౭. అనుసయయమకం

పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా

౧. పచ్చయపరిగ్గహపరియోసానా ఞాతపరిఞ్ఞాతి పచ్చయదీపకేన మూలయమకేన ఞాతపరిఞ్ఞం, ఖన్ధాదీసు తీరణబాహుల్లతో ఖన్ధాదియమకేహి తీరణపరిఞ్ఞఞ్చ విభావేత్వా అనుసయపహానన్తా పహానపరిఞ్ఞాతి పహాతబ్బముద్ధభూతేహి అనుసయేహి పహానపరిఞ్ఞం విభావేతుం అనుసయయమకం ఆరద్ధం. లబ్భమానవసేనాతి అనుసయభావేన లబ్భమానానం వసేనాతి అత్థో. తీహాకారేహి అనుసయానం గాహాపనం తేసు తథా అగ్గహితేసు అనుసయవారాదిపాళియా దురవబోధత్తా.

అయం పనేత్థ పురిమేసూతి ఏతేసు సానుసయవారాదీసు పురిమేసూతి అత్థో. అత్థవిసేసాభావతో ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్స, రూపధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్సా’’తి ఏవమాదీహి అవుచ్చమానే కథమయం యమకదేసనా సియాతి? నాయం యమకదేసనా, పురిమవారేహి పన యమకవసేన దేసితానం అనుసయానం చుతిఉపపత్తివసేన అనుసయట్ఠానపరిచ్ఛేదదస్సనం. యమకదేసనాబాహుల్లతో పన సబ్బవారసముదాయస్స అనుసయయమకన్తి నామం దట్ఠబ్బం. అథ వా పటిలోమపుచ్ఛాపి అత్థవసేన లబ్భన్తి, అత్థవిసేసాభావతో పన న వుత్తాతి లబ్భమానతావసేన ఏతిస్సాపి దేసనాయ యమకదేసనతా వేదితబ్బా.

అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ఏతేన కారణలాభే ఉప్పత్తిఅరహతం దస్సేతి. అప్పహీనా హి అనుసయా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జన్తి. యావ చ మగ్గేన తేసం అనుప్పత్తిఅరహతా న కతా హోతి, తావ తే ఏవంపకారా ఏవాతి ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. సో ఏవంపకారో ఉప్పజ్జతి-సద్దేన గహితో, న ఖన్ధయమకాదీసు వియ ఉప్పజ్జమానతా. తేనేవ ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారేన నిన్నానాకరణో విభత్తో. అనురూపం కారణం పన లభిత్వా యే ఉప్పజ్జింసు ఉప్పజ్జమానా చ, తేపి అప్పహీనట్ఠేన థామగతా అహేసుం భవన్తి చ. ఉప్పత్తిఅరహతాయ ఏవ చ తే ఉప్పజ్జింసు ఉప్పజ్జన్తి చ, న చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నతో అఞ్ఞే ఉప్పత్తిఅరహా నామ అత్థి, తస్మా సబ్బే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా కామరాగాదయో ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. అప్పహీనట్ఠేనేవ హి అనుసయా, అప్పహీనా చ అతీతాదయో ఏవ, మగ్గస్స పన తాదిసానం అనుప్పత్తిఅరహతాపాదనేన అనుసయప్పహానం హోతీతి. అప్పహీనాకారో నామ ధమ్మాకారో, న ధమ్మో, ధమ్మో ఏవ చ ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతీ’’తి. సత్తానుసయాతి ఏత్థ యది అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే అనుసేన్తీతి అనుసయా, అథ కస్మా సత్తేవ వుత్తా, నను సత్తానుసయతో అఞ్ఞేసమ్పి కిలేసానం అప్పహీనత్తా అనుసయభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి, అప్పహీనమత్తస్సేవ అనుసయభావస్స అవుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతకిలేసో వుచ్చతీ’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౧), తస్మా అప్పహీనట్ఠేన థామగతో కిలేసోయేవ అనుసయో నామాతి యుత్తం. థామగతన్తి చ అఞ్ఞేహి అసాధారణో సభావో దట్ఠబ్బో. తథా హి ధమ్మసభావబోధినా తథాగతేన ఇమేయేవ ‘‘అనుసయా’’తి వుత్తా. థామగతోతి అనుసయసమఙ్గీతి అత్థో.

