౧. పణ్ణత్తివారో
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౧౦-౨౬. ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చన్తి? ఆమన్తా’’తి ఏత్థ కిఞ్చాపి దుక్ఖదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖం విపరిణామదుక్ఖన్తి తీసుపి దుక్ఖసద్దో పవత్తతి, ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౪; విభ. ౧౯౦) జాతిఆదీసు చ, సో పన దుక్ఖదుక్ఖతో అఞ్ఞత్థ పవత్తమానో అఞ్ఞనిరపేక్ఖో నప్పవత్తతి. సుద్ధఞ్చేత్థ దుక్ఖపదం అఞ్ఞనిరపేక్ఖం గహేత్వా పణ్ణత్తిసోధనం కరోతి, తేన నిప్పరియాయతో దుక్ఖసభావత్తా ఏవ యం దుక్ఖదుక్ఖం, తస్మిం దుక్ఖదుక్ఖే ఏస దుక్ఖసద్దో, తఞ్చ ఏకన్తేన దుక్ఖసచ్చమేవాతి ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. సుద్ధసచ్చవారే సచ్చవిభఙ్గే వుత్తేసు సముదయేసు కోచి ఫలధమ్మేసు నత్థి, న చ ఫలధమ్మేసు కోచి నిరోధోతి వుచ్చమానో అత్థి, మగ్గసద్దో చ ఫలఫలఙ్గేసు మగ్గఫలత్తా పవత్తతి, న మగ్గకిచ్చసబ్భావా. పరినిట్ఠితనియ్యానకిచ్చాని హి తాని. నియ్యానవాచకో చేత్థ మగ్గసద్దో, న నియ్యానఫలవాచకో, తస్మా సముదయో సచ్చం, నిరోధో సచ్చం, మగ్గో సచ్చన్తి ఏతేసుపి ‘‘ఆమన్తా’’ఇచ్చేవ విస్సజ్జనం కతం.
అథ వా పదసోధనేన పదేసు సోధితేసు సచ్చవిసేసనభూతా ఏవ దుక్ఖాదిసద్దా ఇధ గహితాతి విఞ్ఞాయన్తి. తేసం పన ఏకన్తేన సచ్చవిసేసనభావం, సచ్చానఞ్చ తబ్బిసేసనయోగవిసేసం దీపేతుం సుద్ధసచ్చవారో వుత్తోతి సచ్చవిసేసనానం దుక్ఖాదీనం ఏకన్తసచ్చత్తా ‘‘దుక్ఖం సచ్చం…పే… మగ్గో సచ్చన్తి? ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి. యథా చేత్థ, ఏవం ఖన్ధయమకాదీసుపి సుద్ధఖన్ధాదివారేసు ఖన్ధాదివిసేసనభూతానమేవ రూపాదీనం గహణం యుత్తం. అట్ఠకథాయం (యమ. అట్ఠ. ఖన్ధయమక ౩౮) పన ‘‘యస్మా పియరూపసాతరూపసఙ్ఖాతం వా రూపం హోతు భూతుపాదారూపం వా, సబ్బం పఞ్చసు ఖన్ధేసు సఙ్గహం గచ్ఛతేవ, తస్మా ఆమన్తాతి పటిజానాతీ’’తి వచనేన రూపాదిచక్ఖాదిదుక్ఖాదిగ్గహణేహి సుద్ధఖన్ధాదివారేసుపి ఖన్ధాదివిసేసనతో అఞ్ఞేపి గహితాతి అయమత్థో దీపితో హోతి, తేన తదనురూపతావసేన ఇతరో అత్థో వుత్తో.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౨౭-౧౬౪. అన్తమసో సుద్ధావాసానమ్పీతి ఇదం తేసం అరియత్తా దుక్ఖసచ్చేన ఉపపజ్జనే ఆసఙ్కా సియాతి కత్వా వుత్తం. తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్సాతి ఇదం పఞ్చవోకారవసేనేవ గహేతబ్బన్తి వుత్తం. యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి ఏతేన పన సన్నిట్ఠానేన సబ్బే ఉపపజ్జన్తా పవత్తియం చతువోకారే మగ్గఫలతో అఞ్ఞచిత్తానం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో పఞ్చవోకారే చ సబ్బచిత్తానం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో సఙ్గహితాతి తేస్వేవ సన్నిట్ఠానేన నిచ్ఛితేసు కేచి ‘‘పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఏతేన దుక్ఖసముదయేసు ఏకకోట్ఠాసప్పవత్తిసమఙ్గినో దస్సీయన్తి సన్నిట్ఠానేన గహితస్సేవ విభాగదస్సనతో, తేన చతువోకారానమ్పి గహణం ఉపపన్నమేవ. న హి తేసు మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీసు పసఙ్గతా అత్థి తంసమఙ్గీనం తేసం సన్నిట్ఠానేన అగ్గహితత్తాతి. ఇదం ఇధ న గహేతబ్బన్తి ఇదం చతువోకారే ఫలసమాపత్తిచిత్తం ఇధ సచ్చానం ఉప్పాదవచనే న గహేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి.
ఏత్థ చ సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఇదం కమ్మజపవత్తస్స పఠముప్పాదదస్సనేన వుత్తం, అసఞ్ఞసత్తాపేత్థ సఙ్గహితా. పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి ఇదం పన సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స తంరహితస్స దస్సనవసేన వుత్తం. తణ్హాయ ఉప్పాదక్ఖణేతి తంసహితస్స సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స. తేసం పన అసఞ్ఞసత్తానం పవత్తియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో సబ్బత్థ న గహితో, తథా నిరోధో చాతి. మగ్గసచ్చయమకేపి ఏసేవ నయో. తేసం తస్మిం ఉపపత్తిక్ఖణే చ తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చాతి ఏవమేత్థ ఖణవసేన ఓకాసో వేదితబ్బోతి వుత్తం, ఏవఞ్చ సతి ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౭౧) ఏతస్స విస్సజ్జనే పచ్ఛిమకోట్ఠాసే ‘‘ఇతరేసం చతువోకారం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం, పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జతి సముదయసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఇదం న యుజ్జేయ్య. న హి ఉపపత్తిక్ఖణే చిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీతి. తస్మా ఉపపత్తిక్ఖణతణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణసమఙ్గీనం పుగ్గలానం యస్మిం కామావచరాదిఓకాసే సా ఉపపత్తి చిత్తుప్పత్తి చ పవత్తమానా, తత్థ తేసన్తి ఓకాసవసేనేవేత్థ తత్థ-సద్దస్స అత్థో యుజ్జతి. పుగ్గలోకాసవారో హేస. తత్థ పుగ్గలవిసేసదస్సనత్థం ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆది వుత్తం, ఓకాసో పన యత్థ తే, సో ఏవాతి.
‘‘సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఆరుప్పే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతి దుక్ఖసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ పన ‘‘పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి చిత్తపటిబద్ధవుత్తిత్తా చిత్తజరూపమేవ ఇధాధిప్పేతం, న కమ్మజాదిరూపం చిత్తం అనపేక్ఖిత్వావ ఉప్పజ్జనతోతి కేచి వదన్తి. ‘‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన పన సన్నిట్ఠానేన గహితో పుగ్గలో న చిత్తం అపేక్ఖిత్వావ గహితో, అథ ఖో యో కోచి ఏవంపకారో, తస్మా ‘‘తస్స దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన చ న చిత్తాపేక్ఖమేవ దుక్ఖసచ్చం వుత్తం, అథ ఖో యం కిఞ్చీతి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే యం కిఞ్చి దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి. న హి యమకే విభజితబ్బే అవిభత్తా నామ పుచ్ఛా అత్థీతి.
‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తేవత్తమానే’’తి ఇదం సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ సముదయసచ్చం, తందస్సనవసేన వుత్తం. తస్మిం పన దస్సితే తేన సమానగతికత్తా దుతియాకుసలచిత్తతో పురిమసబ్బచిత్తసమఙ్గినో తేనేవ దస్సితా హోన్తి. తేసమ్పి హి తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ నో చ తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఇతరేసం చతువోకారపఞ్చవోకారాన’’న్తి ఏత్థ యథావుత్తా సుద్ధావాసా అగ్గహితా హోన్తి. యథా ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౬౧) ఏతస్స విస్సజ్జనే ‘‘సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౬౧) ఏతేనేవ ఉపపత్తిచిత్తుప్పాదక్ఖణసమఙ్గిసమానగతికా దుతియాకుసలతో పురిమసబ్బచిత్తుప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో దస్సితా హోన్తీతి న తే ‘‘ఇతరేస’’న్తి ఏతేన గయ్హన్తి, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘ఇతరేస’’న్తి వచనం పఞ్చవోకారానం విసేసనత్థం, న చతువోకారానం. న హి తే పుబ్బే వుత్తా వజ్జేతబ్బా సన్తి పఞ్చవోకారా వియ యథావుత్తా సుద్ధావాసాతి. ‘‘అభిసమేతావీనం తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థ మగ్గసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౧) ఏతేన సన్నిట్ఠానేన పుగ్గలోకాసా అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నా గహితాతి యస్మిం ఓకాసే అభిసమేతావినో, తే ఏవం ‘‘అభిసమేతావీన’’న్తి ఏతేన గహితాతి దట్ఠబ్బా. తేన యే కామావచరే రూపావచరే అరూపావచరే వా అభిసమేతావినో రూపావచరం అరూపావచరం వా ఉపపన్నా, యావ తత్థాభిసమయో ఉప్పన్నో భవిస్సతి, తావ తే ఏత్థ న గయ్హన్తి, తే పన పురిమకోట్ఠాసే ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి ఏవం దస్సితేహి సుద్ధావాసే అనుప్పన్నాభిసమయేహి సమానగతికాతి విసుం న దస్సితా. ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తి గహితా యే సబ్బత్థ తత్థ చ అనభిసమేతావినో, తేసు సుద్ధావాసానం గహణకాలవిసేసనత్థం ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౨) వుత్తన్తి.
యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తీతి ఏతేన వోదానచిత్తసమఙ్గినా సమానగతికా తతో పురిమతరచిత్తసమఙ్గినోపి యావ సబ్బన్తిమతణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ, తావ దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏస నయో అఞ్ఞేసు ఏవరూపేసూతి.
పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఆగతట్ఠానే పటిసన్ధిచిత్తస్సపి భఙ్గక్ఖణగ్గహణం దట్ఠబ్బం, తథా ‘‘పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఆగతట్ఠానే చ చుతిచిత్తస్సపి ఉప్పాదక్ఖణస్సాతి. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం న నిరుజ్ఝతి, తస్స సముదయసచ్చం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౧౬) ఏతస్స విస్సజ్జనే ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు ‘‘అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణే’’ఇచ్చేవ (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౧౬) వుత్తం, న విసేసితం. కస్మా? ఏకస్సపి మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణసమఙ్గినో ఉభయకోట్ఠాసభజనతో. యస్స దుక్ఖసచ్చం న నిరుజ్ఝతీతి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితేసు హి అరుపే మగ్గఫలభఙ్గక్ఖణసమఙ్గీసు కేసఞ్చి తిణ్ణం ఫలానం ద్విన్నఞ్చ మగ్గానం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గీనం నిరన్తరం అనుప్పాదేత్వా అన్తరన్తరా విపస్సనానికన్తిం భవనికన్తిం ఉప్పాదేత్వా యే ఉపరిమగ్గే ఉప్పాదేస్సన్తి, తేసం సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝిస్సతీతి తేసంయేవ పన కేసఞ్చి అన్తరా తణ్హం అనుప్పాదేత్వా ఉపరిమగ్గఉప్పాదేన్తానం మగ్గఫలభఙ్గక్ఖణసమఙ్గీనం సముదయసచ్చం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి. సామఞ్ఞవచనేనపి చ పురిమకోట్ఠాసే వుచ్చమానేన పచ్ఛిమకోట్ఠాసే వక్ఖమానే వజ్జేత్వావ గహణం హోతీతి దస్సితోయం నయోతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౧౬౫-౧౭౦. పరిఞ్ఞావారే …పే… తిస్సోపేత్థ పరిఞ్ఞా లబ్భన్తీతి ఏత్థేవ విసేసనం ఖన్ధయమకాదీసు సబ్బఖన్ధాదీనం వియ సబ్బసచ్చానం అపరిఞ్ఞేయ్యతాదస్సనత్థం సచ్ఛికరణభావనావసేన ఇమస్స వారస్స అప్పవత్తిదస్సనత్థఞ్చ. దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞత్థం సముదయస్స చ పహానత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి పరిఞ్ఞాపహానం సచ్చేసు దస్సేతుం దుక్ఖే తీరణపరిఞ్ఞా వుత్తా, న పహానపరిఞ్ఞా. సముదయే చ పహానపరిఞ్ఞా, న తీరణపరిఞ్ఞా. ఞాతపరిఞ్ఞా పన సాధారణాతి ఉభయత్థ వుత్తా. మగ్గఞాణఞ్హి దుక్ఖసముదయాని విభావేతీతి ఞాతపరిఞ్ఞా చ హోతి, దుక్ఖతీరణకిచ్చానం నిప్ఫాదనతో తీరణపరిఞ్ఞా చ, సముదయస్స అప్పవత్తికరణతోవ పహానపరిఞ్ఞా చాతి తిస్సోపి పరిఞ్ఞా మగ్గక్ఖణే ఏవ యోజేతబ్బాతి.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సచ్చయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సఙ్ఖారయమకం
౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా
౧. ఖన్ధాదయో వియ పుబ్బే అవిభత్తా కాయసఙ్ఖారాదయోతి తేసం అవిఞ్ఞాతత్తా ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౩౪౮) తయో సఙ్ఖారే విభజతి. కాయస్స సఙ్ఖారోతి పఠమే అత్థే సామిఅత్థే ఏవ సామివచనం, దుతియే అత్థే కత్తుఅత్థే. వచియా సఙ్ఖారోతి కమ్మత్థే సామివచనం. చిత్తస్స సఙ్ఖారోతి చ కత్తుఅత్థేయేవ. సో పన కరణవచనస్స అత్థోతి కత్వా ‘‘కరణత్థే సామివచనం కత్వా’’తి వుత్తం.
