అకుసలపదం

ధమ్ముద్దేసవారో

పఠమచిత్తకథావణ్ణనా

౩౬౫. కుసలే వుత్తనయం అనుగన్త్వా యథానురూపం వేదితబ్బతాయ ‘‘వుత్తనయేనా’’తి ఆహ. గన్తబ్బాభావతోతి బుజ్ఝితబ్బాభావతో. దిట్ఠియా గతమత్తన్తి దిట్ఠియా గతిమత్తం గహణమత్తం. ఆసన్నకారణత్తా అయోనిసోమనసికారస్స విసుం గహణం ఏకన్తకారణత్తా చ. సతిసంవరోతి ఇధ సీతాదీహి ఫుట్ఠస్స అప్పమజ్జనం ఖమనం దట్ఠబ్బం. పహానసంవరోతి వీరియసంవరో.

అస్సాదదస్సనన్తి అస్సాదదిట్ఠి. ఫలట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన అసమ్మాపటిపత్తిపచ్చుపట్ఠానోమోహో, సమ్మాపటిపత్తిపటిపక్ఖభావగ్గహణాకారో వా. సబ్బస్స లోభస్స అభిజ్ఝాభావే సతిపి విసేసయుత్తాయ అభిజ్ఝాయ కమ్మపథప్పత్తాయ ఇధుప్పజ్జమానాయ లక్ఖణాదిం దస్సేతుం ‘‘సా పరసమ్పత్తీన’’న్తిఆదిమాహ. అత్తనో పరిణామనస్స పురేచారికా తణ్హాభిరతి అభిరతి.

అనుపపరిక్ఖా మోహో. మోహవసేన హి దిట్ఠివసేన వా అవత్థుస్మిం సానునయో అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతీతి. అసతియచిత్తేతి అహిరికాదీహి ఆరక్ఖరహితచిత్తే. సతిరహితత్తా సతిపటిపక్ఖత్తా చాతి ఏతేన సతిరహితా సతిపటిపక్ఖా చ అకుసలా ఖన్ధా ఏవ మిచ్ఛాసతీతి దస్సేతి. తే పన ఉపనాహాదిప్పవత్తియం చిరకతాదిసల్లక్ఖణే పటుసఞ్ఞాసమ్పయుత్తా దట్ఠబ్బా. సదరథాదిభావో అవిసేసేన కిలేససమ్పయోగతో వుత్తో లహుతాదిఏకన్తపటిపక్ఖానం థినమిద్ధాదీనం కేసఞ్చి ఇధ అభావా. అవూపసమోతి అసన్నిసిన్నసబ్భావమాహ. అనవట్ఠానరసన్తి చలనకిచ్చం. చేతసో అవూపసమేతి నిప్ఫాదేతబ్బే పయోజనే భుమ్మం, అవూపసమపచ్చయభూతం ఆరమ్మణం వా ‘‘అవూపసమో’’తి వుత్తం.

ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవారకథావణ్ణనా

౩౭౭. సహజాతధమ్మేసు అకమ్పనం న కోసజ్జేసు అకమ్పనం వియ తప్పటిపక్ఖభావతో దట్ఠబ్బం, తంతంపాపకిరియాయ ఉస్సహనవసేన పన థిరతా తత్థ అకమ్పనం.

౩౮౧. దిట్ఠియా విరూపం ఫన్దితన్తి తథా తథా సస్సతాదివసేన పవత్తా దిట్ఠి ఏవ వుచ్చతి. తరన్తీతి తిత్థే వియ పిలవన్తి. విపరియేసతోతి వత్థుస్స విపరీతతో.

౩౯౦. సభావపటిచ్ఛాదనవసేన పకతిఅత్తాదిఅసన్తగహణస్స అనిచ్చాదీనం నిచ్చాదివిసమగహణస్స చ సఞ్ఞాదివిపరియేసస్స నిస్సయత్తా ‘‘అసన్తం అసమఞ్చ బుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం.

దుతియచిత్తవణ్ణనా

౩౯౯. కిఞ్చాపి…పే… పరామసన్తస్స ఉప్పజ్జతీతి పురిమచిత్తేన అవిసేసం దస్సేతి. అనుస్సాహనావసీదనభావేన సంహతభావో థినం.

తతియచిత్తవణ్ణనా

౪౦౦. ఇధ మానేన సద్ధిం పఞ్చ అపణ్ణకఙ్గానీతి అవిరజ్ఝనకఙ్గాని ఉప్పత్తిఅరహఙ్గాని హోన్తీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. మానస్స అనియతత్తా న నియతయేవాపనకాతి. పట్ఠానే హి ‘‘సంయోజనం ధమ్మం పటిచ్చ సంయోజనో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౩.౪.౧) ఏత్థ ‘‘చతుక్ఖత్తుం కామరాగేన తిక్ఖత్తుం పటిఘేన చ మానో విచికిచ్ఛా భవరాగో తయోపేతే సకదాగామినో సంయోజనానం సంయోజనేహి దసవిధా యోజనా’’తి దస్సితాయ దసవిధాయ యోజనాయ ‘‘కామరాగసంయోజనం పటిచ్చ మానసంయోజనం అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి వత్వా ‘‘కామరాగసంయోజనం పటిచ్చ అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి ‘‘మానసంయోజనం పటిచ్చ భవరాగసంయోజనం అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి చ వత్వా ‘‘భవరాగసంయోజనం పటిచ్చ అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి వుత్తాహి యోజనాహి మానస్స అనియతభావో పకాసితో, తథా కిలేసదుకేపి. ఇధ చ వక్ఖతి ‘‘దసవిధా సంయోజనానం యోజనా, తథా దసవిధా కిలేసాన’’న్తి చ. ఉన్నమనవసేనేవ సమ్పగ్గహరసో, న వీరియం వియ తంతంకిచ్చసాధనే అబ్భుస్సాహనవసేన. ఓమానస్సపి అత్తానం అవంకత్వా గహణం సమ్పగ్గహోతి దట్ఠబ్బో.

చతుత్థచిత్తవణ్ణనా

౪౦౨. పరిహరణత్థం విక్ఖిత్తా హుత్వా ఉస్సాహం జనేన్తా ‘‘పరిహరణత్థం సఉస్సాహా’’తి వుత్తా, తేసం.

నవమచిత్తవణ్ణనా

౪౧౩. విసప్పనఅనిట్ఠరూపసముట్ఠానవసేన అత్తనో పవత్తిఆకారవసేన చ విసప్పనరసో. దోసో ఉపయోగఫలేసు అనిట్ఠత్తా విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో. అనభిరతిరసాతి ఏవంపకారేసు పటిక్ఖేపేన రసవచనేసు తంతంపటిపక్ఖకిచ్చగహణం దట్ఠబ్బం. కటుకాకారగతి కటుకఞ్చుకతా, అత్తసమ్పత్తి ఆవాసాది, పరాయత్తతాయ దాసబ్యం వియ దట్ఠబ్బం. యథా హి దాసబ్యే సతి దాసో పరాయత్తో హోతి, ఏవం కుక్కుచ్చే సతి తంసమఙ్గీ. న హి సో అత్తనో ధమ్మతాయ పవత్తితుం సక్కోతి కుసలేతి. అథ వా కతాకతాకుసలకుసలానుసోచనే ఆయత్తతాయ తదుభయవసేన కుక్కుచ్చేన తంసమఙ్గీ హోతీతి దాసబ్యం వియ తం హోతి.

