౧. చిత్తుప్పాదకణ్డం

తికమాతికాపదవణ్ణనా

ఇదాని పటిఞ్ఞాతకథం కాతుం ‘‘ఇదాని ఇతి మే…పే… కథనోకాసో సమ్పత్తో’’తిఆదిమాహ. ఇతో పట్ఠాయాతి కుసలధమ్మపదతో పట్ఠాయ.

౧. సబ్బపదేహి లద్ధనామోతి తీసుపి పదేసు వేదనాసద్దస్స విజ్జమానత్తా తేన లద్ధనామో సబ్బపదేహి లద్ధనామో హోతి. నను సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మాతి చత్తారి పదాని, ఏవం సేసేసుపీతి ద్వాదసేతాని పదాని, న తీణీతి వేదనాసద్దస్స పదత్తయావయవత్తం సన్ధాయ ‘‘సబ్బపదేహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న యుత్తం. ‘‘వేదనాయా’’తి హి విసుం పదం న కస్సచి పదస్స అవయవో హోతి, నాపి సుఖాదిపదభావం భజతీతి తేన లద్ధనామో కథం సబ్బపదేహి లద్ధనామో సియాతి? అధిప్పేతప్పకారత్థగమకస్స పదసముదాయస్స పదత్తా. పజ్జతి అవబుజ్ఝీయతి ఏతేనాతి హి పదం, ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తి ఏతేన చ పదసముదాయేన యథాధిప్పేతో అత్థో సమత్తో విఞ్ఞాయతి, తస్మా సో పదసముదాయో ‘‘పద’’న్తి వుచ్చతి. ఏవం ఇతరేపి వేదితబ్బా. తస్మా తేసం తిణ్ణం సముదాయానం అవయవేన లద్ధనామో సబ్బపదేహి లద్ధనామోతి యుత్తో.

గన్థతో చ అత్థతో చాతి ఏత్థ హేతుపదసహేతుకపదాదీహి సమ్బన్ధత్తా గన్థతో చ హేతుఅత్థసహేతుకత్థాదీహి సమ్బన్ధత్తా అత్థతో చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సహేతుకహేతుసమ్పయుత్తదుకా హి హేతుదుకే హేతూహి సమ్బన్ధత్తా హేతుదుకసమ్బన్ధా, హేతుసహేతుకదుకో హేతుదుకసహేతుకదుకసమ్బన్ధో ఉభయేకపదవసేన. తథా హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో హేతుదుకహేతుసమ్పయుత్తదుకసమ్బన్ధో, నహేతుసహేతుకదుకో ఏకద్విపదవసేన హేతుదుకసహేతుకదుకసమ్బన్ధోతి. కణ్ణికా వియాతి పుప్ఫమయకణ్ణికా వియ. ఘటా వియాతి పుప్ఫహత్థకాదీసు పుప్ఫాదీనం సమూహో వియ. కణ్ణికాఘటాదీసు హి పుప్ఫాదీని వణ్టాదీహి అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధాని హోన్తీతి తథాసమ్బన్ధతా ఏతేసం దుకానం వుత్తా. దుకసామఞ్ఞతోతి అఞ్ఞేహి హేతుదుకాదీహి దుకవసేన సమానభావా. అఞ్ఞేహీతి సారమ్మణదుకాదీహి. అసఙ్గహితో పదేసో యేసం అత్థి, తే సప్పదేసా. యేసం పన నత్థి, తే నిప్పదేసా.

‘‘కచ్చి ను భోతో కుసల’’న్తి ఏవం పుచ్ఛితమేవత్థం పాకటం కత్వా పుచ్ఛితుం ‘‘కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తి వుత్తం, తస్మా కుసలసద్దో అనామయత్థో హోతి. బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౬౧) భగవతో కాయసమాచారాదయో వణ్ణేన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘యో ఖో, మహారాజ, కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తి కుసలో కాయసమాచారో వుత్తో. న హి భగవతో సుఖవిపాకం కమ్మం అత్థీతి సబ్బసావజ్జరహితా కాయసమాచారాదయో కుసలాతి వుత్తా. కుసలేసు ధమ్మేసూతి చ బోధిపక్ఖియధమ్మా ‘‘కుసలా’’తి వుత్తా. తే చ విపస్సనామగ్గఫలసమ్పయుత్తా న ఏకన్తేన సుఖవిపాకాయేవాతి అనవజ్జత్థో కుసలసద్దో. అఙ్గపచ్చఙ్గానన్తి కుసలసద్దయోగేన భుమ్మత్థే సామివచనం, అఙ్గపచ్చఙ్గానం వా నామకిరియాపయోజనాదీసూతి అత్థో. నచ్చగీతస్సాతి చ సామివచనం భుమ్మత్థే, నచ్చగీతస్స విసేసేసూతి వా యోజేతబ్బం. కుసలానం ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి పుఞ్ఞవిపాకనిబ్బత్తకకమ్మం ‘‘కుసల’’న్తి వుత్తం. ధమ్మా హోన్తీతి సుఞ్ఞధమ్మత్తా సభావమత్తా హోన్తీతి అత్థో. ఏవం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థాపి సుఞ్ఞతత్థో ధమ్మసద్దో దట్ఠబ్బో.

సలయన్తి…పే… విద్ధంసేన్తీతి ఏత్థ పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం అత్థవచనం. అథ వా సలనస్స అత్థదీపనాని చలనాదీని తీణి తదఙ్గప్పహానాదీహి యోజేతబ్బాని. అప్పహీనభావేన సన్తానే సయమానా అకుసలా ధమ్మా రాగాదిఅసుచిసమ్పయోగతో నానావిధదుక్ఖహేతుతో చ కుచ్ఛితేన ఆకారేన సయన్తి. ఞాణవిప్పయుత్తానమ్పి ఞాణం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతీతి సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా కుసేన ఞాణేన పవత్తేతబ్బాతి కుసలా. ఉప్పన్నంసానుప్పన్నంసభాగేసు సఙ్గహితత్తా ఉభయభాగగతం సంకిలేసపక్ఖం పహానానుప్పాదనేహి లునన్తి సమ్మప్పధానద్వయం వియ.

సత్తాదిగాహకానం చిత్తానం గోచరా సత్తాదయో వియ పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖియమానా న నిస్సభావా, కిన్తు అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా. న చ ధారియమానసభావా అఞ్ఞో ధమ్మో నామ అత్థి. న హి రుప్పనాదీహి అఞ్ఞే రూపాదయో, కక్ఖళాదీహి చ అఞ్ఞే పథవీఆదయో ధమ్మా విజ్జన్తీతి. అఞ్ఞథా పన అవబోధేతుం న సక్కాతి నామవసేన విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతే సభావధమ్మే అఞ్ఞే వియ కత్వా ‘‘అత్తనో సభావం ధారేన్తీ’’తి వుత్తం. సప్పచ్చయధమ్మేసు విసేసం దస్సేన్తో ‘‘ధారీయన్తి వా పచ్చయేహీ’’తి ఆహ. ధారీయన్తీతి ఉపధారీయన్తి, లక్ఖీయన్తీతి అత్థో.

అకుసలాతి కుసలపటిసేధనమత్తం కుసలాభావమత్తవచనం తదఞ్ఞమత్తవచనం వా ఏతం న హోతి, కిన్తు తప్పటిపక్ఖవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘మిత్తపటిపక్ఖా అమిత్తా వియా’’తిఆది వుత్తం. తప్పటిపక్ఖవచనతా చ అబ్యాకతతతియరాసివచనేన విఞ్ఞాయతి. యది హి కుసలాభావమత్తవచనం అకుసలసద్దో, తేన న కోచి ధమ్మో వుత్తోతి అబ్యాకతవచనేనేవ చ తతియో రాసి వుత్తో న సియా, కుసలా చేవ ధమ్మా అబ్యాకతా చాతి దుకోవాయం ఆపజ్జతి, న తికో, ఏవఞ్చ సతి అకుసలవచనేన న కోచి అత్థో. అథ సియా, ‘‘అనబ్యాకతా’’తి చ వత్తబ్బం సియా కుసలానం వియ అబ్యాకతానఞ్చ అభావమత్తసమ్భవా, తస్మా అభావమత్తవచనే అబ్యాకతభావమత్తం వియ కుసలాభావమత్తం అకుసలం న కోచి రాసీతి ‘‘అబ్యాకతా’’తి తతియో రాసి న సియా. తతియరాసిభావేన చ అబ్యాకతా వుత్తాతి అకుసలో చ ఏకో రాసీతి విఞ్ఞాయతి. తస్మా నాభావవచనతా, సభావధారణాదిఅత్థేన ధమ్మసద్దేన సమానాధికరణభావతో చ అకుసలసద్దస్స కుసలాభావమత్తవచనతా న హోతి, నాపి తదఞ్ఞమత్తవచనతా తతియరాసివచనతో ఏవ. యది హి కుసలేహి అఞ్ఞే అకుసలా చేతసికేహి అఞ్ఞే అచేతసికా వియ, కుసలాకుసలవచనేహి సబ్బేసం ధమ్మానం సఙ్గహితత్తా అసఙ్గహితస్స తతియరాసిస్స అభావా చేతసికదుకో వియ అయఞ్చ దుకో వత్తబ్బో సియా ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా’’తి, న ‘‘అబ్యాకతా’’తి తతియో రాసి వత్తబ్బో, వుత్తో చ సో, తస్మా న తదఞ్ఞమత్తవచనం అకుసలసద్దో, పారిసేసేన తప్పటిపక్ఖేసు అ-కారస్స పయోగదస్సనతో లోకే ‘‘అమిత్తా’’తి సాసనే ‘‘అలోభో’’తి ఇధాపి తప్పటిపక్ఖవచనతా అకుసలసద్దస్స సిద్ధా, తత్థ నిరుళ్హత్తా చ న ఇతరవచనతా, తప్పటిపక్ఖభావో చ విరుద్ధసభావత్తా తప్పహేయ్యభావతో చ వేదితబ్బో, న కుసలవినాసనతో. న హి కుసలా అకుసలేహి పహాతబ్బా, మహాబలవతాయ పన కుసలాయేవ పయోగనిప్ఫాదితా సదానుసయితే అకుసలే తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదవసేన పజహన్తీతి.

న బ్యాకతాతి అకథితా. కథం పనేతే అకథితా హోన్తి, నను ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిఆదీహి తికదుకపదేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివచనేహి ఫస్సాదివచనేహి చ కథితాతి? నో న కథితా, తాని పన వచనాని ఇధ అనధిప్పేతాని అవుత్తత్తా అననువత్తనతో. న హి ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తిఆదిం వత్వా ‘‘అబ్యాకతా’’తి వుత్తం, తస్మా న తాని ఇధ అనువత్తన్తీతి తబ్బచనీయభావేన అకథితతా న హోతి, కుసలాకుసలవచనాని పన ఇధ వుత్తత్తా అనువత్తన్తీతి తబ్బచనీయభావేన అకథితతా ఞాయతీతి ‘‘కుసలాకుసలభావేన అకథితాతి అత్థో’’తి ఆహ. న బ్యాకతాతి వా అవిపాకా, అబ్యాకతవచనేనేవ చ అవిపాకత్థా ఞాయన్తి. న హి భగవతో వచనం ఞాపకసాధనీయం, ఆసయానుసయచరియాదికుసలేన భగవతా యేసం అవబోధనత్థం ధమ్మా వుత్తా తేసం వచనానన్తరం తదత్థపటివేధతో, పచ్ఛిమేహి పన యథా తేసం అవబోధనత్థం భగవతా తం తం వచనం వుత్తం, యథా చ తేహి తదత్థో పటివిద్ధో, తం సబ్బం ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా సుత్వా వేదితబ్బం హోతి, తస్మా కారణం అవత్వా ‘‘కుసలాకుసలభావేన అకథితాతి అత్థో’’తి ఆహ. యో చ వదేయ్య ‘‘అకుసలవిపాకభావేన అకథితత్తా, కుసలా అబ్యాకతాతి ఆపజ్జన్తి, కుసలవిపాకభావేన అకథితత్తా అకుసలాపీ’’తి, సోపి ‘‘అఞ్ఞాపకసాధనీయవచనో భగవా’’తి నివారేతబ్బో అనువత్తమానవచనవచనీయభావేన అకథితస్స చ అబ్యాకతభావతో. న హి అవిపాకవచనం వుత్తం కుసలవచనఞ్చ అవుత్తం, యతో అవిపాకవచనస్స అధికతభావో కుసలస్స చ తబ్బచనీయభావేన అకథితభావో సియా, తస్మా న కుసలానం అబ్యాకతతా, ఏవం అకుసలానఞ్చ అనబ్యాకతభావే యోజనా కాతబ్బా.

అథ వా వి-సద్దో విరోధవచనో, ఆ-సద్దో అభిముఖభావప్పకాసనో, తస్మా అత్తనో పచ్చయేహి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధాభిముఖా కతా, లక్ఖణవిరోధతో వినాసకవినాసితబ్బతో చాతి బ్యాకతా, కుసలాకుసలా. న బ్యాకతాతి అబ్యాకతా. తే హి లక్ఖణతో కుసలాకుసలా వియ విరుద్ధా న హోన్తి. న హి అవిపాకతా దుక్ఖవిపాకతా వియ సుఖవిపాకతాయ సుఖవిపాకతా వియ చ దుక్ఖవిపాకతాయ సుఖదుక్ఖవిపాకతాహి విరుజ్ఝతీతి నాపి తే కిఞ్చి పజహన్తి, న చ తే కేనచి పహాతబ్బాతి అయమేత్థ అత్తనోమతి.

అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణాతి ఏత్థ నత్థి ఏతేసం అవజ్జన్తి అనవజ్జా, గరహితబ్బభావరహితా నిద్దోసాతి అత్థో. తేన నేసం అగరహితబ్బభావం దస్సేతి, న గారయ్హవిరహమత్తం. అఞ్ఞేపి అత్థి నిద్దోసా అబ్యాకతాతి అనవజ్జవచనమత్తేన తేసమ్పి కుసలతాపత్తిదోసం దిస్వా తం పరిహరితుం సుఖవిపాకవచనం ఆహ. అవజ్జపటిపక్ఖా వా ఇధ అనవజ్జాతి వుత్తా, న బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౬౧) వియ పటిప్పస్సద్ధావజ్జా విరహితావజ్జమత్తా వా, తస్మా అనవజ్జవచనేన అవజ్జవినాసనభావో దస్సితో. అబ్యాకతేహి పన విసిట్ఠం కుసలాకుసలానం సాధారణం సవిపాకతాలక్ఖణన్తి తస్మిం లక్ఖణే విసేసదస్సనత్తం సుఖవిపాకవచనం అవోచ. సిద్ధో హి పురిమేనేవ అకుసలాబ్యాకతేహి కుసలానం విసేసోతి. సుఖో విపాకో ఏతేసన్తి సుఖవిపాకా. తేన కుసలాకుసలానం సామఞ్ఞే విపాకధమ్మభావే సుఖవిపాకవిపచ్చనసభావం దస్సేతి, న తేసం సుఖవిపాకసబ్భావమేవ. అనవజ్జా చ తే సుఖవిపాకా చాతి అనవజ్జసుఖవిపాకా. కుసలా లక్ఖీయన్తి ఏతేనాతి లక్ఖణం, అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణం ఏతేసన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా. నను తే ఏవ కుసలా అనవజ్జసుఖవిపాకా, కథం తే సయమేవ అత్తనో లక్ఖణం హోన్తీతి? విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతసద్దత్థభావేన లక్ఖణలక్ఖితబ్బభావయుత్తితో. కుసలసద్దత్థవసేన హి అవిఞ్ఞాతా కుసలా లక్ఖితబ్బా హోన్తి, అనవజ్జసుఖవిపాకసద్దత్థభావేన విఞ్ఞాతా లక్ఖణన్తి యుత్తమేతం. అథ వా లక్ఖీయతీతి లక్ఖణం, సభావో. అనవజ్జసుఖవిపాకా చ తే లక్ఖణఞ్చాతి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా, అనవజ్జసుఖవిపాకా హుత్వా లక్ఖియమానా సభావా కుసలా నామాతి అత్థో.

అథ వా అనవజ్జవచనేన అనవజ్జత్తం ఆహ, సుఖవిపాకవచనేన సుఖవిపాకత్తం, తస్మా అనవజ్జఞ్చ సుఖవిపాకో చ అనవజ్జసుఖవిపాకం, తం లక్ఖణం ఏతేసం కరణత్థే చ కమ్మత్థే చ లక్ఖణసద్దే సభావభూతన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా, అనవజ్జసుఖవిపాకసభావేన లక్ఖియమానా తంసభావవన్తో చ కుసలాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అనవజ్జవచనేన పవత్తిసుఖతం కుసలానం దస్సేతి, సుఖవిపాకవచనేన విపాకసుఖతం. పురిమఞ్హి అత్తనో పవత్తిసభావవసేన లక్ఖణతావచనం, పచ్ఛిమం కాలన్తరే విపాకుప్పాదనసమత్థతాయాతి. తథా పురిమేన కుసలానం అత్తసుద్ధిం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన విసుద్ధవిపాకతం. పురిమేన చ కుసలం అకుసలసభావతో నివత్తేతి, పచ్ఛిమేన అబ్యాకతసభావతో సవిపాకత్తదీపకత్తా పచ్ఛిమస్స. పురిమేన వా వజ్జపటిపక్ఖభావదస్సనతో కిచ్చట్ఠేన రసేన అకుసలవిద్ధంసనరసతం దీపేతి, పచ్ఛిమేన సమ్పత్తిఅత్థేన ఇట్ఠవిపాకరసతం. పురిమేన చ ఉపట్ఠానాకారట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన వోదానపచ్చుపట్ఠానతం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన ఫలత్థేన సుఖవిపాకపచ్చుపట్ఠానతం. పురిమేన చ యోనిసోమనసికారం కుసలానం పదట్ఠానం విభావేతి. తతో హి తే అనవజ్జా జాతాతి. పచ్ఛిమేన కుసలానం అఞ్ఞేసం పదట్ఠానభావం దస్సేతి. తే హి సుఖవిపాకస్స కారణం హోన్తీతి. ఏత్థ చ సుఖవిపాకసద్దే సుఖసద్దో ఇట్ఠపరియాయవచనన్తి దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠచతుక్ఖన్ధవిపాకా హి కుసలా, న సుఖవేదనావిపాకావ. సఙ్ఖారదుక్ఖోపసమసుఖవిపాకతాయ చ సమ్భవో ఏవ నత్థి. న హి తంవిపాకోతి. యది పన విపాకసద్దో ఫలపరియాయవచనం, నిస్సన్దవిపాకేన ఇట్ఠరూపేనాపి సుఖవిపాకతా యోజేతబ్బా.

సావజ్జదుక్ఖవిపాకలక్ఖణాతి ఏత్థ చ వుత్తవిధిఅనుసారేన అత్థో చ యోజనా చ యథాసమ్భవం వేదితబ్బా. విపాకారహతా కుసలాకుసలానం లక్ఖణభావేన వుత్తా, తబ్భావేన అకథితా అబ్యాకతా అవిపాకారహసభావా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అవిపాకలక్ఖణా అబ్యాకతా’’తి. యథేవ హి సుఖదుక్ఖవిపాకారహా సుఖదుక్ఖవిపాకాతి ఏవంలక్ఖణతా కుసలాకుసలానం వుత్తా, ఏవమిధాపి అవిపాకారహా అవిపాకాతి ఏవంలక్ఖణతా అబ్యాకతానం వుత్తా. తస్మా ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో నత్థి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఏవంపకారానం కుసలాకుసలానం కుసలాకుసలభావానాపత్తి అబ్యాకతభావాపత్తి వా న హోతి. న హి తే సుఖదుక్ఖవిపాకారహా న హోన్తి విపాకధమ్మత్తా, అవిపాకారహా వా న హోన్తి అవిపాకధమ్మత్తాభావాతి.

కుసలాతి వా ధమ్మాతి వాతిఆదీనీతి కుసలధమ్మపదాని ద్వే, అకుసలధమ్మపదాని ద్వే, అబ్యాకతధమ్మపదాని ద్వేతి. ఏకత్థనానత్థానీతి విసుం విసుం ద్విన్నం ద్విన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖం ఏకత్థనానత్థతం చోదేతి, న ఛన్నం. దోసమేత్థ వత్తుకామో చోదకో పుచ్ఛతీతి ఞత్వా ఆచరియో ఆహ ‘‘కిఞ్చేత్థా’’తి. ఏత్థ ఏకత్థనానత్థతాయం కిఞ్చి వత్తబ్బం అసమత్తా తే చోదనా, అవసిట్ఠం తావ బ్రూహీతి వుత్తం హోతి. యది ఏకత్థాని ఇన్దసక్కసద్దానం వియ సద్దమత్తే ఏవ భేదో, ఏవం కుసలధమ్మసద్దానం, న అత్థేతి. యథా ‘‘ఇన్దో సక్కో’’తి వుత్తే ‘‘ఇన్దో ఇన్దో’’తి వుత్తసదిసం హోతి, ఏవం ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి ఇదం వచనం ‘‘కుసలా కుసలా’’తి వుత్తసదిసం హోతి. ఏవం ఇతరేసుపి ‘‘అకుసలా అకుసలా’’తి వుత్తసదిసతా ‘‘అబ్యాకతా అబ్యాకతా’’తి వుత్తసదిసతా చ యోజేతబ్బా. అథ నానత్థాని, ఇన్దకువేరసద్దానం వియ సద్దతో అత్థతో చ కుసలధమ్మసద్దానం భేదో, తథా అకుసలధమ్మసద్దాదీనన్తి ఛహి పదేహి చతూహి పదేహి చ ఛ చత్తారో చ అత్థా భిన్నా వుత్తాతి కుసలత్తికాదీనం కుసలఛక్కాదిభావో, హేతుదుకాదీనఞ్చ హేతుచతుక్కాదిభావో ఆపజ్జతీతి.

నను తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం తిణ్ణం ఇన్దసద్దానం వియ రూపాభేదా అత్థాభేదోతి ఛక్కభావో న భవిస్సతి, తస్మా ఏవమిదం వత్తబ్బం సియా ‘‘తికదుకానం చతుక్కతికభావో ఆపజ్జతీ’’తి, న వత్తబ్బం, తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం ఏకత్థానం తిణ్ణం ఇన్దసద్దానం వియ వచనే పయోజనాభావా వుత్తానం తేసం మాససద్దానం వియ అభిన్నరూపానఞ్చ అత్థభేదో ఉపపజ్జతీతి, ఏవమపి యథా ఏకో మాససద్దో అభిన్నరూపో కాలం అపరణ్ణవిసేసం సువణ్ణమాసఞ్చ వదతి, ఏవం ధమ్మసద్దోపి ఏకో భిన్నే అత్థే వత్తుమరహతీతి కాలాదీనం మాసపదత్థతాయ వియ తబ్బచనీయభిన్నత్థానం ధమ్మపదత్థతాయ అభేదోతి చతుక్కతికభావో ఏవ ఆపజ్జతీతి, నాపజ్జతి ఏకస్స సద్దస్స జాతిగుణకిరియాభిన్నానం అనభిధానతో. న హి మాస-సద్దో ఏకో జాతిభిన్నానం కాలాదీనం అన్తరేన సరూపేకసేసం వాచకో హోతి. ఇధ చ యది సరూపేకసేసో కతో సియా, దుతియో తతియో చ ధమ్మ-సద్దో న వత్తబ్బో సియా, వుత్తో చ సో, తస్మా కుసలాది-సద్దా వియ అభిన్నకుసలాదిజాతీసు రూపసామఞ్ఞేపి మాస-సద్దా వియ తయో వినివత్తఅఞ్ఞజాతీసు వత్తమానా తయో ద్వే చ ధమ్మ-సద్దా ఆపన్నాతి తికదుకానం ఛక్కచతుక్కభావో ఏవ ఆపజ్జతీతి.

