౮. చిత్తయమకం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧-౬౨. చిత్తయమకవణ్ణనాయం ఆదితోవ తయో సుద్ధికమహావారా హోన్తీతి ఇమే తయో మహావారా సరాగాదికుసలాదీహి మిస్సకా సుద్ధికా చ, తేసు ఆదితో సుద్ధికా హోన్తీతి అత్థో. మిస్సకేసు చ ఏకేకస్మిం సరాగాదిమిస్సకచిత్తే తయో తయో మహావారా, తే తత్థ తత్థ పన వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘సోళస పుగ్గలవారా’’తిఆది వుత్తం, న నిరన్తరం వుత్తేతి. ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా ఉప్పాదనిరోధానం పచ్చుప్పన్నానాగతకాలానఞ్చ సంసగ్గవసేన ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ పవత్తత్తా ‘‘ఉప్పాదనిరోధకాలసమ్భేదవారో’’తి వుత్తో. ఏవం సేసానమ్పి వారానం తంతంనామతా పాళిఅనుసారేన వేదితబ్బా.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవారవణ్ణనా

౬౩. తథారూపస్సేవ ఖీణాసవస్స చిత్తం సన్ధాయాతి ఇదం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిపచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిమ్హి పుగ్గలే అధిప్పేతే తఞ్చ చిత్తం అధిప్పేతమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అరహతో పచ్ఛిమచిత్తమ్పీతి నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి ఏవంపకారం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిమేవ సన్ధాయ వుత్తం.

౬౫-౮౨. ఉప్పాదవారస్స దుతియపుచ్ఛావిస్సజ్జనే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే, నిరోధసమాపన్నానం, అసఞ్ఞసత్తానం తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి ఏతస్స ‘‘సబ్బేసం చిత్తం ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ హుత్వా ఉప్పాదక్ఖణం అతీతత్తా ఉప్పజ్జిత్థ నామా’’తి అత్థో వుత్తో. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చాతి ఏతస్సపి ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామాతి ద్వయమేతం ఏవం న సక్కా వత్తుం. న హి ఖణపచ్చుప్పన్నే ‘‘ఉప్పజ్జిత్థా’’తి అతీతవోహారో అత్థి. యది సియా, యం వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘నో’’తి అవత్వా విభజితబ్బం సియా. తథా ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి ఏత్థ చ ‘‘నో’’తి అవత్వా ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా. ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి పన భిజ్జమానచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో వుత్తో, తస్స అతీతం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, న చ కిఞ్చి చిత్తం ఉప్పజ్జతి. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి చ ఉప్పజ్జమానచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో వుత్తో, తస్సపి అతీతం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం పన చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చిత్తన్తి హి సామఞ్ఞవచనం ఏకస్మిం అనేకస్మిఞ్చ యథాగహితవిసేసే తిట్ఠతీతి. ‘‘యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి? చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి ఏత్థ యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితపుగ్గలస్సేవ చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఏవం సబ్బత్థ సన్నిట్ఠానవసేన నియమో వేదితబ్బో. ఉప్పన్నుప్పజ్జమానవారో నిరుద్ధనిరుజ్ఝమానవారో చ పుగ్గలవారాదీసు తీసుపి నిన్నానాకరణా ఉద్దిట్ఠా నిద్దిట్ఠా చ. తత్థ పుగ్గలవారే అవిసేసేన యం కఞ్చి తాదిసం పుగ్గలం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమాన’’న్తిఆది వుత్తం, ధమ్మవారే చిత్తమేవ, పుగ్గలధమ్మవారే పుగ్గలం చిత్తఞ్చాతి అయమేత్థ విసేసో దట్ఠబ్బో.

౮౩. అతిక్కన్తకాలవారే ఇమస్స పుగ్గలవారత్తా పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి పుగ్గలస్సేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం. యథా యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి ఏతేన న కోచి పుగ్గలో న గహితో, ఏవం యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన న కోచి న గహితో. న హి సో పుగ్గలో అత్థి, యస్స చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం అతీతం నత్థి, తే చ పన నిరుజ్ఝమానక్ఖణాతీతచిత్తా న న హోన్తీతి పఠమో పఞ్హో ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జితబ్బో సియా, తథా దుతియతతియా. చతుత్థో పన ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం చిత్తం భఙ్గక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, ఇతరేసం చిత్తం భఙ్గక్ఖణఞ్చ అవీతిక్కన్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ అవీతిక్కన్త’’న్తి విస్సజ్జితబ్బో భవేయ్య, తథా అవిస్సజ్జేత్వా కస్మా సబ్బత్థ చిత్తమేవ విభత్తన్తి? చిత్తవసేన పుగ్గలవవత్థానతో. ఖణస్స హి వీతిక్కన్తతాయ అతిక్కన్తకాలతావచనేన వత్తమానస్స చ చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో వుత్తో అతీతస్స చ, తత్థ పురిమస్స చిత్తం న భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం పచ్ఛిమస్స వీతిక్కన్తన్తి ఏవమాదికో పుగ్గలవిభాగో యస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలవవత్థానం హోతి, తస్స చిత్తస్స తంతంఖణవీతిక్కమావీతిక్కమదస్సనవసేన దస్సితో హోతీతి సబ్బవిస్సజ్జనేసు చిత్తమేవ విభత్తం. అథ వా నయిధ ధమ్మమత్తవిసిట్ఠో పుగ్గలో పుచ్ఛితో, అథ ఖో పుగ్గలవిసిట్ఠం చిత్తం, తస్మా చిత్తమేవ విస్సజ్జితన్తి వేదితబ్బం. యదిపి పుగ్గలప్పధానా పుచ్ఛా, అథాపి చిత్తప్పధానా, ఉభయథాపి దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా, తథా పన అవత్వా నిరోధక్ఖణవీతిక్కమేన అతిక్కన్తకాలతా న ఉప్పాదక్ఖణవీతిక్కమేన అతిక్కన్తకాలతా వియ వత్తమానస్స అత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘అతీతం చిత్త’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యస్స చిత్తం న ఉప్పజ్జమానన్తి ఏత్థ ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం యస్స చిత్తం న హోతీతి అత్థో. ఏస నయో ‘‘న నిరుజ్ఝమాన’’న్తి ఏత్థాపి.

౧౧౪-౧౧౬. మిస్సకవారేసు యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి పుచ్ఛా, నోతి విస్సజ్జనఞ్చ అట్ఠకథాయం దస్సితం. పాళియం పన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స సరాగం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి మాతికాఠపనాయం వుత్తత్తా విస్సజ్జనేపి తథేవ సన్నిట్ఠానసంసయత్థేసు సరాగాదిమిస్సకచిత్తవసేనేవ పుచ్ఛా ఉద్ధరిత్వా ‘‘సరాగపచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతి, ఇతరేసం సరాగచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝిస్సతి చేవ ఉప్పజ్జిస్సతి చా’’తి ఏవమాదినా నయేన యేభుయ్యేన సుద్ధికవారసదిసమేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బన్తి కత్వా సంఖిత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.

నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చిత్తయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.