౪౧౮. విరుద్ధాకారోతి విరుద్ధస్స పుగ్గలస్స, చిత్తస్స వా ఆకారో విరుద్ధభావో. తేన విరుజ్ఝనం విరోధోతి దస్సేతి. వచనన్తి ఏతం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. సబ్బమేవ హి కిచ్చం ఏతేన కరియమానం సురోపితం సుజనితం న హోతీతి. రోపసద్దవచనత్థమేవ కేచి వణ్ణేన్తి. తం అప్పమాణన్తి కోధస్స తథాపవత్తనసభావాభావా అఞ్ఞేన కేనచి కారణేన పరిపుణ్ణతా సియాతి సన్ధాయ వుత్తం.

ఏకాదసమచిత్తవణ్ణనా

౪౨౨. విగతా చికిచ్ఛాతి చికిచ్ఛితుం దుక్కరతాయ వుత్తం, న సబ్బథా చికిచ్ఛాభావా విచికిచ్ఛాయాతి తదత్థం దస్సేతి.

౪౨౪. నిచ్ఛయాభావా అసణ్ఠహనతో చేతసో పవత్తిపచ్చయమత్తతాయ ‘‘పవత్తిట్ఠితిమత్త’’న్తి వుత్తం.

౪౨౫. ఏకం ఆకారం గన్తుం అసమత్థతాయ అత్తనో ఆముఖం సప్పనతో ఓసక్కతి.

ద్వాదసమచిత్తవణ్ణనా

౪౨౯. ఉద్ధచ్చం అత్తనో గహితాకారే ఏవ ఠత్వా భమతీతి ఏకారమ్మణస్మింయేవ విప్ఫన్దనం హోతి. విచికిచ్ఛా పన యదిపి రూపాదీసు ఏకస్మిఞ్ఞేవారమ్మణే ఉప్పజ్జతి, తథాపి ‘‘ఏవం ను ఖో, ఇదం ను ఖో’’తి ఉప్పజ్జమానా ‘‘నను ఖో, అఞ్ఞం ను ఖో’’తి అఞ్ఞం గహేతబ్బాకారం అపేక్ఖతీతి నానారమ్మణే చలనం హోతి.

‘‘ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బ’’న్తి ఏత్తావతా ఇమస్మిం చిత్తద్వయే వుత్తపకిణ్ణకం దస్సేత్వా ద్వాదససు దస్సేతుం ‘‘సబ్బేసుపీ’’తిఆదిమాహ. కుసలేసుపి ఆరమ్మణాధిపతిం అనుద్ధరిత్వా సహజాతాధిపతినో ఏవ ఉద్ధటత్తా ఇధాపి సో ఏవ ఉద్ధరితబ్బో సియాతి ‘‘సహజాతాధిపతి లబ్భమానోపి న ఉద్ధటో’’తి వుత్తం నారమ్మణాధిపతినో అలబ్భమానత్తా. సోపి హి అట్ఠసు లోభసహగతేసు లబ్భతీతి. సేసోపీతి వీమంసతో అఞ్ఞోపి సహజాతాధిపతి నత్థి, యో ఉద్ధరితబ్బో సియా. ఆరమ్మణాధిపతిమ్హి వత్తబ్బమేవ నత్థి. కఞ్చి ధమ్మన్తి ఛన్దాదీసు ఏకమ్పి సహజాతం. కుసలత్తికే తావ పటిచ్చవారాదీసు ‘‘న హేతుపచ్చయా అధిపతిపచ్చయా’’తి ఏకస్సపి పఞ్హస్స అనుద్ధటత్తా పట్ఠానే పటిసిద్ధతా వేదితబ్బా. అఞ్ఞథా హి ‘‘అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న హేతుపచ్చయా అధిపతిపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮౬) ఏతస్స వసేన ‘‘ఏక’’న్తి వత్తబ్బం సియా.

దస్సనేన పహాతబ్బాభావతోతి దస్సనేన పహాతబ్బస్స అభావతో, దస్సనేన పహాతబ్బేసు వా అభావతో. ఏతేన పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనతో దస్సనేన పహాతబ్బేసు అనాగమనన్తి తత్థ అనాగమనేన పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనం సాధేతి. అనాకడ్ఢనతో అనాగమనం పన సాధేతుం ‘‘తేసు హీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థేవ పటిసన్ధిదానం భవేయ్య. తథా చ సతి దస్సనేన పహాతబ్బం సియా అపాయగమనీయస్స దస్సనేన పహాతబ్బభావతో. న చేతం దస్సనేన పహాతబ్బం సియా, తస్మా దస్సనేన పహాతబ్బవిభఙ్గే నాగతన్తి అధిప్పాయో.

కథం పనేతం ఞాయతి ‘‘పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనతో దస్సనేన పహాతబ్బేసు అనాగమన’’న్తి? దస్సనేన పహాతబ్బానఞ్ఞేవ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా. దువిధా హి అకుసలా దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బాతి. తత్థ భావనాయ పహాతబ్బచేతనానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో న వుత్తో, ఇతరాసఞ్ఞేవ వుత్తో. ‘‘భావనాయ పహాతబ్బో ధమ్మో నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ హి సహజాతమేవ విభత్తం, న నానాక్ఖణికన్తి. తథా పచ్చనీయేపి ‘‘భావనాయ పహాతబ్బో ధమ్మో నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో…పే… సహజాతపచ్చయేన…పే… ఉపనిస్సయపచ్చయేన…పే…. పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. ఇతరత్థ చ వుత్తం. ఉద్ధచ్చసహగతా చ చేతనా భావనాయ పహాతబ్బేసు ఏవ ఆగతాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయో న సియాతి. యది సియా, భావనాయ పహాతబ్బచేతనాయ చ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో వుచ్చేయ్య, న తు వుత్తో. తస్మా ఉద్ధచ్చసహగతా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావే సతి దస్సనేన పహాతబ్బేసు వత్తబ్బా సియా, తదభావా న వుత్తాతి. పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనతో తత్థ అనాగతాతి అయమేత్థాధిప్పాయో. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయావచనేన పన భావనాయ పహాతబ్బానం పవత్తివిపాకతా పటిక్ఖిత్తా. పవత్తివిపాకస్సపి హి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయతా న సక్కా నివారేతుం. వుత్తఞ్చ ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో, నానాక్ఖణికా’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౩.౫౬-౫౭). యది భావనాయ పహాతబ్బానం విపాకదానం నత్థి, కథం తే విపాకధమ్మధమ్మా హోన్తీతి? అభిఞ్ఞాచిత్తాదీనం వియ విపాకారహసభావత్తా. యం పన వుత్తం ‘‘యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి ఉపేక్ఖాసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౩౦-౭౩౧) ఇదమ్పి తేసం విపాకారహతఞ్ఞేవ సన్ధాయ వుత్తం సియా. ఇదం పన ఠానం సుట్ఠు విచారేతబ్బం. అత్థి హి ఏత్థ వచనోకాసో. న హి విపాకేతి వచనం విపాకధమ్మవచనం వియ విపాకారహతం వదతీతి.

అకుసలపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అబ్యాకతపదం

అహేతుకకుసలవిపాకవణ్ణనా

౪౩౧. తేసు విపాకాబ్యాకతన్తిఆదీనం ‘‘భాజేత్వా దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధ’’న్తి ఏతేన సమ్బన్ధో. తస్సాపీతి ఏతస్స ‘‘ఉప్పత్తిం దీపేతుం కామా…పే… ఆది వుత్త’’న్తి ఏతేన సమ్బన్ధో. ఉపచితత్తాతి యథా అఞ్ఞస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకాభిముఖం హోతి తథా వడ్ఢితత్తా. రూపాదీనం పచ్చయానం అఞ్ఞవిఞ్ఞాణసాధారణత్తా అసాధారణేన వత్థునా చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణన్తి నామం ఉద్ధటం. చక్ఖాదీనం తిక్ఖమన్దభావే విఞ్ఞాణానం తిక్ఖమన్దభావా విసేసపచ్చయత్తా చ.

చక్ఖుసన్నిస్సితఞ్చ తం రూపవిజాననఞ్చాతి చక్ఖుసన్నిస్సితరూపవిజాననం. ఏవంలక్ఖణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తత్థ చక్ఖుసన్నిస్సితవచనేన రూపారమ్మణం అఞ్ఞవిఞ్ఞాణం పటిక్ఖిపతి. రూపవిజాననవచనేన చక్ఖునిస్సయే ఫస్సాదయో నివత్తేతి. చక్ఖురూపవచనేహి చ నిస్సయతో ఆరమ్మణతో చ విజాననం విభావేతి. రూపమత్తస్స ఆరమ్మణస్స గహణం కిచ్చమేతస్సాతి రూపమత్తారమ్మణరసం. ఝానఙ్గవసేనాతి ఇదం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జేసు విజ్జమానానం ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖేకగ్గతానం ఝానఙ్గికత్తా ఇధాపి తంసదిసానం తదుపచారం కత్వా వుత్తం. న హి ఝానపచ్చయత్తాభావే ఝానఙ్గతా అత్థి. వుత్తఞ్హి ‘‘ఝానఙ్గాని ఝానసమ్పయుత్త…పే… రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౩.౧౧౨). ఏతేసఞ్చ ఝానపచ్చయభావో పటిక్ఖిత్తో. యథాహ ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న ఝానపచ్చయా. పఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౯౮). ఝానపచ్చయత్తాభావేపి వేదనాచిత్తట్ఠితీనం ఉపేక్ఖాదిభావతో తథాభూతానం వచనే అఞ్ఞట్ఠానాభావతో చ దుతియరాసినిద్దేసో.

౪౩౬. వత్థుపణ్డరత్తాతి సయం కణ్హధమ్మానం అప్పటిపక్ఖత్తా సభావపరిసుద్ధానం పసాదహదయవత్థునిస్సయానం వసేన పణ్డరసభావం జాతన్తి అధిప్పాయో. అయం పన నయో చతువోకారే న లబ్భతీతి తత్థ భవఙ్గస్స తతో నిక్ఖన్తాకుసలస్స చ పణ్డరతా న సియా, తస్మా తత్థ పణ్డరతాయ కారణం వత్తబ్బం. సభావో వాయం చిత్తస్స పణ్డరతాతి.

౪౩౯. ఇదమ్పీతి పి-సద్దో ఠితిమత్తసహితం పుబ్బే వుత్తం విచికిచ్ఛాసహగతం అపేక్ఖిత్వా వుత్తో. పకతియాతి అనతిక్కమనేన. సోపి విసేసో. కాయప్పసాదం ఘట్టేత్వా పసాదపచ్చయేసు మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతీతి ఆపాథం గన్త్వా పటిహఞ్ఞతీతి అత్థో. యథా చ ‘‘రూపం ఆరబ్భ ఉప్పన్న’’న్తి వుత్తే న ఆరమ్మణుప్పాదానం పుబ్బాపరకాలతా హోతి, ఏవమిధాపి ఘట్టనపటిహననేసు దట్ఠబ్బం. ఉపమాపి ఉభయఘట్టనదస్సనత్థం వుత్తా, న నిస్సితనిస్సయఘట్టనానం పుబ్బాపరతాదస్సనత్థం. ఏత్థ చ బహిద్ధాతి ఏతం నిదస్సనమత్తం. అజ్ఝత్తమ్పి హి ఆరమ్మణం హోతీతి. విఞ్ఞాణధాతునిస్సయభూతేహి వా అఞ్ఞం ‘‘బహిద్ధా’’తి వుత్తం. పటిఘట్టనానిఘంసో బలవా హోతి, తతో ఏవ ఇట్ఠానిట్ఠఫోట్ఠబ్బసమాయోగే సుఖదుక్ఖపచ్చయా ధాతుఅనుగ్గహధాతుక్ఖోభా చిరం అనువత్తన్తి.

౪౫౫. అఞ్ఞేసం చిత్తానం సభావసుఞ్ఞతసబ్భావా మనోధాతుభావో ఆపజ్జతీతి చే? న, విసేససబ్భావా. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనఞ్హి చక్ఖాదినిస్సితతా చక్ఖాదీనం సవిసయేసు దస్సనాదిప్పవత్తిభావతా చ విసేసో. మనోవిఞ్ఞాణస్స పన అనఞ్ఞనిస్సయమనోపుబ్బఙ్గమతాయ అఞ్ఞనిస్సయవిఞ్ఞాణస్స అనన్తరపచ్చయత్తాభావేన మనోద్వారనిగ్గమనముఖభావాభావతో చ సాతిసయవిజాననకిచ్చతా విసేసో. తబ్బిసేసవిరహా మనోమత్తా ధాతు మనోధాతూతి తివిధా మనోధాతు ఏవ వుచ్చతి, న విసేసమనో. తస్మా ఏత్థ మనో ఏవ ధాతు మనోధాతూతి ఏవ-సద్దో మత్తసద్దత్థో దట్ఠబ్బో. విసేసనివత్తనత్థో హి సో విఞ్ఞాణస్సాతి. మనోద్వారనిగ్గమనపవేసముఖభావతో పన మనోధాతుయా విజాననవిసేసవిరహో దట్ఠబ్బో, తతో ఏవ మనోవిఞ్ఞాణన్తిపి న వుచ్చతి. న హి తం విఞ్ఞాణం మనతో పవత్తం మనసో పచ్చయో, నాపి మనసో పచ్చయభూతం మనతో పవత్తం, దస్సనాదీనం పన పచ్చయో, తేహి చ పవత్తం తేసం పురేచరం అనుచరఞ్చాతి. సమ్మాసఙ్కప్పోతి అవచనం మహావిపాకానం వియ జనకసదిసత్తాభావతో. తత్థ హి తిహేతుకతో దుహేతుకమ్పి ఉప్పజ్జమానం సమ్మాసఙ్కప్పతాదీహి సదిసం సహేతుకతాయాతి. పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతేతి ఏత్థ యథా పగుణం గన్థం సజ్ఝాయన్తో సజ్ఝాయసోతే పతితం కఞ్చి కఞ్చి వాచనామగ్గం న సల్లక్ఖేతి, ఏవం తథాగతస్స అసల్లక్ఖణా నామ నత్థి, న చ పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే ఝానఙ్గాభావో ఇధ అవచనస్స కారణం. యది తదనన్తరం నిద్దేసో తంసోతపతితతా, ఇతో పరేసం ద్విన్నం మనోవిఞ్ఞాణధాతూనం తంసోతపతితతా న సియా. తస్మా పఞ్చవిఞ్ఞాణానం వియ అహేతుకతాయ మగ్గపచ్చయవిరహా చ విజ్జమానేసుపి వితక్కవిచారేసు ఝానఙ్గధమ్మానం దుబ్బలత్తా పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు వియ అగణనుపగభావా చ పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతపతితతా. తతో ఏవ హి అహేతుకకిరియత్తయేపి ఝానఙ్గాని బలాని చ సఙ్గహవారే న ఉద్ధటాని, ఝానపచ్చయకిచ్చమత్తతో పన పట్ఠానే దుబ్బలానం ఏత్థ వితక్కాదీనం ఝానపచ్చయతా వుత్తా.