పదానఞ్చ అసమ్బన్ధోతి కుసలధమ్మపదానం అఞ్ఞమఞ్ఞం తథా అకుసలధమ్మపదానం అబ్యాకతధమ్మపదానఞ్చ అసమ్బన్ధో ఆపజ్జతీతి అత్థో. ద్విన్నం ద్విన్నఞ్హి ఇచ్ఛితో సమ్బన్ధో, న సబ్బేసం ఛన్నం చతున్నం వా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి. ఇదం పన కస్మా చోదేతి, నను నానత్థత్తే సతి అత్థన్తరదస్సనత్థం వుచ్చమానేసు ధమ్మ-సద్దేసు కుసలాకుసలాబ్యాకత-సద్దానం వియ అసమ్బన్ధో వుత్తో యుత్తో ఏవాతి? సచ్చమేతం, అసమ్బన్ధం పన సిద్ధం కత్వా పురిమచోదనా కతా ‘‘తికదుకానం ఛక్కచతుక్కభావో ఆపజ్జతీ’’తి, ఇధ పన తం అసమ్బన్ధం సాధేతుం ఇదం చోదితన్తి వేదితబ్బం. అథ వా ఏవమేత్థ యోజనా కాతబ్బా – యది పన ఛక్కచతుక్కభావం న ఇచ్ఛసి, పదానం సమ్బన్ధేన భవితబ్బం యథావుత్తనయేన, సో చ సమానవిభత్తీనం ద్విన్నం ద్విన్నం సమ్బన్ధో ఏకత్థత్తే సతి యుజ్జేయ్య, త్వం పన నానత్థతం వదసీతి పదానఞ్చ తే అసమ్బన్ధో ఆపజ్జతి, నేవ నాపజ్జతీతి. నియమనత్థో చ-సద్దో. పుబ్బాపర…పే… నిప్పయోజనాని నామ హోన్తీతి ఛక్కచతుక్కభావం అనిచ్ఛన్తస్స, నానత్థతం పన ఇచ్ఛన్తస్సాతి అధిప్పాయో. అవస్సఞ్చ సమ్బన్ధో ఇచ్ఛితబ్బో పుబ్బాపరవిరోధాపత్తితోతి దస్సేతుం ‘‘యాపి చేసా’’తిఆదిమాహ. పుచ్ఛా హి పదవిపల్లాసకరణేన ధమ్మా ఏవ కుసలాతి కుసలధమ్మ-సద్దానం ఇధ ఉద్దిట్ఠానం ఏకత్థతం దీపేతి, తవ చ నానత్థతం వదన్తస్స నేవ హి ధమ్మా కుసలాతి కత్వా తాయపి పుచ్ఛాయ విరోధో ఆపజ్జతి, వుచ్చతి చ తథా సా పుచ్ఛాతి న నానత్థతా యుజ్జతి.

అపరో నయోతి ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీనం ద్విన్నం ద్విన్నం ఏకత్థత్తమేవ తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం ఏకత్థనానత్థత్తేహి చోదేతి. తిణ్ణం ధమ్మానం ఏకత్తాతిఆదిమ్హి యథా తీహి ఇన్ద-సద్దేహి వుచ్చమానానం ఇన్దత్థానం ఇన్దభావేన ఏకత్తా తతో అనఞ్ఞేసం సక్కపురిన్దదసహస్సక్ఖసద్దత్థానం ఏకత్తం, ఏవం తిణ్ణం ధమ్మ-సద్దత్థానం ధమ్మభావేన ఏకత్తా తతో అనఞ్ఞేసం కుసలాకుసలాబ్యాకత-సద్దత్థానం ఏకత్తం ఆపజ్జతీతి అత్థో. ధమ్మో నామ భావోతి సభావధారణాదినా అత్థేన ధమ్మోతి వుత్తో, సో చ సభావస్సేవ హోతి, నాసభావస్సాతి ఇమినా అధిప్పాయేన వదతి. హోతు భావో, తతో కిన్తి? యది తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం నానత్థతా, తీసు ధమ్మేసు యో కోచి ఏకో ధమ్మో భావో, తతో అనఞ్ఞం కుసలం అకుసలం అబ్యాకతం వా ఏకేకమేవ భావో. భావభూతా పన ధమ్మా అఞ్ఞే ద్వే అభావా హోన్తీతి తేహి అనఞ్ఞే కుసలాదీసు ద్వే యే కేచి అభావా. యోపి చ సో ఏకో ధమ్మో భావోతి గహితో, సోపి సమానరూపేసు తీసు ధమ్మసద్దేసు అయమేవ భావత్థో హోతీతి నియమస్స అభావా అఞ్ఞస్స భావత్థత్తే సతి అభావో హోతీతి తతో అనఞ్ఞస్సపి అభావత్తం ఆపన్నన్తి కుసలాదీనం సబ్బేసమ్పి అభావత్తాపత్తి హోతి. న హి ఇన్దస్స అమనుస్సత్తే తతో అనఞ్ఞేసం సక్కాదీనం మనుస్సత్తం అత్థీతి.

నను ఏవమపి ఏకస్స భావత్తం వినా అఞ్ఞేసం అభావత్తం న సక్కా వత్తుం, తత్థ చ ఏకేనేవ భావేన భవితబ్బన్తి నియమాభావతో తిణ్ణమ్పి భావత్తే సిద్ధే తేహి అనఞ్ఞేసం కుసలాదీనమ్పి భావత్తం సిద్ధం హోతీతి? న హోతి తిణ్ణం ధమ్మ-సద్దానం నానత్థభావస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. న హి తిణ్ణం భావత్తే నానత్థతా అత్థి, అనుఞ్ఞాతా చ సా తయాతి. నను తిణ్ణం ధమ్మానం అభావత్తేపి నానత్థతా న సియాతి? మా హోతు నానత్థతా, తవ పన నానత్థతం పటిజానన్తస్స ‘‘ఏసో దోసో’’తి వదామి, న పన మయా నానత్థతా ఏకత్థతా వా అనుఞ్ఞాతాతి కుతో మే విరోధో సియాతి. అథ వా అభావత్తం ఆపన్నేహి ధమ్మేహి అనఞ్ఞే కుసలాదయోపి అభావా ఏవ సియున్తి ఇదం వచనం అనియమేన యే కేచి ద్వే ధమ్మా అభావత్తం ఆపన్నా, తేహి అనఞ్ఞేసం కుసలాదీసు యేసం కేసఞ్చి ద్విన్నం కుసలాదీనం అభావత్తాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం ఏకస్స భావత్తా. యమ్పి వుత్తం ‘‘తేహి చ అఞ్ఞో కుసలపరోపి అభావో సియా’’తి, తం అనియమదస్సనత్థం వుత్తం, న సబ్బేసం అభావసాధనత్థం. అయఞ్హి తత్థ అత్థో అకుసలపరస్స వా అబ్యాకతపరస్స వా ధమ్మస్స భావత్తే సతి తేహి అఞ్ఞో కుసలపరోపి అభావో సియాతి.

సబ్బమేతం అకారణన్తి ఏత్థ కారణం నామ యుత్తి. కుసలకుసలసద్దానం వియ ఏకన్తఏకత్థతం, కుసలరూపచక్ఖుమ-సద్దానం వియ ఏకన్తనానత్థతఞ్చ వికప్పేత్వా యాయం పునరుత్తి ఛక్కచతుక్కాపత్తి అసమ్బన్ధవిరోధాభావాపత్తి దోసారోపనయుత్తి వుత్తా, సబ్బా సా అయుత్తి, తథా ఏకత్థనానత్థతాభావతోతి వుత్తం హోతి. యా యా అనుమతి యథానుమతి అనుమతియా అనుమతియా వోహారసిద్ధితో. అనుమతియా అనురూపం వా యథానుమతి, యథా అనుమతి పవత్తా, తథా తదనురూపం వోహారసిద్ధితోతి అత్థో. అనుమతి హి విసేసనవిసేసితబ్బాభావతో అచ్చన్తమభిన్నేసు కత్థచి కిరియాగుణాదిపరిగ్గహవిసేసేన అవివటసద్దత్థవివరణత్థం పవత్తా యథా ‘‘సక్కో ఇన్దో పురిన్దదో’’తి. కత్థచి అచ్చన్తం భిన్నేసు యథా ‘‘ధవో ఖదిరో పలాసో చ ఆనీయన్తూ’’తి. కత్థచి విసేసనవిసేసితబ్బభావతో భేదాభేదవన్తేసు సేయ్యథాపి ‘‘నీలుప్పలం పణ్డితపురిసో’’తి, తాయ తాయ అనుమతియా తదనురూపఞ్చ తే తే వోహారా సిద్ధా. తస్మా ఇహాపి కుసలధమ్మ-సద్దానం విసేసనవిసేసితబ్బభావతో విసేసత్థసామఞ్ఞత్థపరిగ్గహేన సమానే అత్థే భేదాభేదయుత్తే పవత్తి అనుమతాతి తాయ తాయ అనుమతియా తదనురూపఞ్చ సిద్ధో ఏసో వోహారో. తస్మా వుత్తం ‘‘సబ్బమేతం అకారణ’’న్తి.

అత్తనో అత్తనో అత్థవిసేసం తస్స దీపేన్తీతి అత్తనా పరిగ్గహితం అత్తనా వుచ్చమానం అనవజ్జసుఖవిపాకాదికుసలాదిభావం ధమ్మ-సద్దస్స దీపేన్తి తదత్థస్స తబ్భావదీపనవసేనాతి అధిప్పాయో. న హి ధమ్మ-సద్దో కుసలాదిభావో హోతీతి. ఇమినావాతి ‘‘ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిఆదీసు దిస్సతీ’’తిఆదినా ‘‘అత్తనో సభావం ధారేన్తీ’’తిఆదినా చ నయేన. సో హి సబ్బత్థ సమానో, న కుసల-సద్దో ఆరోగ్యాదీసు దిస్సతీతి ‘‘కుచ్ఛితే సలయన్తీ’’తిఆదికో, సో చ విసేసనయో ‘‘ఇతో పరం విసేసమత్తమేవ వక్ఖామా’’తి ఏతేన అపనీతోతి దట్ఠబ్బో. న హి కుసలాదివిసేసం గహేత్వా పవత్తా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తాతిఆదయో విసేసాతి.

౨. సుఖస్స చ పహానాతి ఏత్థ సుఖిన్ద్రియం ‘‘సుఖ’’న్తి వుత్తం, తఞ్చ సుఖవేదనావ హోతీతి ‘‘సుఖవేదనాయం దిస్సతీ’’తి వుత్తం, న పన ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా సుఖా వేదనా’’తిఏవమాదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౯ ఆదయో) సుఖ-సద్దో వియ సుఖవేదనాసద్దేన సమానత్థత్తా. అయఞ్హి సుఖిన్ద్రియత్థో సుఖ-సద్దో కాయసుఖనం కాయానుగ్గహం సాతవిసేసం గహేత్వా పవత్తో, న పన సుఖా వేదనా ‘‘యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా (మ. ని. ౧.౪౦౯), యో సుఖం దుక్ఖతో’’తిఏవమాదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౩) సుఖ-సద్దో వియ సాతసామఞ్ఞం గహేత్వా పవత్తోతి. యస్మిం సతి సుఖహేతూనం పవత్తి, తం సుఖమూలం. బుద్ధుప్పాదే చ కామసమతిక్కమాదికే విరాగే చ సతి సుఖహేతూనం పుఞ్ఞపస్సద్ధిఆదీనం పవత్తి హోతీతి తం ‘‘సుఖమూలం సుఖ’’న్తి వుత్తం. సుఖస్స చ ఆరమ్మణత్తా ‘‘రూపం సుఖ’’న్తి వుత్తం. పుఞ్ఞానీతి యదిదం వచనం, తం సుఖస్స చ అధివచనం ఇట్ఠవిపాకస్స అధివచనం తదత్థస్స ఇట్ఠవిపాకవిపచ్చనతోతి అత్థో. సుఖపచ్చయానం రూపాదీనం ఇట్ఠానం ఠానం ఓకాసో సగ్గా నన్దనఞ్చాతి ‘‘సుఖా సగ్గా సుఖం నన్దన’’న్తి వుత్తం. దిట్ఠధమ్మేతి ఇమస్మిం అత్తభావే. సుఖవిహారాతి పఠమజ్ఝానవిహారాదీ. నీవరణాదిబ్యాబాధరహితత్తా ‘‘అబ్యాబజ్ఝా’’తి వుత్తా. సబ్బసఙ్ఖారదుక్ఖనిబ్బాపనతో తంనిరోధత్తా వా ‘‘నిబ్బానం సుఖ’’న్తి వుత్తం. ఆది-సద్దేన ‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, సుఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తి అదుక్ఖమసుఖే. ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా’’తి (సం. ని. ౪.౨౬౭) సుఖోపేక్ఖాసు చ ఇట్ఠాసూతి ఏవమాదీసు పవత్తి సఙ్గహితా.

దుక్ఖవత్థూతి దుక్ఖస్స ఓకాసో. అత్తనో పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానమ్పి హి తం దుక్ఖం జాతిఆదీసు విజ్జమానేసు తబ్బత్థుకం హుత్వా ఉప్పజ్జతి. దుక్ఖపచ్చయేతి దుక్ఖహేతుమ్హి, దుక్ఖస్స జనకేతి అత్థో. దుక్ఖపచ్చయట్ఠానేతి దుక్ఖజనకకమ్మస్స సహాయభూతానం అనిట్ఠరూపాదిపచ్చయానం ఠానే. పచ్చయసద్దో హి జనకే జనకసహాయే చ పవత్తతీతి. ఆది-సద్దేన ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫-౪౬, ౭౬) సఙ్ఖారదుక్ఖాదీసు పవత్తి దట్ఠబ్బా. సమ్పయుత్తే వత్థుఞ్చ కరజకాయం సుఖయతి లద్ధస్సాదే అనుగ్గహితే కరోతీతి సుఖా. సుఖాతి వేదనాసద్దమపేక్ఖిత్వా సుఖభావమత్తస్స అప్పకాసనేన నపుంసకలిఙ్గతా న కతా. సభావతో సఙ్కప్పతో చ యం ఇట్ఠం, తదనుభవనం ఇట్ఠాకారానుభవనం వా ఇట్ఠానుభవనం.

సమన్తి అవిసమం. సమా ఏకీభావూపగతా వియ యుత్తా, సమం వా సహ యుత్తాతి యోజేతబ్బం. ఏకుప్పాదాతి ఏకో సమానో ఉప్పాదో ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదా, సమానపచ్చయేహి సహుప్పత్తికాతి అత్థో. సహుప్పత్తికానం రూపారూపానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకనిరోధా’’తి వుత్తం, యే సమానుప్పాదా సమాననిరోధా చ, తే సమ్పయుత్తాతి రూపారూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయోగో నివారితో హోతి. ఏవమపి అవినిబ్భోగరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకవత్థుకా’’తి వుత్తం, యే ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా చ, తే సమ్పయుత్తాతి. ఏవమపి అవినిబ్భోగరూపేసు ఏకం మహాభూతం సేసమహాభూతోపాదారూపానం నిస్సయపచ్చయో హోతీతి తేన తాని ఏకవత్థుకానీతి, చక్ఖాదినిస్సయభూతాని వా భూతాని ఏకం వత్థు ఏతేసు సన్నిస్సితన్తి ఏకవత్థుకానీతి కప్పేన్తస్స తేసం సమ్పయుత్తతాపత్తి సియాతి తన్నివారణత్థం ‘‘ఏకారమ్మణా’’తి వుత్తం, యే ఏకుప్పాదా…పే… ఏకారమ్మణా చ హోన్తి, తే సమ్పయుత్తాతి. పటిలోమతో వా ఏకారమ్మణాతి వుత్తే ఏకవీథియఞ్చ పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనానం నానావీథియం పరసన్తానే చ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జమానానం భిన్నవత్థుకానం సమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకవత్థుకా’’తి వుత్తం, యే ఏకవత్థుకా హుత్వా ఏకారమ్మణా, తే సమ్పయుత్తాతి. ఏవమపి సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణాదీనం సమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకనిరోధా’’తి వుత్తం, యే ఏకనిరోధా హుత్వా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణా, తే సమ్పయుత్తాతి. కిం పన నానుప్పాదాపి ఏవం తివిధలక్ఖణా హోన్తి, అథ ఏకుప్పాదా ఏవాతి విచారణాయ ఏకుప్పాదా ఏవ ఏవం తివిధలక్ఖణా హోన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘ఏకుప్పాదా’’తి వుత్తం.

౩. విపక్కభావమాపన్నానం అరూపధమ్మానన్తి యథా సాలిబీజాదీనం ఫలాని తంసదిసాని నిబ్బత్తాని విపక్కాని నామ హోన్తి, విపాకనిరుత్తిఞ్చ లభన్తి, న మూలఙ్కురపత్తఖన్ధనాళాని, ఏవం కుసలాకుసలానం ఫలాని అరూపధమ్మభావేన సారమ్మణభావేన సుక్కకణ్హాదిభావేన చ తంసదిసాని విపక్కభావమాపన్నానీతి విపాకనిరుత్తిం లభన్తి, న రూపధమ్మా కమ్మనిబ్బత్తాపి కమ్మాసదిసాతి దస్సేతుం వుత్తం. జాతిజరాసభావాతి జాయనజీరణసభావా. విపాకపకతికాతి విపచ్చనపకతికా. విపచ్చనసభావతా చ అనుపచ్ఛిన్నావిజ్జాతణ్హామానసన్తానే సబ్యాపారతా, తేన అభిఞ్ఞాదికుసలానం భావనాయపహాతబ్బాదిఅకుసలానఞ్చ విపాకానుప్పాదనేపి విపాకధమ్మతా సిద్ధా హోతి. విపక్కభావన్తి చేత్థ భావ-సద్దేన సభావో ఏవ వుత్తో. తం యథావుత్తం విపక్కసభావం దుతియస్స వుత్తం విపచ్చనసభావఞ్చ గహేత్వా ‘‘ఉభయసభావపటిక్ఖేపవసేనా’’తి ఆహ.

౪. ఉపేతేన ఆదిన్నా ఉపాదిన్నా. కిం పన తం ఉపేతం, కేన చ ఉపేతం, కథఞ్చ ఉపేతం, కే చ తేన ఆదిన్నాతి? సతి చ లోకుత్తరానం కేసఞ్చి ఆరమ్మణభావే తన్నివత్తనత్థం ఉపేతసద్దసమ్బన్ధినా ఉపయ-సద్దేన వుచ్చమానాహి చతుబ్బిధుపాదానభూతాహి తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతం, తేహి చ ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపేతం, న సమన్నాగమవసేన. సతి చ సబ్బతేభూమకధమ్మానం ఉపాదానారమ్మణత్తే యేహి విపాకకటత్తారూపాని అమ్హేహి నిబ్బత్తత్తా అమ్హాకం ఏతాని ఫలానీతి గణ్హన్తేహి వియ ఆదిన్నాని, తాని తేభూమకకమ్మాని కమ్మభావేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా ఉపేతన్తి ఇధ గహితాని. తేహి చ నిబ్బత్తాని విపాకకటత్తారూపాని ఉపాదిన్నా ధమ్మాతి సబ్బమేతం దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణకరణవసేనా’’తిఆది వుత్తం. అయఞ్చ అత్థనయో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో, న వచనానుపుబ్బేనాతి. ఏత్థాహ – యది ఆరమ్మణకరణవసేన తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతేన ఆదిన్నా ఉపాదిన్నా, సబ్బతేభూమకధమ్మా చ తణ్హాదీనం ఆరమ్మణా హోన్తి, న చ ఉపేతసద్దో కమ్మే ఏవ నిరుళ్హో, తేన కమ్మస్సేవ గహణే కారణం నత్థి, తస్మా సబ్బతేభూమకధమ్మపచ్చయుప్పన్నానం అవిజ్జాదిహేతూహి నిబ్బత్తానం సఙ్ఖారాదిఫలానం ఉపాదిన్నత్తం ఆపజ్జతి తేసమ్పి తేహిఫలభావేన గహితత్తా. ఉప-సద్దేన చ ఉపేతతామత్తం జోతితం, న ఆరమ్మణకరణం సమన్నాగమనివత్తకం, ఆదిన్న-సద్దేన చ గహితతామత్తం వుత్తం, న కమ్మసముట్ఠానతావిసేసో. తస్మా సబ్బపచ్చయుప్పన్నానం ఉపాదిన్నత్తం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి బోధనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసనాపవత్తితో. యేసఞ్హి బోధనత్థం ‘‘ఉపాదిన్నా’’తి ఏతం వుత్తం, తే తేనేవ వచనేన యథావుత్తప్పకారే ధమ్మే బుజ్ఝింసు, ఏతరహి పన తావతా బుజ్ఝితుం అసక్కోన్తేన సుత్వా తదత్థో వేదితబ్బోతి ఏసా అత్థవిభావనా కతా ‘‘కమ్మునా’’తి.

అయం పన అపరో అత్థో దట్ఠబ్బో – ఉప-సద్దో ఉపేతం దీపేతి. అయఞ్హి ఉప-సద్దో సమాసే పయుజ్జమానో ‘‘అతిమాలా’’తిఆదీసు అతి-సద్దో వియ అతిక్కమనం ససాధనం ఉపగమనం ససాధనం వదతి, ఉపగమనఞ్చ ఉపాదానఉపయో, తేన ఉపగతం ఉపేతం. కిం పన తన్తి? యం అసతి ఉపాదానే న హోతి, తం ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏవం వుత్తం తేభూమకకమ్మం పచ్చయభావేన పురిమజాతుప్పన్నేన ఉపాదానేన ఉపగతత్తా ‘‘ఉపేత’’న్తి వుచ్చతి. న హి కోచి అనుపగ్గమ్మ అనిచ్ఛన్తో కమ్మం కరోతీతి. తేన ఉపేతేన కమ్మునా పునబ్భవస్స ఆదానం హోతి. కమ్మునా హి సాసవేన సత్తా ఆదియన్తి పునబ్భవం, తస్మా ఆదాతబ్బభావేన పాకటో పునబ్భవో. సో చ ఉపపత్తిభవో తేభూమకవిపాకకటత్తారూపసఙ్గహో ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఏత్థ జాతివచనే సమవరుద్ధోతి ఉపాదిన్నవచనేన ఉపపత్తిభవో వుచ్చతి, ఉపపత్తిభవో చ తేభూమకవిపాకకటత్తారూపానీతి ధాతుకథాయం పకాసితమేతం. తస్మా ఉపేతేన ఆదిన్నాతి తే ఏవ ధమ్మా వుచ్చన్తీతి సిద్ధో అయమత్థోతి. ఉపాదిన్న-సద్దస్స అత్థం వత్వా తం విస్సజ్జేత్వా ఉపాదానియ-సద్దస్స విసుం ఉపాదిన్నసద్దానపేక్ఖం అత్థం వత్తుం ‘‘ఆరమ్మణభావం ఉపగన్త్వా’’తిఆదిమాహ. తస్మా ఏవ అవిసేసేత్వా ‘‘ఉపాదానస్స ఆరమ్మణపచ్చయభూతానమేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. తం పన ఉపాదానియం ఉపాదిన్నం అనుపాదిన్నన్తి దువిధం. తస్మా తం విసేసనేన దస్సేన్తో ‘‘ఉపాదిన్నా చ తే ఉపాదానియా చా’’తిఆదిమాహ.