అనుసయఉప్పజ్జనవారానం సమానగతికత్తా యథా ‘‘అనుసేతీ’’తి వచనం అప్పహీనాకారదీపకం, ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం సియాతి ఉప్పజ్జనవారేన ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనస్స అవుత్తతా సక్కా వత్తున్తి చే? తం న, వచనత్థవిసేసేన తంద్వయస్స వుత్తత్తా. ‘‘అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జతీ’’తి హి ఏతస్మిం అత్థే అవిసిట్ఠేపి ‘‘అనుసేతీ’’తి వచనం సన్తానే అనుసయితతం థామగతభావం దీపేతి. యది తమేవ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం దీపేయ్య, కస్సచి విసేసస్స అభావా ఉప్పజ్జనవారో న వత్తబ్బో సియా, ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనం పన ఉప్పత్తియోగ్గం దీపేతి. కస్మా? ఉప్పజ్జనవారేన ఉప్పత్తియోగ్గస్స దస్సితత్తా, అనుసయసద్దస్స సబ్బదా విజ్జమానానం అపరినిప్ఫన్నసయనత్థతాయ నివారణత్థం ఉప్పత్తిఅరహతాయ థామగతభావసఙ్ఖాతస్స యథాధిప్పేతసయనత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం ఉప్పత్తియోగ్గవచనం వుత్తం, తం సువుత్తమేవాతి అధిప్పాయో. తమ్పి సువుత్తమేవ ఇమినా తన్తిప్పమాణేనాతి సమ్బన్ధో. తన్తిత్తయేనపి హి చిత్తసమ్పయుత్తతా దీపితా హోతి.

పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా

౨. కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి కామావచరభూమియం సుఖాయ చ ఉపేక్ఖాయ చాతి అట్ఠకథాయం కామధాతుగ్గహణం ద్విన్నం వేదనానం విసేసనభావేన వుత్తం, ఏవం సతి కామధాతుయా కామరాగానుసయస్స అనుసయట్ఠానతా న వుత్తా హోతి. ద్వీసు పన రాగేసు భవరాగస్స తీసు ధాతూసు రూపారూపధాతూనం అనుసయట్ఠానతా వుత్తాతి కామధాతుయా కామరాగస్స అనుసయట్ఠానతా వత్తబ్బా. ధాతువేదనాసబ్బసక్కాయపరియాపన్నవసేన హి తిప్పకారం అనుసయానం అనుసయట్ఠానం వుత్తన్తి. తస్మా తీసు ధాతూసు కామధాతుయా తీసు వేదనాసు ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీతి విసుం అనుసయట్ఠానతా ధాతుయా వేదనానఞ్చ యోజేతబ్బా. ద్వీసు వేదనాసూతి ఇదఞ్చ వేదనాసు అనుసయమానో కామరాగానుసయో ద్వీస్వేవ అనుసేతి, న తీసూతి తిణ్ణమ్పి ఠానతానివారణత్థమేవ వుత్తన్తి న సబ్బాసు ద్వీసు అనుసయనప్పత్తో అత్థి, తేన వేదనావిసేసనత్థం న కామధాతుగ్గహణేన కోచి అత్థో. భవరాగానుసయనట్ఠానఞ్హి అట్ఠానఞ్చ అనుసయానం అపరియాపన్నం సక్కాయే కామరాగానుసయస్స అనుసయట్ఠానం న హోతీతి పాకటమేతం. యథా చ ‘‘ద్వీసు వేదనాసూ’’తి వుత్తే పటిఘానుసయానుసయట్ఠానతో అఞ్ఞా ద్వే వేదనా గయ్హన్తి, ఏవం భవరాగానుసయానుసయనట్ఠానతో చ అఞ్ఞా తా గయ్హన్తీతి.