౪౬౯. సమానవత్థుకం అనన్తరపచ్చయం లభిత్వా ఉప్పజ్జమానం సన్తీరణం మనోధాతుతో బలవతరం హోతీతి తం యథారమ్మణం ఆరమ్మణరసం అనుభవన్తం ఇట్ఠే సోమనస్ససహగతం హోతి, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే ఉపేక్ఖాసహగతం సాతిసయానుభవత్తా, తస్మా ‘‘అయఞ్హి ఇట్ఠారమ్మణస్మిం యేవా’’తిఆది వుత్తం. వోట్ఠబ్బనం పన సతిపి బలవభావే విపాకప్పవత్తిం నివత్తేత్వా విసదిసం మనం కరోన్తం మనసికారకిచ్చన్తరయోగతో విపాకో వియ అనుభవనమేవ న హోతీతి సబ్బత్థ ఉపేక్ఖాసహగతమేవ హోతి, తథా పఞ్చద్వారావజ్జనం మనోద్వారావజ్జనఞ్చ కిచ్చవసేన అపుబ్బత్తా.

అహేతుకకుసలవిపాకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠమహావిపాకచిత్తవణ్ణనా

౪౯౮. అలోభో అబ్యాకతమూలన్తిఆదీసు కుసలపక్ఖే తావ అలోభాదోసానం నిద్దేసేసు ‘‘యో తస్మిం సమయే అలోభో అలుబ్భనా…పే… అలోభో కుసలమూల’’న్తి (ధ. స. ౩౨), ‘‘యో తస్మిం సమయే అదోసో అదుస్సనా…పే… అదోసో కుసలమూల’’న్తి (ధ. స. ౩౩) చ వుత్తత్తా ఇధాపి తంనిద్దేసేసు ‘‘అలోభో అబ్యాకతమూల’’న్తి ‘‘అదోసో అబ్యాకతమూల’’న్తి వచనం యుజ్జేయ్య. పఞ్ఞిన్ద్రియాదినిద్దేసేసు పన ‘‘పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠీ’’తి (ధ. స. ౩౪, ౩౭) ఏవం తత్థపి వుత్తం, న వుత్తం ‘‘అమోహో కుసలమూల’’న్తి. తస్మా ఇధాపి ‘‘అమోహో అబ్యాకతమూల’’న్తి పాఠేన న భవితబ్బం సియా. అలోభాదోసానం వియ అమోహస్సపి అబ్యాకతమూలదస్సనత్థం పనేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అవిఞ్ఞత్తిజనకతోతి కాయవచీకమ్మద్వారనివారణం కరోతి. అవిపాకధమ్మతోతి మనోకమ్మద్వారనివారణఞ్చ. విపాకధమ్మానఞ్హి కమ్మద్వారం వుత్తన్తి. తథా అప్పవత్తితోతి దానాదిపుఞ్ఞకిరియభావేన అప్పవత్తితో. ఏతేన పుఞ్ఞకిరియవత్థుభేదమేవ నివారేతి.

బలవపచ్చయేహీతి పయోగేన వినా నిప్ఫన్నేహి ఆరమ్మణాదిపచ్చయేహి. అసఙ్ఖారికాదీసు హి యేన కేనచి చిత్తేన కమ్మే ఆయూహితే అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తపచ్చుపట్ఠానే పటిసన్ధి ఉప్పజ్జమానా అసఙ్ఖారికా హోతి, ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కమ్మాదిపచ్చుపట్ఠానే ససఙ్ఖారికా. భవఙ్గచుతియో పన పటిసన్ధిసదిసావ. తదారమ్మణఞ్చ కుసలాకుసలాని వియ అసఙ్ఖారికం ససఙ్ఖారికఞ్చ దట్ఠబ్బన్తి. ఏతేసు బలవం దుబ్బలఞ్చ విచారేతుం ‘‘తత్థ సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా’’తిఆదిమాహ. కాలవసేన పన పరిణమతీతి అప్పాయుకసంవత్తనికకమ్మబహులే కాలే తంకమ్మసహితసన్తానజనితసుక్కసోణితపచ్చయానం తంమూలకానం చన్దసూరియవిసమపరివత్తాదిజనితఉతాహారాదివిసమపచ్చయానఞ్చ వసేన పరిణమతి.

విపాకుద్ధారకథావణ్ణనా

యతో యత్తకో చ విపాకో హోతి, యస్మిఞ్చ ఠానే విపచ్చతి, తం దస్సేతుం విపాకుద్ధారకథా ఆరద్ధా. ఏత్థేవాతి ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితేయేవ. దుహేతుకపటిసన్ధివసేన ద్వాదసకమగ్గోపి హోతి, ద్వాదసకప్పకారోపీతి అత్థో. అహేతుకపటిసన్ధివసేన అహేతుకట్ఠకమ్పి. అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికానం ససఙ్ఖారికఅసఙ్ఖారికవిపాకసఙ్కరం అనిచ్ఛన్తో దుతియత్థేరో ‘‘ద్వాదసా’’తిఆదిమాహ. పురిమస్స హి పచ్చయతోససఙ్ఖారికఅసఙ్ఖారికభావో, ఇతరేసం కమ్మతో. తతియో తిహేతుకతో దుహేతుకమ్పి అనిచ్ఛన్తో ‘‘దసా’’తిఆదిమాహ.

ఇమస్మిం విపాకుద్ధారట్ఠానే కమ్మపటిసన్ధివవత్థానత్థం సాకేతపఞ్హం గణ్హింసు. కమ్మవసేన విపాకస్స తంతంగుణదోసుస్సదనిమిత్తతం దస్సేతుం ఉస్సదకిత్తనం గణ్హింసు. హేతుకిత్తనం ఇధ పఠమత్థేరస్స అధిప్పాయేన వుత్తం. దుతియత్థేరవాదాదీసు విసేసం తత్థ తత్థేవ వక్ఖామి. ఞాణస్స జచ్చన్ధాదివిపత్తినిమిత్తపటిపక్ఖభావతో తిహేతుకం అతిదుబ్బలమ్పి సమానం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢన్తం దుహేతుకం ఆకడ్ఢేయ్యాతి ‘‘అహేతుకా న హోతీ’’తి ఆహ. యం పన పటిసమ్భిదామగ్గే సుగతియం జచ్చన్ధబధిరాదివిపత్తియా అహేతుకఉపపత్తిం వజ్జేత్వా గతిసమ్పత్తియా సహేతుకోపపత్తిం దస్సేన్తేన ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి’’చ్చేవ (పటి. మ. ౧.౨౩౨) వుత్తం. తేన ఞాణవిప్పయుత్తేన కమ్మునా ఞాణసమ్పయుత్తపటిసన్ధి న హోతీతి దీపితం హోతి. అఞ్ఞథా ‘‘సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతీ’’తి ఇదమ్పి వుచ్చేయ్య. తథా హి ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి? కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే తయో హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి. తేన వుచ్చతి కుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి. తేన వుచ్చతి అకుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. పటిసన్ధిక్ఖణే తయో హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి. తేన వుచ్చతి నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి విస్సజ్జితం ఞాణసమ్పయుత్తోపపత్తియం.

ఏవం ఞాణవిప్పయుత్తతో ఞాణసమ్పయుత్తుపపత్తియా చ విజ్జమానాయ ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి? కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే ద్వే హేతూ కుసలా’’తి వత్వా అఞ్ఞత్థ చ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సక్కా విస్సజ్జనం కాతున్తి. యథా పన ‘‘ఞాణసమ్పయుత్తే సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా’’తి అవచనతో ఞాణవిప్పయుత్తతో ఞాణసమ్పయుత్తా పటిసన్ధి న హోతి, ఏవం ‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే ఛన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి’’చ్చేవ (పటి. మ. ౧.౨౩౩) వత్వా ‘‘సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయా’’తి అవచనతో ఞాణసమ్పయుత్తతో ఞాణవిప్పయుత్తాపి పటిసన్ధి న హోతీతి ఆపన్నం. ఏత్థాపి హి న న సక్కా కమ్మనికన్తిక్ఖణేసు తయో చ ద్వే చ హేతూ యోజేత్వా పటిసన్ధిక్ఖణే ద్వే యోజేతున్తి. ఇమస్స పన థేరస్స అయమధిప్పాయో సియా ‘‘కమ్మసరిక్ఖకవిపాకదస్సనవసేన ఇధ పాఠో సావసేసో కథితో’’తి. ‘‘ఞాణసమ్పయుత్తే అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా’’తి ఏత్థాపి పాఠస్స సావసేసతాపత్తీతి చే? న, దుబ్బలస్స దుహేతుకకమ్మస్స ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకదానే అసమత్థత్తా. తిహేతుకస్స పన అహేతుకవిపచ్చనే వియ దుహేతుకవిపచ్చనేపి నత్థి సమత్థతావిఘాతోతి. ఆరమ్మణేన వేదనా పరివత్తేతబ్బాతి సన్తీరణతదారమ్మణే సన్ధాయ వుత్తం. విభాగగ్గహణసమత్థతాభావతో హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తేసు ఉపేక్ఖాసహగతానేవ హోన్తి, కాయవిఞ్ఞాణఞ్చ సుఖసహగతమేవ పటిఘట్టనావిసేసేనాతి.

విసేసవతా కాలేన తదారమ్మణపచ్చయసబ్బజవనవతా విపాకప్పవత్తిం దస్సేతుం ‘‘సంవరాసంవరే…పే… ఉపగతస్సా’’తి వుత్తం అఞ్ఞకాలే పఞ్చవిఞ్ఞాణాదిపరిపుణ్ణవిపాకప్పవత్తిఅభావా. కక్కటక…పే… భవఙ్గోతరణన్తి ఏతేన ఇదం దస్సేతి – కేదారే పూరేత్వా నదీపవేసనమగ్గభూతం మాతికం అప్పవిసిత్వా కక్కటకమగ్గాదినా అమగ్గేన నదీఓతరణం వియ చిత్తస్స జవిత్వా భవఙ్గప్పవేసనమగ్గభూతే తదారమ్మణే అనుప్పన్నే మగ్గేన వినా భవఙ్గోతరణన్తి.

ఏతేసు తీసు మోఘవారేసు దుతియో ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బో. యది హి అనులోమే వేదనాత్తికే పటిచ్చవారాదీసు ‘‘ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ద్వే’’తి ‘‘న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ద్వే’’తి చ వుత్తం సియా, సోపి మోఘవారో లబ్భేయ్య. యది పన వోట్ఠబ్బనమ్పి ఆసేవనపచ్చయో సియా, కుసలాకుసలానమ్పి సియా. న హి ఆసేవనపచ్చయం లద్ధుం యుత్తస్స ఆసేవనపచ్చయభావీ ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయోతి అవుత్తో అత్థి. వోట్ఠబ్బనస్స పన కుసలాకుసలానం ఆసేవనపచ్చయభావో అవుత్తో. ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాసేవనపచ్చయా. అకుసలం ధమ్మం…పే… నాసేవనపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౯౩) వచనతో పటిక్ఖిత్తోవ. అథాపి సియా ‘‘అసమానవేదనానం వసేన ఏవం వుత్త’’న్తి, ఏవమపి యథా ‘‘ఆవజ్జనా కుసలానం ఖన్ధానం అకుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయోతి’’పి వత్తబ్బం సియా, జాతిభేదా న వుత్తన్తి చే? భూమిభిన్నస్స కామావచరస్స రూపావచరాదీనం ఆసేవనపచ్చయభావో వియ జాతిభిన్నస్సపి భవేయ్యాతి వత్తబ్బో ఏవ సియా. అభిన్నజాతికస్స చ వసేన యథా ‘‘ఆవజ్జనా సహేతుకానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా, న తు వుత్తం. తస్మా వేదనాత్తికేపి సఙ్ఖిత్తాయ గణనాయ ‘‘ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ఏకం, న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ఏక’’న్తి ఏవం గణనాయ నిద్ధారియమానాయ వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనపచ్చయత్తస్స అభావా యథావుత్తప్పకారో దుతియో మోఘవారో వీమంసితబ్బో.

వోట్ఠబ్బనం పన వీథివిపాకసన్తతియా ఆవట్టనతో ఆవజ్జనా, తతో విసదిసస్స జవనస్స కరణతో మనసికారో చ. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే ‘‘వోట్ఠబ్బనం కుసలానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది న వుత్తం, ‘‘ఆవజ్జనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తస్మా వోట్ఠబ్బనతో చతున్నం వా పఞ్చన్నం వా జవనానం ఆరమ్మణపురేజాతం భవితుం అసక్కోన్తం రూపాదిఆవజ్జనాదీనం పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, అయమేతస్స సభావోతి జవనాపారిపూరియా దుతియో మోఘవారో దస్సేతుం యుత్తో సియా, అయమ్పి అట్ఠకథాయం అనాగతత్తా సుట్ఠు విచారేతబ్బో. భవఙ్గస్స జవనానుబన్ధనభూతత్తా ‘‘తదారమ్మణం భవఙ్గ’’న్తి వుత్తం. పట్ఠానే (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨) చ వుత్తం ‘‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి, ‘‘అహేతుకం భవఙ్గం సహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి చ. కుసలాకుసలానం సుఖదుక్ఖవిపాకమత్తో విపాకో న ఇట్ఠానిట్ఠానం విభాగం కరోతి, జవనం పన రజ్జనవిరజ్జనాదివసేన ఇట్ఠానిట్ఠవిభాగం కరోతీతి ‘‘ఆరమ్మణరసం జవనమేవ అనుభవతీ’’తి వుత్తం.