౫. సంకిలేసోతి దస కిలేసవత్థూని వుచ్చన్తి. సంకిలిట్ఠాతి తేహి విబాధితా ఉపతాపితా చ. తే పన యస్మా సంకిలేససమ్పయుత్తా ఏకుప్పాదాదీహి నిన్నానత్తా ఏకీభావమివ గతా విసాదీహి వియ సప్పిఆదయో విదూసితా మలీనా విబాధితా ఉపతాపితా చ నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘సంకిలేసేన సమన్నాగతా సంకిలిట్ఠా’’తి. సంకిలేసం అరహన్తీతి సంకిలేసస్స ఆరమ్మణభావేన తం లద్ధుం అరహన్తీతి అత్థో. ఆరమ్మణభావానతిక్కమనతోతి ఏతేన సంకిలేసానతిక్కమనమేవ దస్సేతి, వత్థయుగికసుఙ్కసాలికసద్దానం వియ సంకిలేసిక-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.

౬. సహ వితక్కేన హోన్తీతి వచనసేసో యోజేతబ్బో అవుచ్చమానస్సపి భవతి-అత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తా. మత్తాతి పమాణవాచకం ఏకం పదన్తి గహేత్వా ‘‘విచారోవ మత్తా ఏతేస’’న్తి అత్థో వుత్తో. అఞ్ఞత్థ అవిప్పయోగీసు వితక్కవిచారేసు విచారోవ ఏతేసం మత్తా, తతో ఉద్ధం వితక్కేన సమ్పయోగం న గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అయమపరో అత్థో – మత్త-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో. సవితక్కసవిచారా ధమ్మా హి వితక్కవిసిట్ఠేన విచారేన సవిచారా, ఏతే పన విచారమత్తేన వితక్కసఙ్ఖాతవిసేసరహితేన, తస్మా ‘‘విచారమత్తా’’తి వుచ్చన్తి, విచారమత్తవన్తోతి అత్థో. విచారమత్తవచనేన అవితక్కత్తే సిద్ధే అవితక్కానం అఞ్ఞేసమ్పి అత్థిభావజోతనత్థం అవితక్కవచనం. అవితక్కా హి విచారమత్తా చ సన్తి అవిచారా చాతి నివత్తేతబ్బా గహేతబ్బా చ హోన్తి, తేసు అవుచ్చమానేసు నివత్తేతబ్బగహేతబ్బస్స అదస్సితత్తా విచారమత్తావఅవితక్కాతి ఆపజ్జేయ్యాతి. విసేసనవిసేసితబ్బభావో పన యథాకామం హోతీతి సామఞ్ఞేన అవితక్కభావేన సహ విచారమత్తతాయ ధమ్మవిసేసనభావం దస్సేతుం ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తి పదానుక్కమో కతో.

అథ వా సవిచారా దువిధా సవితక్కా అవితక్కా చ, తేసు అవితక్కే నివత్తేతుం ఆదిపదం వుత్తం. అవిచారా చ దువిధా సవితక్కా అవితక్కా చ, తేసు సవితక్కే నివత్తేతుం తతియపదం వుత్తం. యే పన ద్వీహిపి నివత్తితా అవితక్కా సవితక్కా చ సవిచారా అవిచారా చ, తేసు అఞ్ఞతరదస్సనం వా కత్తబ్బం సియా ఉభయదస్సనం వా. ఉభయదస్సనే కరియమానే యది ‘‘సవితక్కసవిచారా’’తి వుచ్చేయ్య, ఆదిపదత్థతావ ఆపజ్జతి. అథ ‘‘అవితక్కఅవిచారా’’తి వుచ్చేయ్య, అన్తపదత్థతా. అథ పన ‘‘అవితక్కసవిచారా సవితక్కఅవిచారా’’తి వుచ్చేయ్య, అజ్ఝత్తబహిద్ధానం వియ అత్థన్తరాభావో వా సఙ్కరదోసో వా ఏకస్సేవ సవితక్కావితక్కతాసవిచారావిచారతావిరోధో వా ఆపజ్జేయ్య, తస్మా అఞ్ఞతరదస్సనేన ఇతరమ్పి పకాసేతుం అవితక్కవచనేన ద్విప్పకారేసు వత్తబ్బేసు సవితక్కఅవిచారే నివత్తేత్వా అవితక్కసవిచారే దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తి. అథ వా వితక్కాభావేన ఏతే విచారమత్తా, న విచారతో అఞ్ఞస్స కస్సచి ధమ్మస్స అభావాతి దస్సేతుం అవితక్కవచనేన విచారమత్తా విసేసితా.

౭. ఉపేక్ఖతీతి వేదయమానాపి మజ్ఝత్తవేదనా సుఖాకారే దుక్ఖాకారే చ ఉదాసినా హోతీతి అత్థో. అథ వా ఉపేతా యుత్తా సుఖదుక్ఖానం అవిరుద్ధా ఇక్ఖా అనుభవనం ఉపేక్ఖా. విసేసదస్సనవసేనాతి నానత్తదస్సనవసేన. యది హి పీతిసహగతా ఏవ సుఖసహగతా సియుం, ‘‘పీతిసహగతా’’తి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా ‘‘సుఖసహగతా’’తి ఇదం న వత్తబ్బం సియా, ‘‘సుఖసహగతా’’తి వా వుచ్చమానే ‘‘పీతిసహగతా’’తి న వత్తబ్బం, తతో తికం పూరేన్తేన దుక్ఖసహగతపదం వత్తబ్బం సియా, ఏవఞ్చ సతి ‘‘వేదనాత్తికో ఏవాయ’’న్తి వుత్తవచనం ఆపజ్జతి, తస్మా ‘‘పీతిసహగతా’’తి వత్వా ‘‘సుఖసహగతా’’తి వదన్తో పీతివిప్పయుత్తమ్పి సుఖం అత్థీతి తతియజ్ఝానకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం సుఖం సప్పీతికసుఖతో భిన్నం కత్వా దస్సేతీతి అధిప్పాయో. అథ వా పీతిసుఖానం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యనానత్తానం నానత్తదస్సనత్థం అయం తికో వుత్తో. ‘‘పీతిసహగతా’’తి ఏత్థ హి సుఖేకదేసో సఙ్గహితో, న పీతి. ‘‘సుఖసహగతా’’తి ఏత్థ పీతి సఙ్గహితా, న సుఖం. పీతివిప్పయుత్తసుఖసహగతా చ పురిమేన అసఙ్గహితా పచ్ఛిమేన సఙ్గహితాతి సిద్ధో పీతిసుఖానం విసేసోతి.

౮. నిబ్బానం దస్సనతోతి నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయాహ. అథ వా ధమ్మచక్ఖు పునప్పునం నిబ్బత్తనేన భావనాభావం అప్పత్తం దస్సనం నామ, ధమ్మచక్ఖు చ పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణేన చతుసచ్చధమ్మదస్సనం తదతిసయో, తస్మా నత్థేత్థ గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తీతి. ఉభయపటిక్ఖేపవసేనాతి ద్వీహి పదేహి వుత్తధమ్మపటిక్ఖేపవసేన, న పహాయకపటిక్ఖేపవసేన. తథా హి సతి దస్సనభావనాహి అఞ్ఞో సముచ్ఛేదవసేన పహాయకో అత్థి, తేన పహాతబ్బా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బాతి అయమత్థో ఆపజ్జతి, న చ అఞ్ఞో పహాయకో అత్థి అఞ్ఞేహి విక్ఖమ్భితానఞ్చ పునప్పవత్తిసబ్భావా, నాపి పహాతబ్బా తతియపదేన సఙ్గయ్హన్తి, కిన్తు అప్పహాతబ్బా ఏవాతి. తస్మా పహాతబ్బపదం పచ్చేకం యోజేత్వా నేవ దస్సనేన పహాతబ్బా న భావనాయ పహాతబ్బాతి దస్సనేన భావనాయ పహాతబ్బేహి అఞ్ఞే గహితాతి వేదితబ్బా.

౯. ఏవమత్థం అగ్గహేత్వాతి అత్థాయుత్తితో చ సద్దాయుత్తితో చ అగ్గహేతబ్బతం దస్సేతి. దస్సనభావనాహి అప్పహాతబ్బహేతుమత్తేసు హి గయ్హమానేసు అహేతుకా అసఙ్గహితాతి యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స అపరిపుణ్ణత్తా అత్థాయుత్తి, పహాతబ్బసద్దస్స నిచ్చసాపేక్ఖత్తే చ సతి న సమ్బన్ధీసద్దతో పహాయకతో అఞ్ఞం పటిసేధం అపేక్ఖమానస్స హేతుసద్దేన సమాసో ఉపపజ్జతీతి సద్దాయుత్తి చ వేదితబ్బా. ఏవమత్థో గహేతబ్బోతి పహాతబ్బ-సద్దం పటిసేధేన అయోజేత్వా యేసం అఞ్ఞపదత్థే సమాసో, తబ్బిసేసనం అత్థీతి ఇదం పటిసేధేన యోజేత్వా దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం నేవత్థీతి అత్థో గహేతబ్బోతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ సతి యథాధిప్పేతత్థో సబ్బో సఙ్గహితోతి. అత్థాయుత్తి మా హోతు, సద్దో పన ఇధాపి న యుత్తో. ఏకన్తయోగీనం అత్థి-సద్దమేవ హి అపేక్ఖమానానం ఉభిన్నం పహాతబ్బహేతు-సద్దానం సమాసో యుత్తో, న పటిసేధం అపేక్ఖమానానన్తి, తస్మా గహేతబ్బత్థదస్సనమత్తం ఏతం కతం, సద్దో పన యథా యుజ్జతి, తథా యోజేతబ్బో. ఏవం పన యుజ్జతి – పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి పహాతబ్బహేతుకా. కేన పహాతబ్బోతి? దస్సనేన భావనాయ చ. తయిదం పహాతబ్బహేతుకపదం దస్సనభావనాపదేహి విసుం విసుం యోజేత్వా తేహి యుత్తేన యే దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా నేవ హోన్తి, భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా చ న హోన్తీతి పటిసేధఞ్చ విసుం విసుం యోజేత్వా తే నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకాతి వుచ్చన్తి. నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మవచనం వియ హి పురిమపదద్వయసఙ్గహితధమ్మపటిసేధనేన తదఞ్ఞధమ్మనిదస్సనమేతం హోతి, న అహేతుకపదం వియ హేతువిరహప్పకాసనేనాతి. ఏవఞ్చ కత్వా ద్వే పటిసేధా యుత్తా హోన్తి.

హేతుయేవ హి తేసం నత్థి, యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియాతి పురిమస్మిఞ్హి అత్థే హేతూనం దస్సనభావనాహి పహాతబ్బతా పటిక్ఖిత్తా, పటిక్ఖేపో చ పహాతబ్బాసఙ్కాసబ్భావే హోతి, పహాతబ్బాసఙ్కా చ హేతుమ్హి సతి సియా, తేసం పన అహేతుకానం హేతుయేవ నత్థి, యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియా, తదభావా పహాతబ్బాసఙ్కా నత్థీతి తంనివారణత్థో పటిక్ఖేపో న సమ్భవతి, తస్మా ‘‘నేవదస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేస’’న్తి ఏవం అహేతుకానం గహణం న భవేయ్యాతి అత్థో. అథ వా ఇతరథా హి అహేతుకానం అగ్గహణం భవేయ్యాతి అత్థస్స పాకటత్తా న కారణసాధనీయో ఏసోతి గహేతబ్బత్థస్సేవ కారణం వదన్తో ‘‘హేతుయేవ హి తేసం నత్థీ’’తిఆదిమాహ. తేసఞ్హి నేవదస్సనేన న భావనాయపహాతబ్బహేతుకపదవచనీయానం యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియా, సో ఏవంపకారో హేతు నత్థి. తే హి అనేకప్పకారా సహేతుకా అహేతుకా చాతి, తస్మా నేవదస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి అయమత్థో గహేతబ్బోతి అత్థో.

౧౦. తం ఆరమ్మణం కత్వాతి ఇదం చతుకిచ్చసాధనవసేన ఆరమ్మణకరణం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞథా గోత్రభుఫలపచ్చవేక్ఖణాదీనమ్పి అపచయగామితా ఆపజ్జేయ్యాతి. అథ వా హేతుభావేన అపచయం నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి అపచయగామినో. నిబ్బానస్స హి అనిబ్బత్తనియత్తేపి సముదయప్పహానసముదయనిరోధానం అధిగమఅధిగన్తబ్బభావతో హేతుహేతుఫలభావో మగ్గనిబ్బానానం యుజ్జతి. యథాహ ‘‘దుక్ఖనిరోధే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౯). అత్థోతి హి హేతుఫలం. ధమ్మోతి హేతూతి. పురిమపచ్ఛిమానం పురిమే ససమ్పయుత్తా వుత్తా, పచ్ఛిమే కేవలా. పురిమే వియ పన పచ్ఛిమే అత్థేపి అరియమగ్గసీసేన సబ్బలోకుత్తరకుసలచిత్తుప్పాదా గహేతబ్బా. దుతియే అత్థవికప్పే ‘‘ఆచయం గామినో’’తి వత్తబ్బే అనునాసికలోపో కతోతి దట్ఠబ్బో. ఆచినన్తీతి వా ఆచయా, ఆచయా హుత్వా గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతిపి అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౧. సత్త పన సేక్ఖా సిక్ఖనసీలాతి సేక్ఖా, తేసం ఇమేతి సేక్ఖా, అఞ్ఞాసాధారణా మగ్గఫలత్తయధమ్మా. సయమేవ సిక్ఖన్తీతి సిక్ఖనసీలానమేతం నిదస్సనం. యే హి ధమ్మా సిక్ఖన్తి, తే సిక్ఖనసీలా హోన్తీతి. అక్ఖరత్థో పన సిక్ఖా ఏతేసం సీలన్తి సేక్ఖాతి. న సేక్ఖాతి యత్థ సేక్ఖభావాసఙ్కా అత్థి, తత్థాయం పటిసేధోతి లోకియనిబ్బానేసు అసేక్ఖభావానాపత్తి దట్ఠబ్బా. సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా హి సిక్ఖా అత్తనో పటిపక్ఖకిలేసేహి విప్పముత్తా పరిసుద్ధా ఉపక్కిలేసానం ఆరమ్మణభావమ్పి అనుపగమనతో ఏతా సిక్ఖాతి వత్తుం యుత్తా అట్ఠసు మగ్గఫలేసు విజ్జన్తి, తస్మా చతుమగ్గహేట్ఠిమఫలత్తయధమ్మా వియ అరహత్తఫలధమ్మాపి తాసు సిక్ఖాసు జాతాతి చ, తంసిక్ఖాసమఙ్గినో అరహతో ఇతరేసం వియ సేక్ఖత్తే సతి సేక్ఖస్స ఏతేతి చ, సిక్ఖా సీలం ఏతేసన్తి చ సేక్ఖాతి ఆసఙ్కితబ్బా సియున్తి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం ‘‘అసేక్ఖా’’తి యథావుత్తసేక్ఖభావపటిసేధో కతో. అరహత్తఫలే హి పవత్తమానా సిక్ఖా పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చత్తా న సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తి, కేవలం సిక్ఖాఫలభావేనేవ పవత్తన్తి, తస్మా తా న సిక్ఖావచనం అరహన్తి, నాపి తంసమఙ్గినో సేక్ఖవచనం, న చ తంసమ్పయుత్తా సిక్ఖనసీలాతి సిక్ఖాసు జాతాతిఆదిఅత్థేహి అగ్గఫలధమ్మా సేక్ఖా న హోన్తి, హేట్ఠిమఫలేసు పన సిక్ఖా సకదాగామిమగ్గవిపస్సనాదీనం ఉపనిస్సయభావతో సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తీతి సిక్ఖావచనం అరహన్తి, తంసమఙ్గినో చ సేక్ఖవచనం, తంసమ్పయుత్తా చ సిక్ఖనసీలవుత్తీతి తత్థ ధమ్మా యథావుత్తేహి అత్థేహి సేక్ఖా హోన్తి ఏవ.

సేక్ఖాతి వా అపరియోసితసిక్ఖా దస్సితా. అనన్తరమేవ ‘‘అసేక్ఖా’’తి వచనం పరియోసితసిక్ఖానం దస్సనన్తి న లోకియనిబ్బానానం అసేక్ఖతాపత్తి. వుద్ధిప్పత్తా వా సేక్ఖాతి ఏతస్మిం అత్థే సేక్ఖధమ్మేసు ఏవ కేసఞ్చి వుద్ధిప్పత్తానం అసేక్ఖతా ఆపజ్జతి, తేన అరహత్తమగ్గధమ్మా వుద్ధిప్పత్తా చ యథావుత్తేహి చ అత్థేహి సేక్ఖాతి కత్వా అసేక్ఖా ఆపన్నాతి? న, తంసదిసేసు తబ్బోహారా. అరహత్తమగ్గతో హి నిన్నానాకరణం అరహత్తఫలం ఠపేత్వా పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణం విపాకభావఞ్చ, తస్మా తే ఏవ సేక్ఖా ధమ్మా అరహత్తఫలభావం ఆపన్నాతి సక్కా వత్తుం, కుసలసుఖతో చ విపాకసుఖం సన్తతరతాయ పణీతతరన్తి వుద్ధిప్పత్తా చ తే ధమ్మా హోన్తీతి అసేక్ఖాతి వుచ్చన్తీతి.

౧౨. కిలేసవిక్ఖమ్భనాసమత్థతాదీహి పరిత్తా. ‘‘కిలేస…పే… తాయా’’తి అత్థత్తయమ్పి కుసలేసు యుజ్జతి, విపాకకిరియేసు దీఘసన్తానతావ. పమాణకరేహి వా ఓళారికేహి కామతణ్హాదీహి పరిచ్ఛిన్నా పరిత్తా. తేహి అపరిచ్ఛిన్నత్తా సుఖుమేహి రూపతణ్హాదీహి పరిచ్ఛిన్నా పమాణమహత్తం గతాతి మహగ్గతా. అపరిచ్ఛిన్నా అప్పమాణా.

౧౪. అతప్పకట్ఠేనాతి దివసమ్పి పచ్చవేక్ఖియమానా లోకుత్తరధమ్మా తిత్తిం న జనేన్తి సమాపజ్జియమానాపి ఫలధమ్మాతి.

౧౫. మాతుఘాతాదీసు పవత్తమానాపి హితసుఖం ఇచ్ఛన్తావ పవత్తన్తీతి తే ధమ్మా హితసుఖావహా మే భవిస్సన్తీతి ఆసీసితా హోన్తి, తథా అసుభాసుఖానిచ్చానత్తేసు సుభాదివిపరియాసదళ్హతాయ ఆనన్తరియకమ్మనియతమిచ్ఛాదిట్ఠీసు పవత్తి హోతీతి తే ధమ్మా అసుభాదీసు సుభాదివిపరీతప్పవత్తికా హోన్తి. మిచ్ఛాసభావాతి ముసాసభావా. అనేకేసు ఆనన్తరియేసు కతేసు యం తత్థ బలవం, తం విపచ్చతి, న ఇతరానీతి ఏకన్తవిపాకజనకతాయ నియతతా న సక్కా వత్తున్తి ‘‘విపాకదానే సతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధభేదానన్తరన్తి చుతిఅనన్తరం. చుతి హి మరణనిద్దేసే (విభ. ౧౯౩) ‘‘ఖన్ధానం భేదో’’తి వుత్తాతి. ఏతేన వచనేన సతి ఫలదానే చుతిఅనన్తరో ఏవ, న అఞ్ఞో ఏతేసం ఫలకాలోతి ఫలకాలనియమేనేవ నియతతా వుత్తా హోతి, న ఫలదాననియమేనాతి నియతఫలకాలానం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయానమ్పి నియతతా ఆపజ్జతి, తస్మా విపాకధమ్మధమ్మానం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అవిపచ్చమానానమ్పి అత్తనో సభావేన విపాకధమ్మతా వియ బలవతా ఆనన్తరియేన విపాకే దిన్నే అవిపచ్చమానానమ్పి ఆనన్తరియానం ఫలదానే నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తీతి అత్తనో సభావేన ఫలదాననియమేనేవ నియతతా ఆనన్తరియతా చ వేదితబ్బా. అవస్సఞ్చ నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ తేసం పవత్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం అఞ్ఞస్స బలవతో ఆనన్తరియస్స అభావే చుతిఅనన్తరం ఏకన్తేన ఫలదానతో.

నను ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం అఞ్ఞస్మిం విపాకదాయకే అసతి చుతిఅనన్తరమేవ ఏకన్తేన ఫలదానతో ఆనన్తరియసభావా నియతసభావా చ పవత్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి అసమానజాతికేన చేతోపణిధివసేన ఉపఘాతకేన చ నివత్తేతబ్బవిపాకత్తా అనన్తరేకన్తఫలదాయకత్తాభావా, న పన ఆనన్తరియకానం పఠమజ్ఝానాదీనం దుతియజ్ఝానాదీని వియ అసమానజాతికం ఫలనివత్తకం అత్థి సబ్బానన్తరియకానం అవీచిఫలత్తా, న చ హేట్ఠుపపత్తిం ఇచ్ఛతో సీలవతో చేతోపణిధి వియ ఉపరూపపత్తిజనకకమ్మఫలం ఆనన్తరియకఫలం నివత్తేతుం సమత్థో చేతోపణిధి అత్థి అనిచ్ఛన్తస్సేవ అవీచిపాతనతో, న చ ఆనన్తరియకోపఘాతకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, తస్మా తేసంయేవ అనన్తరేకన్తవిపాకజనకసభావా పవత్తీతి.

అనేకాని చ ఆనన్తరియకాని కతాని ఏకన్తే విపాకే సన్నియతత్తా ఉపరతావిపచ్చనసభావాసఙ్కత్తా నిచ్ఛితాని సభావతో నియతానేవ. చుతిఅనన్తరం పన ఫలం అనన్తరం నామ తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని అనన్తరప్పయోజనాని చాతి సభావతో ఆనన్తరియకానేవ చ హోన్తి. తేసు పన సమానసభావేసు ఏకేన విపాకే దిన్నే ఇతరాని అత్తనా కత్తబ్బస్స కిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా న దుతియం తతియమ్పి చ పటిసన్ధిం కరోన్తి, న సమత్థతావిఘాతత్తాతి నత్థి తేసం నియతానన్తరియతానివత్తీతి. న హి సమానసభావం సమానసభావస్స సమత్థతం విహనతీతి. ఏకస్స పన అఞ్ఞానిపి ఉపత్థమ్భకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బానీతి. సమ్మా సభావాతి సచ్చసభావా.

