౨. రూపకణ్డం
ఉద్దేసవణ్ణనా
ఇదాని రూపమబ్యాకతం భాజేతబ్బం, తఞ్చ కేనచి సమయవవత్థానం కత్వా న సక్కా భాజేతుం. న హి రూపస్స చిత్తుప్పాదేన సమయవవత్థానం సక్కా కాతుం అచిత్తసముట్ఠానసబ్భావతో, చిత్తసముట్ఠానస్స చ అనేకచిత్తసముట్ఠానతాయ రూపసముట్ఠాపకచిత్తానఞ్చ కేసఞ్చి కత్థచి అసముట్ఠాపనతాయ వవత్థానాభావతో, విఞ్ఞత్తిద్వయవజ్జితస్స రూపస్స అచిత్తసహభుభావతో చ, న చ రూపానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణేన సమయవవత్థానం యుజ్జతి మహగ్గతప్పమాణానం ఝానానం వియ రూపానం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బతాభావా, ఉపాదారూపేహి చ న యుజ్జతి తేసం సహజాతాదిపచ్చయభావేన అప్పవత్తనతో, నాపి మహాభూతేహి యుజ్జతి కేసఞ్చి మహాభూతానం కేహిచి ఉపాదారూపేహి వినా పవత్తితో అసమానకాలానఞ్చ సబ్భావతో. న హి ‘‘యస్మిం సమయే పథవీధాతు ఉప్పన్నా హోతి, తస్మిం సమయే చక్ఖాయతనం హోతీ’’తి సక్కా వత్తుం సోతాదినిస్సయభూతాయ పథవియా చిత్తాదిసముట్ఠానాయ చ సహ చక్ఖాయతనస్స అభావా. ఏవం సోతాయతనాదీసుపి యోజేతబ్బం.
మహాభూతేహి అసమానకాలాని విఞ్ఞత్తిఉపచయాదీనిపి తస్మిం సమయే హోన్తీతి న సక్కా వత్తున్తి. ఏకస్మిఞ్చ కాలే అనేకాని కలాపసహస్సాని ఉప్పజ్జన్తి పవత్తన్తి చ, న అరూపధమ్మానం వియ రూపానం కలాపద్వయసహాభావో అత్థి. ఏకస్మిఞ్చ కలాపే వత్తమానే ఏవ అఞ్ఞస్స నిరోధో, అఞ్ఞస్స చుప్పత్తి హోతీతి సబ్బథా రూపాబ్యాకతం సమయవవత్థానం కత్వా న సక్కా విభజితుం. ఏకకాదీహి పన నయేహి న హేతుఆదినా సభావేన విభజితుం సక్కాతి తథా విభజనత్థం చిత్తుప్పాదకణ్డే తావ అవిభత్తం అబ్యాకతం అత్థీతి దస్సేతుం సమయవవత్థానేన వినా అబ్యాకతస్స సభావతోయేవ నిద్దేసే ఏకదేసం నిద్దిసిత్వా నిగమనకరణస్స అనుపపత్తితో చ విభత్తఞ్చ అవిభత్తఞ్చ సబ్బం సఙ్గణ్హన్తో ఆహ ‘‘కతమే ధమ్మా అబ్యాకతా? కుసలా…పే… అసఙ్ఖతా చ ధాతు. ఇమే ధమ్మా అబ్యాకతా’’తి. అవిభత్తే హి విభజితబ్బే దస్సితే విభజనం యుత్తం ఞాతుం ఇచ్ఛాయ ఉప్పాదితాయాతి. ఏత్థ పన విపాకకిరియాబ్యాకతం విభత్తత్తా న విభజితబ్బం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు భేదాభావతో. యం పనేత్థ భేదయుత్తత్తా అవిభత్తత్తా చ విభజితబ్బం, తం విభజన్తో ఆహ ‘‘తత్థ కతమం సబ్బం రూప’’న్తిఆది. అయమేత్థ పాళియోజనా.