అవిజ్జమానే కారకే కథం ఆవజ్జనాదిభావేన పవత్తి హోతీతి తం దస్సేతుం పఞ్చవిధం నియామం నామ గణ్హింసు. నియామో చ ధమ్మానం సభావకిచ్చపచ్చయభావవిసేసోవ. తంతంసదిసఫలదానన్తి తస్స తస్స అత్తనో అనురూపఫలస్స దానం. సదిసవిపాకదానన్తి చ అనురూపవిపాకదానన్తి అత్థో. ఇదం వత్థున్తి ఏకవచననిద్దేసో ఏకగాథావత్థుభావేన కతో. జగతిప్పదేసోతి యథావుత్తతో అఞ్ఞోపి లోకప్పదేసో. కాలగతిఉపధిపయోగపటిబాళ్హఞ్హి పాపం న విపచ్చేయ్య, న పదేసపటిబాళ్హన్తి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానపటిసన్ధియాదిధమ్మానం నియామో దససహస్సికమ్పనపచ్చయభావో ధమ్మనియామో. అయం ఇధ అధిప్పేతోతి ఏతేన నియామవసేన ఆవజ్జనాదిభావో, న కారకవసేనాతి ఏతమత్థం దస్సేతి.

ఇమస్మిం ఠానేతి సోళసవిపాకకథాఠానే. ద్వాదసహి వాహేతబ్బా నాళియన్తోపమా న ద్వాదసన్నం చిత్తానం ఏకస్మిం ద్వారే ఏకారమ్మణే సహ కిచ్చకరణవసేన వుత్తా, అథ ఖో ద్వాదసన్నం ఏకస్మిం ద్వారే సకిచ్చకరణమత్తవసేన. అహేతుకపటిసన్ధిజనకసదిసజవనానన్తరం అహేతుకతదారమ్మణం దస్సేన్తో ‘‘చతున్నం పన దుహేతుకకుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరజవనస్స…పే… పతిట్ఠాతీ’’తి ఆహ. అహేతుకపటిసన్ధికస్స పన తిహేతుకజవనే జవితే పటిసన్ధిదాయకేన కమ్మేన అహేతుకస్స తదారమ్మణస్స నిబ్బత్తి న పటిసేధితా. ఏవం దుహేతుకపటిసన్ధికస్సపి తిహేతుకానన్తరం దుహేతుకతదారమ్మణం అప్పటిసిద్ధం దట్ఠబ్బం. పరిపుణ్ణవిపాకస్స చ పటిసన్ధిజనకకమ్మస్స వసేనాయం విపాకవిభావనా తస్సా ముఖనిదస్సనమత్తమేవాతి పవత్తివిపాకస్స చ ఏకస్స తిహేతుకాదికమ్మస్స సోళసవిపాకచిత్తాదీని వుత్తనయేన యోజేతబ్బాని. తస్మా యేన కేనచి కమ్మునా ఏకేన అనేకం తదారమ్మణం పవత్తమానం కమ్మవిసేసాభావా యేసం తం అనుబన్ధభూతం, తేసం జవనసఙ్ఖాతానం పచ్చయానం విసేసేన విసిట్ఠం హోతీతి జవనేనాయం తదారమ్మణనియామో వుత్తో, న నానాకమ్మునా నిబ్బత్తమానస్స వసేన. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే (పట్ఠా. ౩.౧.౯౮) ‘‘సహేతుకే ఖన్ధే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి. కుసలాకుసలే నిరుద్ధే అహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి ఞాణానన్తరం అహేతుకతదారమ్మణం, ‘‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే సహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి అకుసలానన్తరఞ్చ సహేతుకతదారమ్మణం వుత్తం, న చ ‘‘తం ఏతేన థేరేన అదస్సిత’’న్తి కత్వా తస్స పటిసేధో కతో హోతీతి.

యం పన జవనేన…పే… తం కుసలం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఇదం కుసలస్స వియ అకుసలస్స సదిసో విపాకో నత్థీతి కత్వా వుత్తం. ససఙ్ఖారికాసఙ్ఖారికనియమనం పన సన్ధాయ తస్మిం వుత్తే అకుసలేపి న తం న యుజ్జతీతి. అట్ఠానమేతన్తి ఇదం నియమితాదివసేన యోనిసో అయోనిసో వా ఆవట్టితే అయోనిసో యోనిసో వా వవత్థాపనస్స అభావం సన్ధాయ వుత్తం.

పటిసిద్ధన్తి అవచనమేవ పటిసేధోతి కత్వా వుత్తం. కామతణ్హానిబ్బత్తేన కమ్మునా మహగ్గతలోకుత్తరానుభవనవిపాకో న హోతీతి తత్థ తదారమ్మణాభావో వేదితబ్బో. ఆపాథగతే విసయే తన్నిన్నం భవఙ్గం ఆవజ్జనం ఉప్పాదేతీతి ఆవజ్జనం విసయే నిన్నత్తా ఉప్పజ్జతి. భవఙ్గం పన సబ్బదా సవిసయే నిన్నమేవాతి విసయన్తరవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హుత్వాపి తదభావా వినా ఆవజ్జనేన సవిసయే నిన్నత్తావ ఉప్పజ్జతి. చిణ్ణత్తాతి ఆవజ్జనేన వినా బహులం ఉప్పన్నపుబ్బత్తా. సముదాచారత్తాతి ఆపాథగతే విసయే పటిసన్ధివిసయే చ బహులం ఉప్పాదితపుబ్బత్తా. చిణ్ణత్తాతి వా పుగ్గలేన ఆసేవితభావో వుత్తో. సముదాచారత్తాతి సయం బహులం పవత్తభావో. నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇదం తదనన్తరమేవ నిరోధఫుసనం సన్ధాయ వుత్తం, న అరూపక్ఖన్ధానం వియ నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయభావం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పన కిఞ్చి పరికమ్మేన వినా ఉప్పజ్జమానం నత్థి. పరికమ్మావజ్జనమేవ తస్స ఆవజ్జనన్తి అఞ్ఞస్స వియ ఏతస్సపి సావజ్జనతాయ భవితబ్బం.