౧౬. పరిపుణ్ణమగ్గకిచ్చత్తా చత్తారో అరియమగ్గావ ఇధ ‘‘మగ్గా’’తి వుత్తా. పచ్చయట్ఠేనాతి మగ్గపచ్చయట్ఠేన. నిక్ఖేపకణ్డేపి హి యే మగ్గపచ్చయం లభన్తి, న పన సయం మగ్గపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి, తే మగ్గహేతుకాతి దస్సేతుం ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స మగ్గఙ్గాని ఠపేత్వా’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౩౯) వుత్తం. యో పన తత్థేవ ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స అలోభో అదోసో అమోహో, ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ’’తి ఆదినయో వుత్తో, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తిఆదినా పన వుత్తనయం దస్సేతుం ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పన అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేన పటిపాటియా తయో నయా వుత్తా, హేతుబహుతావసేన తతియో నయో ఇధ దుతియో వుత్తో.

అభిభవిత్వా పవత్తనట్ఠేనాతి సహజాతాధిపతిపి పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన జేట్ఠకభావే పవత్తమానో సహజాతే అత్తనో వసే అనువత్తయమానో తే అభిభవిత్వా పవత్తతి, ఆరమ్మణాధిపతిపి తదారమ్మణే ధమ్మే తథేవ అత్తానం అనువత్తయమానో తే ధమ్మే అభిభవిత్వా ఆరమ్మణభావేన పవత్తతి, న పచ్చుప్పన్నభావేన, తస్మా అధిపతిద్వయమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘మగ్గో అధిపతి ఏతేస’’న్తి అయఞ్చ అత్థో నిక్ఖేపకణ్డే ఉదాహరణవసేన ఆగతం అత్థనయం గహేత్వా వుత్తో. యస్మా పన పట్ఠానే (పట్ఠా. ౨.౧౬.౧౧) ‘‘మగ్గాధిపతిం ధమ్మం పటిచ్చ మగ్గాధిపతి ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాధిపతిపచ్చయా, మగ్గాధిపతీ ఖన్ధే పటిచ్చ మగ్గాధిపతి అధిపతీ’’తి వుత్తం, తస్మా మగ్గో అధిపతి మగ్గాధిపతీతి అయమ్పి అత్థో పాళియం సరూపేకసేసవసేన సమానసద్దత్థవసేన వా సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో.

౧౭. అనుప్పన్నాతి ఏతేన సబ్బో ఉప్పన్నభావో పటిసిద్ధో, న ఉప్పన్నధమ్మభావో ఏవాతి తేన ఉప్పన్నా విగతా అతీతాపి న సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. యది హి సఙ్గహితా సియుం, ‘‘అనుప్పన్నో ధమ్మో ఉప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఏవమాది వుచ్చేయ్య, న తు వుత్తన్తి. అనాగతాని విపాకకటత్తారూపాని అతీతే అనాగతే వా కమ్మే పురిమనిప్ఫన్నే ఏవ ఉప్పజ్జిస్సన్తి, నానిప్ఫన్నేతి పరినిట్ఠితకారణేకదేసానేవ హోన్తి, తస్మా తాని ‘‘అవస్సం ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి ఉప్పాదినో ధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి.

౧౮. అత్తనో సభావన్తి కక్ఖళఫుసనాదిసభావం.

౨౦. ఏవం పవత్తమానాతి ఏవం చక్ఖాదిభావేన ఫుసనాదిభావేన చ ఏకసన్తతిపరియాపన్నతావసేన పవత్తమానా. అత్తానం అధి అజ్ఝత్తాతి అధి-సద్దో సమాసవిసయే అధికారత్థం పవత్తిఅత్థఞ్చ గహేత్వా పవత్తతీతి అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తా అజ్ఝత్తా. తేనాతి యస్స ఝానా వుట్ఠహిత్వా అజ్ఝత్తం బహిద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధా చ సుఞ్ఞతం ఆనేఞ్జఞ్చ మనసికరోతో అజ్ఝత్తసుఞ్ఞతాదీసు చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి నాధిముచ్చతి, యో చ ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో, తేన భిక్ఖునా. తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తేతి పఠమజ్ఝానాదిసమాధినిమిత్తే. అజ్ఝత్తమేవాతి ఝానగోచరే కసిణాదిమ్హి. చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బన్తి పఠమజ్ఝానాదిచిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం. అజ్ఝత్తరతోతి గోచరజ్ఝత్తే నిబ్బానే రతో, సమాధిగోచరే కమ్మట్ఠానే వా రతో. ‘‘సమాహితో ఏకో సన్తుసితో తమాహు భిక్ఖు’’న్తి (ధ. ప. ౩౬౨) గాథాసేసో.

అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనన్తి ఏత్థ ఝానం సకసన్తతిపరియాపన్నత్తా ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తి వుత్తన్తి నియకజ్ఝత్తత్థో అజ్ఝత్త-సద్దో హోతి. అజ్ఝత్తన్తి సకసన్తతినియకం. అజ్ఝత్తే భవా అజ్ఝత్తికాతి నియకజ్ఝత్తేసుపి అబ్భన్తరా చక్ఖాదయో వుచ్చన్తి. ఏత్థ పన అజ్ఝత్తిక-సద్దో చక్ఖాదీసు పవత్తమానో దస్సితో, న అజ్ఝత్తసద్దో, అత్థి చ అజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తికసద్దానం బహిద్ధాబాహిర-సద్దానం వియ విసేసో. అజ్ఝత్తికసద్దో హి సపరసన్తానికేసు సబ్బేసు చక్ఖాదీసు రూపాదీసు బాహిర-సద్దో వియ పవత్తతి, అజ్ఝత్త-సద్దో పన సకసన్తానికేస్వేవ చక్ఖురూపాదీసు తతో అఞ్ఞేస్వేవ బహిద్ధా-సద్దో వియ పవత్తతీతి తస్మా సద్దతో అత్థతో చ అసమానత్తా న ఇదమేత్థ ఉదాహరణం యుత్తన్తి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో – అజ్ఝత్తే భవా అజ్ఝత్తికాతి అయఞ్హి వచనత్థో. యఞ్చ అజ్ఝత్తే భవం, తేన అజ్ఝత్తేనేవ భవితబ్బం, తేన తంవాచకస్స అజ్ఝత్త-సద్దస్స అజ్ఝత్తిక-సద్దస్స చ సమానత్థతా. ఉభిన్నమ్పి సద్దానం సమానత్థభావతో అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే పవత్తమానే అజ్ఝత్తిక-సద్దే అజ్ఝత్త-సద్దో తత్థ పవత్తోతి సక్కా వత్తున్తి.

అయం ఖో పనానన్ద, విహారోతి విహారసుఞ్ఞతాసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౮౭) సఙ్గణికారామతాయ రూపాదిరతియా చ ఆదీనవం వత్వా తప్పటిపక్ఖవిహారదస్సనత్థం వుత్తం. అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతన్తి విసయభూతం ఇస్సరియట్ఠానభూతం సుఞ్ఞతం, సుఞ్ఞతాఫలసమాపత్తిన్తి అత్థో. చిత్తిస్సరా హి బుద్ధా భగవన్తో ధమ్మం దేసేన్తాపి యం ముహుత్తం తుణ్హీ భవితబ్బం హోతి, తం ముహుత్తం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి, పగేవ అఞ్ఞస్మిం కాలే, తస్మా సబ్బత్థాపి ఇస్సరియానం బహులం ఫలసమాపత్తియం ఇస్సరియస్స పవత్తనతో ఫలసమాపత్తి ‘‘ఇస్సరియట్ఠాన’’న్తి వుత్తా. అరహత్తఫలాధిగమేన వా తథాగతానం ఇస్సరియం నిబ్బత్తం తంజనకేనేవ మగ్గేనాతి తం తేసం ఇస్సరియట్ఠానం. విసయో చ అనఞ్ఞత్థభావోవ యథా ‘‘ఆకాసే సకుణా ఉదకే మచ్ఛా’’తి, బుద్ధా చ అఞ్ఞత్థ దిస్సమానాపి వివేకపబ్భారతాయ ఫలసమాపత్తినిన్నావ, తేన తస్సా తస్సా కిరియాయ అనన్తరం ఫలసమాపత్తియంయేవ భవన్తీతి సా తేసం విసయో, తబ్బిసయతా చ సచ్చకసుత్తేన (మ. ని. ౧.౩౬౪ ఆదయో) దీపేతబ్బా.

౨౨. యేసం దట్ఠబ్బభావో అత్థి, తే సనిదస్సనా. చక్ఖువిఞ్ఞాణగోచరభావోవ దట్ఠబ్బభావో, తస్స రూపాయతనా అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా ‘‘సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సనా’’తి వుత్తం. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో సభావో, సో అఞ్ఞో వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవఞ్హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. సయఞ్చ నిస్సయవసేన చ సమ్పత్తానం అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం పటిహననభావో, యేన బ్యాపారాదివికారపచ్చయన్తరసహితేసు చక్ఖాదీనం విసయేసు వికారుప్పత్తి.

తికమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧-౬. మూలట్ఠేనాతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన మూలభావేన, న పచ్చయమత్తట్ఠేన హేతుధమ్మా హేతూ ధమ్మాతి సమాసాసమాసనిద్దేసభావో ద్విన్నం పాఠానం విసేసో. తథేవాతి సమ్పయోగతోవ. సహేతుకానం హేతుసమ్పయుత్తభావతో ‘‘సమ్పయోగతో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం, న సహసద్దస్స సమ్పయోగత్థత్తా. సహ-సద్దో పన ఏకపుఞ్జే ఉప్పాదతో యావ భఙ్గా సహేతుకానం హేతూహి సమానదేసగహణానం హేతుఆదిసబ్భావం దీపేతి, సమ్పయుత్త-సద్దో ఏకుప్పాదాదివసేన సహ హేతూహి ఏకీభావుపగమనం, తతో ఏవ చ ద్విన్నం దుకానం నానత్తం వేదితబ్బం. ధమ్మనానత్తాభావేపి హి పదత్థనానత్తేన దుకన్తరం వుచ్చతి. న హి హేతుదుకసఙ్గహితేహి ధమ్మేహి అఞ్ఞే సహేతుకదుకాదీహి వుచ్చన్తి, తే ఏవ పన సహేతుకాహేతుకాదిభావతో సహేతుకదుకాదీహి వుత్తా. ఏవం సహేతుకదుకసఙ్గహితా ఏవ హేతుసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావతో హేతుసమ్పయుత్తదుకేన వుత్తా. న హి ధమ్మానం అవుత్తతాపేక్ఖం దుకన్తరవచనన్తి నత్థి పునరుత్తిదోసో. దేసేతబ్బప్పకారజాననఞ్హి దేసనావిలాసో తథా దేసనాఞాణఞ్చాతి. తేన ధమ్మానం తప్పకారతా వుత్తా హోతి. సకలేకదేసవసేన పఠమదుకం దుతియతతియేహి సద్ధిం యోజేత్వా చతుత్థాదయో తయో దుకా వుత్తా. సకలఞ్హి పఠమదుకం దుతియదుకేకదేసేన సహేతుకపదేన తతియదుకేకదేసేన హేతుసమ్పయుత్తపదేన చ యోజేత్వా యథాక్కమం చతుత్థపఞ్చమదుకా వుత్తా, తథా పఠమదుకేకదేసం నహేతుపదం సకలేన దుతియదుకేన యోజేత్వా ఛట్ఠదుకో వుత్తో. ఇదమ్పి సమ్భవతీతి ఏతేన అవుత్తమ్పి సమ్భవవసేన దీపితన్తి దస్సేతి. సమ్భవో హి గహణస్స కారణన్తి. యథా హేతుసహేతుకాతి ఇదం సమ్భవతీతి కత్వా గహితం, ఏవం హేతుఅహేతుకాతి ఇదమ్పి సమ్భవతీతి కత్వా గహేతబ్బమేవాతి ఏవం అఞ్ఞత్థాపి యోజేతబ్బం.

ఏవం పఠమదుకం దుతియతతియదుకేసు దుతియపదేహి యోజేత్వా ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చ, అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ, హేతూ చేవ ధమ్మా హేతువిప్పయుత్తా చ, హేతువిప్పయుత్తా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తి యే ద్వే దుకా కాతబ్బా, తేసం సమ్భవవసేనేవ సఙ్గహం దస్సేత్వా ఖో పన-పదేన అపరేసమ్పి దుకానం సఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘తత్ర యదేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్రాతి పాళియం. అయం అతిరేకత్థోతి ఇదాని యం వక్ఖతి, తమత్థమాహ. తత్థ పన అఞ్ఞేపి అఞ్ఞథాపీతి ఏతేసం విసుం పవత్తియా ద్వే దుకా దస్సితా, సహ పవత్తియా పన అయమ్పి దుకో వేదితబ్బో ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి హేతువిప్పయుత్తాపీ’’తి, ఏతేసు పన పఞ్చసు దుకేసు దుతియదుకేన తతియదుకో వియ, చతుత్థదుకేన పఞ్చమదుకో వియ చ ఛట్ఠదుకేన నిన్నానత్థత్తా ‘‘న హేతు ఖో పన ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి హేతువిప్పయుత్తాపీ’’తి అయం దుకో న వుత్తో. దస్సితనిన్నానత్థనయో హి సో పురిమదుకేహీతి. ఇతరేసు చతూసు హేతూ చేవ అహేతుకదుకేన సమానత్థత్తా హేతూ చేవ హేతువిప్పయుత్తదుకో, హేతుసహేతుకదుకేన సమానత్థత్తా హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో చ నహేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో వియ న వత్తబ్బో. తేసు పన ద్వీసు పచ్ఛిమదుకే ‘‘హేతూ ఖో పన ధమ్మా సహేతుకా’’తి పదం చతుత్థదుకే పఠమపదేన నిన్నానాకరణత్తా న వత్తబ్బం, ‘‘హేతూ ఖో పన ధమ్మా అహేతుకా’’తి పదం ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా’’తి ఏతేన నిన్నానత్తా న వత్తబ్బం. అవసిట్ఠే పన ఏకస్మిం దుకే ‘‘అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తి పదం ఛట్ఠదుకే దుతియపదేన ఏకత్థత్తా న వత్తబ్బం. ఇదాని ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చా’’తి ఇదమేవేకం పదం అవసిట్ఠం, న చ ఏకేన పదేన దుకో హోతీతి తఞ్చ న వుత్తన్తి. చతుత్థదుకే దుతియపదేన పన సమానత్థస్స ఛట్ఠదుకే పఠమపదస్స వచనం దుకపూరణత్థం, ఏతేన వా గతిదస్సనేన సబ్బస్స సమ్భవన్తస్స సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బో. తథా హి సబ్బో సమ్భవదుకో పఠమదుకే దుతియతతియదుకపక్ఖేపేన దస్సితో, తేసు చ పఠమదుకపక్ఖేపేనాతి.

౭-౧౩. సమానకాలేన అసమానకాలేన కాలవిముత్తేన చ పచ్చయేన నిప్ఫన్నానం పచ్చయాయత్తానం పచ్చయభావమత్తేన తేసం పచ్చయానం అత్థితం దీపేతుం సప్పచ్చయవచనం, న సహేతుకవచనం వియ సమానకాలానమేవ, నాపి సనిదస్సనం వియ తంసభావస్స అనత్థన్తరభూతస్స. సఙ్ఖత-సద్దో పన సమేతేహి నిప్ఫాదితభావం దీపేతీతి అయమేతేసం విసేసో దుకన్తరవచనే కారణం. ఏత్థ చ అప్పచ్చయా అసఙ్ఖతాతి బహువచననిద్దేసో అవినిచ్ఛితత్థపరిచ్ఛేదదస్సనవసేన మాతికాఠపనతో కతోతి వేదితబ్బో. ఉద్దేసేన హి కుసలాదిసభావానం ధమ్మానం అత్థితామత్తం వుచ్చతి, న పరిచ్ఛేదోతి అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేన ఉద్దేసో వుత్తోతి. రూపన్తి రూపాయతనం పథవియాది వా. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే రూపాయతనస్స అసఙ్గహితతా ఆపజ్జతీతి రుప్పనలక్ఖణం వా రూపన్తి అయం అత్థనయో వుత్తో. తత్థ రూపన్తి రుప్పనసభావో. న లుజ్జతి న పలుజ్జతీతి యో గహితో తథా న హోతి, సో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. దుక్ఖసచ్చం వా లోకో, తత్థ తేనేవ లోకసభావేన విదితాతి లోకియా.

ఏవం సన్తే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన విజానితబ్బస్స రూపాయతనస్స తేనేవ నవిజానితబ్బస్స సద్దాయతనాదికస్స చ నానత్తా ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతి. ఏవం పన దుకే వుచ్చమానే దుకబహుతా ఆపజ్జతి, యత్తకాని విఞ్ఞాణాని, తత్తకా దుకా వుత్తా సమత్తా ఠపేత్వా సబ్బధమ్మారమ్మణాని విఞ్ఞాణాని. తేసు చ దుకస్స పచ్ఛేదో ఆపజ్జతి, తథా చ సతి ‘‘కేనచీ’’తి పదం సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గాహకం న సియా, నిద్దేసేన చ విరుద్ధం ఇదం వచనం. యో చ తత్థ ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యాతి అయం దుకో న హోతీ’’తి పటిసేధో కతో, సో చ కథం యుజ్జేయ్య. న హి సమత్థా అట్ఠకథా పాళిం పటిసేధేతున్తి, న చ కేనచి-సద్దస్స తేనేవాతి అయం పదత్థో సమ్భవతి, ‘‘కేనచీ’’తి ఏతస్స ఆదిపదస్స అనియమితం యం కిఞ్చి ఏకం పదత్థో, తం వత్వా వుచ్చమానస్స ‘‘కేనచీ’’తి దుతియపదస్స యం కిఞ్చి అపరం అనియమితం పదత్థోతి లోకసిద్ధమేతం, తథేవ చ నిద్దేసో పవత్తో, న చేత్థ విఞ్ఞాతబ్బధమ్మభేదేన దుకభేదో సమత్తో ఆపజ్జతి యత్తకా విఞ్ఞాతబ్బా, తత్తకా దుకాతి, తస్మా నత్థి దుకబహుతా. న హి ఏకంయేవ విఞ్ఞాతబ్బం కేనచి విఞ్ఞేయ్యం కేనచి న విఞ్ఞేయ్యఞ్చ, కిన్తు అపరమ్పి అపరమ్పీతి సబ్బవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్గహే దుకో సమత్తో హోతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘కేనచీ’’తి పదం అనియమేన సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గాహకన్తి సిద్ధం హోతి, విఞ్ఞాణనానత్తేన చ విఞ్ఞాతబ్బం భిన్దిత్వా అయం దుకో వుత్తో, న విఞ్ఞాతబ్బానం అత్థన్తరతాయాతి. ఏతస్స పన దుకస్స నిక్ఖేపరాసినిద్దేసో దుకసఙ్గహితధమ్మేకదేసేసు దుకపదద్వయప్పవత్తిదస్సనవసేన పవత్తో. అత్థుద్ధారనిద్దేసో నిరవసేసదుకసఙ్గహితధమ్మదస్సనవసేనాతి వేదితబ్బో.

౧౪-౧౯. చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథీసు తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథీసు చ కిఞ్చాపి కుసలాదీనమ్పి పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ పన వణతో యూసం వియ పగ్ఘరణకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరణకఅసుచిమ్హి నిరుళ్హో ఆసవసద్దోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభున్తి తతో పరం మగ్గఫలేసు అప్పవత్తితో వుత్తం. ఏతే హి ఆరమ్మణకరణవసేన ధమ్మే గచ్ఛన్తా తతో పరం న గచ్ఛన్తీతి. నను తతో పరం భవఙ్గాదీనిపి గచ్ఛన్తీతి చే? న, తేసమ్పి పుబ్బే ఆలమ్బితేసు లోకియధమ్మేసు సాసవభావేన అన్తోగధత్తా తతో పరతాభావతో. ఏత్థ చ గోత్రభువచనేన గోత్రభువోదానఫలసమాపత్తిపురేచారికపరికమ్మాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని, పఠమమగ్గపురేచారికమేవ వా గోత్రభు అవధినిదస్సనభావేన గహితం, తతో పరం మగ్గఫలసమానతాయ పన అఞ్ఞేసు మగ్గేసు మగ్గవీథియం ఫలసమాపత్తివీథియం నిరోధానన్తరఞ్చ పవత్తమానేసు ఫలేసు నిబ్బానే చ పవత్తి నివారితా ఆసవానన్తి వేదితబ్బా. సవన్తీతి గచ్ఛన్తి. దువిధో హి అవధి అభివిధివిసయో అనభివిధివిసయో చ. అభివిధివిసయం కిరియా బ్యాపేత్వా పవత్తతి ‘‘ఆభవగ్గా భగవతో యసో గతో’’తి, ఇతరం బహి కత్వా ‘‘ఆపాటలిపుత్తా వుట్ఠో దేవో’’తి. అయఞ్చ ఆ-కారో అభివిధిఅత్థో ఇధ గహితోతి ‘‘అన్తోకరణత్థో’’తి వుత్తం.

చిరపారివాసియట్ఠో చిరపరివుత్థతా పురాణభావో. ఆది-సద్దేన ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨) ఇదం సుత్తం సఙ్గహితం. అవిజ్జాసవభవాసవానఞ్చ చిరపరివుత్థతాయ దస్సితాయ తబ్భావభావీనం కామాసవదిట్ఠాసవానఞ్చ చిరపరివుత్థతా దస్సితా హోతి. అఞ్ఞేసుపి యథావుత్తే ధమ్మే ఓకాసఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన అభిబ్యాపనం మదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, నాఞ్ఞేసన్తి ఏతేస్వేవ ఆసవసద్దో నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో. ఆయతం వా సవన్తి ఫలన్తీతి ఆసవా. న హి కిఞ్చి సంసారదుక్ఖం ఆసవేహి వినా ఉప్పజ్జమానం అత్థీతి. ఆరమ్మణభావేన యే ధమ్మా వణో వియ ఆసవే పగ్ఘరన్తి, తే అసమ్పయోగే అతబ్భావేపి సహ ఆసవేహీతి సాసవా, ఆసవవన్తోతి అత్థో.

ఓసానదుకే ‘‘నో ఆసవా ఖో పనా’’తి అవత్వా ‘‘ఆసవవిప్పయుత్తా ఖో పనా’’తి వచనం సాసవానం సహేతుకానం వియ సమ్పయుత్తేహి తంసహితతా న హోతీతి దస్సనత్థం. ఏవం సేసగోచ్ఛకేసుపి యథాసమ్భవం విప్పయుత్తగ్గహణే పయోజనం దట్ఠబ్బం. అపిచ ‘‘నో ఆసవా ఖో పన ధమ్మా సాసవా’’తి ఇదం పదం చతుత్థదుకే దుతియపదేన నిన్నానం, న చ ఏకేన దుకో హోతి, తస్మా ఆసవవిప్పయుత్తపదమేవ గహేత్వా ఓసానదుకయోజనా ఞాయాగతాతి కతా. హేతుగోచ్ఛకే పన హేతువిప్పయుత్తానం సహేతుకతా నత్థీతి తే గహేత్వా దుకయోజనాయ అసక్కుణేయ్యత్తా నహేతుపదం గహేత్వా ఓసానదుకయోజనా కతా. యే వా పన పఠమే దుకే దుతియస్స పక్ఖేపే ఏకో, తతియస్స ద్వే, పఠమస్స దుతియే ఏకో, తతియే ద్వే, దుతియస్స తతియే ఏకో, దుతియే చ తతియస్స ఏకోతి అట్ఠ దుకా లబ్భన్తి, తేసు తీహి ఇతరే చ నయతో దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏస నయో సేసగోచ్ఛకేసుపి.