నయం దస్సేత్వాతి ఏత్థ హేట్ఠా గహణమేవ నయదస్సనం. తం విపాకేసు కత్వా విఞ్ఞాతత్తా కిరియాబ్యాకతేసు నిస్సట్ఠం. కామావచరాదిభావేన వత్తబ్బస్స కిరియాబ్యాకతస్స వా దస్సనం, తం కత్వా కామావచరాతిఆదికం గహేత్వా వుత్తత్తా నిస్సట్ఠం. పఞ్చవీసతి రూపానీతి పాళియం వుత్తాని దసాయతనాని పఞ్చదస చ సుఖుమరూపాని, ఉపచయసన్తతియో వా ఏకన్తి కత్వా హదయవత్థుఞ్చ. ఛన్నవుతీతి చక్ఖాదిదసకా సత్త ఉతుసముట్ఠానాదయో తయో అట్ఠకా ఉతుచిత్తజా ద్వే సద్దా చ. కలాపభావేన పవత్తరూపరూపాని ‘‘రూపకోట్ఠాసా’’తి వుత్తాని రూపకలాపకోట్ఠాసభావతో. కోట్ఠాసాతి చ అంసా, అవయవాతి అత్థో. కోట్ఠన్తి వా సరీరం, తస్స అంసా కేసాదయో కోట్ఠాసాతి అఞ్ఞేపి అవయవా కోట్ఠాసా వియ కోట్ఠాసా. నిబ్బానం నిప్పదేసతో గహితన్తి సోపాదిసేసనిరుపాదిసేసరాగక్ఖయాదిఅసఙ్ఖతాదివచనీయభావేన భిన్నం నిప్పదేసతో గహితం. అత్థతో హి ఏకావ అసఙ్ఖతా ధాతూతి.
౫౮౪. సబ్బన్తి సకలం చక్కవాళం. పరిమణ్డలం పరిమణ్డలసణ్ఠానం, పరిక్ఖేపతో ఛత్తింస సతసహస్సాని దస చేవ సహస్సాని అడ్ఢచతుత్థాని చ యోజనసతాని హోన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ వట్టం ‘‘పరిమణ్డల’’న్తి వుత్తం. చత్తారి నహుతానీతి చత్తాలీస సహస్సాని. నగవ్హయాతి నగాతి అవ్హాతబ్బా నగసద్దనామాతి అత్థో.
దేవదానవాదీనం తిగావుతాదిసరీరవసేన మహన్తాని పాతుభూతాని. తత్థాయం వచనత్థో – భూతాని జాతాని నిబ్బత్తాని మహన్తాని మహాభూతానీతి. అనేకచ్ఛరియదస్సనేన అనేకాభూతవిసేసదస్సనవసేన చ మాయాకారో మహన్తో భూతోతి మహాభూతో. యక్ఖాదయో జాతివసేనేవ మహన్తా భూతాతి మహాభూతా. నిరుళ్హో వా అయం మహాభూతసద్దో తేసు దట్ఠబ్బో. పథవియాదయో పన మహాభూతా వియ మహాభూతా. భూతసద్దస్స ఉభయలిఙ్గత్తా నపుంసకతా కతా. మహాపరిహారతోతి ఏత్థ వచనత్థం వదన్తో ఆహ ‘‘మహన్తేహి భూతాని, మహాపరిహారాని వా భూతానీ’’తి. తత్థ పచ్ఛిమత్థే పురిమపదే ఉత్తరపదస్స పరిహారసద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘మహాభూతానీ’’తి వుచ్చన్తి.
