పకతియా దుక్ఖాదీనం కామరాగాదీనం అననుసయట్ఠానతం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలానం సబ్బత్థ కామరాగానుసయో చ నానుసేతి, పటిఘానుసయో చ నానుసేతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౫౬) అనుసయప్పహానేన. ఏత్థ పురిమనయేన ఓకాసం అవేక్ఖిత్వా పుగ్గలస్స విజ్జమానానం అనుసయానం అననుసయనం వుత్తం, పచ్ఛిమనయేన పుగ్గలం అవేక్ఖిత్వా ఓకాసస్స కామధాతుఆదికస్స అనోకాసతాతి.
అనుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సానుసయవారవణ్ణనా
౬౬-౧౩౧. సానుసయపజహనపరిఞ్ఞావారేసు ‘‘సానుసయో, పజహతి, పరిజానాతీ’’తి పుగ్గలో వుత్తో. పుగ్గలస్స చ ఇమస్మిం భవే సానుసయోతి ఏవం భవవిసేసేన వా, ఇమస్మిం కామరాగానుసయేన సానుసయో ఇమస్మిం ఇతరేసు కేనచీతి ఏవం భవానుసయవిసేసేన వా సానుసయతానిరనుసయతాదికా నత్థి. తథా ద్వీసు వేదనాసు కామరాగానుసయేన సానుసయో, దుక్ఖాయ వేదనాయ నిరనుసయోతి ఇదమ్పి నత్థి. న హి పుగ్గలస్స వేదనా ఓకాసో, అథ ఖో అనుసయానన్తి. అనుసయస్స పన తస్స తస్స సో సో అనుసయనోకాసో పుగ్గలస్స తేన తేన అనుసయేన సానుసయతాయ, తస్స తస్స పజహనపరిజాననానఞ్చ నిమిత్తం హోతి, అననుసయనోకాసో చ నిరనుసయతాదీనం, తస్మా ఓకాసవారేసు భుమ్మనిద్దేసం అకత్వా ‘‘యతో తతో’’తి నిమిత్తత్థే నిస్సక్కవచనం కతం, పజహనపరిఞ్ఞావారేసు అపాదానత్థే ఏవ వా. తతో తతో హి ఓకాసతో అపగమకరణం వినాసనం పజహనం పరిజాననఞ్చాతి.
తత్థ యతోతి యతో అనుసయట్ఠానతో అనులోమే, పటిలోమే అననుసయట్ఠానతోతి అత్థో. అనుసయానానుసయస్సేవ హి నిమిత్తాపాదానభావదస్సనత్థం ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా తతో మానానుసయేన సానుసయోతి (యమ.౨.అనుసయయమక.౭౭), పజహతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౪౩) చ ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ తతో కామరాగానుసయేన నిరనుసయోతి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౧౦), న పజహతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౭౪-౧౭౬) చ ఏవమాదీసు రూపధాతుఆదయో ఏవ భుమ్మనిద్దేసేనేవ నిద్దిట్ఠాతి. అట్ఠకథాయం పన చతుత్థపఞ్హవిస్సజ్జనేన సరూపతో అనుసయనట్ఠానస్స దస్సితత్తా తదత్థే ఆదిపఞ్హేపి ‘‘యతో’’తి అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి ఇమమత్థం విభావేత్వా పున ‘‘యతో’’తి ఏతస్స వచనత్థం దస్సేతుం ‘‘ఉప్పన్నేన కామరాగానుసయేన సానుసయో’’తి వుత్తం, తం పమాదలిఖితం వియ దిస్సతి. న హి ఉప్పన్నేనేవ అనుసయేన సానుసయో, ఉప్పత్తిరహట్ఠానతఞ్చ సన్ధాయేవ నిస్సక్కవచనం న సక్కా వత్తుం. న హి అపరియాపన్నానం అనుసయుప్పత్తిరహట్ఠానతాతి తం తథేవ దిస్సతి. ఏవం పనేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో – యతో ఉప్పన్నేనాతి యతో ఉప్పన్నేన భవితబ్బం, తేనాతి ఉప్పత్తిరహట్ఠానే నిస్సక్కవచనం కతన్తి. తథా సబ్బధమ్మేసు ఉప్పజ్జనకేనాతి. ఉప్పత్తిపటిసేధే అకతే అనుప్పత్తియా అనిచ్ఛితత్తా సబ్బధమ్మేసు ఉప్పజ్జనకభావం ఆపన్నేన అనుప్పజ్జనభావం అపనేతి నామ. సబ్బత్థాతి ఏతస్స పన సబ్బట్ఠానతోతి అయమత్థో న న సమ్భవతి. త్థ-కారఞ్హి భుమ్మతో అఞ్ఞత్థాపి సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తీతి.
సానుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పజహనవారవణ్ణనా
౧౩౨-౧౯౭. పజహనవారే యేన కామరాగానుసయాదయో సావసేసా పహీయన్తి, సో తే పజహతీతి సన్నిట్ఠానం కత్వా వత్తబ్బో న హోతి అపజహనసబ్భావా, తస్మా సన్నిట్ఠానే నిరవసేసప్పజహనకోయేవ పజహతీతి వుత్తో, తస్మా ‘‘యో వా పన మానానుసయం పజహతి, సో కామరాగానుసయం పజహతీతి? నో’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౩౨) వుత్తం. యస్మా పన సంసయపదేన పహానకరణమత్తమేవ పుచ్ఛతి, న సన్నిట్ఠానం కరోతి, తస్మా యథావిజ్జమానం పహానం సన్ధాయ ‘‘యో కామరాగానుసయం పజహతి, సో మానానుసయం పజహతీతి? తదేకట్ఠం పజహతీ’’తి వుత్తం. పటిలోమే పన ‘‘నప్పజహతీ’’తి పజహనాభావో ఏవ సన్నిట్ఠానపదేన సంసయపదేన చ వినిచ్ఛితో పుచ్ఛితో చ, తస్మా యేసం పజహనం నత్థి నిరవసేసవసేన పజహనకానం, తే ఠపేత్వా అవసేసా అప్పజహనసబ్భావేనేవ నప్పజహన్తీతి వుత్తా, న చ యథావిజ్జమానేన పహానేనేవ వజ్జితాతి దట్ఠబ్బాతి. ‘‘అనాగామిమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అట్ఠమకఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా కామరాగానుసయఞ్చ నప్పజహన్తి విచికిచ్ఛానుసయఞ్చ నప్పజహన్తీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౬౫) ఏత్థ అట్ఠకథాయం ‘‘పుథుజ్జనో పహానపరిఞ్ఞాయ అభావేన నప్పజహతి, సేసా తేసం అనుసయానం పహీనత్తా’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧౩౨-౧౯౭) వుత్తం.
తత్థ కిఞ్చాపి కేసఞ్చి విచికిచ్ఛానుసయో కేసఞ్చి ఉభయన్తి సేసానం తేసం పహీనతా అత్థి, తథాపి సోతాపన్నాదీనం విచికిచ్ఛానుసయస్స పహీనతా ఉభయాపజహనస్స కారణం న హోతీతి తేసం పహీనత్తా ‘‘నప్పజహన్తీ’’తి న సక్కా వత్తుం, అథ పన కామరాగానుసయఞ్చ నప్పజహన్తీతి ఇమం సన్నిట్ఠానేన తేసం పుగ్గలానం సఙ్గహితతాదస్సనత్థం వుత్తన్తి న తత్థ కారణం వత్తబ్బం, పుచ్ఛితస్స పన సంసయత్థస్స కారణం వత్తబ్బం. ఏవం సతి ‘‘సేసా తస్స అనుసయస్స పహీనత్తా’’తి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం ‘‘యో కామరాగానుసయం నప్పజహతి, సో దిట్ఠానుసయం విచికిచ్ఛానుసయం నప్పజహతీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా పుచ్ఛితే సదిసవిస్సజ్జనకే దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయే సన్ధాయ కారణస్స వత్తబ్బత్తా, తస్మా తేసం అనుసయానం పహీనత్తాతి తేసం దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయానం పహీనత్తా తే సంసయత్థసఙ్గహితే అనుసయే నప్పజహన్తీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.
పజహనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పహీనవారవణ్ణనా
౨౬౪-౨౭౪. పహీనవారే ఫలట్ఠవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధాతి అనులోమం సన్ధాయ వుత్తం. పటిలోమే హి పుథుజ్జనవసేనపి దేసనా గహితాతి. ‘‘ఫలట్ఠవసేనేవా’’తి చ సాధారణవచనేన మగ్గసమఙ్గీనం అగ్గహితతం దీపేతి. అనుసయచ్చన్తపటిపక్ఖేకచిత్తక్ఖణికానఞ్హి మగ్గసమఙ్గీనం న కోచి అనుసయో ఉప్పత్తిరహో, నాపి అనుప్పత్తిరహతం ఆపాదితో, తస్మా తే న అనుసయసానుసయపహీనఉప్పజ్జనవారేసు గహితాతి.
౨౭౫-౨౯౬. ఓకాసవారే సో సో అనుసయో అత్తనో అత్తనో ఓకాసే ఏవ అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో పహీనో, అనాపాదితో చ అప్పహీనోతి పహీనాప్పహీనవచనాని తదోకాసమేవ దీపేన్తి, తస్మా అనోకాసే తదుభయావత్తబ్బతా వుత్తాతి. సాధారణట్ఠానే తేన సద్ధిం పహీనో నామ హోతీతి తేన సద్ధిం సమానోకాసే పహీనో నామాతి అత్థో, న సమానకాలే పహీనోతి.
పహీనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధాతువారవణ్ణనా
౩౩౨-౩౪౦. ధాతువారే సన్తానం అనుగతా హుత్వా సయన్తీతి యస్మిం సన్తానే అప్పహీనా, తంసన్తానే అప్పహీనభావేన అనుగన్త్వా ఉప్పత్తిఅరహభావేన సయన్తీతి అత్థో. ఉప్పత్తిరహతా ఏవ హి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ఇధాపి యుత్తాతి. ఏత్థ చ న కామధాతుఆదీని ఛ పటినిసేధవచనాని ధాతువిసేసనిద్ధారణాని న హోన్తీతి ‘‘న కామధాతుయా చుతస్స న కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదిమ్హి వుచ్చమానే ఇమం నామ ఉపపజ్జన్తస్సాతి న విఞ్ఞాయేయ్య, తస్మా తంమూలికాసు యోజనాసు ‘‘న కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం రూపధాతుం అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తి పఠమం యోజేత్వా పున అనుక్కమేన ‘‘న కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదికా యోజనా కతా. ఏవఞ్హి న కామధాతుఆదిపదేహి యథావుత్తధాతుయోయేవ గహితా, న కఞ్చీతి విఞ్ఞాయతి. యథా అనుసయవారే ‘‘అనుసేన్తీతి పదస్స ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో గహితో’’తి వుత్తం, తత్థాపి ఉప్పజ్జమానమేవ సన్ధాయ ఉప్పజ్జన్తీతి గహేతుం న సక్కా ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదివచనతో. అథాపి అప్పహీనతం సన్ధాయ ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో తత్థ గహితో, ఇధాపి సో న న యుజ్జతీతి. భఙ్గాతి భఞ్జితబ్బా, ద్విధా కాతబ్బాతి అత్థో. నను న కోచి అనుసయో యత్థ ఉప్పజ్జన్తస్స అనుసేతి నానుసేతి చాతి ద్విధా కాతబ్బా, తత్థేవ కస్మా ‘‘కతి అనుసయా భఙ్గా? అనుసయా భఙ్గా నత్థీ’’తి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని కతాని. న హి పకారన్తరాభావే సంసయో యుత్తోతి? న న యుత్తో, ‘‘అనుసయా భఙ్గా నత్థీ’’తి అవుత్తే భఙ్గాభావస్స అవిఞ్ఞాతత్తాతి.
ధాతువారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అనుసయయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. చిత్తయమకం
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౬౨. చిత్తయమకవణ్ణనాయం ఆదితోవ తయో సుద్ధికమహావారా హోన్తీతి ఇమే తయో మహావారా సరాగాదికుసలాదీహి మిస్సకా సుద్ధికా చ, తేసు ఆదితో సుద్ధికా హోన్తీతి అత్థో. మిస్సకేసు చ ఏకేకస్మిం సరాగాదిమిస్సకచిత్తే తయో తయో మహావారా, తే తత్థ తత్థ పన వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘సోళస పుగ్గలవారా’’తిఆది వుత్తం, న నిరన్తరం వుత్తేతి. ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా ఉప్పాదనిరోధానం పచ్చుప్పన్నానాగతకాలానఞ్చ సంసగ్గవసేన ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ పవత్తత్తా ‘‘ఉప్పాదనిరోధకాలసమ్భేదవారో’’తి వుత్తో. ఏవం సేసానమ్పి వారానం తంతంనామతా పాళిఅనుసారేన వేదితబ్బా.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౬౩. తథారూపస్సేవ ఖీణాసవస్స చిత్తం సన్ధాయాతి ఇదం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిపచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిమ్హి పుగ్గలే అధిప్పేతే తఞ్చ చిత్తం అధిప్పేతమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అరహతో పచ్ఛిమచిత్తమ్పీతి నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి ఏవంపకారం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిమేవ సన్ధాయ వుత్తం.