౨౦-౨౫. కిలేసకమ్మవిపాకవట్టానం పచ్చయభావేన తత్థ సంయోజేన్తి, సతిపి అఞ్ఞేసం తప్పచ్చయభావే న వినా సంయోజనాని తేసం తప్పచ్చయభావో అత్థి, ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియసఙ్గహితేహి చ తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మనియమో భవనియమో చ హోతి, న చ ఉపచ్ఛిన్నసంయోజనస్స కతానిపి కమ్మాని భవం నిబ్బత్తేన్తీతి. సంయోజేతబ్బాతి వా సంయోజనియా, సంయోజనే నియుత్తాతి వా. దూరగతస్సపి ఆకడ్ఢనతో నిస్సరితుం అప్పదానవసేన బన్ధనం సంయోజనం, గన్థకరణం సఙ్ఖలికచక్కలకానం వియ పటిబద్ధతాకరణం వా గన్థనం గన్థో, సంసిలిసకరణం యోజనం యోగోతి అయమేతేసం విసేసోతి వేదితబ్బో. ధమ్మానం సభావకిచ్చవిసేసఞ్ఞునా పన భగవతా సమ్పయుత్తేసు ఆరమ్మణేసు తప్పచ్చయేసు చ తేహి తేహి నిప్ఫాదియమానం తం తం కిచ్చవిసేసం పస్సన్తేన తే తే ధమ్మా తథా తథా ఆసవసంయోజనగన్థాదివసేన వుత్తాతి ‘‘కిమత్థం ఏతేయేవ ధమ్మా ఏవం వుత్తా, కస్మా చ వుత్తా ఏవ పున వుత్తా’’తి న చోదేతబ్బమేతం.

౨౬-౩౭. గన్థనియాతి ఏత్థ అయమఞ్ఞో అత్థో ‘‘గన్థకరణం గన్థనం, గన్థనే నియుత్తాతి గన్థనియా, గన్థయితుం సక్కుణేయ్యా, గన్థయితుం అరహన్తీతి వా గన్థనియా’’తి. ఏవం ఓఘనియాదీసుపి దట్ఠబ్బం. తేనాతిక్కమతీతి ఏతం ధాత్వత్థం గహేత్వా ఓఘనియాతి పదసిద్ధి కతా.

౫౦-౫౪. ధమ్మసభావం అగ్గహేత్వా పరతో ఆమసన్తీతి పరామాసా. పరతోతి నిచ్చాదితో. ఆమసన్తీతి సభావపటిసేధేన పరిమజ్జన్తి.

౫౫-౬౮. సభావతో విజ్జమానం అవిజ్జమానం వా విచిత్తసఞ్ఞాయ సఞ్ఞితం ఆరమ్మణం అగ్గహేత్వా అప్పవత్తితో ఆలమ్బమానా ధమ్మా సారమ్మణా. చిన్తనం గహణం ఆరమ్మణూపలద్ధి. చేతసి నియుత్తా, చేతసా సంసట్ఠా వా చేతసికా. దుబ్బిఞ్ఞేయ్యనానత్తతాయ ఏకీభావమివుపగమనం నిరన్తరభావుపగమనం. యేసం రూపానం చిత్తం సహజాతపచ్చయో హోతి, తేసం చిత్తస్స చ సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తన్తి నిరన్తరభావానుపగమనం వేదితబ్బం. ఏకతో వత్తమానాపీతి అపి-సద్దో కో పన వాదో ఏకతో అవత్తమానాతి ఏతమత్థం దీపేతి. ఇదమేత్థ విచారేతబ్బం – అవినిబ్భోగరూపానం కిం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠతా, ఉదాహు విసంసట్ఠతాతి? విసుం ఆరమ్మణభావేన సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తత్తా న సంసట్ఠతా, నాపి విసంసట్ఠతా సంసట్ఠాతి అనాసఙ్కనీయసభావత్తా. చతున్నఞ్హి ఖన్ధానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠసభావత్తా రూపనిబ్బానేహిపి సో సంసట్ఠభావో అత్థి నత్థీతి సియా ఆసఙ్కా, తస్మా తేసం ఇతరేహి, ఇతరేసఞ్చ తేహి విసంసట్ఠసభావతా వుచ్చతి, న పన రూపానం రూపేహి కత్థచి సంసట్ఠతా అత్థీతి తదాసఙ్కాభావతో విసంసట్ఠతా చ రూపానం రూపేహి న వుచ్చతీతి. ఏస హి తేసం సభావోతి. చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానాదిపదేసు సంసట్ఠసముట్ఠానాదిసద్దా చిత్తసద్దాపేక్ఖాతి పచ్చేకం చిత్తసద్దసమ్బన్ధత్తా చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చాతి పచ్చేకం యోజేత్వా అత్థో వుత్తో. ఉపాదియన్తేవాతి భూతాని గణ్హన్తి ఏవ, నిస్సయన్తి ఏవాతి అత్థో. యథా భూతాని ఉపాదియన్తి గయ్హన్తి నిస్సీయన్తి, న తథా ఏతాని గయ్హన్తి నిస్సీయన్తి, తస్మా ఉపాదా. అథ వా భూతాని అముఞ్చిత్వా తేసం వణ్ణనిభాదిభావేన గహేతబ్బతో ఉపాదా.

౭౫-౮౨. సంకిలిట్ఠత్తికే వుత్తనయేనాతి సం-సద్దం అపనేత్వా కిలిసన్తీతి కిలేసాతిఆదినా నయేన.

౮౩-౧౦౦. కామావచరాదీసు అయమపరో అత్థో – కామతణ్హా కామో, ఏవం రూపారూపతణ్హా రూపం అరూపఞ్చ. ఆరమ్మణకరణవసేన తాని యత్థ అవచరన్తి, తే కామావచరాదయోతి. ఏవఞ్హి సతి అఞ్ఞభూమీసు ఉప్పజ్జమానానం అకామావచరాదితా కామావచరాదితా చ నాపజ్జతీతి సిద్ధం హోతి. నిక్ఖేపకణ్డేపి ‘‘ఏత్థావచరా’’తి వచనం అవీచిపరనిమ్మితపరిచ్ఛిన్నోకాసాయ కామతణ్హాయ ఆరమ్మణభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం, తదోకాసతా చ తణ్హాయ తన్నిన్నతాయ వేదితబ్బా. యది పరియాపన్నసద్దస్స అన్తోగధాతి అయమత్థో, మగ్గాదిధమ్మానఞ్చ లోకుత్తరన్తోగధత్తా పరియాపన్నతా ఆపజ్జతి. న హి ‘‘పరియాపన్నా’’తి ఏత్థ తేభూమకగహణం అత్థీతి? నాపజ్జతి సబ్బదా పవత్తమానస్స పచ్చక్ఖస్స లోకస్స వసేన పరియాపన్ననిచ్ఛయతో. అథ వా పరిచ్ఛేదకారికాయ తణ్హాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆపన్నా పటిపన్నా గహితాతి పరియాపన్నా.

అనీయ-సద్దో బహులా కత్తుఅభిధాయకోతి వట్టచారకతో నియ్యన్తీతి నియ్యానీయా, నీ-కారస్స రస్సత్తం య-కారస్స చ క-కారత్తం కత్వా ‘‘నియ్యానికా’’తి వుత్తం, నియ్యానకరణసీలా వా నియ్యానికా. ఉత్తరితబ్బస్స అఞ్ఞస్స నిద్దిట్ఠస్స అభావా నిద్దిసియమానా సఉత్తరా ధమ్మావ ఉత్తరితబ్బాతి ‘‘అత్తాన’’న్తి ఆహ. రాగాదీనన్తి రాగాదీనం దసన్నం కిలేసానం సబ్బనియతాకుసలానం వా. తేహి నానప్పకారదుక్ఖనిబ్బత్తకేహి అభిభూతా సత్తా కన్దన్తి అకన్దన్తాపి కన్దనకారణభావతో. యస్మా పన పహానేకట్ఠతావసేన చ ‘‘సరణా’’తి ఆహ, తస్మా ‘‘రాగాదీన’’న్తి వచనేన రాగదోసమోహావ గహితాతి ఞాయతి. రణ-సద్దో వా రాగాదిరేణూసు నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో, రణం వా యుద్ధం, ‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తి (సు. ని. ౪౩౮; మహాని. ౨౮, ౬౮, ౧౪౯; చూళని. నన్దమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪౭) ఏవమాదికా చ అకుసలా సేనా అరియమగ్గయుద్ధేన జేతబ్బత్తా సయుద్ధత్తా ‘‘సరణా’’తి వుచ్చన్తీతి. అరణవిభఙ్గసుత్తే (మ. ని. ౩.౩౨౩ ఆదయో) పన సదుక్ఖా సఉపఘాతా సఉపాయాసా సపరిళాహా మిచ్ఛాపటిపదాభూతా కామసుఖానుయోగాదయో ‘‘సరణా’’తి వుత్తాతి దుక్ఖాదీనం రణభావో తన్నిబ్బత్తకసభావానం అకుసలానం సరణతా చ వేదితబ్బా.

పిట్ఠిదుకా సమత్తా.

సుత్తన్తికదుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧౦౧-౧౦౮. విజ్జారాసన్తోగధధమ్మా విజ్జాసభాగతాయ తదేకదేసే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తీతి వుత్తా. వజిరస్స యత్థ తం పతతి, తత్థ అభేజ్జం నామ కిఞ్చి మణిపాసాణాది నత్థి, న చ తేన గమనమగ్గో విరుహతి, ఏవమేవ అరహత్తమగ్గేన యత్థ సో ఉప్పజ్జతి, తస్మిం సన్తానే అభేజ్జో కిలేసో నామ నత్థి, న చ భిన్నో పున విరుహతీతి వజిరుపమతా వేదితబ్బా. తదుపచారేన బాలా యథా ‘‘మఞ్చా ఘోసన్తీ’’తి. కణ్హాభిజాతీతి అపాయా వుచ్చన్తి మనుస్సేసు చ దోభగ్గియం. తపనస్స వా దుక్ఖస్స హితాతి తపనియా.

దాసాదీసుపి సిరివడ్ఢకాదిసద్దా వియ అతథత్తా వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తా అధివచనా. యస్మా పన అధివచననిరుత్తిపఞ్ఞత్తిపదాని సమానత్థాని, సబ్బఞ్చ వచనం అధివచనాదిభావం భజతి, తస్మా తేసుపి వచనవిసేసేసు విసేసేన పవత్తేహి అధివచనాదిసద్దేహి సబ్బాని వచనాని అత్థప్పకాసనసామఞ్ఞేన వుత్తానీతి ఏతేనాధిప్పాయేన అయం అత్థయోజనా కతాతి వేదితబ్బా. అథ వా అధి-సద్దో ఉపరిభాగే, ఉపరి వచనం అధివచనం. కస్స ఉపరి? పకాసేతబ్బస్స అత్థస్సాతి విదితోవాయమత్థో. అధీనం వా వచనం అధివచనం. కేన అధీనం? అత్థేన. తథా తంతంఅత్థప్పకాసనే నిచ్ఛితం, నియతం వా వచనం నిరుత్తి. పథవీధాతుపురిసాదితంతంపకారేన ఞాపనతో పఞ్ఞత్తీతి ఏవం అధివచనాదిపదానం సబ్బవచనేసు పవత్తి వేదితబ్బా. అఞ్ఞథా సిరివడ్ఢకధనవడ్ఢకప్పకారానమేవ అభిలాపానం అధివచనతా, అభిసఙ్ఖరోన్తీతి ఏవంపకారానమేవ నిద్ధారణవచనానం నిరుత్తితా, తక్కో వితక్కోతి ఏవంపకారానమేవ ఏకమేవత్థం తేన తేన పకారేన ఞాపేన్తానం పఞ్ఞత్తితా చ ఆపజ్జేయ్యాతి.

౧౦౯-౧౧౮. ఫస్సో వేదనాతి సబ్బదాపి అరూపధమ్మానం ఫస్సాదినామకత్తా పథవియాదీనం కేసకుమ్భాదినామన్తరాపత్తి వియ నామన్తరానాపజ్జనతో చ సదా అత్తనావ కతనామతాయ చతుక్ఖన్ధనిబ్బానాని నామకరణట్ఠేన నామం. నమనం అవినాభావతో ఆరమ్మణాభిముఖతా, నమనహేతుభూతతా నామనం. అథ వా అధివచనసమ్ఫస్సో వియ అధివచనం నామమన్తరేన యే అనుపచితబోధిసమ్భారానం గహణం న గచ్ఛన్తి, తే నామాయత్తగ్గహణా నామం. రూపం పన వినాపి నామసాధనం అత్తనో రుప్పనసభావేన గహణం ఉపయాతీతి రూపం.

౧౧౯-౧౨౩. ఇతో పుబ్బే పరికమ్మం పవత్తం, ఇతో పరం భవఙ్గం, మజ్ఝే సమాపత్తీతి ఏవం సమాపత్తీనం అప్పనాపరిచ్ఛేదపఞ్ఞా సమాపత్తికుసలతా. వుట్ఠానే కుసలభావో పుబ్బే వుట్ఠానే పరిచ్ఛేదకరణఞాణం. లక్ఖణాదివసేన అనిచ్చాదివసేన చ మనసి కరణం మనసికారో.

౧౨౪-౧౩౪. సుచిసీలతా సోరచ్చం. సా హి సోభనకమ్మరతతాతి. సమ్మోదకస్స, సమ్మోదకో వా ముదుభావో సమ్మోదకముదుభావో, సణ్హవాచతా. ‘‘అగుత్తద్వారతా’’తి వుత్తే కేసు ద్వారేసూతి న పఞ్ఞాయతీతి ‘‘ఇన్ద్రియేసూ’’తి వుత్తం. సమ్పజానాతీతి సమ్పజానో, తస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం. తదపి ఞాణం యస్మా సమ్పజానాతి, తస్మా ‘‘సమ్పజానాతీతి సమ్పజఞ్ఞ’’న్తి ఆహ. అప్పటిసఙ్ఖానే నిమిత్తే విసయే వా. వీరియసీసేనాతి వీరియపామోక్ఖేన. ఉప్పన్నం బలన్తి వీరియోపత్థమ్భేన హి కుసలభావనా బలవతీ థిరా ఉప్పజ్జతీతి తథా ఉప్పన్నా బలవతీ కుసలభావనా బలవన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గాతిపి వుచ్చన్తి. కసిణనిమిత్తం వియ సఞ్ఞాణం వియ సవిగ్గహం వియ చ సుట్ఠు ఉపలక్ఖేతబ్బాకారం ‘‘నిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి. సమథో చ ఏవం ఆకారోతి ‘‘నిమిత్త’’న్తి వుత్తో. తథా హి సో పచ్చవేక్ఖన్తేన పచ్చవేక్ఖణతో గయ్హతీతి. ఉద్ధచ్చమివ చిత్తం న విక్ఖిపతీతి, విక్ఖేపపటిక్ఖేపో వా అవిక్ఖేపో.

౧౩౫-౧౪౨. సీలమేవ పునప్పునం ఆసేవియమానం లోకియం లోకుత్తరమ్పి సీలం పరిపూరేతీతి ‘‘సీలపరిపూరణతో’’తి వుత్తం. సీలస్స సమ్పదాతి కారణసీలమ్పి ఫలసీలమ్పి సమ్పన్నసముదాయస్స ఏకదేసవసేన వుత్తం. అథ వా ‘‘కతమే చ థపతి అకుసలా సీలా? అకుసలం కాయకమ్మం అకుసలం వచీకమ్మం పాపకో ఆజీవో’’తి (మ. ని. ౨.౨౬౪) వుత్తత్తా సబ్బమ్పి కుసలాకుసలం ‘‘సీల’’న్తి గహేత్వా తత్థ కుసలసీలం నిద్ధారేత్వా ‘‘సీలసమ్పదా’’తి వుత్తం. ఏవం దిట్ఠిసమ్పదాపి వేదితబ్బా.

దిట్ఠివిసుద్ధి ఖో పన యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి కమ్మస్సకతఞాణాదిసఙ్ఖాతా దిట్ఠివిసుద్ధి చేవాతి పటిపాటియా దిట్ఠివిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి ఖో పనాతి చ పదద్వయస్స సమానత్తా పఞ్ఞా. యథాదిట్ఠిస్సాతి నిబ్బత్తితప్పకారదిట్ఠిస్స నిబ్బత్తేతబ్బపధానానురూపదిట్ఠిస్స వా యథాదిట్ఠిపవత్తకిరియస్స వా. సంవేగోతి సహోత్తప్పం ఞాణం, ఓత్తప్పమేవ వా. సమత్తం తుస్సనం తిత్తి సన్తుట్ఠి, నత్థి ఏతస్స సన్తుట్ఠీతి అసన్తుట్ఠి, అసన్తుట్ఠిస్స భావో అసన్తుట్ఠితా. వీరియప్పవాహే పవత్తమానే అన్తరా ఏవ పటిగమనం నివత్తనం పటివానం, తం అస్స అత్థీతి పటివానీ, న పటివానీ అప్పటివానీ, తస్స భావో అప్పటివానితా. విముచ్చనం నామ ఆరమ్మణే అధిముత్తతా కిలేసేహి సబ్బసఙ్ఖారేహి చ నిస్సటతా చ. పటిసన్ధివసేనాతి కిలేసానం తంతంమగ్గవజ్ఝానం ఉప్పన్నమగ్గే ఖన్ధసన్తానే పున సందహనవసేన. అనుప్పాదభూతేతి తంతంఫలే. అనుప్పాదపరియోసానేతి అనుప్పాదకరో మగ్గో అనుప్పాదో, తస్స పరియోసానే.

సుత్తన్తికదుకమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కామావచరకుసలపదభాజనీయవణ్ణనా

౧. ‘‘యే వా పన…పే… అరూపినో ధమ్మా’’తి ఇదం ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తి ఏవమాదికం వియ న విసుం ‘‘తేపి హోన్తీ’’తి హోతి-సద్దేన సమ్బన్ధం కత్వా వుత్తం, ఉద్దిట్ఠావసేసే చ పన గహేత్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి అప్పేతుం వుత్తన్తి అప్పనాయ అవరోధితం. ఏవఞ్చ కత్వా నిద్దేసేపి ఏతస్స పదభాజనీయం న వుత్తన్తి. సరూపేన పన అదస్సితత్తా ‘‘అత్థీ’’తి వత్వా దుతియేన హోతి-సద్దేన సమ్బన్ధో నిద్దేసో చ న కతో, సఙ్ఖేపేన పన ఉద్దిసిత్వా సఙ్ఖేపేనేవ యే వా పన ధమ్మా నిద్దిట్ఠాతి ఏతస్స ధమ్మస్స ఉద్దేసే అవరోధో యుత్తో. ధమ్మనిద్దేసే చ నిద్దేసావసానే వుత్తస్సాతి.

పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదవచనేనేవ పుచ్ఛాభావే విఞ్ఞాతే పుచ్ఛావిసేసఞాపనత్థం ఆహ ‘‘అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా’’తి. పఞ్చవిధా హీతి మహానిద్దేసే (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨; మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౮) ఆగతా పుచ్ఛా దస్సేతి. లక్ఖణన్తి ఞాతుం ఇచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావం ఆహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన ఞాణేన పచ్చక్ఖం వియ అదిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఇద’’న్తి తులాభూతాయ పఞ్ఞాయ అతులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతాయ పఞ్ఞాయ అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటీకతభావం. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆదిపుచ్ఛాయ హి ‘‘కా తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుకమ్యతాతి కథేతుకమ్యతాయ.

పభేదతో ధమ్మానం దేసనన్తి మాతికాదేసనం ఆహ. తత్థ హి పురతో కుసలాదికే పభేదే వత్వా పచ్ఛతో ధమ్మా వుత్తాతి ‘‘పభేదవన్తదస్సనత్థ’’న్తి నిద్దేసం ఆహ. ఇదం వుత్తం హోతి – మాతికాయ సవిసేసనా ధమ్మా వుత్తా, తే చ విసేసితబ్బత్తా పధానా, పధానఞ్చ ఇతికత్తబ్బతాయ యుజ్జతీతి ధమ్మానమేవ పధానానం పుచ్ఛితబ్బతా విస్సజ్జితబ్బతా చ హోతి, తస్మా తే పుచ్ఛితబ్బే దస్సేతుం ‘‘కతమే ధమ్మా’’తి వుత్తం, తే పన విసేసవన్తో పుచ్ఛితాతి దస్సేతుం పున ‘‘కుసలా’’తి వుత్తన్తి ఏవం పభేదవన్తదస్సనత్థం అయం పదానుక్కమో కతోతి. ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి విస్సజ్జనేపి ఏవమేవ యోజనా కాతబ్బా. ‘‘పభేదతో ధమ్మానం దేసనం దీపేత్వా’’తి ఏతస్స అత్థం వివరితుం ‘‘ఇమస్మిఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. అనేకప్పభేదా దేసేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి అవోహారదేసనతో ధమ్మానమేవ దేసేతబ్బత్తా తేసఞ్చ ఘనవినిబ్భోగపటిసమ్భిదాఞాణావహనతో పభేదవన్తానం దేసేతబ్బత్తా ‘‘కుసలా…పే… దీపేత్వా’’తి ఏతేన సమ్బన్ధో. ఏవమేవ హి యథావుత్తదీపనస్స హేతుం సకారణం పకాసేతుం పున ‘‘ధమ్మాయేవా’’తిఆది వుత్తన్తి. ధమ్మాతి సామఞ్ఞమత్తవచనేన సమూహాదిఘనవసేన ఏకత్తగ్గహణం హోతీతి ఏకత్తవినిబ్భోగకరణం ఘనవినిబ్భోగఞాణం ఆవహతి పభేదదేసనా, తథా కుసలాదిధమ్మానం అబ్యాకతాదిఅత్థానఞ్చ దీపనతో ధమ్మపటిసమ్భిదాదిఞాణఞ్చ ఆవహతి. ‘‘పభేదవన్తదస్సనత్థ’’న్తి ఏతం వివరితుం ‘‘ఇదాని యే తేనా’’తిఆదిమాహ. పభేద…పే… యుజ్జతి ఇతికత్తబ్బతాయుత్తస్స విసేసనత్తా. అథ వా ఉద్దేసో ధమ్మప్పధానో, పుచ్ఛా సంసయితప్పధానా, న చ ధమ్మభావో సంసయితో, కుసలాదిభేదో పన సంసయితోతి నిచ్ఛితసంసయితవసేనాయం పదానుక్కమో కతో.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం వచనే. కిమత్థమాహ భగవాతి తం దస్సేతుం ఆహ ‘‘సమయే నిద్దిసి చిత్త’’న్తి. పరియోసానేతి సమయే చిత్తనిద్దేసస్స ‘‘యస్మిం…పే… ఆరబ్భా’’తి ఏతస్స పరియోసానే. తస్మిం సమయేతి తస్మిం చిత్తుప్పాదసమయే. చిత్తేన సమయం నియమేత్వాన అథ పచ్ఛా బోధేతున్తి సమ్బన్ధో. విజ్జమానేపి భోజనగమనాదిసమయనానత్తే సమవాయాదినానత్తే చ యథావుత్తచిత్తనియమితా విసేసితా అఞ్ఞస్మిం సమయే యథాధిప్పేతానం ఫస్సాదీనం అభావా చిత్తనియమితే సమయే ఫస్సాదయో బోధేతుం విసేసనమేవ తావ చిత్తం దస్సేతుం సమయే చిత్తం నిద్దిసీతి అత్థో. విసేసితబ్బోపి హి సమయో అత్తనో ఉపకారత్థం విసేసనభావం ఆపజ్జతి, విసేసనభూతఞ్చ చిత్తం తదుపకారత్థం విసేసితబ్బభావన్తి. సన్తతిఘనాదీనం అయం విసేసో – పురిమపచ్ఛిమానం నిరన్తరతాయ ఏకీభూతానమివ పవత్తి సన్తతిఘనతా, తథా ఫస్సాదీనం ఏకసమూహవసేన దుబ్బిఞ్ఞేయ్యకిచ్చభేదవసేన ఏకారమ్మణతావసేన చ ఏకీభూతానమివ పవత్తి సమూహాదిఘనతాతి.