అచ్చిమతోతి అగ్గిస్స. కోటిసతసహస్సం ఏకం కోటిసతసహస్సేకం. చక్కవాళన్తి తం సబ్బం ఆణాక్ఖేత్తవసేన ఏకం కత్వా వోహరన్తి. విలీయతి ఖారోదకేన. వికీరతీతి విద్ధంసతి. ఉపాదిన్నకేసు వికారం దస్సేన్తో ‘‘పత్థద్ధో’’తిఆదిమాహ. కట్ఠముఖేన వాతి వా-సద్దో ఉపమత్థో. యథా కట్ఠముఖసప్పేన దట్ఠో పత్థద్ధో హోతి, ఏవం పథవీధాతుప్పకోపేన సో కాయో కట్ఠముఖేవ హోతి, కట్ఠముఖముఖగతో వియ పత్థద్ధో హోతీతి అత్థో. అథ వా వా-సద్దో ఏవసద్దస్సత్థే. ‘‘పథవీధాతుప్పకోపేనా’’తి ఏతస్స చ పరతో ఆహరిత్వా వేదితబ్బో. తత్రాయమత్థో – ‘‘కట్ఠముఖేన దట్ఠోపి కాయో పథవీధాతుప్పకోపేనేవ పత్థద్ధో హోతి, తస్మా పథవీధాతుయా అవియుత్తో సో కాయో సబ్బదా కట్ఠముఖముఖగతో వియ హోతీ’’తి. అథ వా అనియమత్థో వా-సద్దో. తత్రాయమత్థో – ‘‘కట్ఠముఖేన దట్ఠో కాయో పత్థద్ధో హోతి వా న వా హోతి మన్తాగదవసేన, పథవీధాతుప్పకోపేన పన మన్తాగదరహితో సో కాయో కట్ఠముఖముఖగతో వియ హోతి ఏకన్తపత్థద్ధో’’తి. పూతియోతి కుథితో. మహావికారాని భూతానీతి మహావికారాని జాతాని, విజ్జమానానీతి వా అత్థో. ఏత్థ చ పురిమపదే ఉత్తరపదస్స వికారసద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘మహాభూతానీ’’తి వుత్తాని.
పథవీతిఆదినా సబ్బలోకస్స పాకటానిపి విపల్లాసం ముఞ్చిత్వా యథాసభావతో పరిగ్గయ్హమానాని మహన్తేన వాయామేన వినా న పరిగ్గయ్హన్తీతి పాకటానిపి దువిఞ్ఞేయ్యసభావత్తా ‘‘మహన్తానీ’’తి వుచ్చన్తి. తాని హి సువిఞ్ఞేయ్యాని అమహన్తానీతి గహేత్వా ఠితో తేసం దుప్పరిగ్గహితతం దిస్వా ‘‘అహో మహన్తాని ఏతానీ’’తి పజానాతి. ఉపాదాయాతి ఏతేన విఞ్ఞాయమానా పచ్ఛిమకాలకిరియా పవత్తీతి కత్వా ‘‘పవత్తరూప’’న్తి వుత్తం. ఏవఞ్హి ‘‘ఉపాదాయా’’తి ఏతేన పటిచ్చసముప్పన్నతా వుత్తా హోతీతి. అథ వా ఉపాదాయతి నిస్సయతీతి ఉపాదాయం, ఉపాదాయమేవ రూపం ఉపాదాయరూపం, అఞ్ఞనిస్సయస్స ఏకన్తనిస్సితస్స రూపస్సేతం అధివచనం. తం పన న సత్తస్స, నాపి వేదనాదినో తదభావేపి భావతోతి దస్సేతుం ‘‘చతున్నం మహాభూతాన’’న్తిఆదిమాహ. భవతి హి నిస్సయరూపానం సామిభావోతి.
తివిధరూపసఙ్గహవణ్ణనా
౫౮౫. పకిణ్ణకదుకేసు అజ్ఝత్తికదుకం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో సబ్బదుకేహి తికవసేన యోజనం గచ్ఛన్తో నత్థి, విఞ్ఞత్తిదుకో చ యోజనం న గచ్ఛతీతి సబ్బదుకయోగీసు ఆదిభూతం అజ్ఝత్తికదుకమేవ గహేత్వా సేసేహి సబ్బదుకేహి యోజేత్వా తికా వుత్తా. సక్కా హి ఏతేన నయేన అఞ్ఞేసమ్పి దుకానం దుకన్తరేహి లబ్భమానా తికయోజనా విఞ్ఞాతున్తి.
చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహవణ్ణనా
౫౮౬. చతుక్కేసు ఏకన్తచిత్తసముట్ఠానస్స విఞ్ఞత్తిద్వయభావతో విఞ్ఞత్తిదుకాదీహి సమానగతికో చిత్తసముట్ఠానదుకోతి తేన సహ ఉపాదాదుకస్స యోజనాయ లబ్భమానోపి చతుక్కో న వుత్తో, తథా సనిదస్సనదుకాదీనం తేన తస్స చ ఓళారికదూరదుకేహి యోజనాయ లబ్భమానా న వుత్తా, ధమ్మానం వా సభావకిచ్చాని బోధేతబ్బాకారఞ్చ యాథావతో జానన్తేన భగవతా తేన అఞ్ఞేసం తస్స చ అఞ్ఞేహి యోజనా న కతాతి కిం ఏత్థ కారణపరియేసనాయ, అద్ధా సా యోజనా న కాతబ్బా, యతో భగవతా న కతాతి వేదితబ్బా. అఞ్ఞే పన పకిణ్ణకదుకా అఞ్ఞేహి పకిణ్ణకదుకేహి యోజేతుం యుత్తా, తేహి యోజితా ఏవ. వత్థుదుకాదీసు పన సోతసమ్ఫస్సారమ్మణదుకాదయో వజ్జేత్వా అఞ్ఞేహి ఆరమ్మణబాహిరాయతనాదిలబ్భమానదుకేహి ఉపాదిన్నకదుకస్స ఉపాదిన్నుపాదానియదుకస్స చ యోజనాయ చతుక్కా లబ్భన్తి, చిత్తసముట్ఠానదుకస్స చ సబ్బారమ్మణబాహిరాయతనాదిలబ్భమానదుకేహి. అవసేసేహి పన తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ సబ్బవత్థుదుకాదీహి యోజనాయ న లబ్భన్తీతి వేదితబ్బా.
ఉద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
రూపవిభత్తి
ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా
౫౯౪. అవిజ్జమానవిభాగస్స విభాగాభావదస్సనమేవ నిద్దేసో నిచ్ఛయకరణతో, తస్మా ‘‘సబ్బం రూపం న హేతుమేవా’’తిఆదినా విభాగాభావావధారణేన ఏవ-సద్దేన నిద్దేసం కరోతి. హేతుహేతూతి మూలహేతు, హేతుపచ్చయహేతూతి వా అయమత్థో. మహాభూతా హేతూతి అయమేవత్థో మహాభూతా పచ్చయోతి ఏతేనపి వుత్తోతి. హేతుపచ్చయసద్దానం సమానత్థత్తా పచ్చయో ఏవ హేతు పచ్చయహేతు. యో చ రూపక్ఖన్ధస్స హేతు, సో ఏవ తస్స పఞ్ఞాపనాయ హేతూతి వుత్తో తదభావే అభావతో. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకన్తి ఏత్థ విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకనియామకత్తా ఉత్తమం పధానం కుసలాకుసలం గతిఉపధికఆలపయోగసమ్పత్తివిపత్తిట్ఠాననిప్ఫాదితం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణఞ్చ కమ్మమివ పధానత్తా ‘‘హేతూ’’తి వుత్తన్తి ఇమినా అధిప్పాయేన కమ్మారమ్మణాని ‘‘ఉత్తమహేతూ’’తి వుత్తాని. వక్ఖతి చ ‘‘గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం, కమ్మం హేతూ’’తి. ఇధ పన కమ్మమివ ఉత్తమత్తా ఆరమ్మణమ్పి హేతువచనం అరహతీతి ‘‘ఉత్తమహేతూ’’తి వుత్తం. సఙ్ఖారానన్తి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం అవిజ్జా సాధారణపచ్చయత్తా ‘‘హేతూ’’తి వుత్తా. ఫరతీతి గచ్ఛతి పాపుణాతి. పటిక్ఖేపనిద్దేసోతి ఇదం మాతికాయ ఆగతపటిక్ఖేపవసేన వుత్తం. ఇధ పన మాతికాయ న హేతుపదాదిసఙ్గహితతా చ రూపస్స వుత్తా తంతంసభావత్తా, అవధారితతా చ అనఞ్ఞసభావతో.
రూపీదుకే రూపీపదమేవ ఇధ ‘‘రూప’’న్తి వుత్తం. తేన రూపీరూపపదానం ఏకత్థతా సిద్ధా హోతి రుప్పనలక్ఖణయుత్తస్సేవ రూపీరూపభావతో. ఉప్పన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యన్తి అరూపతో విధురం రూపస్స సభావం దస్సేతి. న హి అరూపం ఉప్పన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యం యథా రూపం, తేన రూపం ఉప్పన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యం, న అరూపన్తి అరూపతో నివత్తేత్వా రూపే ఏవ ఏతం సభావం నియమేతి, న రూపం ఏతస్మిం సభావే. అత్థి హి రూపం అతీతానాగతం యం ఉప్పన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావం న హోతీతి. ఏతమేవ చ నియమం పున ఏవసద్దేన నియమేతి ‘‘యథావుత్తో నియమో రూపే అత్థి ఏవ, అరూపే వియ న నత్థీ’’తి. అథ వా సబ్బం రూపన్తి భూతుపాదాయరూపం కాలభేదం అనామసిత్వా ‘‘సబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం సబ్బం అరూపేహి సమానవిఞ్ఞేయ్యసభావం అతీతానాగతం నివత్తేతుం ఉప్పన్నన్తి ఏతేన విసేసేతి, తం ఉప్పన్నం సబ్బం రూపం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యమేవాతి అత్థో.