౨-౭. సుద్ధికఏకేకపదవసేన అత్థాభావతోతి పదసోధనతంమూలకచక్కవారేహి యోపి అత్థో దస్సితో ద్వీహి పదేహి లబ్భమానో ఏకో అస్సాసపస్సాసాదికో, తస్స సుద్ధికేహి కాయాదిపదేహి సుద్ధికేన చ సఙ్ఖారపదేన అవచనీయత్తా యథా రూపపదస్స ఖన్ధేకదేసో ఖన్ధపదస్స ఖన్ధసముదాయో పదసోధనే దస్సితో యథాధిప్పేతో అత్థో అత్థి, ఏవం ఏకేకపదస్స యథాధిప్పేతత్థాభావతోతి అధిప్పాయో. కాయో కాయసఙ్ఖారోతిఆది పన వత్తబ్బం సియాతి యది విసుం అదీపేత్వా సముదితో కాయసఙ్ఖారసద్దో ఏకత్థ దీపేతి, కాయసఙ్ఖారసద్దో కాయసఙ్ఖారత్థే వత్తమానో ఖన్ధసద్దో వియ రూపసద్దేన కాయసద్దేన విసేసితబ్బోతి అధిప్పాయేన వదతి. సుద్ధసఙ్ఖారవారో హేసాతి ఏతేన ఇమస్స వారస్స పదసోధనేన దస్సితానం యథాధిప్పేతానమేవ గహణతో తేసఞ్చ కాయాదిపదేహి అగ్గహితత్తా ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదివచనస్స అయుత్తిం దస్సేతి. ఇధ పన సఙ్ఖారయమకే కాయాదిపదానం సఙ్ఖారపదస్స చ అసమానాధికరణత్తా ‘‘కాయో సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారా కాయో’’తిఆదిమ్హి వుచ్చమానే అధిప్పేతత్థపరిచ్చాగో అనధిప్పేతత్థపరిగ్గహో చ కతో సియాతి సుద్ధసఙ్ఖారతంమూలచక్కవారా న వుత్తా. పదసోధనవారతంమూలచక్కవారేహి పన అసమానాధికరణేహి కాయాదిపదేహి సఙ్ఖారసద్దస్స విసేసనీయతాయ దస్సితాయ సంసయో హోతి ‘‘యో అత్థన్తరప్పవత్తినా కాయసద్దేన విసేసితో కాయసఙ్ఖారో, ఏసో అత్థన్తరప్పవత్తీహి వచీచిత్తేహి విసేసితో ఉదాహు అఞ్ఞో’’తి. ఏవం సేసేసుపి. ఏత్థ తేసం అఞ్ఞత్థ దస్సనత్థం ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో’’తిఆదినా అనులోమపటిలోమవసేన ఛ యమకాని వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం. అట్ఠకథాయం పన సుద్ధసఙ్ఖారవారట్ఠానే వుత్తత్తా అయం నయో సుద్ధసఙ్ఖారవారోతి వుత్తో.
పణ్ణత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౯. పవత్తివారే సఙ్ఖారానం పుగ్గలానఞ్చ ఓకాసత్తా ఝానం భూమి చ విసుం ఓకాసభావేన గహితాతి పుగ్గలవారే చ ఓకాసవసేన పుగ్గలగ్గహణేన తేసం ద్విన్నం ఓకాసానం వసేన గహణం హోతి, తస్మా ‘‘వినా వితక్కవిచారేహి అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి దుతియతతియజ్ఝానోకాసవసేన గహితా పుగ్గలా విసేసేత్వా దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. పున పఠమజ్ఝానం సమాపన్నానన్తి ఝానోకాసవసేన పుగ్గలం దస్సేతి, కామావచరానన్తి భూమోకాసవసేన. ద్విప్పకారానమ్పి పన తేసం విసేసనత్థమాహ ‘‘అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే’’తి. తేన రూపారూపావచరేసు పఠమజ్ఝానసమాపన్నకే కామావచరే గబ్భగతాదికే చ నివత్తేతి. కామావచరానమ్పి హి గబ్భగతాదీనం వినా అస్సాసపస్సాసేహి వితక్కవిచారానం ఉప్పత్తి అత్థి. అట్ఠకథాయం పన ఏకన్తికత్తా రూపారూపావచరా నిదస్సితా. వినా అస్సాసపస్సాసేహి వితక్కవిచారానం ఉప్పాదక్ఖణేతి ఏతేన పన దస్సితా పుగ్గలా పఠమజ్ఝానోకాసా కామావచరాదిఓకాసా చ అస్సాసపస్సాసవిరహవిసిట్ఠా దట్ఠబ్బా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పుగ్గలవిభాగో వేదితబ్బో.
౨౧. ‘‘పఠమజ్ఝానే కామావచరేతి కామావచరభూమియం ఉప్పన్నే పఠమజ్ఝానే’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, ఏతస్మిం పన అత్థే సతి ‘‘చతుత్థజ్ఝానే రూపావచరే అరూపావచరే తత్థ చిత్తసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, నో చ తత్థ కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థాపి రూపారూపావచరభూమీసు ఉప్పన్నే చతుత్థజ్ఝానేతి అత్థో భవేయ్య, సో చ అనిట్ఠో భూమీనం ఓకాసభావస్సేవ అగ్గహితతాపత్తితో, సబ్బచతుత్థజ్ఝానస్స ఓకాసవసేన అగ్గహితతాపత్తితో చ, తస్మా ఝానభూమోకాసానం సఙ్కరం అకత్వా విసుం ఏవ ఓకాసభావో యోజేతబ్బో. పఠమజ్ఝానోకాసేపి హి కాయసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతి వచీసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతి కామావచరోకాసే చ. యదిపి న సబ్బమ్హి పఠమజ్ఝానే సబ్బమ్హి చ కామావచరే ద్వయం ఉప్పజ్జతి, తత్థ పన తంద్వయుప్పత్తి అత్థీతి కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విసుం ఓకాసత్తా చ ‘‘అఙ్గమత్తవసేన చేత్థా’’తిఆదివచనం న వత్తబ్బం హోతీతి. ఇమమ్హి చ యమకే అవితక్కవిచారమత్తం దుతియజ్ఝానం విచారవసేన పఠమజ్ఝానే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బం. ముద్ధభూతం దుతియజ్ఝానం గహేత్వా ఇతరం అసఙ్గహితన్తి వా. యస్సయత్థకే ‘‘నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి న లబ్భతి. న హి తే అసఞ్ఞసత్తా వియ ఓకాసే హోన్తీతి.
౩౭. సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానేతి తేసం పఠమతో అవితక్కఅవిచారతో దుతియే సవితక్కసవిచారేపి భవనికన్తిఆవజ్జనే వత్తమానే ఉభయం నుప్పజ్జిత్థాతి దస్సేన్తేన తతో పురిమచిత్తక్ఖణేసుపి నుప్పజ్జిత్థాతి దస్సితమేవ హోతి. యథా పన చిత్తసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థం ‘‘సుద్ధావాసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి వుత్తం, ఏవం వచీసఙ్ఖారస్స ఆదిదస్సనత్థం ‘‘దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సఙ్ఖారయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అనుసయయమకం
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా
౧. పచ్చయపరిగ్గహపరియోసానా ఞాతపరిఞ్ఞాతి పచ్చయదీపకేన మూలయమకేన ఞాతపరిఞ్ఞం, ఖన్ధాదీసు తీరణబాహుల్లతో ఖన్ధాదియమకేహి తీరణపరిఞ్ఞఞ్చ విభావేత్వా అనుసయపహానన్తా పహానపరిఞ్ఞాతి పహాతబ్బముద్ధభూతేహి అనుసయేహి పహానపరిఞ్ఞం విభావేతుం అనుసయయమకం ఆరద్ధం. లబ్భమానవసేనాతి అనుసయభావేన లబ్భమానానం వసేనాతి అత్థో. తీహాకారేహి అనుసయానం గాహాపనం తేసు తథా అగ్గహితేసు అనుసయవారాదిపాళియా దురవబోధత్తా.
అయం పనేత్థ పురిమేసూతి ఏతేసు సానుసయవారాదీసు పురిమేసూతి అత్థో. అత్థవిసేసాభావతో ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్స, రూపధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్సా’’తి ఏవమాదీహి అవుచ్చమానే కథమయం యమకదేసనా సియాతి? నాయం యమకదేసనా, పురిమవారేహి పన యమకవసేన దేసితానం అనుసయానం చుతిఉపపత్తివసేన అనుసయట్ఠానపరిచ్ఛేదదస్సనం. యమకదేసనాబాహుల్లతో పన సబ్బవారసముదాయస్స అనుసయయమకన్తి నామం దట్ఠబ్బం. అథ వా పటిలోమపుచ్ఛాపి అత్థవసేన లబ్భన్తి, అత్థవిసేసాభావతో పన న వుత్తాతి లబ్భమానతావసేన ఏతిస్సాపి దేసనాయ యమకదేసనతా వేదితబ్బా.
అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ఏతేన కారణలాభే ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతి. అప్పహీనా హి అనుసయా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జన్తి. యావ చ మగ్గేన తేసం అనుప్పత్తిఅరహతా న కతా హోతి, తావ తే ఏవంపకారా ఏవాతి ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. సో ఏవంపకారో ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితో, న ఖన్ధయమకాదీసు వియ ఉప్పజ్జమానతా. తేనేవ ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారేన నిన్నానాకరణో విభత్తో. అనురూపం కారణం పన లభిత్వా యే ఉప్పజ్జింసు ఉప్పజ్జమానా చ, తేపి అప్పహీనట్ఠేన థామగతా అహేసుం భవన్తి చ. ఉప్పత్తిఅరహతాయ ఏవ చ తే ఉప్పజ్జింసు ఉప్పజ్జన్తి చ, న చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నతో అఞ్ఞే ఉప్పత్తిఅరహా నామ అత్థి, తస్మా సబ్బే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా కామరాగాదయో ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. అప్పహీనట్ఠేనేవ హి అనుసయా, అప్పహీనా చ అతీతాదయో ఏవ, మగ్గస్స పన తాదిసానం అనుప్పత్తిఅరహతాపాదనేన అనుసయప్పహానం హోతీతి. అప్పహీనాకారో నామ ధమ్మాకారో, న ధమ్మో, ధమ్మో ఏవ చ ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతీ’’తి. సత్తానుసయాతి ఏత్థ యది అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే అనుసేన్తీతి అనుసయా, అథ కస్మా సత్తేవ వుత్తా, నను సత్తానుసయతో అఞ్ఞేసమ్పి కిలేసానం అప్పహీనత్తా అనుసయభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి, అప్పహీనమత్తస్సేవ అనుసయభావస్స అవుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతకిలేసో వుచ్చతీ’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧), తస్మా అప్పహీనట్ఠేన థామగతో కిలేసోయేవ అనుసయో నామాతి యుత్తం. థామగతన్తి చ అఞ్ఞేహి అసాధారణో సభావో దట్ఠబ్బో. తథా హి ధమ్మసభావబోధినా తథాగతేన ఇమేయేవ ‘‘అనుసయా’’తి వుత్తా. థామగతోతి అనుసయసమఙ్గీతి అత్థో.
అనుసయఉప్పజ్జనవారానం సమానగతికత్తా యథా ‘‘అనుసేతీ’’తి వచనం అప్పహీనాకారదీపకం, ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం సియాతి ఉప్పజ్జనవారేన ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనస్స అవుత్తతా సక్కా వత్తున్తి చే? తం న, వచనత్థవిసేసేన తంద్వయస్స వుత్తత్తా. ‘‘అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జతీ’’తి హి ఏతస్మిం అత్థే అవిసిట్ఠేపి ‘‘అనుసేతీ’’తి వచనం సన్తానే అనుసయితతం థామగతభావం దీపేతి. యది తమేవ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం దీపేయ్య, కస్సచి విసేసస్స అభావా ఉప్పజ్జనవారో న వత్తబ్బో సియా, ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం పన ఉప్పత్తియోగ్గం దీపేతి. కస్మా? ఉప్పజ్జనవారేన ఉప్పత్తియోగ్గస్స దస్సితత్తా, అనుసయసద్దస్స సబ్బదా విజ్జమానానం అపరినిప్ఫన్నసయనత్థతాయ నివారణత్థం ఉప్పత్తిఅరహతాయ థామగతభావసఙ్ఖాతస్స యథాధిప్పేతసయనత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం ఉప్పత్తియోగ్గవచనం వుత్తం, తం సువుత్తమేవాతి అధిప్పాయో. తమ్పి సువుత్తమేవ ఇమినా తన్తిప్పమాణేనాతి సమ్బన్ధో. తన్తిత్తయేనపి హి చిత్తసమ్పయుత్తతా దీపితా హోతి.
పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా
౨. కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి కామావచరభూమియం సుఖాయ చ ఉపేక్ఖాయ చాతి అట్ఠకథాయం కామధాతుగ్గహణం ద్విన్నం వేదనానం విసేసనభావేన వుత్తం, ఏవం సతి కామధాతుయా కామరాగానుసయస్స అనుసయట్ఠానతా న వుత్తా హోతి. ద్వీసు పన రాగేసు భవరాగస్స తీసు ధాతూసు రూపారూపధాతూనం అనుసయట్ఠానతా వుత్తాతి కామధాతుయా కామరాగస్స అనుసయట్ఠానతా వత్తబ్బా. ధాతువేదనాసబ్బసక్కాయపరియాపన్నవసేన హి తిప్పకారం అనుసయానం అనుసయట్ఠానం వుత్తన్తి. తస్మా తీసు ధాతూసు కామధాతుయా తీసు వేదనాసు ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీతి విసుం అనుసయట్ఠానతా ధాతుయా వేదనానఞ్చ యోజేతబ్బా. ద్వీసు వేదనాసూతి ఇదఞ్చ వేదనాసు అనుసయమానో కామరాగానుసయో ద్వీస్వేవ అనుసేతి, న తీసూతి తిణ్ణమ్పి ఠానతానివారణత్థమేవ వుత్తన్తి న సబ్బాసు ద్వీసు అనుసయనప్పత్తో అత్థి, తేన వేదనావిసేసనత్థం న కామధాతుగ్గహణేన కోచి అత్థో. భవరాగానుసయనట్ఠానఞ్హి అట్ఠానఞ్చ అనుసయానం అపరియాపన్నం సక్కాయే కామరాగానుసయస్స అనుసయట్ఠానం న హోతీతి పాకటమేతం. యథా చ ‘‘ద్వీసు వేదనాసూ’’తి వుత్తే పటిఘానుసయానుసయట్ఠానతో అఞ్ఞా ద్వే వేదనా గయ్హన్తి, ఏవం భవరాగానుసయానుసయనట్ఠానతో చ అఞ్ఞా తా గయ్హన్తీతి.
ఏత్థ చ ద్వీహి వేదనాహి సమ్పయుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ పియరూపసాతరూపేసు ఇట్ఠరూపాదీసు ఉప్పజ్జమానో కామరాగానుసయో సాతసన్తసుఖగిద్ధియా పవత్తతీతి ద్వీసు వేదనాసు తస్స అనుసయనం వుత్తం. అఞ్ఞత్థ ఉప్పజ్జమానోపి హి సో ఇమాసు ద్వీసు వేదనాసు అనుగతో హుత్వా సేతి సుఖమిచ్చేవ అభిలభతీతి. ఏవం పటిఘానుసయో చ దుక్ఖవేదనాసమ్పయుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ అప్పియరూపాసాతరూపేసు అనిట్ఠరూపాదీసు ఉప్పజ్జమానో దుక్ఖపటికూలతో దుక్ఖమిచ్చేవ పటిహఞ్ఞతీతి దుక్ఖవేదనమేవ అనుగతో హుత్వా సేతి, తేన పన తస్మిం అనుసయనం వుత్తం. ఏవం కామరాగపటిఘానం తీసు వేదనాసు అనుసయవచనేన ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠేసు ఆరమ్మణపకతియా విపరీతసఞ్ఞాయ చ వసేన ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసు కామరాగపటిఘానం ఉప్పత్తి దస్సితా హోతి. తత్థ ఉప్పజ్జమానా హి తే తీసు వేదనాసు అనుసేన్తి నామ. వేదనాత్తయముఖేన వా ఏత్థ ఇట్ఠాదీనం ఆరమ్మణానం గహణం వేదితబ్బం, కామధాతుఆదిగ్గహణేన కామస్సాదాదివత్థుభూతానం కామభవాదీనం. తత్థ కామరాగానుసయో భవస్సాదవసేన అనుసయమానో కామధాతుయా అనుసేతి, కామసుఖస్సాదవసేన అనుసయమానో సుఖోపేక్ఖావేదనాసు. పటిఘో దుక్ఖపటిఘాతవసేనేవ పవత్తతీతి యత్థ తత్థ పటిహఞ్ఞమానోపి దుక్ఖవేదనాయ ఏవ అనుసేతి. రూపారూపభవేసు పన రూపారూపావచరధమ్మేసు చ కామస్సాదస్స పవత్తి నత్థీతి తత్థ అనుసయమానో రాగో భవరాగోఇచ్చేవ వేదితబ్బో. ధాతుత్తయవేదనాత్తయగ్గహణేన చ సబ్బసక్కాయపరియాపన్నానం గహితత్తా ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౪౬) ఏవమాదీనం విస్సజ్జనేసు ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయట్ఠానం న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నను చ అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో పిహపచ్చయా ఉప్పన్నదోమనస్సే పటిఘానుసయో నానుసేతి, తథా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసు కామరాగేన నానుసయితబ్బన్తి తదనుసయనట్ఠానతో అఞ్ఞాపి దిట్ఠానుసయానుసయనట్ఠానభూతా కామావచరవేదనా సన్తీతి? హోన్తు, న పన ధాతుత్తయవేదనాత్తయతో అఞ్ఞం తదనుసయనట్ఠానం అత్థి, తస్మా తం న వుత్తం. యస్మా పన ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ మానానుసయో చ నానుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయో నానుసేతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౫౨) వుత్తం, తస్మా అవిసేసేన దుక్ఖం పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠానన్తి సముదాయవసేన గహేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా లోకియసుఖోపేక్ఖా కామరాగమానానుసయనట్ఠానన్తి.
అపిచ సుత్తే ‘‘ఇధావుసో విసాఖ, భిక్ఖు ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘కుదాస్సు నామాహం దోమనస్సం పజహేయ్య’న్తి, సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా పటిఘం తేన పజహతి, న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా తం విక్ఖమ్భేత్వా వీరియం కత్వా అనాగామిమగ్గేన పటిఘస్స సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ వుత్తం. న హి పటిఘేనేవ పటిఘప్పహానం, దోమనస్సేన వా దోమనస్సప్పహానం అత్థీతి. పటిఘుప్పత్తిరహట్ఠానతాయ పన ఇధ సబ్బం దుక్ఖం ‘‘పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠాన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిప్పరియాయదేసనా హేసా, సా పన పరియాయదేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా పఠమజ్ఝానవిక్ఖమ్భితం కామరాగానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ ‘‘వివిచ్చేవ…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, రాగం తేన పజహతి, న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం. ఏవం చతుత్థజ్ఝానవిక్ఖమ్భితం అవిజ్జానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ ‘‘సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అవిజ్జం తేన పజహతి, న తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) వుత్తం. న హి లోకియచతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖాయ అవిజ్జానుసయో సబ్బథా నానుసేతీతి సక్కా వత్తుం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు ఏత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౨) వుత్తత్తా, తస్మా అవిజ్జానుసయస్సేవ వత్థు చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖా, నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సఞ్చ పటిఘానుసయస్స వత్థు న న హోతీతి తత్థాపి తస్స అనుసయనం వేదితబ్బం. అవత్థుభావతో హి ఇధ అనుసయనం న వుచ్చతి, న సుత్తన్తేసు వియ వుత్తనయేన తంపటిపక్ఖభావతో తంసముగ్ఘాతకమగ్గస్స బలవూపనిస్సయభావతో చాతి.
ఏత్థ చ ఆరమ్మణే అనుసయట్ఠానే సతి భవరాగవజ్జో సబ్బో లోభో కామరాగానుసయోతి న సక్కా వత్తుం. దుక్ఖాయ హి వేదనాయ రూపారూపధాతూసు చ అనుసయమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తోపి లోభో లోభో ఏవ, న కామరాగానుసయో. యది సియా, దిట్ఠానుసయస్స వియ ఏతస్సపి ఠానం వత్తబ్బం సియాతి. అథ పన అజ్ఝాసయవసేన తన్నిన్నతాయ అనుసయనట్ఠానం వుత్తం. యథా ఇట్ఠానం రూపాదీనం సుఖాయ చ వేదనాయ అప్పటిలద్ధం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో, పటిలద్ధపుబ్బం వా అతీతం నిరుద్ధం విగతం పరిణతం సమనుపస్సతో ఉప్పజ్జమానో పటిఘో దుక్ఖే పటిహఞ్ఞనవసేనేవ పవత్తతీతి దుక్ఖమేవ తస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, నాలమ్బితం, ఏవం దుక్ఖాదీసు అభినివేసనవసేన ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తోపి లోభో సుఖాభిసఙ్గవసేనేవ పవత్తతీతి సాతసన్తసుఖద్వయమేవస్స అనుసయట్ఠానం వుత్తన్తి భవరాగవజ్జస్స సబ్బలోభస్స కామరాగానుసయతా న విరుజ్ఝతి, ఏకస్మింయేవ చ ఆరమ్మణే రజ్జన్తి దుస్సన్తి చ. తత్థ రాగో సుఖజ్ఝాసయో పటిఘో దుక్ఖజ్ఝాసయోతి తేసం నానానుసయట్ఠానతా హోతి.
ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి, తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? నో’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౪) వుత్తన్తి. అట్ఠకథాయం పన ద్వీసు వేదనాసు ఇట్ఠారమ్మణే చ దోమనస్సుప్పత్తిం వత్వా ‘‘దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౨) వుత్తత్తా యథా తత్థ పటిఘో పటిఘానుసయో న హోతి, ఏవం దుక్ఖాదీసు ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సహజాతో లోభో కామరాగానుసయో న హోతిచ్చేవ విఞ్ఞాయతీతి. యం పనేతం వుత్తం ‘‘దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో’’తి, ఏత్థ న పటిఘానుసయోతి నత్థి పటిఘానుసయోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. న హి దోమనస్సస్స పటిఘానుసయభావాసఙ్కా అత్థీతి.
దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి భవరాగస్సపి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ఉప్పత్తి వుత్తా వియ భవేయ్య, తస్మా ఆరమ్మణవిసేసేన విసేసదస్సనత్థం ఏవం దేసనా కతా సహజాతవేదనావిసేసాభావతోతి అధిప్పాయో.
ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావారో
౧. అనుసయవారవణ్ణనా
౩. అనుసేతి ఉప్పజ్జతీతి పచ్చుప్పన్నవోహారా పవత్తావిరామవసేన వేదితబ్బా. మగ్గేనేవ హి అనుసయానం విరామో విచ్ఛేదో హోతి, న తతో పుబ్బేతి.
౨౦. నాపి ఏకస్మిం ఠానే ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకం ధమ్మం ఆరమ్మణం కరోన్తీతి ఏత్థ పురిమేన ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే ఉప్పత్తి నివారితా, పచ్ఛిమేన ఏకస్మిం ఆరమ్మణేతి అయం విసేసో. పుగ్గలోకాసవారస్స పటిలోమే తేసం తేసం పుగ్గలానం తస్స తస్స అనుసయస్స అననుసయనట్ఠానం పకతియా పహానేన చ వేదితబ్బం, ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలానం దుక్ఖాయ వేదనాయ తేసం తత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, నో చ తేసం తత్థ పటిఘానుసయో నానుసేతి, తేసఞ్ఞేవ పుగ్గలానం రూపధాతుయా అరూపధాతుయా అపరియాపన్నే తేసం తత్థ కామరాగానుసయో చ నానుసేతి, పటిఘానుసయో చ నానుసేతీ’’తి పకతియా దుక్ఖాదీనం కామరాగాదీనం అననుసయట్ఠానతం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘ద్విన్నం పుగ్గలానం సబ్బత్థ కామరాగానుసయో చ నానుసేతి, పటిఘానుసయో చ నానుసేతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౫౬) అనుసయప్పహానేన. ఏత్థ పురిమనయేన ఓకాసం అవేక్ఖిత్వా పుగ్గలస్స విజ్జమానానం అనుసయానం అననుసయనం వుత్తం, పచ్ఛిమనయేన పుగ్గలం అవేక్ఖిత్వా ఓకాసస్స కామధాతుఆదికస్స అనోకాసతాతి.
అనుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సానుసయవారవణ్ణనా
౬౬-౧౩౧. సానుసయపజహనపరిఞ్ఞావారేసు ‘‘సానుసయో, పజహతి, పరిజానాతీ’’తి పుగ్గలో వుత్తో. పుగ్గలస్స చ ఇమస్మిం భవే సానుసయోతి ఏవం భవవిసేసేన వా, ఇమస్మిం కామరాగానుసయేన సానుసయో ఇమస్మిం ఇతరేసు కేనచీతి ఏవం భవానుసయవిసేసేన వా సానుసయతానిరనుసయతాదికా నత్థి. తథా ద్వీసు వేదనాసు కామరాగానుసయేన సానుసయో, దుక్ఖాయ వేదనాయ నిరనుసయోతి ఇదమ్పి నత్థి. న హి పుగ్గలస్స వేదనా ఓకాసో, అథ ఖో అనుసయానన్తి. అనుసయస్స పన తస్స తస్స సో సో అనుసయనోకాసో పుగ్గలస్స తేన తేన అనుసయేన సానుసయతాయ, తస్స తస్స పజహనపరిజాననానఞ్చ నిమిత్తం హోతి, అననుసయనోకాసో చ నిరనుసయతాదీనం, తస్మా ఓకాసవారేసు భుమ్మనిద్దేసం అకత్వా ‘‘యతో తతో’’తి నిమిత్తత్థే నిస్సక్కవచనం కతం, పజహనపరిఞ్ఞావారేసు అపాదానత్థే ఏవ వా. తతో తతో హి ఓకాసతో అపగమకరణం వినాసనం పజహనం పరిజాననఞ్చాతి.
తత్థ యతోతి యతో అనుసయట్ఠానతో అనులోమే, పటిలోమే అననుసయట్ఠానతోతి అత్థో. అనుసయానానుసయస్సేవ హి నిమిత్తాపాదానభావదస్సనత్థం ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా తతో మానానుసయేన సానుసయోతి (యమ.౨.అనుసయయమక.౭౭), పజహతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౪౩) చ ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ తతో కామరాగానుసయేన నిరనుసయోతి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౧౦), న పజహతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౭౪-౧౭౬) చ ఏవమాదీసు రూపధాతుఆదయో ఏవ భుమ్మనిద్దేసేనేవ నిద్దిట్ఠాతి. అట్ఠకథాయం పన చతుత్థపఞ్హవిస్సజ్జనేన సరూపతో అనుసయనట్ఠానస్స దస్సితత్తా తదత్థే ఆదిపఞ్హేపి ‘‘యతో’’తి అనుసయనట్ఠానం వుత్తన్తి ఇమమత్థం విభావేత్వా పున ‘‘యతో’’తి ఏతస్స వచనత్థం దస్సేతుం ‘‘ఉప్పన్నేన కామరాగానుసయేన సానుసయో’’తి వుత్తం, తం పమాదలిఖితం వియ దిస్సతి. న హి ఉప్పన్నేనేవ అనుసయేన సానుసయో, ఉప్పత్తిరహట్ఠానతఞ్చ సన్ధాయేవ నిస్సక్కవచనం న సక్కా వత్తుం. న హి అపరియాపన్నానం అనుసయుప్పత్తిరహట్ఠానతాతి తం తథేవ దిస్సతి. ఏవం పనేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో – యతో ఉప్పన్నేనాతి యతో ఉప్పన్నేన భవితబ్బం, తేనాతి ఉప్పత్తిరహట్ఠానే నిస్సక్కవచనం కతన్తి. తథా సబ్బధమ్మేసు ఉప్పజ్జనకేనాతి. ఉప్పత్తిపటిసేధే అకతే అనుప్పత్తియా అనిచ్ఛితత్తా సబ్బధమ్మేసు ఉప్పజ్జనకభావం ఆపన్నేన అనుప్పజ్జనభావం అపనేతి నామ. సబ్బత్థాతి ఏతస్స పన సబ్బట్ఠానతోతి అయమత్థో న న సమ్భవతి. త్థ-కారఞ్హి భుమ్మతో అఞ్ఞత్థాపి సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తీతి.
సానుసయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పజహనవారవణ్ణనా
౧౩౨-౧౯౭. పజహనవారే యేన కామరాగానుసయాదయో సావసేసా పహీయన్తి, సో తే పజహతీతి సన్నిట్ఠానం కత్వా వత్తబ్బో న హోతి అపజహనసబ్భావా, తస్మా సన్నిట్ఠానే నిరవసేసప్పజహనకోయేవ పజహతీతి వుత్తో, తస్మా ‘‘యో వా పన మానానుసయం పజహతి, సో కామరాగానుసయం పజహతీతి? నో’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౩౨) వుత్తం. యస్మా పన సంసయపదేన పహానకరణమత్తమేవ పుచ్ఛతి, న సన్నిట్ఠానం కరోతి, తస్మా యథావిజ్జమానం పహానం సన్ధాయ ‘‘యో కామరాగానుసయం పజహతి, సో మానానుసయం పజహతీతి? తదేకట్ఠం పజహతీ’’తి వుత్తం. పటిలోమే పన ‘‘నప్పజహతీ’’తి పజహనాభావో ఏవ సన్నిట్ఠానపదేన సంసయపదేన చ వినిచ్ఛితో పుచ్ఛితో చ, తస్మా యేసం పజహనం నత్థి నిరవసేసవసేన పజహనకానం, తే ఠపేత్వా అవసేసా అప్పజహనసబ్భావేనేవ నప్పజహన్తీతి వుత్తా, న చ యథావిజ్జమానేన పహానేనేవ వజ్జితాతి దట్ఠబ్బాతి. ‘‘అనాగామిమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అట్ఠమకఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా కామరాగానుసయఞ్చ నప్పజహన్తి విచికిచ్ఛానుసయఞ్చ నప్పజహన్తీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౬౫) ఏత్థ అట్ఠకథాయం ‘‘పుథుజ్జనో పహానపరిఞ్ఞాయ అభావేన నప్పజహతి, సేసా తేసం అనుసయానం పహీనత్తా’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧౩౨-౧౯౭) వుత్తం.
తత్థ కిఞ్చాపి కేసఞ్చి విచికిచ్ఛానుసయో కేసఞ్చి ఉభయన్తి సేసానం తేసం పహీనతా అత్థి, తథాపి సోతాపన్నాదీనం విచికిచ్ఛానుసయస్స పహీనతా ఉభయాపజహనస్స కారణం న హోతీతి తేసం పహీనత్తా ‘‘నప్పజహన్తీ’’తి న సక్కా వత్తుం, అథ పన కామరాగానుసయఞ్చ నప్పజహన్తీతి ఇమం సన్నిట్ఠానేన తేసం పుగ్గలానం సఙ్గహితతాదస్సనత్థం వుత్తన్తి న తత్థ కారణం వత్తబ్బం, పుచ్ఛితస్స పన సంసయత్థస్స కారణం వత్తబ్బం. ఏవం సతి ‘‘సేసా తస్స అనుసయస్స పహీనత్తా’’తి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం ‘‘యో కామరాగానుసయం నప్పజహతి, సో దిట్ఠానుసయం విచికిచ్ఛానుసయం నప్పజహతీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా పుచ్ఛితే సదిసవిస్సజ్జనకే దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయే సన్ధాయ కారణస్స వత్తబ్బత్తా, తస్మా తేసం అనుసయానం పహీనత్తాతి తేసం దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయానం పహీనత్తా తే సంసయత్థసఙ్గహితే అనుసయే నప్పజహన్తీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.
పజహనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పహీనవారవణ్ణనా
౨౬౪-౨౭౪. పహీనవారే ఫలట్ఠవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధాతి అనులోమం సన్ధాయ వుత్తం. పటిలోమే హి పుథుజ్జనవసేనపి దేసనా గహితాతి. ‘‘ఫలట్ఠవసేనేవా’’తి చ సాధారణవచనేన మగ్గసమఙ్గీనం అగ్గహితతం దీపేతి. అనుసయచ్చన్తపటిపక్ఖేకచిత్తక్ఖణికానఞ్హి మగ్గసమఙ్గీనం న కోచి అనుసయో ఉప్పత్తిరహో, నాపి అనుప్పత్తిరహతం ఆపాదితో, తస్మా తే న అనుసయసానుసయపహీనఉప్పజ్జనవారేసు గహితాతి.
౨౭౫-౨౯౬. ఓకాసవారే సో సో అనుసయో అత్తనో అత్తనో ఓకాసే ఏవ అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో పహీనో, అనాపాదితో చ అప్పహీనోతి పహీనాప్పహీనవచనాని తదోకాసమేవ దీపేన్తి, తస్మా అనోకాసే తదుభయావత్తబ్బతా వుత్తాతి. సాధారణట్ఠానే తేన సద్ధిం పహీనో నామ హోతీతి తేన సద్ధిం సమానోకాసే పహీనో నామాతి అత్థో, న సమానకాలే పహీనోతి.
పహీనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధాతువారవణ్ణనా
౩౩౨-౩౪౦. ధాతువారే సన్తానం అనుగతా హుత్వా సయన్తీతి యస్మిం సన్తానే అప్పహీనా, తంసన్తానే అప్పహీనభావేన అనుగన్త్వా ఉప్పత్తిఅరహభావేన సయన్తీతి అత్థో. ఉప్పత్తిరహతా ఏవ హి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ఇధాపి యుత్తాతి. ఏత్థ చ న కామధాతుఆదీని ఛ పటినిసేధవచనాని ధాతువిసేసనిద్ధారణాని న హోన్తీతి ‘‘న కామధాతుయా చుతస్స న కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదిమ్హి వుచ్చమానే ఇమం నామ ఉపపజ్జన్తస్సాతి న విఞ్ఞాయేయ్య, తస్మా తంమూలికాసు యోజనాసు ‘‘న కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం రూపధాతుం అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తి పఠమం యోజేత్వా పున అనుక్కమేన ‘‘న కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సా’’తిఆదికా యోజనా కతా. ఏవఞ్హి న కామధాతుఆదిపదేహి యథావుత్తధాతుయోయేవ గహితా, న కఞ్చీతి విఞ్ఞాయతి. యథా అనుసయవారే ‘‘అనుసేన్తీతి పదస్స ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో గహితో’’తి వుత్తం, తత్థాపి ఉప్పజ్జమానమేవ సన్ధాయ ఉప్పజ్జన్తీతి గహేతుం న సక్కా ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదివచనతో. అథాపి అప్పహీనతం సన్ధాయ ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో తత్థ గహితో, ఇధాపి సో న న యుజ్జతీతి. భఙ్గాతి భఞ్జితబ్బా, ద్విధా కాతబ్బాతి అత్థో. నను న కోచి అనుసయో యత్థ ఉప్పజ్జన్తస్స అనుసేతి నానుసేతి చాతి ద్విధా కాతబ్బా, తత్థేవ కస్మా ‘‘కతి అనుసయా భఙ్గా? అనుసయా భఙ్గా నత్థీ’’తి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని కతాని. న హి పకారన్తరాభావే సంసయో యుత్తోతి? న న యుత్తో, ‘‘అనుసయా భఙ్గా నత్థీ’’తి అవుత్తే భఙ్గాభావస్స అవిఞ్ఞాతత్తాతి.
ధాతువారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అనుసయయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. చిత్తయమకం
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౬౨. చిత్తయమకవణ్ణనాయం ఆదితోవ తయో సుద్ధికమహావారా హోన్తీతి ఇమే తయో మహావారా సరాగాదికుసలాదీహి మిస్సకా సుద్ధికా చ, తేసు ఆదితో సుద్ధికా హోన్తీతి అత్థో. మిస్సకేసు చ ఏకేకస్మిం సరాగాదిమిస్సకచిత్తే తయో తయో మహావారా, తే తత్థ తత్థ పన వుత్తే సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘సోళస పుగ్గలవారా’’తిఆది వుత్తం, న నిరన్తరం వుత్తేతి. ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదినా ఉప్పాదనిరోధానం పచ్చుప్పన్నానాగతకాలానఞ్చ సంసగ్గవసేన ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ పవత్తత్తా ‘‘ఉప్పాదనిరోధకాలసమ్భేదవారో’’తి వుత్తో. ఏవం సేసానమ్పి వారానం తంతంనామతా పాళిఅనుసారేన వేదితబ్బా.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౬౩. తథారూపస్సేవ ఖీణాసవస్స చిత్తం సన్ధాయాతి ఇదం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిపచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిమ్హి పుగ్గలే అధిప్పేతే తఞ్చ చిత్తం అధిప్పేతమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అరహతో పచ్ఛిమచిత్తమ్పీతి నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి ఏవంపకారం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిమేవ సన్ధాయ వుత్తం.
౬౫-౮౨. ఉప్పాదవారస్స దుతియపుచ్ఛావిస్సజ్జనే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే, నిరోధసమాపన్నానం, అసఞ్ఞసత్తానం తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి ఏతస్స ‘‘సబ్బేసం చిత్తం ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ హుత్వా ఉప్పాదక్ఖణం అతీతత్తా ఉప్పజ్జిత్థ నామా’’తి అత్థో వుత్తో. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చాతి ఏతస్సపి ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామాతి ద్వయమేతం ఏవం న సక్కా వత్తుం. న హి ఖణపచ్చుప్పన్నే ‘‘ఉప్పజ్జిత్థా’’తి అతీతవోహారో అత్థి. యది సియా, యం వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘నో’’తి అవత్వా విభజితబ్బం సియా. తథా ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి ఏత్థ చ ‘‘నో’’తి అవత్వా ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా. ‘‘చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి పన భిజ్జమానచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో వుత్తో, తస్స అతీతం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, న చ కిఞ్చి చిత్తం ఉప్పజ్జతి. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి చ ఉప్పజ్జమానచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో వుత్తో, తస్సపి అతీతం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థ, తం పన చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చిత్తన్తి హి సామఞ్ఞవచనం ఏకస్మిం అనేకస్మిఞ్చ యథాగహితవిసేసే తిట్ఠతీతి. ‘‘యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి? చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే’’తి ఏత్థ యస్స వా పన చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితపుగ్గలస్సేవ చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఏవం సబ్బత్థ సన్నిట్ఠానవసేన నియమో వేదితబ్బో. ఉప్పన్నుప్పజ్జమానవారో నిరుద్ధనిరుజ్ఝమానవారో చ పుగ్గలవారాదీసు తీసుపి నిన్నానాకరణా ఉద్దిట్ఠా నిద్దిట్ఠా చ. తత్థ పుగ్గలవారే అవిసేసేన యం కఞ్చి తాదిసం పుగ్గలం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమాన’’న్తిఆది వుత్తం, ధమ్మవారే చిత్తమేవ, పుగ్గలధమ్మవారే పుగ్గలం చిత్తఞ్చాతి అయమేత్థ విసేసో దట్ఠబ్బో.
౮౩. అతిక్కన్తకాలవారే ఇమస్స పుగ్గలవారత్తా పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి పుగ్గలస్సేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం. యథా యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి ఏతేన న కోచి పుగ్గలో న గహితో, ఏవం యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన న కోచి న గహితో. న హి సో పుగ్గలో అత్థి, యస్స చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం అతీతం నత్థి, తే చ పన నిరుజ్ఝమానక్ఖణాతీతచిత్తా న న హోన్తీతి పఠమో పఞ్హో ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జితబ్బో సియా, తథా దుతియతతియా. చతుత్థో పన ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం చిత్తం భఙ్గక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, నో చ తేసం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, ఇతరేసం చిత్తం భఙ్గక్ఖణఞ్చ అవీతిక్కన్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ అవీతిక్కన్త’’న్తి విస్సజ్జితబ్బో భవేయ్య, తథా అవిస్సజ్జేత్వా కస్మా సబ్బత్థ చిత్తమేవ విభత్తన్తి? చిత్తవసేన పుగ్గలవవత్థానతో. ఖణస్స హి వీతిక్కన్తతాయ అతిక్కన్తకాలతావచనేన వత్తమానస్స చ చిత్తస్స వసేన పుగ్గలో ఉప్పాదక్ఖణాతీతచిత్తో వుత్తో అతీతస్స చ, తత్థ పురిమస్స చిత్తం న భఙ్గక్ఖణం వీతిక్కన్తం పచ్ఛిమస్స వీతిక్కన్తన్తి ఏవమాదికో పుగ్గలవిభాగో యస్స చిత్తస్స వసేన పుగ్గలవవత్థానం హోతి, తస్స చిత్తస్స తంతంఖణవీతిక్కమావీతిక్కమదస్సనవసేన దస్సితో హోతీతి సబ్బవిస్సజ్జనేసు చిత్తమేవ విభత్తం. అథ వా నయిధ ధమ్మమత్తవిసిట్ఠో పుగ్గలో పుచ్ఛితో, అథ ఖో పుగ్గలవిసిట్ఠం చిత్తం, తస్మా చిత్తమేవ విస్సజ్జితన్తి వేదితబ్బం. యదిపి పుగ్గలప్పధానా పుచ్ఛా, అథాపి చిత్తప్పధానా, ఉభయథాపి దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వత్తబ్బం సియా, తథా పన అవత్వా నిరోధక్ఖణవీతిక్కమేన అతిక్కన్తకాలతా న ఉప్పాదక్ఖణవీతిక్కమేన అతిక్కన్తకాలతా వియ వత్తమానస్స అత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘అతీతం చిత్త’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యస్స చిత్తం న ఉప్పజ్జమానన్తి ఏత్థ ఉప్పజ్జమానం ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలం యస్స చిత్తం న హోతీతి అత్థో. ఏస నయో ‘‘న నిరుజ్ఝమాన’’న్తి ఏత్థాపి.
౧౧౪-౧౧౬. మిస్సకవారేసు యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి పుచ్ఛా, నోతి విస్సజ్జనఞ్చ అట్ఠకథాయం దస్సితం. పాళియం పన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి, తస్స సరాగం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి మాతికాఠపనాయం వుత్తత్తా విస్సజ్జనేపి తథేవ సన్నిట్ఠానసంసయత్థేసు సరాగాదిమిస్సకచిత్తవసేనేవ పుచ్ఛా ఉద్ధరిత్వా ‘‘సరాగపచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతి, ఇతరేసం సరాగచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝిస్సతి చేవ ఉప్పజ్జిస్సతి చా’’తి ఏవమాదినా నయేన యేభుయ్యేన సుద్ధికవారసదిసమేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బన్తి కత్వా సంఖిత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చిత్తయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.