కాలఞ్చ సమయఞ్చాతి యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ. ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయపటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ‘‘ఖణో’’తి చ ‘‘సమయో’’తి చ వుచ్చతి, సో ఏకోవాతి అత్థో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమయోపి ఖోతి సిక్ఖాపరిపూరణస్స హేతుపి. సమయప్పవాదకేతి దిట్ఠిప్పవాదకే. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో సమయం పవదన్తీతి. అత్థాభిసమయాతి హితపటిలాభా. అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి పీళనాదీని అభిసమితబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని, అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి తానేవ తథా ఏకత్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తంసమఙ్గినో హిం సనం అవిప్ఫారికతాకరణం. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదిభావేన సన్తాపనం పరిదహనం.

‘‘ఇధా’’తి వచనం అకుసలేసు అబ్యాకతేసు చ కేసుచి ఖణస్స అసమ్భవతో. నను కుసలానఞ్చ నవమేన ఖణేన వినా ఉప్పత్తి హోతీతి? నో న హోతి, న పన నవమో ఏవ ఖణో, చతుచక్కానిపి ఖణోతి వుత్తాని. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన అత్తసమ్మాపణిధిఖణమన్తరేన నత్థి కుసలస్స ఉప్పత్తీతి ఖణో ఇధ గహితో. ఇన్ద్రియవిసయమనసికారాధీనం విఞ్ఞాణన్తి ఏవమాది సాధారణఫలం దట్ఠబ్బం. నవమోతి అట్ఠక్ఖణే ఉపాదాయ వుత్తం. చతుచక్కం వత్తతీతి పున పతిరూపదేసవాసాదిసమ్పత్తి చతుచక్కం విపరివత్తతీతి అత్థో. ఓకాసభూతానీతి అత్తనో నిబ్బత్తియా ‘‘ఇదాని ఉప్పజ్జన్తు కుసలానీ’’తి అనుమతిదానం వియ భూతాని.

చిత్తకాలోతి ధమ్మేనేవ సతా కాలో విసేసితో, న తస్స పవత్తిత్థ పవత్తిస్సతి పవత్తతీతి ఏతేన అవత్థావిసేసేన, నాపి తస్స విజాననకిచ్చేన, తస్మా ఏవంవిధే ధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తోతి వుత్తో. కమప్పవత్తా విసేసా ఏవ పటిపాటీతి బీజభావో చ పటిపాటీతి వత్తుమరహతీతి ఇమినాధిప్పాయేన ‘‘బీజకాలోతి ధమ్మపటిపాటిం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో’’తి ఆహ. ధమ్మపటిపాటిం వాతి అట్ఠకలాపధమ్మే సన్ధాయాహ. సఞ్చితా వియ గయ్హమానకాలా ఏవ కాలసఞ్చయో, యథా వా తథా వా కాలోతి ఏకం సభావం గహేత్వా అభినివేసం కరోన్తస్స తదభినివేసనిసేధనత్థం ‘‘సో పనేస సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞత్తిమత్తకో’’తి ఆహ. ఞత్వా విఞ్ఞేయ్యోతి సమ్బన్ధో. ఇతరో పన హేతూతి ఏస సమయో పచ్చయోవ విఞ్ఞేయ్యో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం అధికారే న హేతుహేతు సాధారణహేతు చాతి అత్థో. సమవాయో పచ్చయసామగ్గీ, హేతు పన ఏకేకో పచ్చయోతి అయమేతేసం విసేసో వేదితబ్బో. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనేకపచ్చయదస్సనేన తంతంద్వారికానం కుసలానఞ్చ తప్పచ్చయతం దస్సేతి.

పరిగ్గహో కతో అట్ఠకథాచరియేహి. ఏకకారణవాదోతి పకతికారణవాదో, ఇస్సరకారణవాదో వా. అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖోతి అవయవానం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖతాయ సముదాయో వుత్తో. అపేక్ఖా చ యావ సహాయకారణసమాగమో న హోతి, తావ ఫలస్స అనిప్ఫాదనం సమాగమే నిప్ఫాదనసమత్థస్స నిప్ఫాదనఞ్చ. సమాగమో చ యేసు యుజ్జమానేసు నిబ్యాపారేసుపి ఫలస్స పవత్తి, తేసం సబ్భావోతి.

అసామగ్గీ…పే… పత్తితోతి చక్ఖురూపాలోకమనసికారానం అసమవేతానం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స అహేతుభావే సతి సమవేతానఞ్చ తంసభావావినివత్తితో హేతుభావానాపత్తితోతి అత్థో. న హి సభావన్తరం అఞ్ఞేన సహితం సభావన్తరం హోతీతి. ఏకస్మిన్తి అన్ధసతే ఏకేకస్మిం అన్ధేతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథా యథారుతవసేన అత్థే గయ్హమానే ఏకస్స అన్ధస్స దస్సనాసమత్థతా సబ్బేసమ్పి న హోతి, నాపి ఏకస్స అసమత్థతాయ సబ్బేసమ్పి అసమత్థతా వుత్తా, కిన్తు సబ్బేసం విసుం అసమత్థతాయ ఏవాతి ఉపమావచనం న యుజ్జేయ్య, నాపి ఉపమోపమితబ్బసమ్బన్ధో. న హి ఉపమితబ్బేసు చక్ఖాదీసు ఏకస్స అసమత్థతాయ సబ్బేసమ్పి అసమత్థతా వుత్తా, కిన్తు సబ్బేసం విసుం అసమత్థతాయ సహితానం అసమత్థతాతి. అన్ధసతం పస్సతీతి చ అన్ధసతం సహితం పస్సతీతి అధిప్పాయో అఞ్ఞథా వుత్తనయేన ఉపమితబ్బాసమానతాపత్తితో. సాధా…పే… ఠితభావోతి యేసు విజ్జమానేసు ఫలప్పవత్తి తేసం సమోధానే, యథా పవత్తమానేసు తేసు ఫలప్పవత్తి, తథా పవత్తిమాహ. న యేసం కేసఞ్చి అనేకేసం సమోధానమత్తం సామగ్గీ. న హి సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బసమోధానం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స, కట్ఠకపాలపాసాణసమోధానం వా సోతవిఞ్ఞాణస్స హేతూతి. తన్తి తం దస్సనం. అసా…పే… సిద్ధోతి నాయమత్థో సాధేతబ్బో విసుం అహేతూనం చక్ఖాదీనం సహితానం హేతుభావస్స పచ్చక్ఖసిద్ధత్తాతి అత్థో. న హి పచ్చక్ఖసిద్ధే యుత్తిమగ్గనం యుత్తన్తి.

మనుస్సత్తాదీనం ఖణావయవానం సామగ్గీ ఖణసామగ్గీ, తం వినా సో నవమచక్కసమ్పత్తిసఙ్ఖాతో ఖణో నత్థి. సా ఏవ హి ఖణసామగ్గీ సో ఖణోతి అత్థో. ఖణ…పే… దీపేతి అత్తనో దుల్లభతాయాతి అత్థో. ఖణత్థో వా సమయసద్దో ఖణసఙ్ఖాతో సమయోతి వుత్తో. సో యస్మిం దుల్లభే ఖణే సతీతి ఇమస్సత్థస్స విభావనవసేన తదాయత్తాయ కుసలుప్పత్తియా దుల్లభభావం దీపేతి. ఏతేనుపాయేన సమవాయ…పే… వుత్తిం దీపేతీతి ఏత్థ ఇతో పరేసు చ యోజనా తస్స తస్స తంతందీపనే కాతబ్బా.

తస్స పురిసస్సాతి ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే చత్తారో దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహా సిక్ఖితా కతహత్థా కతుపాసనా చతుద్దిసా ఠితా అస్సు, అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ‘అహం ఇమేసం…పే… కతుపాసనానం కణ్డే ఖిత్తే ఖిత్తే అప్పతిట్ఠితే పథవియం గహేత్వా ఆహరిస్సామీ’’’తి (సం. ని. ౨.౨౨౮) ఏవం వుత్తజవనపురిసస్స. తావ పరిత్తకోతి గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియాయేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బద్ధఖురధారాసన్నిపాతతో చ పరిత్తతరో కాలో. కాలసఙ్ఖాతో సమయో చిత్తపరిచ్ఛిన్నో వుచ్చమానో తేనేవ పరిచ్ఛేదకచిత్తేన ‘‘ఏవం పరిత్తో అహ’’న్తి అత్తనో పరిత్తతం దీపేతి. యథా చాహం, ఏవం సబ్బో కుసలచిత్తప్పవత్తికాలోతి తస్స పరిత్తతం దీపేతి. సద్దస్స దీపనా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

పకతివాదీనం మహతో వియ అణువాదీనం ద్విఅణుకస్స వియ చ ఏకస్సేవ. హేతు…పే… వుత్తితం దీపేతీతి పచ్చయాయత్తవుత్తిదీపనతో తప్పరభావా హేతుసఙ్ఖాతస్స పరాయత్తవుత్తిదీపనతా వుత్తా. సతి పన పచ్చయాయత్తభావే పచ్చయసామగ్గీఆయత్తతా సమవాయసఙ్ఖాతేన దీపియతీతి అతప్పరభావతో తస్స తందీపనతా న వుత్తా. అనేన సమయేన కత్తుభూతేన, అనేన సమయేన వా కరణభూతేన భగవతా పటిసేధితోతి అత్థో. ఏస నయో పురిమాసు దీపనాసు.

అధికరణవసేనాతి ఆధారవసేన. ఏత్థాతి కాలసమూహసఙ్ఖాతే సమయే గహితేతి అత్థో. కాలోపి హి చిత్తపరిచ్ఛిన్నో సభావతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేనేవ సఞ్ఞాతో ‘‘అధికరణ’’న్తి వుత్తో తంఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావా. భావోతి కిరియా. కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం. యథా గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతోతి దోహనకిరియా గమనకిరియాయ లక్ఖణం హోతి, ఏవమిహాపి ‘‘యస్మిం సమయే తస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే సతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి అఞ్ఞకిరియాసమ్బన్ధాభావేన పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తుప్పాదకిరియా ఫస్సాదిభవనకిరియా చ లక్ఖీయతీతి ఉభయత్థ సమయసద్దే భుమ్మనిద్దేసో కతో లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి.

ఉద్దానతోతి ఉద్దేసతో సఙ్ఖేపతో. కిలేసకామో వత్థుకామభావం భజన్తో కామనీయవసేన భజతి, న కామనవసేనాతి కామనవసేన కిలేసకామో ఏవ హోతి, న వత్థుకామో. దువిధోపేసోతి వచనేన దువిధస్సపి సహితస్స అవచరణప్పదేసం సఙ్గణ్హాతి. తేన వత్థుకామస్సేవ పవత్తిదేసో రూపారూపధాతుద్వయం అపనీతం హోతి. నను చ దువిధోపి సహితో రూపారూపధాతూసు పవత్తతి రూపారూపావచరధమ్మానం వత్థుకామత్తా తదారమ్మణానం రూపారూపరాగానఞ్చ కిలేసకామభావసిద్ధితోతి? తం న, బహలకిలేసస్స కామరాగస్స కిలేసకామభావేన ఇధ సఙ్గహితత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా రూపారూపధాతూసు పవత్తమానేసు కామావచరధమ్మేసు నికన్తి ఇధ న సఙ్గహితా సుఖుమత్తా. ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా’’తి సబ్బకామే ఉద్దిసిత్వాపి హి ‘‘దువిధోపేసో’’తి ఏత్థ తదేకదేసభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞసహితతాపరిచ్ఛిన్నా కామరాగతబ్బత్థుకధమ్మావ సఙ్గహితాతి, నిరవసేసో వా కిలేసకామో కామరాగో కామతణ్హారూపతణ్హాఅరూపతణ్హానిరోధతణ్హాభేదో ఇధ పవత్తతీతి అనవసేసప్పవత్తితం సన్ధాయ ‘‘దువిధోపేసో’’తి వుత్తం, వత్థుకామోపి చ అప్పకో ఇధాపి న వత్తతి రూపారూపావచరవిపాకమత్తో, తథాపి పరిపుణ్ణవత్థుకామత్తా కామావచరధమ్మావ ఇధ గహితా. ఏవఞ్చ కత్వా ససత్థావచరోపమా యుత్తా హోతి. ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౧౬౩; విభ. ౬౨౫) ఏత్థ రూపభవో ఉత్తరపదలోపం కత్వా ‘‘రూప’’న్తి వుత్తో, ఏవమిధాపి ఉత్తరపదలోపో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞథా హి చిత్తం కామావచరావచరన్తి వుచ్చేయ్యాతి. ఆరమ్మణకరణవసేనాతిఆదికే ‘‘కామో’’తి సబ్బం తణ్హమాహ, తస్మా ‘‘కామఞ్చేసా’’తిఆది వుత్తం, ‘‘కామే అవచారేతీతి కామావచార’’న్తి వత్తబ్బే చా-సద్దస్స రస్సత్తం కతం.

రుళ్హిసద్దేనాతి ఞాణసమ్పయుత్తేసు రుళ్హేన సద్దేన, ఞాణసమ్పయుత్తేసు వా పవత్తిత్వా అనవజ్జసుఖవిపాకతాయ తంసదిసేసు ఞాణవిప్పయుత్తేసు రుళ్హేన సద్దేన. అథ వా కిఞ్చి నిమిత్తం గహేత్వా సతిపి అఞ్ఞస్మిం తంనిమిత్తయుత్తే కిస్మిఞ్చిదేవ విసయే సమ్ముతియా చిరకాలతావసేన నిమిత్తవిరహేపి పవత్తి రుళ్హి నామ యథా ‘‘మహియం సేతీతి మహింసో, గచ్ఛన్తీతి గావో’’తి, ఏవం కుసలసద్దస్సపి రుళ్హిభావో వేదితబ్బో. పఞ్ఞానిద్దేసే ‘‘కోసల్ల’’న్తి అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౬) వుత్తం, తస్స చ భావా కుసలసద్దప్పవత్తీతి కోసల్లయోగా కుసలన్తి అయం అభిధమ్మపరియాయో హోతి. కుసలన్తి కుసలభావం ఆహ.

విపాకాదీనం అవజ్జపటిపక్ఖతా నత్థీతి కుసలమేవ అనవజ్జలక్ఖణం వుత్తం. అనవజ్జలక్ఖణమేవాతి సుఖవిపాకసభావస్స లక్ఖణభావనివారణత్థం అవధారణం కతం, తంనివారణఞ్చ తస్స పచ్చుపట్ఠానతం వత్థుకామతాయ కతం. సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన వోదానభావరసం. ఫలట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం. సభావో కక్ఖళాదిఫుసనాదికో అసాధారణో. సామఞ్ఞం సాధారణో అనిచ్చాదిసభావో. ఇధ చ కుసలలక్ఖణం సబ్బకుసలసాధారణసభావత్తా సామఞ్ఞం దట్ఠబ్బం, అకుసలాదీహి అసాధారణతాయ సభావో వా. ఉపట్ఠానాకారోతి గహేతబ్బభావేన ఞాణస్స ఉపట్ఠహనాకారో. ఫలం పన అత్తనో కారణం పటిచ్చ తప్పటిబిమ్బభావేన, పటిముఖం వా ఉపట్ఠాతీతి పచ్చుపట్ఠానం.

విజానాతీతి సఞ్ఞాపఞ్ఞాకిచ్చవిసిట్ఠం విసయగ్గహణం ఆహ. సబ్బచిత్తసాధారణత్తా యత్థ యత్థ యథా యథా అత్థో లబ్భతి, తత్థ తత్థ తథా తథా గహేతబ్బోతి. యం ఆసేవనపచ్చయభావేన చినోతి, యఞ్చ కమ్మునా అభిసఙ్ఖతత్తా చితం, తం తథా ‘‘చిత్త’’న్తి వుత్తం. యం పన తథా న హోతి, తం పరిత్తకిరియద్వయం అన్తిమజవనఞ్చ లబ్భమానచిన్తనవిచిత్తతాదివసేన ‘‘చిత్త’’న్తి వేదితబ్బం. హసితుప్పాదో పన అఞ్ఞజవనగతికోవ. చిత్తానం పనాతి విచిత్రానన్తి అత్థో. తదన్తోగధత్తా హి సముదాయవోహారేన అవయవోపి ‘‘చిత్త’’న్తి వుచ్చతి యథా పబ్బతనదీసముద్దాదిఏకదేసేసు దిట్ఠేసు పబ్బతాదయో దిట్ఠాతి వుచ్చన్తీతి. చరణం నామ గహేత్వా చరితబ్బచిత్తపటో. రూపానీతి బిమ్బాని.

అజ్ఝత్తికన్తి ఇన్ద్రియబద్ధం వదతి. చిత్తకతమేవాతి చిత్తస్స మూలకారణతం సన్ధాయ వుత్తం. కమ్మస్స హేతం చిత్తం కారణన్తి. తం పన అత్థం విభావేతుం ‘‘కాయకమ్మాదిభేద’’న్తిఆదిమాహ. లిఙ్గనానత్తన్తి సణ్ఠాననానత్తం, భిన్నసణ్ఠానఙ్గపచ్చఙ్గవతో సరీరస్స వా నానత్తం. వోహారవసేన ఇత్థిపురిసాదిభావేన వోహరితబ్బేసు పత్థనావిసేసా ఉప్పజ్జన్తి, తతో కమ్మవిసేసా. ఏవమిదం కమ్మనానత్తం వోహారనానత్తతో హోతి. అపా…పే… కాదితాతి ఏవమాదీసు ఆది-సద్దేహి గతియా ఉపపత్తియా అత్తభావే లోకధమ్మేసు చ నానాకరణాని సుత్తాగతాని సఙ్గణ్హాతి.

కమ్మనానత్తాదివసేనాతి ఏత్థ కుసలాకుసలవసేన కమ్మనానత్తం వేదితబ్బం. విసదిససభావతా హి నానత్తన్తి. కుసలకమ్మస్స దానాదివసేన కాయసుచరితాదిభావేన చ పుథుత్తం, అకుసలకమ్మస్స చ మచ్ఛరియాదీహి కాయదుచ్చరితాదీహి చ పుథుత్తం వేదితబ్బం. బహుప్పకారతా హి పుథుత్తన్తి. అన్నదానాదివసేన దానాదీనం పాణాతిపాతావిరతిఆదివసేన కాయసుచరితాదీనం ఆవాసమచ్ఛరియాదివసేన మచ్ఛరియాదీనం పాణాతిపాతాదివసేన కాయదుచ్చరితాదీనఞ్చ పభేదో వేదితబ్బో. ఏకేకస్స హి పకారస్స భేదో పభేదోతి. నానత్తాదీనం వవత్థానం తథా తథా వవత్థితతా నిచ్ఛితతా. ఏతేనుపాయేన లిఙ్గనానత్తాదీని వేదితబ్బాని. కమ్మనానత్తాదీహి నిబ్బత్తాని హి తానీతి.

పచ్చుప్పన్నస్స లిఙ్గస్స కమ్మతో పవత్తిం తదనుక్కమేన పచ్చుప్పన్నకమ్మస్స నిప్ఫత్తిఞ్చ దస్సేత్వా తతో అనాగతలిఙ్గనానత్తాదినిప్ఫత్తిదస్సనేన సంసారం ఘటేన్తో ‘‘కమ్మనానాకరణం పటిచ్చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమేన కమ్మవచనేన అవిజ్జాసఙ్ఖారా, లిఙ్గాదివచనేన విఞ్ఞాణాదీని భవపరియోసానాని, గతిఆదివచనేన జాతిజరామరణాని గహితానీతి దట్ఠబ్బాని. తత్థ గతీతి నిరయాదయో పఞ్చ గతియో వుచ్చన్తి, తాసం నానాకరణం అపదాదిభావో. తా హి తథా భిన్నాతి. ఉపపత్తీతి గోమహింసాదిఖత్తియాదిచాతుమహారాజికాదిఉపపత్తియో, తాసం నానాకరణం ఉచ్చాదితా. ఖత్తియో ఏవ హి ఏకచ్చో కులభోగఇస్సరియాదీహి ఉచ్చో హోతి, ఏకచ్చో నీచో. తేహి ఏవ హీనతాయ హీనో, పధానభావం నీతతాయ పణీతో, అడ్ఢతాయ సుగతో, దలిద్దతాయ దుగ్గతో. కులవసేన వా ఉచ్చనీచతా, ఇస్సరియవసేన హీనపణీతతా, భోగవసేన సుగతదుగ్గతతా యోజేతబ్బా. సువణ్ణదుబ్బణ్ణతాతి ఓదాతసామాదివణ్ణసుద్ధిఅసుద్ధివసేన వుత్తం. సుజాతదుజ్జాతతాతి నిగ్రోధపరిమణ్డలాదిఆరోహపరిణాహేహి లక్ఖణేహి వా అత్తభావపరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణజాతతావసేన. సుసణ్ఠితదుస్సణ్ఠితతాతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం సణ్ఠానవసేన.

అపరమ్పి వుత్తం అజ్ఝత్తికచిత్తస్స యథావుత్తస్స చిత్తకతభావసాధకం సుత్తం ‘‘కమ్మతో’’తిఆది. కమ్మఞ్హి చిత్తతో నిబ్బత్తన్తి తతో నిప్ఫజ్జమానం సబ్బమ్పి చిత్తం చిత్తకతమేవాతి సాధేతి. కమ్మనిబ్బత్తతో లిఙ్గతో పవత్తమానలిఙ్గసఞ్ఞా మూలకారణతో కమ్మతో ఆసన్నకారణతో లిఙ్గతో చ పవత్తా హోతీతి ‘‘కమ్మతో…పే… పవత్తరే’’తి ఆహ. అథ వా లిఙ్గఞ్చ సఞ్ఞా చ లిఙ్గసఞ్ఞా, తా యథాసఙ్ఖ్యం కమ్మతో లిఙ్గతో చ పవత్తరేతి అత్థో. సఞ్ఞాతో భేదం గచ్ఛన్తీతి తే ఇత్థిపురిసాదిలిఙ్గసఞ్ఞాతో ఇత్థిపురిసాదివోహారభేదం ధమ్మా గచ్ఛన్తి, తథా తథా వోహరితబ్బాతి అత్థో. ఇమాయ గాథాయ అతీతపచ్చుప్పన్నద్ధపటిచ్చసముప్పాదవసేన చిత్తకతం చిత్తం దస్సితం.