౬౫-౮౨. ఉప్పాదవారస్స దుతియపుచ్ఛావిస్సజ్జనే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే, నిరోధసమాపన్నానం, అసఞ్ఞసత్తానం తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి ఏతస్స ‘‘సబ్బేసం చిత్తం ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ హుత్వా ఉప్పాదక్ఖణం అతీతత్తా ఉప్పజ్జిత్థ నామా’’తి అత్థో వుత్తో. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చాతి ఏతస్సపి ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామాతి ద్వయమేతం ఏవం న సక్కా వత్తుం. న హి ఖణపచ్చుప్పన్నే ‘‘ఉప్పజ్జిత్థా’’తి అతీతవోహారో అత్థి. యది సియా, యం వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘నో’’తి అవత్వా విభజితబ్బం సియా. తథా ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి ఏత్థ చ ‘‘నో’’తి అవత్వా ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా. ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి పన భిజ్జమానచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో వుత్తో, తస్స అతీతం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, న చ కిఞ్చి చిత్తం ఉప్పజ్జతి. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి చ ఉప్పజ్జమానచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో వుత్తో, తస్సపి అతీతం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం పన చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చిత్తన్తి హి సామఞ్ఞవచనం ఏకస్మిం అనేకస్మిఞ్చ యథాగహితవిసేసే తిట్ఠతీతి. ‘‘యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి? చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి ఏత్థ యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితపుగ్గలస్సేవ చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఏవం సబ్బత్థ సన్నిట్ఠానవసేన నియమో వేదితబ్బో. ఉప్పన్నుప్పజ్జమానవారో నిరుద్ధనిరుజ్ఝమానవారో చ పుగ్గలవారాదీసు తీసుపి నిన్నానాకరణా ఉద్దిట్ఠా నిద్దిట్ఠా చ. తత్థ పుగ్గలవారే అవిసేసేన యం కఞ్చి తాదిసం పుగ్గలం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమాన’’న్తిఆది వుత్తం, ధమ్మవారే చిత్తమేవ, పుగ్గలధమ్మవారే పుగ్గలం చిత్తఞ్చాతి అయమేత్థ విసేసో దట్ఠబ్బో.
౮౩. అతిక్కన్తకాలవారే ఇమస్స పుగ్గలవారత్తా పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి పుగ్గలస్సేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం. యథా యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి ఏతేన న కోచి పుగ్గలో న గహితో, ఏవం యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన న కోచి న గహితో. న హి సో పుగ్గలో అత్థి, యస్స చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం అతీతం నత్థి, తే చ పన నిరుజ్ఝమానక్ఖణాతీతచిత్తా న న హోన్తీతి పఠమో పఞ్హో ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జితబ్బో సియా, తథా దుతియతతియా. చతుత్థో పన ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం చిత్తం భఙ్గక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, ఇతరేసం చిత్తం భఙ్గక్ఖణఞ్చ అవీతిక్కన్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ అవీతిక్కన్త’’న్తి విస్సజ్జితబ్బో భవేయ్య, తథా అవిస్సజ్జేత్వా కస్మా సబ్బత్థ చిత్తమేవ విభత్తన్తి? చిత్తవసేన పుగ్గలవవత్థానతో. ఖణస్స హి వీతిక్కన్తతాయ అతిక్కన్తకాలతావచనేన వత్తమానస్స చ చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో వుత్తో అతీతస్స చ, తత్థ పురిమస్స చిత్తం న భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం పచ్ఛిమస్స వీతిక్కన్తన్తి ఏవమాదికో పుగ్గలవిభాగో యస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలవవత్థానం హోతి, తస్స చిత్తస్స తంతంఖణవీతిక్కమావీతిక్కమదస్సనవసేన దస్సితో హోతీతి సబ్బవిస్సజ్జనేసు చిత్తమేవ విభత్తం. అథ వా నయిధ ధమ్మమత్తవిసిట్ఠో పుగ్గలో పుచ్ఛితో, అథ ఖో పుగ్గలవిసిట్ఠం చిత్తం, తస్మా చిత్తమేవ విస్సజ్జితన్తి వేదితబ్బం. యదిపి పుగ్గలప్పధానా పుచ్ఛా, అథాపి చిత్తప్పధానా, ఉభయథాపి దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా, తథా పన అవత్వా నిరోధక్ఖణవీతిక్కమేన అతిక్కన్తకాలతా న ఉప్పాదక్ఖణవీతిక్కమేన అతిక్కన్తకాలతా వియ వత్తమానస్స అత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘అతీతం చిత్త’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యస్స చిత్తం న ఉప్పజ్జమానన్తి ఏత్థ ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం యస్స చిత్తం న హోతీతి అత్థో. ఏస నయో ‘‘న నిరుజ్ఝమాన’’న్తి ఏత్థాపి.
౧౧౪-౧౧౬. మిస్సకవారేసు యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి పుచ్ఛా, నోతి విస్సజ్జనఞ్చ అట్ఠకథాయం దస్సితం. పాళియం పన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స సరాగం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి మాతికాఠపనాయం వుత్తత్తా విస్సజ్జనేపి తథేవ సన్నిట్ఠానసంసయత్థేసు సరాగాదిమిస్సకచిత్తవసేనేవ పుచ్ఛా ఉద్ధరిత్వా ‘‘సరాగపచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతి, ఇతరేసం సరాగచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝిస్సతి చేవ ఉప్పజ్జిస్సతి చా’’తి ఏవమాదినా నయేన యేభుయ్యేన సుద్ధికవారసదిసమేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బన్తి కత్వా సంఖిత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.