ఏత్థ చ ద్వీహి వేదనాహి సమ్పయుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ పియరూపసాతరూపేసు ఇట్ఠరూపాదీసు ఉప్పజ్జమానో కామరాగానుసయో సాతసన్తసుఖగిద్ధియా పవత్తతీతి ద్వీసు వేదనాసు తస్స అనుసయనం వుత్తం. అఞ్ఞత్థ ఉప్పజ్జమానోపి హి సో ఇమాసు ద్వీసు వేదనాసు అనుగతో హుత్వా సేతి సుఖమిచ్చేవ అభిలభతీతి. ఏవం పటిఘానుసయో చ దుక్ఖవేదనాసమ్పయుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ అప్పియరూపాసాతరూపేసు అనిట్ఠరూపాదీసు ఉప్పజ్జమానో దుక్ఖపటికూలతో దుక్ఖమిచ్చేవ పటిహఞ్ఞతీతి దుక్ఖవేదనమేవ అనుగతో హుత్వా సేతి, తేన పన తస్మిం అనుసయనం వుత్తం. ఏవం కామరాగపటిఘానం తీసు వేదనాసు అనుసయవచనేన ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠేసు ఆరమ్మణపకతియా విపరీతసఞ్ఞాయ చ వసేన ఇట్ఠాదిభావేన గహితేసు కామరాగపటిఘానం ఉప్పత్తి దస్సితా హోతి. తత్థ ఉప్పజ్జమానా హి తే తీసు వేదనాసు అనుసేన్తి నామ. వేదనాత్తయముఖేన వా ఏత్థ ఇట్ఠాదీనం ఆరమ్మణానం గహణం వేదితబ్బం, కామధాతుఆదిగ్గహణేన కామస్సాదాదివత్థుభూతానం కామభవాదీనం. తత్థ కామరాగానుసయో భవస్సాదవసేన అనుసయమానో కామధాతుయా అనుసేతి, కామసుఖస్సాదవసేన అనుసయమానో సుఖోపేక్ఖావేదనాసు. పటిఘో దుక్ఖపటిఘాతవసేనేవ పవత్తతీతి యత్థ తత్థ పటిహఞ్ఞమానోపి దుక్ఖవేదనాయ ఏవ అనుసేతి. రూపారూపభవేసు పన రూపారూపావచరధమ్మేసు చ కామస్సాదస్స పవత్తి నత్థీతి తత్థ అనుసయమానో రాగో భవరాగోఇచ్చేవ వేదితబ్బో. ధాతుత్తయవేదనాత్తయగ్గహణేన చ సబ్బసక్కాయపరియాపన్నానం గహితత్తా ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౪౬) ఏవమాదీనం విస్సజ్జనేసు ధాతుత్తయవేదనాత్తయవినిముత్తం దిట్ఠానుసయాదీనం అనుసయట్ఠానం న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నను చ అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో పిహపచ్చయా ఉప్పన్నదోమనస్సే పటిఘానుసయో నానుసేతి, తథా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సుపేక్ఖాసు కామరాగేన నానుసయితబ్బన్తి తదనుసయనట్ఠానతో అఞ్ఞాపి దిట్ఠానుసయానుసయనట్ఠానభూతా కామావచరవేదనా సన్తీతి? హోన్తు, న పన ధాతుత్తయవేదనాత్తయతో అఞ్ఞం తదనుసయనట్ఠానం అత్థి, తస్మా తం న వుత్తం. యస్మా పన ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ మానానుసయో చ నానుసేన్తి, తత్థ దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయో నానుసేతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౫౨) వుత్తం, తస్మా అవిసేసేన దుక్ఖం పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠానన్తి సముదాయవసేన గహేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా లోకియసుఖోపేక్ఖా కామరాగమానానుసయనట్ఠానన్తి.