లోకో ఏవ పజాతత్తా పజాతి పురిమపాదస్స వివరణం పచ్ఛిమపాదో దట్ఠబ్బో. యథా రథస్స ఆణి నిబన్ధనా, ఏవం సత్తలోకరథస్స కమ్మం నిబన్ధనన్తి ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. ఇమాయ చ గాథాయ అద్ధద్వయవసేన చిత్తస్స కమ్మవిఞ్ఞాణకతతా దస్సితా. కిత్తిన్తి పరమ్ముఖా కిత్తనం పత్థటయసతం. పసంసన్తి సమ్ముఖా పసంసనం థుతిం. కమ్మనానాకరణన్తి కమ్మతో నిబ్బత్తనానాకరణం కమ్మజేహి అనుమియమానం కమ్మస్సేవ వా నానాకరణం.

కమ్మస్సకాతి కమ్మసయా. కమ్మస్స దాయం తేన దాతబ్బం ఆదియన్తీతి కమ్మదాయాదా. అణ్డజాదీనఞ్చ యోనీనం కమ్మతో నిబ్బత్తత్తా కమ్మమేవ యోని అత్తభావపటిలాభనిమిత్తం ఏతేసన్తి కమ్మయోనీ. బన్ధనట్ఠేన కమ్మం బన్ధు ఏతేసన్తి కమ్మబన్ధూ.

చిత్తస్సాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స. తస్స పన అలద్ధోకాసతా అఞ్ఞేన కమ్మేన పటిబాహితత్తా తదవిపచ్చనోకాసే పుగ్గలస్స నిబ్బత్తత్తా చ వేదితబ్బా. విజ్జమానమ్పి అపరాపరియవేదనీయకమ్మవిఞ్ఞాణం కాలగతిపయోగాదిసహకారీపచ్చయవికలతాయ అవసేసపచ్చయవేకల్లం దట్ఠబ్బం. ఏకచ్చచిత్తన్తి చిత్తేన కత్తబ్బచిత్రేన ఏకచ్చభూతం తేన కత్తబ్బచిత్రమాహ.

అనుభవిత్వా భవిత్వా చ అపగతం భూతాపగతం. అనుభూతభూతతా హి భూతతాసామఞ్ఞేన భూతసద్దేన వుత్తా. సామఞ్ఞమేవ హి ఉపసగ్గేన విసేసీయతీతి. అనుభూతసద్దో చ కమ్మవచనిచ్ఛాభావతో అనుభవకవాచకో దట్ఠబ్బో. వికప్పగాహవసేన రాగాదీహి తబ్బిపక్ఖేహి చ అకుసలం కుసలఞ్చ ఆరమ్మణరసం అనుభవతి, న విపాకో కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా, నాపి కిరియా అహేతుకానం అతిదుబ్బలతాయ సహేతుకానఞ్చ ఖీణకిలేసస్స ఛళఙ్గుపేక్ఖావతో ఉప్పజ్జమానానం అతిసన్తవుత్తిత్తా. ఏత్థ చ పురిమనయే కుసలాకుసలమేవ వత్తుం అధిప్పాయవసేన ‘‘భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. యం ‘‘ఉప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా’’తి (సం. ని. ౫.౬౫౧-౬౬౨; విభ. ౩౯౦-౩౯౧) ఏత్థ ఉప్పన్నన్తి గహేత్వా తంసదిసానం పహానం, వుద్ధి చ వుత్తా, పచ్ఛిమనయే పన చ-సద్దేన కుసలాకుసలఞ్చ ఆకడ్ఢిత్వా సబ్బం సఙ్ఖతం వుత్తం భూతాపగతభావాభిధానాధిప్పాయేన.

విపచ్చితుం ఓకాసకరణవసేన ఉప్పతితం అతీతకమ్మఞ్చ తతో ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధో అనాగతో విపాకో చ ‘‘ఓకాసకతుప్పన్న’’న్తి వుత్తో. యం ఉప్పన్నసద్దేన వినాపి విఞ్ఞాయమానం ఉప్పన్నం, తం సన్ధాయ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికాన’’న్తిఆది (అ. ని. ౧౦.౨౧౭, ౨౧౯) వుత్తం. తాసు తాసు భూమీసూతి మనుస్సదేవాదిఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. తస్మిం తస్మిం సన్తానే అనుప్పత్తిఅనాపాదితతాయ అసమూహతం. ఏత్థ చ లద్ధభూమికం ‘‘భూమిలద్ధ’’న్తి వుత్తం అగ్గిఆహితో వియ. ఓకాసకతుప్పన్నసద్దేపి చ ఓకాసో కతో ఏతేనాతి, ఓకాసో కతో ఏతస్సాతి చ దువిధత్థేపి ఏవమేవ కతసద్దస్స పరనిపాతో వేదితబ్బో.

సబ్బదా అవత్తమానమ్పి గమియచిత్తం పటిపక్ఖపచ్చవేక్ఖణాయ అవిక్ఖమ్భితత్తా ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి వుత్తం. అన్తరధాపేతీతి విక్ఖమ్భికా ఆనాపానస్సతి విక్ఖమ్భేతి. అన్తరాయేవాతి భూమిలద్ధే సభూమియం అబ్బోచ్ఛిన్నే విచ్ఛిన్దిత్వాతి అత్థో. అనతీతం అననాగతఞ్చ ఖణత్తయేకదేసగతమ్పి ఉప్పజ్జమానం ‘‘ఖణత్తయగత’’న్తి వుత్తం. దేసనాయ పధానేన గహితో అత్థో ‘‘సీస’’న్తి వుచ్చతి. లోకియధమ్మఞ్హి దేసేతబ్బం పత్వా దేసనాయ చిత్తం పుబ్బఙ్గమం హోతి, ధమ్మసభావం వా సన్ధాయేతం వుత్తం. అకుసలాతి సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా వుత్తా. చేతనాతి కేచి. అకుసలభాగియాతి రాగాదయో ఏకన్తఅకుసలా. అకుసలపక్ఖికాతి ఫస్సాదయోపి తప్పక్ఖికా. మనో తేసం ధమ్మానం పఠమం ఉప్పజ్జతీతి సహజాతోపి మనో సమ్పయుత్తే సఙ్గణ్హిత్వా అధిపతిభావేన పవత్తమానో పఠమం ఉప్పన్నో వియ హోతీతి ఏవం వుత్తో. సమ్పయుత్తాపి తదనువత్తనతాయ అన్వదేవ అకుసలా ధమ్మాతి వుత్తా, అనన్తరపచ్చయమనం వా సన్ధాయ మనోపుబ్బఙ్గమతా వుత్తా. చిత్తేన నీయతీతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం సన్ధాయాహ, తణ్హాసమ్పయుత్తం వా. పభస్సరన్తి సభావపణ్డరతం సన్ధాయాహ. అరక్ఖితేతి సతియా అనునయపటిఘాదీహి అరక్ఖితే, రాగాదీహి బ్యాపన్నే, తేహి ఏవ అవస్సుతే. చిత్తస్స పుబ్బఙ్గమభావసాధనే అఞ్ఞమఞ్ఞం బలదానవసేన సుత్తానురక్ఖణం, ఇధ వా ఉపసంహతానం ఆభిధమ్మికేహి విఞ్ఞాతానం చిరకాలప్పవత్తివసేన వేదితబ్బం.

కతరపఞ్ఞం త్వన్తిఆది న పాళిఆరుళ్హం, ఏవం భగవా పుచ్ఛతీతి అట్ఠకథాయమేవ వుత్తం. పఞ్ఞా పన కిమత్థియాతి ఇదమ్పి ఏకం సుత్తం. ‘‘అభిఞ్ఞత్థా పరిఞ్ఞత్థా పహానత్థా’’తి తస్స విస్సజ్జనం.

సాతన్తి సభావవసేన వుత్తం, మధురన్తి మధురం వియాతి ఉపమావసేన. పోనోబ్భవికాతి పునబ్భవకరణసీలా. తత్రతత్రాభినన్దనతో నన్దీ, నన్దిభూతో రాగో నన్దిరాగో, నన్దిరాగభావేన సహగతాతి నన్దిరాగసహగతాతి న ఏత్థ సమ్పయోగవసేన సహగతభావో అత్థీతి సహగతసద్దో తణ్హాయ నన్దిరాగభావం జోతేతి. నన్దిరాగభూతాతి చస్స అత్థో. నిస్సయేతి పాదకే. రూపారూపారమ్మణానన్తి పథవీకసిణాదిఆకాసాదిఆరమ్మణానం. సంసట్ఠేతి ఖీరోదకం వియ సమోదితే ఏకీభావమివ గతే. సహజాతేతి సమ్పయుత్తసహజాతే, న సహజాతమత్తే. ఇధాపీతి ‘‘ఇమస్మిమ్పి పదే అయమేవ అత్థో అధిప్పేతో’’తి ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ యథాదస్సితసంసట్ఠసద్దో సహజాతే అధిప్పేతోతి. అరూపం రూపేనాతి పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థునా. ఉక్కట్ఠనిద్దేసోతి అనవసేససఙ్గహేన కతో అతిసయనిద్దేసో.

అనాభట్ఠతాయేవాతి ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తిఆదీసు దిట్ఠతాదయో వియ అభాసితబ్బతా అనాభట్ఠతా. సబ్బాకారేన సదిసస్స దుతియచిత్తస్స ససఙ్ఖారికతావచనేన ఇమస్స అసఙ్ఖారికతా విఞ్ఞాయతి, తస్మా అభాసితబ్బతాయ న గహితోతి అత్థో యుజ్జతి. అధిప్పాయో పన పాళియం అభాసితత్తా ఏవ తత్థ దేసేతబ్బభావేన న గహితో న సఙ్గహితో న తస్సత్థస్స అభావాతి. అథ వా పాళియం అనాభట్ఠతాయ ఏవ అట్ఠకథాయం న గహితో న తస్సత్థో వుత్తో. నియమేత్వావాతి పరతో ఏవంవిధస్సేవ ససఙ్ఖారికభావవచనతో ఇధ తదవచనేనేవ అసఙ్ఖారికభావం నియమేత్వా.

మనోవిఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ ద్వారం వత్థూతి వుత్తం, ద్వారేన వా తంసహాయభూతం హదయవత్థు వుత్తం. సరసభావేనాతి సకిచ్చభావేన. అవిజ్జా హి సఙ్ఖారానం పచ్చయభావకిచ్చా, అఞ్ఞాసాధారణో వా రసితబ్బో విఞ్ఞాతబ్బో భావో సరసభావో, అవిజ్జాసభావో సఙ్ఖారసభావోతి ఏవమాదికో. ‘‘సరససభావేనా’’తిపి పాఠో, సోయేవ అత్థో. అవిజ్జాపచ్చయాతి వా సరసేన, సఙ్ఖారాతి సభావేన.

ఏకసముట్ఠానాదితా రూపధమ్మేసు ఏవ యోజేతబ్బా తేసు తబ్బోహారబాహుల్లతో. అతీతాదిభావో రూపారూపధమ్మేసు, చిత్తచేతసికనిబ్బానానమ్పి వా యథాసభావం ఏకద్వినకుతోచిసముట్ఠానతా యోజేతబ్బా. అనాపాథగతాతి చక్ఖాదీనం అగోచరగతా సుఖుమరజాదిరూపం వియ వత్థుపరిత్తతాయ తత్తాయోగుళే పతితోదకబిన్దురూపం వియ ఖణపరిత్తతాయ అతిదూరతాయ అచ్చాసన్నాదితాయ అతీతానాగతతాయ చ. విసయో అనఞ్ఞత్థభావేన, గోచరో చ తత్థ చరణేన వుత్తో, తబ్బిసయనిచ్ఛయేన మనో పటిసరణం. అయమత్థో సిద్ధో హోతి అఞ్ఞథా తేసం ధమ్మారమ్మణభావేన ‘‘నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తి వచనస్స అనుపపత్తితో. దిబ్బచక్ఖుదిబ్బసోతఇద్ధివిధఞాణేహి యథావుత్తనయేన అనాపాథగతాని రూపాదీని ఆలమ్బియమానాని న ధమ్మారమ్మణన్తి కత్థచి వుచ్చమానాని దిట్ఠాని, ఇతరథా చ దిట్ఠాని ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సతీ’’తిఆదీసూతి.

ఆపాథమాగచ్ఛతి మనసా పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి చ గహేతబ్బభావూపగమనేన. ఘట్టేత్వాతి పటిముఖభావాపాథం గన్త్వా. సరభాణకస్స ఓసారకస్స. పకతియా దిట్ఠాదివసేన ఆపాథగమనఞ్చ భోజనపరిణామఉతుభోజనవిసేసఉస్సాహాదీహి కల్యం, రోగినో వాతాదీహి చ ఉపద్దుతం వా కాయం అనువత్తన్తస్స జాగరస్స భవఙ్గస్స చలనపచ్చయానం కాయికసుఖదుక్ఖఉతుభోజనాదిఉపనిస్సయానం చిత్తపణిదహనసదిసాసదిససమ్బన్ధదస్సనాదిపచ్చయానం, సుత్తస్స చ సుపినదస్సనే ధాతుక్ఖోభాదిపచ్చయానం వసేన వేదితబ్బం. అదిట్ఠస్స అసుతస్స అనాగతబుద్ధరూపాదినో పసాదదాతుకామతావత్థుస్స తంసదిసతాసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతసమ్బన్ధేనేవ. న కేవలం తంసదిసతావ ఉభయసమ్బన్ధో, కిన్తు తబ్బిపక్ఖతా తదేకదేసతా తంసమ్పయుత్తతాదికో చ వేదితబ్బో. కేనచి వుత్తే కిస్మిఞ్చి సుతే అవిచారేత్వా సద్దహనం సద్ధా, సయమేవ తం విచారేత్వా రోచనం రుచి, ‘‘ఏవం వా ఏవం వా భవిస్సతీ’’తి ఆకారవిచారణం ఆకారపరివితక్కో, విచారేన్తస్స కత్థచి దిట్ఠియా నిజ్ఝానక్ఖమనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి.

గేరుకహరితాలఞ్జనాదిధాతూసు. సుభనిమిత్తం సుభగ్గహణస్స నిమిత్తం. తం సుభనిమిత్తత్తా రఞ్జనీయత్తా చ లోభస్స వత్థు. నియమితస్స చిత్తస్స వసేన నియమితవసేన. ఏవమితరేసు ద్వీసు. ఆభోగో ఆభుజితం. లూఖపుగ్గలా దోసబహులా. అదోసబహులా సినిద్ధపుగ్గలా. తదధిముత్తతాతి పీతినిన్నచిత్తతా. ఇమేహి…పే… వేదితబ్బో పీతియా సోమనస్సవిప్పయోగాసమ్భవతోతి అధిప్పాయో.

జీవితవుత్తియా ఆయతనభావతో హత్థారోహాదిసిప్పమేవ సిప్పాయతనం. కసివాణిజ్జాదికమ్మమేవ కమ్మాయతనం. ఆయువేదాదివిజ్జా ఏవ విజ్జాట్ఠానం. అబ్యాపజ్జేతి దోమనస్సబ్యాపాదరహితే రూపభవే. ధమ్మపదాతి ధమ్మకోట్ఠాసా. పిలవన్తీతి ఉపట్ఠహన్తి పదిస్సన్తి. యోగాతి భావనాభియోగా సమాధితో. వత్థువిసదకిరియాతి అజ్ఝత్తికబాహిరానం వత్థూనం నిమ్మలభావకిరియా. సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనం ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా. గమ్భీరానం ఞాణేన చరితబ్బానం, గమ్భీరఞాణేన వా చరితబ్బానం సుత్తన్తానం పచ్చవేక్ఖణా గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా.

వంసోతి అనుక్కమో. తన్తీతి సన్తతి. పవేణీతి సమ్బన్ధో. సబ్బమేతం చారిత్తకిరియాపబన్ధస్స వచనం. చారిత్తసీలత్తా సీలమయం. ‘‘దస్సామీ’’తి వచీభేదేన వత్థుస్స పరిణతత్తా తతో పట్ఠాయ దానం ఆరద్ధం నామ హోతి, యతో తస్స అత్తనో పరిణామనాదీసు ఆపత్తి హోతి. విజ్జమానవత్థుస్మిం చిన్తనకాలతో పట్ఠాయ దానం ఆరద్ధన్తి తత్థ దానమయం కుసలం హోతీతి అధిప్పాయో. న హి దానవత్థుం అవిజ్జమానకమ్పి సఙ్ఖరోన్తస్స కుసలం న హోతీతి. తం పన దానమయస్స పుబ్బభాగోతి తదేవ భజేయ్య, వుత్తం అట్ఠకథాయం. కులవంసాదివసేనాతి ఉదాహరణమత్తమేవేతం. అత్తనా సమాదిన్నవత్తవసేన సప్పురిసవత్తగామజనపదవత్తాదివసేన చ చారిత్తసీలతా వేదితబ్బా.

సవత్థుకన్తి భేరిఆదివత్థుసహితం కత్వా. విజ్జమానకవత్థున్తి భేరిఆదివత్థుం. ధమ్మస్సవనఘోసనాదీసు చ సవత్థుకం కత్వా సద్దస్స దానం సద్దవత్థూనం ఠానకరణానం ససద్దప్పవత్తికరణమేవాతి తస్స చిన్తనం విజ్జమానవత్థుపరిచ్చాగో వేదితబ్బో. భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా ఇధ చ రూపారమ్మణాదిభావం, అఞ్ఞత్థ చ ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) దానమయాదిభావం, అపరత్థ చ ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? తీణి…పే… తంసముట్ఠానం కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా కాయకమ్మాదిభావఞ్చ వదన్తో. అపరియాపన్నా చాతి పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా అఞ్ఞాయతనత్తా చ అసఙ్గహితా.

పరిభోగరసో పరిభోగపచ్చయం పీతిసోమనస్సం. అయం పన రససమానతావసేన గహణం ఉపాదాయ రసారమ్మణన్తి వుత్తో, న సభావతో. సభావేన పన గహణం ఉపాదాయ పీతిసోమనస్సం ధమ్మారమ్మణమేవ హోతీతి ‘‘సుఖా వేదనా ధమ్మారమ్మణ’’న్తి వుత్తం. ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధన్తి రూపారమ్మణం…పే… ధమ్మారమ్మణన్తి ఏవం నియమేత్వా వుత్తం. కమ్మస్స అనిబద్ధత్తాతి కమ్మస్స అనియతత్తా. యథా హి రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం అనఞ్ఞారమ్మణం హోతి, న ఏవం కాయద్వారాదీసు ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే నుప్పజ్జతి, తస్మా కమ్మస్స ద్వారనియమరహితత్తా ద్వారమ్పి కమ్మనియమరహితన్తి ఇధ ఆరమ్మణం వియ నియమేత్వా న వుత్తం. వినా ఆరమ్మణేన అనుప్పజ్జనతోతి ఏతస్సపి చత్థో ‘‘యథా కాయకమ్మాదీసు ఏకం కమ్మం తేన ద్వారేన వినా అఞ్ఞస్మిం ద్వారే చరతి, న ఏవం రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం తేనారమ్మణేన వినా ఆరమ్మణన్తరే ఉప్పజ్జతీ’’తి వేదితబ్బో. న హి యథా వచీద్వారే ఉప్పజ్జమానమ్పి ‘‘కాయకమ్మ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం సద్దారమ్మణే ఉప్పజ్జమానం ‘‘రూపారమ్మణ’’న్తి వుచ్చతి.

కామావచరకుసలం

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

ఇమస్స పనత్థస్సాతి కమ్మద్వారానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అనియతతాయ ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తిఆదినా పకాసనత్థం. పఞ్చ విఞ్ఞాణానీతి ఏత్థ ఛట్ఠస్స విఞ్ఞాణస్స తస్స చ ద్వారస్స అనుద్దేసో ద్వారద్వారవన్తానం సహాభావా. నియతరూపరూపవసేన చతుసముట్ఠానికకాయా వుత్తాతి సద్దస్స వికారరూపాదీనఞ్చ అసఙ్గహో.

పఠమజవనసముట్ఠితా వాయోధాతు యదిపి తస్మిం ఖణే రూపానం దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చాలేతుం న సక్కోతి, తథాపి విఞ్ఞత్తివికారసహితావ సా వేదితబ్బా. దససు హి దిసాసు యం దిసం గన్తుకామో అఙ్గపచ్చఙ్గాని వా ఖిపితుకామో, తందిసాభిముఖానేవ రూపాని సా సన్థమ్భేతి సన్ధారేతి చాతి తదభిముఖభావవికారవతీ హోతి, అధిప్పాయసహభావీ చ వికారో విఞ్ఞత్తీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఆవజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావో యథాధిప్పాయవికారరూపుప్పాదనేన ఉపపన్నో హోతి, యతో బాత్తింస చిత్తాని రూపిరియాపథవిఞ్ఞత్తిజనకాని వుత్తానీతి. యోజనం గతో, దసయోజనం గతోతి వత్తబ్బతం ఆపజ్జాపేతి అనేకసహస్సవారం ఉప్పన్నా.

వాయోధాతుయా…పే… పచ్చయో భవితున్తి థమ్భనచలనేసు వాయోధాతుయా పచ్చయో భవితుం సమత్థో చిత్తసముట్ఠానమహాభూతానం ఏకో ఆకారవిసేసో అత్థి, అయం విఞ్ఞత్తి నామ. తేసఞ్హి తదాకారత్తా వాయోధాతు థమ్భేతి చాలేతి చాతి. న చిత్తసముట్ఠానాతి ఏతేన పరమత్థతో అభావం దస్సేతి. న హి రూపం అప్పచ్చయం అత్థి, న చ నిబ్బానవజ్జో అత్థో నిచ్చో అత్థీతి. విఞ్ఞత్తితాయాతి విఞ్ఞత్తివికారతాయ. చిత్తసముట్ఠానభావో వియ మహాభూతవికారతాయ ఉపాదారూపభావో చ అధిప్పేతోతి వేదితబ్బో.

కాయికకరణన్తి కాయద్వారప్పవత్తం చిత్తకిరియం, అధిప్పాయన్తి అత్థో. కారేతి మఞ్ఞేతి ఏతేన వణ్ణగ్గహణానుసారేన గహితాయ విఞ్ఞత్తియా యం కరణం విఞ్ఞాతబ్బం, తస్స విజాననేన విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతత్తం దస్సేతి. న హి విఞ్ఞత్తిరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు ‘‘ఇదమేస కారేతీ’’తి విజాననం హోతీతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స హి రూపే అభినిపాతమత్తం కిచ్చం, న అధిప్పాయసహభునో చలనవికారస్స గహణం. చిత్తస్స పన లహుపరివత్తితాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా అనన్తరం మనోవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతమ్పి చలనం చక్ఖునా దిట్ఠం వియ మఞ్ఞన్తి అవిసేసవిదునో, తస్మా యథా నీలాభినిపాతవసప్పవత్తాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా నీలన్తి పవత్తాయ మనోవిఞ్ఞాణవీథియా చ అన్తరం న విఞ్ఞాయతి, ఏవం అవిఞ్ఞాయమానన్తరేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణేన గహితే తస్మిం చిత్తేన సహేవ అనుపరివత్తే కాయథమ్భనవికారచోపనసఙ్ఖాతే ‘‘ఇదమేస కారేతి, అయమస్స అధిప్పాయో’’తి విజాననం హోతి.