అయం పనేత్థాధిప్పాయో దట్ఠబ్బో – నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స న నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయభావే నిన్నాదితా అఞ్ఞత్థ దిట్ఠా అతదత్థపరికమ్మభావే చ ఉప్పత్తియా, అథ చ తం తస్స అనన్తరపచ్చయో హోతి, తథా చ ఉప్పజ్జతి. ఏవం యథావుత్తా మనోవిఞ్ఞాణధాతు అసతిపి నిరావజ్జనుప్పత్తియం నిన్నాదిభావే నిరావజ్జనా ఉప్పజ్జతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అరియమగ్గచిత్తం మగ్గానన్తరాని ఫలచిత్తానీ’’తి ఇదం వుత్తం. యది హి నిబ్బానారమ్మణావజ్జనాభావం సన్ధాయేతం వుత్తం సియా, గోత్రభువోదానాని నిదస్సనాని సియుం తేహేవ ఏతేసం నిరావజ్జనతాసిద్ధితో. ఫలసమాపత్తికాలే చ ‘‘పరిత్తారమ్మణం మహగ్గతారమ్మణం అనులోమం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వచనతో సమానారమ్మణావజ్జనరహితత్తా ‘‘మగ్గానన్తరాని ఫలచిత్తానీ’’తి ఏవం ఫలసమాపత్తిచిత్తాని న వజ్జేతబ్బాని సియుం, గోత్రభువోదానాని పన యదిపి నిబ్బానే చిణ్ణాని సముదాచారాని చ న హోన్తి, ఆరమ్మణన్తరే చిణ్ణసముదాచారానేవ. ఫలసమాపత్తిచిత్తాని చ మగ్గవీథితో ఉద్ధం తదత్థపరికమ్మసబ్భావాతి తేసం గహణం న కతం, అనులోమానన్తరఞ్చ ఫలసమాపత్తిచిత్తం చిణ్ణం సముదాచారం, న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనానన్తరం మగ్గానన్తరస్స వియ తదత్థపరికమ్మాభావాతి ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్సా’’తి తఞ్చ నిదస్సనం. ఆరమ్మణేన పన వినా నుప్పజ్జతీతి ఇదం ఏతస్స మహగ్గతారమ్మణత్తాభావా పుచ్ఛం కారేత్వా ఆరమ్మణనిద్ధారణత్థం వుత్తం.

తత్థాతి విపాకకథాయం. జచ్చన్ధపీఠసప్పిఉపమానిదస్సనం విపాకస్స నిస్సయేన వినా అప్పవత్తిదస్సనత్థం. విసయగ్గాహోతి ఇదం చక్ఖాదీనం సవిసయగ్గహణేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివిపాకస్స దస్సనత్థం వుత్తం. ఉపనిస్సయతో చక్ఖాదీనం దస్సనాదిఅత్థతో చ తస్సేవ విపాకస్స దస్సనత్థం ‘‘ఉపనిస్సయమత్థసో’’తి వుత్తం. హదయవత్థుమేవాతి యథా పురిమచిత్తాని హదయవత్థునిస్సితాని చ పసాదవత్థుఅనుగతాని చ అఞ్ఞారమ్మణాని హోన్తి, న ఏవం భవఙ్గం, తం పనేతం వత్థారమ్మణన్తరరహితం కేవలం హదయవత్థుమేవ నిస్సాయ పవత్తతీతి వుత్తం హోతి. హదయరూపవత్థుకన్తి ఇధాపి అఞ్ఞవత్థానుగతన్తి అధిప్పాయో వేదితబ్బో. మక్కటకస్స హి సుత్తారోహణం వియ పసాదవత్థుకం చిత్తం, సుత్తేన గమనాదీని వియ తదనుగతాని సేసచిత్తానీతి. సుత్తఘట్టనమక్కటకచలనాని వియ పసాదఘట్టనభవఙ్గచలనాని సహ హోన్తీతి దీపనతో ‘‘ఏకేకం…పే… ఆగచ్ఛతీ’’తిపి దీపేతి.

భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలోతి ఇదం దోవారికసదిసానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పాదపరిమజ్జకసదిసస్స ఆవజ్జనస్స సఞ్ఞాదానసదిసో అనన్తరపచ్చయభావో ఏవ భవఙ్గావట్టనన్తి కత్వా వుత్తం. విపాకమనోధాతుఆదీనం అదిస్వావ సమ్పటిచ్ఛనాదికరణం గాళ్హగ్గహణమత్తపుథులచతురస్సభావవిజాననమత్తకహాపణభావవిజాననమత్తకమ్మోపనయనమత్తసామఞ్ఞవసేన వుత్తం, న గాళ్హగ్గాహకాదీనం కహాపణదస్సనస్స అభావో తంసమానభావో చ సమ్పటిచ్ఛనాదీనం అధిప్పేతోతి వేదితబ్బో.

పణ్డరం ఏతన్తి పణ్డరరూపదస్సనసామఞ్ఞతో చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ దస్సనకిచ్చం సాధేతీతి దీపనం వేదితబ్బం. ఏవం సోతద్వారాదీసుపి యోజేతబ్బం సవనాదివసేన. సన్తాపనవసేన గుళసీలో గుళప్పయోజనో వా గోళియకో. ఉపనిస్సయతోతి న ఉపనిస్సయపచ్చయం సన్ధాయ వుత్తం. యస్మిం పన అసతి యో న హోతి, సో ఇధ ‘‘ఉపనిస్సయో’’తి అధిప్పేతో. ఆలోకసన్నిస్సితన్తి ఇదమ్పి ఆలోకే సతి సబ్భావం సన్ధాయ వుత్తం, న ఉపనిస్సయపచ్చయతం. మన్దథామగతం నామ కిరియచిత్తస్స పచ్చయభావం అనుపగన్త్వా సయమేవ పవత్తమానం.

అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికేసు దోసం దిస్వాతి న కమ్మస్స విరుద్ధసభావేన విపాకేన భవితబ్బన్తి అసఙ్ఖారికకమ్మస్స ససఙ్ఖారికవిపాకేసు, ససఙ్ఖారికకమ్మస్స చ అసఙ్ఖారికవిపాకేసు దోసం దిస్వా. అహేతుకానం పన రూపాదీసు అభినిపాతమత్తాదికిచ్చానం న ససఙ్ఖారికవిరుద్ధో సభావోతి అసఙ్ఖారికతా నత్థి, అసఙ్ఖారికవిరుద్ధసభావాభావా నాపి ససఙ్ఖారికతాతి ఉభయావిరోధా ఉభయేనపి తేసం నిబ్బత్తిం అనుజానాతి. చిత్తనియామన్తి తదారమ్మణనియామం. కిరియతో పఞ్చాతి ఇమేసం…పే… పతిట్ఠాతీతి కిరియజవనానన్తరఞ్చ తదారమ్మణం వుత్తం. పట్ఠానే (పట్ఠా. ౧.౩.౯౪) పన ‘‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి విపాకధమ్మధమ్మానమేవ అనన్తరా తదారమ్మణం వుత్తం. కుసలత్తికే చ ‘‘సేక్ఖా వా పుథుజ్జనా వా కుసలం అనిచ్చతో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౬) కుసలాకుసలజవనమేవ వత్వా తదనన్తరం తదారమ్మణం వుత్తం, న అబ్యాకతానన్తరం, న చ కత్థచి కిరియానన్తరం తదారమ్మణస్స వుత్తట్ఠానం దిస్సతి. విజ్జమానే చ తస్మిం అవచనే కారణం నత్థి, తస్మా ఉపపరిక్ఖితబ్బో ఏసో థేరవాదో. విప్ఫారికఞ్హి జవనం నావం వియ నదీసోతో భవఙ్గం అనుబన్ధతీతి యుత్తం, న పన ఛళఙ్గుపేక్ఖవతో సన్తవుత్తిం కిరియజవనం పణ్ణపుటం వియ నదీసోతోతి.

పిణ్డజవనం జవతీతి కుసలాకుసలకిరియజవనాని పిణ్డేత్వా కథితానీతి తథా కథితాని జవనాని పిణ్డితాని వియ వుత్తాని, ఏకస్మిం వా తదారమ్మణే పిణ్డేత్వా దస్సితాని హుత్వా జవితానేవ వుత్తాని. ఇమఞ్చ పన పిణ్డజవనం వదన్తేన అకుసలతో చత్తారియేవ ఉపేక్ఖాసహగతాని గహేత్వా ద్వాదసుపేక్ఖాసహగతజవనాని పిణ్డితాని వియ వుత్తాని. పట్ఠానే పన ‘‘కుసలం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి. దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, ఉద్ధచ్చం, దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. అకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తత్తా ఇతరాని ద్వే ఇట్ఠారమ్మణే పవత్తవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతానిపి కుసలవిపాకే తదారమ్మణే పిణ్డేతబ్బాని సియుం. తేసం పన అనన్తరం అహేతుకవిపాకేనేవ తదారమ్మణేన భవితబ్బం, సో చ సన్తీరణభావేనేవ గహితోతి అపుబ్బం గహేతబ్బం నత్థి. అహేతుకే చ పిణ్డేతబ్బం నారహన్తీతి అధిప్పాయేన న పిణ్డేతీతి.

తిహేతుకజవనావసానే పనేత్థాతి ఏతస్మిం దుతియవాదే తిహేతుకజవనావసానే తిహేతుకతదారమ్మణం యుత్తన్తి దస్సేతుం యుత్తం వదతి జవనసమానత్తా, నాలబ్భమానత్తా అఞ్ఞస్స. పఠమత్థేరేన అకుసలానన్తరం వుత్తస్స అహేతుకతదారమ్మణస్స, కుసలానన్తరం వుత్తస్స చ సహేతుకతదారమ్మణస్స అకుసలానన్తరం ఉప్పత్తిం వదన్తస్స హి పటిసన్ధిజనకం తిహేతుకకమ్మం దుహేతుకాహేతుకం విపాకం జనయన్తమ్పి తిహేతుకజవనానన్తరం న జనేతీతి న ఏత్థ కారణం దిస్సతీతి ఏవం యుత్తం గహేతబ్బం అవుత్తమ్పీతి అధిప్పాయో. అథ వా తస్మిం తస్మిం థేరవాదే యేన అధిప్పాయేన ససఙ్ఖారాసఙ్ఖారవిధానాది వుత్తం, తం తేనేవ అధిప్పాయేన యుత్తం గహేతబ్బం, న అధిప్పాయన్తరం అధిప్పాయన్తరేన ఆలోళేతబ్బన్తి అత్థో. హేతుసదిసమేవాతి జనకకమ్మహేతుసదిసమేవ. మహాపకరణే ఆవి భవిస్సతీతి మహాపకరణే ఆగతపాళియా పాకటం ఉప్పత్తివిధానం ఆవి భవిస్సతీతి అధిప్పాయేన వదతి.

కామావచరకుసలవిపాకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపావచరారూపావచరవిపాకకథావణ్ణనా

౪౯౯. అనన్తరాయేనాతి పరిహానిపచ్చయవిరహేన. పటిపదాదిభేదోతి పటిపదారమ్మణభేదో. తథా హి దుక్ఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం ఝానం ఉప్పాదేత్వా పునప్పునం సమాపజ్జన్తస్స తం ఝానం తంపటిపదమేవ హోతి. ఏతస్మిం అపరిహీనే తస్స విపాకో నిబ్బత్తమానో తప్పటిపదోవ భవితుం అరహతీతి. ఛన్దాధిపతేయ్యాదిభావో పన తస్మిం ఖణే విజ్జమానానం ఛన్దాదీనం అధిపతిపచ్చయభావేన హోతి, న ఆగమనవసేన. తథా హి ఏకమేవ ఝానం నానాక్ఖణేసు నానాధిపతేయ్యం హోతి. చతుత్థజ్ఝానస్సేవ హి చతురిద్ధిపాదభావేన భావనా హోతి, తస్మా విపాకస్స ఆగమనవసేన ఛన్దాధిపతేయ్యాదితా న వుత్తా.

రూపావచరారూపావచరవిపాకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

లోకుత్తరవిపాకకథావణ్ణనా

౫౦౫. యథా వట్టం ఆచినతి, తథా తణ్హాదీహి అభిసఙ్ఖతం లోకియకమ్మం ఉపచితన్తి వుచ్చతి. లోకుత్తరం పన ఏవం న హోతీతి తథా న వుత్తం. సుద్ధాగమనవసేనాతి అనిమిత్తాప్పణిహితనామదాయకేహి సగుణారమ్మణేహి విజ్జమానేహిపి ఫలస్స సుఞ్ఞతనామదానదీపనే అగ్గహితభావేనేవ అవోమిస్సేనాతి అత్థో. ఆగమనతో సుఞ్ఞతాప్పణిహితనామవతో మగ్గస్స ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామత్తయదానం యోజితం, ఇతరస్సపి పన తథేవ యోజేతబ్బం. నయమత్తదస్సనఞ్హేతం. సగుణారమ్మణేహి పన నామత్తయవతో అనిచ్చానుపస్సనానన్తరస్సపి మగ్గస్స ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామత్తయదానం న నివారితన్తి. వళఞ్జనకఫలసమాపత్తియా చ విపస్సనాగమనవసేన నామలాభే మగ్గస్స వియ అనిమిత్తనామలాభో న సియా. యథా పన మగ్గానన్తరస్స వియ వళఞ్జనకఫలసమాపత్తియాపి ఝానపటిపదాభేదో హోతి, ఏవం సుఞ్ఞతాదినామలాభే సతి అనిమిత్తనామఞ్చ లభతీతి. అవూపసన్తాయాతి ఇదం కేనచి అఞ్ఞేన అనన్తరితత్తా తాదిసాయ ఏవ సద్ధాయ…పే… పఞ్ఞాయ చ అనన్తరపచ్చయభావం సన్ధాయ వుత్తం. తేన ఛన్దాదయోపి అత్తనో అనన్తరసదిసానం ఛన్దాదీనం ఉప్పాదకా అధిపతిభూతా అధిపతిభూతే ఏవ ఉప్పాదేన్తీతి ఇమమత్థం దీపేతి.

౫౫౫. కిలేససముచ్ఛేదకస్స మగ్గస్స సమ్మాదిట్ఠిఆదికస్స నియ్యానికసభావస్స ఫలేనపి పటిప్పస్సద్ధకిలేసేన నియ్యానసభావేనేవ భవితబ్బం, తస్మా ఫలేపి ‘‘మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా మగ్గవిభఙ్గే ఫలేసు చ అట్ఠఙ్గికో పఞ్చఙ్గికో చ మగ్గో ఉద్ధటో, ఏవం బోజ్ఝఙ్గాపీతి. మగ్గం ఉపాదాయాతి మగ్గసదిసతాయ మగ్గోతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ.

లోకుత్తరవిపాకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అకుసలవిపాకకథావణ్ణనా

౫౫౬. ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తేసు వియ న అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తేసు సన్తీరణవిసేసో అత్థి, అనిట్ఠారమ్మణమేవ పన అధిమత్తం మన్దఞ్చ ఏవం ద్విధా వుత్తం.

అకుసలవిపాకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.