అపిచ సుత్తే ‘‘ఇధావుసో విసాఖ, భిక్ఖు ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘కుదాస్సు నామాహం దోమనస్సం పజహేయ్య’న్తి, సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా పటిఘం తేన పజహతి, న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా తం విక్ఖమ్భేత్వా వీరియం కత్వా అనాగామిమగ్గేన పటిఘస్స సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ వుత్తం. న హి పటిఘేనేవ పటిఘప్పహానం, దోమనస్సేన వా దోమనస్సప్పహానం అత్థీతి. పటిఘుప్పత్తిరహట్ఠానతాయ పన ఇధ సబ్బం దుక్ఖం ‘‘పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠాన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిప్పరియాయదేసనా హేసా, సా పన పరియాయదేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా పఠమజ్ఝానవిక్ఖమ్భితం కామరాగానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ ‘‘వివిచ్చేవ…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, రాగం తేన పజహతి, న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం. ఏవం చతుత్థజ్ఝానవిక్ఖమ్భితం అవిజ్జానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతనం సన్ధాయ ‘‘సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అవిజ్జం తేన పజహతి, న తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) వుత్తం. న హి లోకియచతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖాయ అవిజ్జానుసయో సబ్బథా నానుసేతీతి సక్కా వత్తుం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు ఏత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౨) వుత్తత్తా, తస్మా అవిజ్జానుసయస్సేవ వత్థు చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖా, నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సఞ్చ పటిఘానుసయస్స వత్థు న న హోతీతి తత్థాపి తస్స అనుసయనం వేదితబ్బం. అవత్థుభావతో హి ఇధ అనుసయనం న వుచ్చతి, న సుత్తన్తేసు వియ వుత్తనయేన తంపటిపక్ఖభావతో తంసముగ్ఘాతకమగ్గస్స బలవూపనిస్సయభావతో చాతి.

ఏత్థ చ ఆరమ్మణే అనుసయట్ఠానే సతి భవరాగవజ్జో సబ్బో లోభో కామరాగానుసయోతి న సక్కా వత్తుం. దుక్ఖాయ హి వేదనాయ రూపారూపధాతూసు చ అనుసయమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తోపి లోభో లోభో ఏవ, న కామరాగానుసయో. యది సియా, దిట్ఠానుసయస్స వియ ఏతస్సపి ఠానం వత్తబ్బం సియాతి. అథ పన అజ్ఝాసయవసేన తన్నిన్నతాయ అనుసయనట్ఠానం వుత్తం. యథా ఇట్ఠానం రూపాదీనం సుఖాయ చ వేదనాయ అప్పటిలద్ధం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో, పటిలద్ధపుబ్బం వా అతీతం నిరుద్ధం విగతం పరిణతం సమనుపస్సతో ఉప్పజ్జమానో పటిఘో దుక్ఖే పటిహఞ్ఞనవసేనేవ పవత్తతీతి దుక్ఖమేవ తస్స అనుసయనట్ఠానం వుత్తం, నాలమ్బితం, ఏవం దుక్ఖాదీసు అభినివేసనవసేన ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సమ్పయుత్తోపి లోభో సుఖాభిసఙ్గవసేనేవ పవత్తతీతి సాతసన్తసుఖద్వయమేవస్స అనుసయట్ఠానం వుత్తన్తి భవరాగవజ్జస్స సబ్బలోభస్స కామరాగానుసయతా న విరుజ్ఝతి, ఏకస్మింయేవ చ ఆరమ్మణే రజ్జన్తి దుస్సన్తి చ. తత్థ రాగో సుఖజ్ఝాసయో పటిఘో దుక్ఖజ్ఝాసయోతి తేసం నానానుసయట్ఠానతా హోతి.

ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి, తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి? నో’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౧౪) వుత్తన్తి. అట్ఠకథాయం పన ద్వీసు వేదనాసు ఇట్ఠారమ్మణే చ దోమనస్సుప్పత్తిం వత్వా ‘‘దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో’’తి (యమ. అట్ఠ. అనుసయయమక ౨) వుత్తత్తా యథా తత్థ పటిఘో పటిఘానుసయో న హోతి, ఏవం దుక్ఖాదీసు ఉప్పజ్జమానేన దిట్ఠానుసయేన సహజాతో లోభో కామరాగానుసయో న హోతిచ్చేవ విఞ్ఞాయతీతి. యం పనేతం వుత్తం ‘‘దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో’’తి, ఏత్థ న పటిఘానుసయోతి నత్థి పటిఘానుసయోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. న హి దోమనస్సస్స పటిఘానుసయభావాసఙ్కా అత్థీతి.

దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి భవరాగస్సపి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ఉప్పత్తి వుత్తా వియ భవేయ్య, తస్మా ఆరమ్మణవిసేసేన విసేసదస్సనత్థం ఏవం దేసనా కతా సహజాతవేదనావిసేసాభావతోతి అధిప్పాయో.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.