తాలపణ్ణాదిరూపాని దిస్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ మనోద్వారవీథియా అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ తాలపణ్ణాదీనం ఉదకాదిసహచారిప్పకారతం సఞ్ఞాణాకారం గహేత్వా ఉదకాదిగ్గహణం వియ. ఏత్థ ఉదకం భవిస్సతీతిఆదినా చ ఉదకాదిసమ్బన్ధనాకారేన రూపగ్గహణానుసారవిఞ్ఞాణేన యం ఉదకాది విఞ్ఞాతబ్బం, తస్స విజాననేన తదాకారస్స విఞ్ఞాతతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. ఏతస్స పన కాయికకరణగ్గహణస్స ఉదకాదిగ్గహణస్స చ పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణం ఉపనిస్సయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. అథ పన నాలమ్బితాపి విఞ్ఞత్తి కాయికకరణగ్గహణస్స చ పచ్చయో పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణోపనిస్సయవసేన సాధిప్పాయవికారభూతవణ్ణగ్గహణానన్తరం పవత్తమానస్స అధిప్పాయగ్గహణస్స అధిప్పాయసహభూవికారాభావే అభావతో, ఏవం సతి వణ్ణగ్గహణానన్తరేన ఉదకాదిగ్గహణేనేవ తాలపణ్ణాదిసఞ్ఞాణాకారో వియ వణ్ణగ్గహణానన్తరేన అధిప్పాయగ్గహణేనేవ విఞ్ఞత్తి పాకటా హోతీతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’’తి అధిప్పాయవిజాననేనేవ విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతతా వుత్తా.

అయం నో పహరితుకామోతి అధిప్పాయవిజాననేన విఞ్ఞత్తియా పాకటభావం దస్సేతి. న హి తదపాకటభావే అధిప్పాయవిజాననం హోతీతి. సమ్ముఖీ…పే… యేవ నామ హోతీతి అసమ్ముఖీభూతతాయ అనాపాథగతానం రూపాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాదిభావో వియ సభావభూతం తం ద్విధా విఞ్ఞత్తిభావం సాధేతి. పరం బోధేతుకామతాయ వినాపి అభిక్కమనాదిప్పవత్తనేన సో చిత్తసహభూవికారో అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చ విఞ్ఞాయతీతి ద్విధాపి విఞ్ఞత్తియేవాతి వేదితబ్బా.

తస్మిం ద్వారే సిద్ధాతి తేన ద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బభావతో తేనేవ ద్వారేన నామలాభతో తస్మిం ద్వారే పాకటభావవసేన సిద్ధా. కుసలం వా అకుసలం వాతి ఠపేతబ్బం. కస్మా? యస్మా పరవాదినో అవిపాకస్స కమ్మభావో న సిద్ధో, ఇతరస్స పన సిద్ధోతి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకానం ఏకాదసన్నం కిరియచిత్తానం వసేన తికం పూరేత్వా ఠపేతబ్బం.

ద్వారే చరన్తి కమ్మానీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – యది ద్వారా ద్వారన్తరచారినో హోన్తి, ద్వారసమ్భేదా కమ్మసమ్భేదోపీతి కాయకమ్మం కాయకమ్మద్వారన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం న సియా, కమ్మానమ్పి కమ్మన్తరచరణే ఏసేవ నయో. యది పన ద్వారానమ్పి ద్వారభావేన కమ్మన్తరచరణం కమ్మానఞ్చ ద్వారన్తరచరణం న సియా, సుట్ఠుతరం కమ్మద్వారవవత్థానం సియా. న పన కమ్మానం ద్వారన్తరే అచరణం అత్థి, కిన్తు ద్వారే అఞ్ఞస్మిఞ్చ చరన్తి కమ్మాని అఞ్ఞానిపి. యస్మా పన ద్వారే ద్వారాని న చరన్తి, తస్మా అద్వారచారీహి ద్వారేహి కారణభూతేహి కమ్మాని ద్వారన్తరే చరన్తానిపి వవత్థితాని. న కేవలం కమ్మానేవ, తేహి పన ద్వారానిపీతి ఏవం కమ్మద్వారాని అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాని ‘‘యేభుయ్యేనవుత్తితాయ తబ్బహులవుత్తితాయ చా’’తి వుచ్చమానాయ వవత్థానయుత్తియా. తత్థ ద్వారాపేక్ఖత్తా కమ్మానం కాయకమ్మాదిభావస్స అద్వారచారీహి ద్వారేహి వవత్థానం హోతి, న పన ద్వారన్తరచారీహి కమ్మేహి ద్వారానం అవవత్థానం కమ్మానపేక్ఖకాయద్వారాదిభావేహి ద్వారేహి వవత్థితానం కాయకమ్మాదీనం కాయకమ్మద్వారాదివవత్థానకరత్తా. అథ వా ద్వారన్తరే చరన్తానిపి కాయాదీహి ఉపలక్ఖితానేవ చరన్తి పాణాతిపాతాదీనం ఏవంసభావత్తా ఆణత్తిహత్థవికారాదీహి వుచ్చమానస్సపి కాయాదీహి సాధేతబ్బసభావావబోధతో, తస్మా న కమ్మన్తరస్స అత్తని చరన్తస్సపి ద్వారన్తరం సనామం దేతి, నాపి కమ్మం ద్వారస్స, తంతంద్వారమేవ పన కమ్మస్స కమ్మఞ్చ ద్వారన్తరే చరన్తమ్పి అత్తనోయేవ ద్వారస్స నామం దేతీతి సిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం. పుబ్బే పన ద్వారేసు అనిబద్ధతా కమ్మానం ద్వారన్తరచరణమేవ సన్ధాయ వుత్తా, న ఏతం వవత్థానన్తి.

తత్థాతి తేసు ద్వారకమ్మేసు. కాయకమ్మస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానన్తి తంసహజాతా విఞ్ఞత్తియేవ వుచ్చతి. కిఞ్చాపి హి సా తస్స కేనచి పకారేన పచ్చయో న హోతి, తథాపి కమ్మస్స విసేసికా విఞ్ఞత్తి తంసహజాతా హోతీతి తస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభావేన వుత్తా యథావుత్తనియమేన అఞ్ఞవిసేసనస్స కమ్మస్స విసేసనన్తరే ఉప్పత్తిఅభావా. కాయేన పన కతత్తాతి కాయవిఞ్ఞత్తిం జనేత్వా తాయ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదాదినిప్ఫాదనతో అత్తనో నిప్ఫత్తివసేన ‘‘కాయేన కతం కమ్మ’’న్తి వుత్తం. కారణభూతో హి పనేత్థ కాయోతి.

అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి ఏత్థ కమ్మునా కాయో కాయకమ్మద్వారన్తి ఏవం వవత్థితో, న కాయో ఇచ్చేవ. యథా సూచికమ్మునా సూచికమ్మకరణన్తి వవత్థితా, న సూచి ఇచ్చేవ, తథా ఇదమ్పి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసితాతి అత్థో. ఏవం సన్తేతి యథావుత్తం వవత్థాననియమం అగ్గహేత్వా ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తిఆదివచనమేవ గహేత్వా చోదేతి. తత్థ ఏవం సన్తేతి కమ్మానం ద్వారచరణే అఞ్ఞమఞ్ఞేన చ వవత్థానే నామలాభే విసేసనే సతీతి అత్థో.

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతాతి ఏత్థ సుభాసితభాసనసఙ్ఖాతా అపిసుణవాచా, ధమ్మభాసనసఙ్ఖాతో అసమ్ఫప్పలాపో, పియభాసనసఙ్ఖాతా అఫరుసవాచా, సచ్చభాసనసఙ్ఖాతో అముసావాదో చాతి ఏతా వాచా తథాపవత్తా చేతనా దట్ఠబ్బా. సహసద్దా పనాతి తస్స వికారస్స సద్దేన సహ సమ్భూతత్తా వుత్తం. చిత్తానుపరివత్తితాయ పన సో న యావ సద్దభావీతి దట్ఠబ్బో, వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి పవత్తేన మహాఅట్ఠకథావాదేన చిత్తసముట్ఠానసద్దో వినాపి విఞ్ఞత్తిఘట్టనేన ఉప్పజ్జతీతి ఆపజ్జతి. ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౬౩౬) హి వచనతో అసోతవిఞ్ఞేయ్యసద్దేన సహ విఞ్ఞత్తియా ఉప్పత్తి నత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి.

చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనన్తి ఏత్థ చ న కోచి చిత్తసముట్ఠానో సద్దో అసఙ్గహితో నామ అత్థీతి అధిప్పాయేన మహాఅట్ఠకథావాదం పటిసేధేతి. ఛబ్బిధేన రూపసఙ్గహాదీసు హి ‘‘సోతవిఞ్ఞేయ్య’’న్తి ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తి ఏత్థ ‘‘సుత’’న్తి చ న కోచి సద్దో న సఙ్గయ్హతీతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన విఞ్ఞత్తిసహజమేవ జివ్హాతాలుచలనాదికరవితక్కసముట్ఠితం సుఖుమసద్దం ‘‘దిబ్బసోతేన సుత్వా ఆదిసతీ’’తి సుత్తే పట్ఠానే చ ఓళారికసద్దం సన్ధాయ ‘‘సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తన్తి ఇమినా అధిప్పాయేన అసోతవిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా సియా. సద్దో చ అసోతవిఞ్ఞేయ్యో చాతి విరుద్ధమేతన్తి పన పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. విఞ్ఞత్తిపచ్చయా ఘట్టనా విఞ్ఞత్తిఘట్టనా. విఞ్ఞత్తి ఏవ వా. ఘట్టనాకారప్పవత్తభూతవికారో హి ‘‘ఘట్టనా’’తి వుత్తో. సఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి, న పుబ్బాపరభావేన. పథవీధాతుయాతి ఇదం వాయోధాతుయా వియ చాలనం పథవీధాతుయా సఙ్ఘట్టనం కిచ్చం అధికన్తి కత్వా వుత్తం, వికారస్స చ తప్పచ్చయభావో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తబ్బికారానఞ్హి భూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావోతి. అఞ్ఞమ్పి సబ్బం విధానం కాయవిఞ్ఞత్తియం వియ వేదితబ్బం.

తిసముట్ఠానికకాయం…పే… న లబ్భతి. న హి చాలనం ఉపాదిన్నఘట్టనన్తి. చాలనఞ్హి దేసన్తరుప్పాదనపరమ్పరతా, ఘట్టనం పచ్చయవిసేసేన భూతకలాపానం ఆసన్నతరుప్పాదోతి. ఉపత్థమ్భనకిచ్చమ్పి నత్థీతి ఉపత్థమ్భనేన వినా పఠమచిత్తసముట్ఠానాపి ఘట్టనాకారేన పవత్తతీతి ఘట్టనత్థం ఉపత్థమ్భనేన పయోజనం నత్థి, లద్ధాసేవనేన చిత్తేనేవ ఘట్టనస్స బలవభావతో చాతి అధిప్పాయో. ఉపత్థమ్భనం నత్థి అత్థీతి విచారేత్వా గహేతబ్బం.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

అయం నామ చేతనా కమ్మం న హోతీతి న వత్తబ్బాతి ఇదం యస్స ద్వారం మనో, తందస్సనత్థం వుత్తం. కప్పేతీతి ‘‘త్వం ఫుసనం కరోహి, త్వం వేదయిత’’న్తి ఏవం కప్పేన్తం వియ పవత్తతీతి అత్థో. పకప్పనఞ్చ తదేవ. కిం పిణ్డం కరోతీతి ఆయూహనత్థవసేన పుచ్ఛతి. ఫస్సాదిధమ్మే హి అవిప్పకిణ్ణే కత్వా సకిచ్చేసు పవత్తనం ఆయూహనం, తత్థేవ బ్యాపారణం చేతయనం, తథాకరణం అభిసఙ్ఖరణన్తి. తేభూమకస్సేవ గహణం లోకుత్తరకమ్మస్స కమ్మక్ఖయకరత్తా.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మకథావణ్ణనా

చేతయిత్వా కమ్మం కరోతీతి ఏత్థ యస్మా పురిమచేతనాయ చేతయిత్వా సన్నిట్ఠానకమ్మం కరోతి, తస్మా చేతనాపుబ్బకం కమ్మం తంచేతనాసభావమేవాతి చేతనం అహం కమ్మం వదామీతి అత్థో. అథ వా సమానకాలత్తేపి కారణకిరియా పుబ్బకాలా వియ వత్తుం యుత్తా, ఫలకిరియా చ అపరకాలా వియ. యస్మా చ చేతనాయ చేతయిత్వా కాయవాచాహి చోపనకిరియం మనసా చ అభిజ్ఝాదికిరియం కరోతి, తస్మా తస్సా కిరియాయ కారికం చేతనం అహం కమ్మం వదామీతి అత్థో. కాయే వాతి కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే కాయే వా. సతీతి ధరమానే, అనిరోధితే వా. కాయసముట్ఠాపికా చేతనా కాయసఞ్చేతనా. ఏత్థ చ సుఖదుక్ఖుప్పాదకేన కమ్మేన భవితబ్బం, చేతనా చ సుఖదుక్ఖుప్పాదికా వుత్తాతి తస్సా కమ్మభావో సిద్ధో హోతి. సఞ్చేతనియన్తి సఞ్చేతనసభావవన్తం. సమిద్ధిత్థేరేన ‘‘సఞ్చేతనియం, ఆవుసో…పే… మనసా సుఖం సో వేదయతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౦; కథా. ౫౩౯) అవిభజిత్వా బ్యాకతో. సుఖవేదనీయన్తిఆదినా పన విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బో సో పఞ్హో, తస్మా సమ్మా బ్యాకతో నామ న హోతి. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. యథా పన సుత్తాని ఠితాని, తథా చోపనకిరియానిస్సయభూతా కాయవాచా అభిజ్ఝాదికిరియానిస్సయో చ మనోద్వారాని, యాయ పన చేతనాయ తేహి కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తి వాసిఆదీహి వియ ఛేదనాదిం, సా చేతనా కమ్మన్తి ద్వారప్పవత్తియమ్పి కమ్మద్వారాభేదనఞ్చ కమ్మద్వారవవత్థానఞ్చ దిస్సతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘కాయేన చే కతం కమ్మ’’న్తిఆదిగాథాయో (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కాయకమ్మద్వార) అతివియ యుజ్జన్తి.

లోకుత్తరమగ్గో ఇధ లోకియకమ్మకథాయం అనధిప్పేతోపి భజాపియమానో తీణి కమ్మాని భజతి. మనేన దుస్సీల్యన్తి కాయికవాచసికవీతిక్కమవజ్జం సబ్బం అకుసలం సఙ్గణ్హాతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధిం వా. తమ్పి చేతం ‘‘మనసా సంవరో సాధూ’’తి (సం. ని. ౧.౧౧౬; ధ. ప. ౩౬౧) వుత్తస్స సంవరస్స పటిపక్ఖవసేన వుత్తం, న సీలవిపత్తివసేన. న హి సా మానసికా అత్థీతి మగ్గస్సేవ భజాపనం మహావిసయత్తా. బోజ్ఝఙ్గా హి మనోకమ్మమేవ భజేయ్యుం, న చ న సక్కా మగ్గభజాపనేనేవ తేసం భజాపనం విఞ్ఞాతున్తి.

కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి తంతంద్వారే సంసన్దనం అవరోధనం ద్వారన్తరే కమ్మన్తరుప్పత్తియమ్పి కమ్మద్వారాభేదనఞ్చ ద్వారసంసన్దనం నామ. ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా (కథా. ౫౩౯) కమ్మపథప్పత్తావ సన్నిట్ఠాపకచేతనా కమ్మన్తి వుత్తాతి పురిమచేతనా సబ్బా కాయకమ్మం న హోతీతి వుత్తం. ఆణాపేత్వా…పే… అలభన్తస్సాతి ఆణత్తేహి అమారితభావం సన్ధాయ వుత్తం, వచీదుచ్చరితం నామ హోతి అకమ్మపథభావతోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తి పవత్తబ్యాపాదవసేన చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి కాయకమ్మవోహారలాభా. అబ్బోహారికా వా మనోకమ్మవోహారవిరహా. ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదయో ఏత్థ నిదస్సనం.

కులుమ్బస్సాతి గబ్భస్స, కులస్సేవ వా. తిస్సోపి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హతాయ అననుజాననతో ‘‘తవ సుత్తస్సా’’తి వుత్తం. దసవిధా ఇద్ధి పటిసమ్భిదామగ్గే ఇద్ధికథాయ గహేతబ్బా. భావనామయన్తి అధిట్ఠానిద్ధిం సన్ధాయ వదతి. ఘటభేదో వియ పరూపఘాతో, ఉదకవినాసో వియ ఇద్ధివినాసో చ హోతీతి ఉపమా సంసన్దతి. తవ పఞ్హోతి భావనామయాయ పరూపఘాతో హోతీతి వుత్తో ఞాపేతుం ఇచ్ఛితో అత్థో. ఆథబ్బణిద్ధి విజ్జామయిద్ధి హోతి. సత్తమే పదేతి మణ్డలాదితో సత్తమే పదే.

వచనన్తరేన గమేతబ్బత్థం నేయ్యత్థం, సయమేవ గమితబ్బత్థం నీతత్థం. కిరియతో సముట్ఠాతి, ఉదాహు అకిరియతోతి తేనాధిప్పేతం సమ్పజానముసావాదం సన్ధాయ పుచ్ఛతి, న ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తం. తత్థ అవుత్తమేవ హి సో అనరియవోహారం వుత్తన్తి గహేత్వా వోహరతీతి. వాచాగిరన్తి వాచాసఙ్ఖాతం గిరం, వాచానుచ్చారణం వా.

ఖన్దసివాదయో సేట్ఠాతి ఖన్దాతి కుమారా. సివాతి మహేస్సరా, మిచ్ఛాదిట్ఠియా నిదస్సనత్థమిదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నత్థికదిట్ఠాదయో ఏవ హి కమ్మపథప్పత్తా కమ్మన్తి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికాతి కాయద్వారే వచీద్వారే చ సముట్ఠితాపి కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం న లభతి అభిజ్ఝాదిప్పధానత్తా. ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, మనోసఞ్చేతనా అకుసలం మనోకమ్మ’’న్తి పన వచనతో సభావేనేవ సా మనోకమ్మం, న అభిజ్ఝాదిపక్ఖికత్తాతి ‘‘అభిజ్ఝాదిపక్ఖికావా’’తి న వుత్తం. ఇమస్మిం పన ఠానే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా చిన్తనకాలే చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మాపి మనోద్వారే ఏవ సముట్ఠహన్తి, తస్మా చేతనాయ అబ్బోహారికభావో కథఞ్చి నత్థీతి అధిప్పాయో.

‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా కుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనతో (కథా. ౫౩౯) పాణాతిపాతాదిపటిపక్ఖభూతా తబ్బిరతివిసిట్ఠా చేతనావ పాణాతిపాతవిరతిఆదికా హోన్తీతి ‘‘చేతనాపక్ఖికా వా’’తి వుత్తం, న ‘‘విరతిపక్ఖికా’’తి. రక్ఖతీతి అవినాసేత్వా కథేతి. భిన్దతీతి వినాసేత్వా కథేతి.

కమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ద్వారం. చక్ఖు చ తం విఞ్ఞాణద్వారఞ్చాతి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారం. చక్ఖు విఞ్ఞాణద్వారన్తి వా అసమాసనిద్దేసో. తం పన చక్ఖుమేవ. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘చక్ఖునా సంవరో సాధూ’’తిఆదికాయ (ధ. ప. ౩౬౦) గాథాయ పసాదకాయచోపనకాయసంవరే ఏకజ్ఝం కత్వా కాయేన సంవరో వుత్తో, తం ఇధ భిన్దిత్వా అట్ఠ సంవరా, తప్పటిపక్ఖభావేన అసంవరా అట్ఠ కథితా. సీలసంవరాదయోపి పఞ్చేవ సంవరా సబ్బద్వారేసు ఉప్పజ్జమానాపి, తప్పటిపక్ఖభావేన దుస్సీల్యాదీని అసంవరాతి వుత్తాని. తత్థ దుస్సీల్యం పాణాతిపాతాదిచేతనా. ముట్ఠస్సచ్చం సతిపటిపక్ఖా అకుసలా ధమ్మా. పమాదన్తి కేచి. సీతాదీసు పటిఘో అక్ఖన్తి. థినమిద్ధం కోసజ్జం.

వినా వచీద్వారేన సుద్ధం కాయద్వారసఙ్ఖాతన్తి ఇదం వచీద్వారసల్లక్ఖితస్స ముసావాదాదినోపి కాయద్వారే పవత్తిసబ్భావా అసుద్ధతా అత్థీతి తంనివారణత్థం వుత్తం. న హి తం కాయకమ్మం హోతి. సుద్ధవచీద్వారోపలక్ఖితం పన వచీకమ్మమేవ హోతీతి. ఏత్థ అసంవరోతి ఏతేన సుద్ధకాయద్వారేన ఉపలక్ఖితో అసంవరో ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి వుత్తో. ద్వారన్తరానుపలక్ఖితం సబ్బం తంద్వారికాకుసలఞ్చేతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా కమ్మపథసంసన్దనే ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పజ్జమానో అసంవరో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆది ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన వచీఅసంవరవసేన చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా సహ అవిరుద్ధం హోతి. అసంవరో హి ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి సద్వారే ఏవాతి వుచ్చతి, సద్వారవసేన ఉప్పన్నోతి చ, కమ్మం అఞ్ఞద్వారే అఞ్ఞద్వారవసేన చాతి ఏవం అవిరుద్ధం.

అథ వా ఏత్థాతి సుద్ధం అసుద్ధన్తి ఏతం అవిచారేత్వా ఏతస్మిం చోపనేతి వుత్తం హోతి. ఏవం సతి ద్వారన్తరోపలక్ఖితం కమ్మపథభావప్పత్తతాయ వచీమనోకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారే ఉప్పన్నం, సేసం సబ్బం తంద్వారుప్పన్నాకుసలం వియ ‘‘చోపనకాయఅసంవరో’’తి వుచ్చతి. కమ్మపథభావప్పత్తియా ద్వారన్తరుప్పన్నం కాయకమ్మఞ్చ తథా న వుచ్చతీతి కమ్మపథసంసన్దనవిరోధో సియా, తదవిరోధం తత్థేవ వక్ఖామ. సీలసంవరాదయో పఞ్చ నిక్ఖేపకణ్డే ఆవి భవిస్సన్తి. తత్థ ఞాణసంవరే పచ్చయసన్నిస్సితసీలస్స, వీరియసంవరే చ ఆజీవపారిసుద్ధియా అన్తోగధతా దట్ఠబ్బా.

అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా