౧. పణ్ణత్తివారో
ఉద్దేసవారవణ్ణనా
౧-౧౬. ధమ్మయమకవణ్ణనాయం కుసలాదిధమ్మానం మాతికం ఠపేత్వాతి యథా మూలయమకే కుసలాదిధమ్మా దేసితా, యథా చ ఖన్ధయమకాదీసు ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదినా అఞ్ఞథా సఙ్గహేత్వా దేసితా, తథా అదేసేత్వా యా కుసలాదీనం ధమ్మానం ‘‘కుసలాకుసలా ధమ్మా’’తిఆదికా మాతికా, తం ఇధ ఆదిమ్హి ఠపేత్వా దేసితస్సాతి అత్థో.
ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౩౩-౩౪. ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అబ్యాకతా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏతస్స విస్సజ్జనే ‘‘అబ్యాకతా చాతి చిత్తసముట్ఠానరూపవసేన వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, ఇమస్మిం పన పఞ్హే కమ్మసముట్ఠానాదిరూపఞ్చ లబ్భతి, తం పన పటిలోమవారస్స విస్సజ్జనే సబ్బేసం చవన్తానం, పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే, ఆరుప్పే అకుసలానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కుసలా చ ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తి అబ్యాకతా చ ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానమ్పి కమ్మసముట్ఠానాదిరూపం అగ్గహేత్వా ‘‘అబ్యాకతా చ ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తత్తా చిత్తసముట్ఠానరూపమేవ ఇధాధిప్పేతం. కమ్మసముట్ఠానాదిరూపే న విధానం, నాపి పటిసేధోతి కేచి వదన్తి, తథా చిత్తసముట్ఠానరూపమేవ సన్ధాయ ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అబ్యాకతా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీతి? నో’’తి (యమ. ౩.ధమ్మయమక.౧౬౩) వుత్తన్తి. తం పనేతం ఏవం న సక్కా వత్తుం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే కమ్మసముట్ఠానరూపాదీనమ్పి ఉప్పాదస్స ఉప్పాదక్ఖణే చ నిరోధస్స ఏవమాదీహి ఏవ పాళీహి పటిసేధసిద్ధితో.
యే చ వదన్తి ‘‘యథా పటిసమ్భిదామగ్గే నిరోధకథాయం ‘సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే జాతా ధమ్మా ఠపేత్వా చిత్తసముట్ఠానరూపం సబ్బేపి విరాగా చేవ హోన్తి విరాగారమ్మణా విరాగగోచరా విరాగసముదాగతా విరాగపతిట్ఠా’తిఆదీసు ‘ఠపేత్వా రూప’న్తి అవత్వా చిత్తపటిబద్ధత్తా చిత్తజరూపానం ‘ఠపేత్వా చిత్తసముట్ఠానరూప’న్తి వుత్తం, ఏవమిధాపి చిత్తపటిబద్ధత్తా చిత్తజరూపమేవ కథిత’’న్తి, తఞ్చ తథా న హోతి. యేసఞ్హి సోతాపత్తిమగ్గో సహజాతపచ్చయో హోతి, యేసు చ విరాగాదిఆసఙ్కా హోతి, తే సోతాపత్తిమగ్గసహజాతా ధమ్మా సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే జాతా ధమ్మాతి తత్థ వుత్తా. సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే జాతాతి హి వచనం మగ్గే జాతతం దీపేతి, న చ కమ్మజాదీని అమగ్గే జాయమానాని మగ్గక్ఖణే జాతవోహారం అరహన్తి తేసం తస్స సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సహజాతపచ్చయత్తాభావతో, తస్మా మగ్గక్ఖణే తంసహజాతధమ్మేసు ఠపేతబ్బం ఠపేతుం ‘‘ఠపేత్వా చిత్తసముట్ఠానరూప’’న్తి వుత్తం, ఇధ పన కుసలాదిధమ్మా యస్స యత్థ ఉప్పజ్జన్తి నిరుజ్ఝన్తి చ, తస్స పుగ్గలస్స తస్మిఞ్చ ఓకాసే అబ్యాకతధమ్మానం ఉప్పాదనిరోధానం కుసలాదిపటిబద్ధతా అప్పటిబద్ధతా చ ఆమట్ఠా, న చ కమ్మజాదిరూపం అబ్యాకతం న హోతి, తస్మా సన్నిట్ఠానేన గహితస్స పుగ్గలస్స ఓకాసే వా ఉప్పాదనిరోధేసు విజ్జమానేసు అబ్యాకతానం తే వేదితబ్బా, అవిజ్జమానేసు చ పటిసేధేతబ్బా, న చ అచిత్తపటిబద్ధా అబ్యాకతాతి ఏత్థ న గహితాతి సక్కా వత్తుం నిరోధసమాపన్నానం అసఞ్ఞసత్తానఞ్చ ఉప్పాదనిరోధవచనతోతి.
చతుత్థపఞ్హే పవత్తే అకుసలాబ్యాకతచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి ఇదం ‘‘యస్స వా పన అబ్యాకతా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితేసు పఞ్చవోకారే అకుసలాబ్యాకతచిత్తానం చతువోకారే చ అబ్యాకతచిత్తస్సేవ ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం సబ్బత్థ సన్నిట్ఠానవసేన విసేసో వేదితబ్బో.
౭౯. ‘‘ఏకావజ్జనేన ౧౬౬ ఉప్పన్నస్సా’’తి వుత్తం, నానావజ్జనేనపి పన తతో పురిమతరజవనవీథీసు ఉప్పన్నస్స ‘‘ఉప్పాదక్ఖణే తేసం అకుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జిస్సన్తి, నో చ తేసం కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీ’’తి ఇదం లక్ఖణం లబ్భతేవ, తస్మా ఏతేన లక్ఖణేన సమానలక్ఖణం సబ్బం యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి ఏతేనేవ కుసలానాగతభావపరియోసానేన తాయ ఏవ సమానలక్ఖణతాయ దీపితం హోతీతి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో అకుసలాతీతభావస్స అబ్యాకతాతీతభావస్స చ ఆదిమ్హి ‘‘దుతియే అకుసలే’’తి, ‘‘దుతియే చిత్తే’’తి చ వుత్తట్ఠానే. యథా హి భావనావారే భావనాపహానానం పరియోసానేన అగ్గమగ్గేన తతో పురిమతరానిపి భావనాపహానాని దస్సితాని హోన్తి, ఏవమిధాపి తం తం తేన తేన ఆదినా అన్తేన చ దస్సితన్తి.
౧౦౦. పఞ్చవోకారే అకుసలానం భఙ్గక్ఖణే తేసం అకుసలా చ ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి అబ్యాకతా చ ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీతి వచనేన పటిసన్ధిచిత్తతో సోళసమం, తతో పరమ్పి వా భవనికన్తిచిత్తం హోతి, న తతో ఓరన్తి విఞ్ఞాయతీతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధమ్మయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.