నను ఏవం రూపాయతనస్సపి సోతవిఞ్ఞాణాదీహి విఞ్ఞేయ్యతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి రూపం సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా ఏకన్తలక్ఖణదస్సనవసేన ఏకీభావేన గహేత్వా అరూపతో విధురస్స ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావస్స దస్సనతో. పచ్చుప్పన్నరూపమేవ ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యన్తి ఏతస్మిం పన నియమే ‘‘సబ్బం రూప’’న్తి ఏత్థాయం విఞ్ఞేయ్యభావనియమో న వుత్తో, అథ ఖో పచ్చుప్పన్నన్తి సబ్బరూపస్స ఏకన్తలక్ఖణనియమో దస్సితో న సియా. పాళియఞ్చ విఞ్ఞేయ్యమేవాతి ఏవ-కారో వుత్తో, న ఉప్పన్నమేవాతి. తస్మా ఉప్పన్నస్సేవ మనోవిఞ్ఞేయ్యనియమాపత్తి నత్థీతి కిం సోతపతితత్తేన, తస్మా వుత్తనయేనత్థో యోజేతబ్బో.
కథంవిధన్తి గుణేహి కథం సణ్ఠితం. ఞాణమేవ ఞాణవత్థు. సమానజాతికానం సఙ్గహో, సమానజాతియా వా సఙ్గహో సజాతిసఙ్గహో. సఞ్జాయన్తి ఏత్థాతి సఞ్జాతి, సఞ్జాతియా సఙ్గహో సఞ్జాతిసఙ్గహో, సఞ్జాతిదేసేన సఙ్గహోతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞోపకారవసేన అవిప్పయోగేన చ సమాధిదేసే జాతా సమ్మాసతిఆదయో సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా. యత్థ చ సతిఆదిసహాయవతో సమాధిస్స అత్తనో కిచ్చకరణం, సో చిత్తుప్పాదో సమాధిదేసో. సమ్మాసఙ్కప్పస్స చ అప్పనాభావతో పటివేధసదిసం కిచ్చన్తి సమానేన పటివేధకిచ్చేన దిట్ఠిసఙ్కప్పా పఞ్ఞక్ఖన్ధే సఙ్గహితా.
రూపవిభత్తిఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుకనిద్దేసో
ఉపాదాభాజనీయకథావణ్ణనా
౫౯౬. అప్పరజక్ఖాదిసత్తసమూహదస్సనం బుద్ధచక్ఖు, ఛసు అసాధారణఞాణేసు ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణం దట్ఠబ్బం. సబ్బసఙ్ఖతాసఙ్ఖతదస్సనం సమన్తచక్ఖు. ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఏవమాదినా ఆకారేన పవత్తం ఞాణదస్సనం ఞాణచక్ఖు, తమ్పి పురిమద్వయమివ కామావచరం. చతుసచ్చధమ్మదస్సనం ధమ్మచక్ఖు. ఉపత్థమ్భభూతా చతుసముట్ఠానికరూపసన్తతియో సమ్భారా. సహ సమ్భారేహి ససమ్భారం, సమ్భారవన్తం. సమ్భవోతి ఆపోధాతుమేవ సమ్భవసమ్భూతమాహ. సణ్ఠానన్తి వణ్ణాయతనమేవ పరిమణ్డలాదిసణ్ఠానభూతం. తేసం పన విసుం వచనం తథాభూతానం అతథాభూతానఞ్చ ఆపోధాతువణ్ణాయతనానం యథావుత్తే మంసపిణ్డే విజ్జమానత్తా. చుద్దససమ్భారో హి మంసపిణ్డో. సమ్భవస్స చతుధాతునిస్సితేహి సహ వుత్తస్స ధాతుత్తయనిస్సితతా యోజేతబ్బా. ఆపోధాతువణ్ణాయతనానమేవ వా సమ్భవసణ్ఠానాభావా విసుం వుత్తాతి చతుధాతునిస్సితతా చ న విరుజ్ఝతి. యం మంసపిణ్డం సేతాదినా సఞ్జానన్తో న పసాదచక్ఖుం సఞ్జానాతి, పత్థిణ్ణతాదివిసేసం వత్తుకామో ‘‘పథవీపి అత్థీ’’తిఆది వుత్తమ్పి వదతి.
సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసభూతేతి ఏతేన అవసేసం కణ్హమణ్డలం పటిక్ఖిపతి. స్నేహమివ సత్తక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా ఠితాహేవ అత్తనో నిస్సయభూతాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం తంనిస్సితేహి ఏవ ఆయువణ్ణాదీహి అనుపాలితపరివారితం తిసన్తతిరూపసముట్ఠాపకేహి ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం తిట్ఠతి. సత్తక్ఖిపటలానం బ్యాపనవచనేన చ అనేకకలాపగతభావం చక్ఖుస్స దస్సేతి. పమాణతో ఊకాసిరమత్తన్తి ఊకాసిరమత్తే పదేసే పవత్తనతో వుత్తం. రూపాని మనుపస్సతీతి మ-కారో పదసన్ధికరో. అథ వా మనూతి మచ్చో. ఉపకారభూతేహి సఙ్గహితో. పరియాయేనాతి చతున్నం పసాదో తేసు ఏకస్స ద్విన్నఞ్చాతిపి వత్తుం యుత్తో సమానధనానం ధనం వియాతి ఏతేన పరియాయేన. సరీరం రూపక్ఖన్ధో ఏవ. పటిఘట్టనమేవ నిఘంసో పటిఘట్టనానిఘంసో. రూపాభిముఖభావేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావాపత్తిసఙ్ఖాతో పటిఘట్టనతో జాతో వా నిఘంసో పటిఘట్టనానిఘంసో.
పరికప్పవచనం ‘‘సచే ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి హేతుకిరియం, ‘‘పస్సేయ్యా’’తి ఫలకిరియఞ్చ పరికప్పేత్వా తేన పరికప్పేన వచనం. ఏత్థ చ హేతుకిరియా అనేకత్తా అవుత్తాపి విఞ్ఞాయతీతి దట్ఠబ్బా. ‘‘పస్సే వా’’తి ఇమినా వచనేన తీసుపి కాలేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావం అనుపగచ్ఛన్తం చక్ఖుం సఙ్గణ్హాతి. దస్సనే పరిణాయకభావో దస్సనపరిణాయకట్ఠో. యథా హి ఇస్సరో ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోథా’’తి వదన్తో తస్మిం తస్మిం కిచ్చే సపురిసే పరిణాయతి పవత్తయతి, ఏవమిదమ్పి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీనం నిస్సయభావేన తే ధమ్మే దస్సనకిచ్చే ఆణాపేన్తం వియ పరిణాయతీతి చక్ఖూతి వుచ్చతి. చక్ఖతీతి హి చక్ఖు, యథావుత్తేన నయేన ఆచిక్ఖతి పరిణాయతీతి అత్థో. అథ వా సమవిసమాని రూపాని చక్ఖతి ఆచిక్ఖతి, పకాసేతీతి వా చక్ఖు. సఞ్జాయన్తి ఏత్థాతి సఞ్జాతి. కే సఞ్జాయన్తి? ఫస్సాదీని. తథా సమోసరణం. చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీనం అత్తనో తిక్ఖమన్దభావానుపవత్తనేన ఇన్దట్ఠం కారేతీతి. నిచ్చం ధువం అత్తాతి గహితస్సపి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన. వళఞ్జన్తి పవిసన్తి ఏతేనాతి వళఞ్జనం, తంద్వారికానం ఫస్సాదీనం వళఞ్జనట్ఠేన.
౫౯౭. పుబ్బే వుత్తో పరికప్పో ఏవ వికప్పనత్థో. ఘట్టయమానమేవాతి పసాదస్స అభిముఖభావవిసేసం గచ్ఛన్తమేవ.
౫౯౯. రూపం ఆరబ్భ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీనం ఉప్పత్తివచనేనేవ తేసం తంద్వారికానం అఞ్ఞేసఞ్చ రూపం ఆరబ్భ ఉప్పత్తి వుత్తా హోతి. యథా చ తేసం రూపం పచ్చయో హోతి, తేన పచ్చయేన ఉప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయేన ‘‘ఇమినా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖుపసాదవత్థుకానం ఫస్సాదీనన్తి ఇమినా వచనేన తదాలమ్బనరూపారమ్మణతాయ తంసదిసానం మనోధాతుఆదీనఞ్చ పురేజాతపచ్చయేన ఉప్పత్తి దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. యత్థ పన విసేసో అత్థి, తం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుద్వారజవనవీథిపరియాపన్నాన’’న్తిఆదిమాహ. తాని హి రూపం గరుం కత్వా పవత్తమానస్సాదనాభినన్దనభూతాని తంసమ్పయుత్తాని చ ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయేహి ఉప్పజ్జన్తి, అఞ్ఞాని ఆరమ్మణపురేజాతేనేవాతి ఏవం ‘‘ఆరబ్భా’’తి వచనం ఆరమ్మణపచ్చయతో అఞ్ఞపచ్చయభావస్సపి దీపకం, ఆరమ్మణవచనం ఆరమ్మణపచ్చయభావస్సేవాతి అయమేతేసం విసేసో.
౬౦౦. సుణాతీతి సోతవిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావేన సుణాతి. జివ్హాసద్దేన విఞ్ఞాయమానా కిరియా సాయనన్తి కత్వా ‘‘సాయనట్ఠేనా’’తి ఆహ. కుచ్ఛితానం దుక్ఖసమ్పయుత్తఫస్సాదీనం ఆయోతి కాయో, దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖానం వా. కాయాయతనస్స బ్యాపితాయ చక్ఖుపసాదే కాయపసాదభావోపి అత్థి, తేన చక్ఖుపసాదస్స అనువిద్ధత్తా నో బ్యాపితా చ న సియా, వుత్తా చ సా. తస్మా చక్ఖుపసాదస్స ఫోట్ఠబ్బావభాసనం కాయపసాదస్స చ రూపావభాసనం ఆపన్నన్తి లక్ఖణసమ్మిస్సతం చోదేతి. చక్ఖుకాయానం అఞ్ఞనిస్సయత్తా కలాపన్తరగతతాయ ‘‘అఞ్ఞస్స అఞ్ఞత్థ అభావతో’’తి ఆహ. రూపరసాదినిదస్సనం సమాననిస్సయానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞసభావానుపగమేన అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అభావో, కో పన వాదో అసమాననిస్సయానన్తి దస్సేతుం వుత్తం.
రూపాభిఘాతారహో చ సో భూతప్పసాదో చాతి రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదో. ఏవంలక్ఖణం చక్ఖు. రూపాభిఘాతోతి చ రూపే, రూపస్స వా అభిఘాతోతి అత్థో. పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణాయతనత్తభావనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స నిదానభూతా కామతణ్హా రూపతణ్హా చ తదాయతనికభవపత్థనాభావతో దట్ఠుకామతాదివోహారం అరహతీతి దుతియో నయో సబ్బత్థ వుత్తో. తత్థ దట్ఠుకామతానిదానం కమ్మం సముట్ఠానమేతేసన్తి దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానాని, ఏవంవిధానం భూతానం పసాదలక్ఖణం చక్ఖు, ఏవంవిధో వా భూతప్పసాదో దట్ఠుకామతాని…పే… పసాదో. ఏవంలక్ఖణం చక్ఖు. రూపేసు పుగ్గలస్స వా విఞ్ఞాణస్స వా ఆవిఞ్ఛనరసం.
కాయో సబ్బేసన్తి కో ఏత్థ విసేసో, నను తేజాదిఅధికానఞ్చ భూతానం పసాదా సబ్బేసంయేవాతి? సచ్చమేతం, ఇదం పన ‘‘సబ్బేస’’న్తి వచనం ‘‘సమానాన’’న్తి ఇమమత్థం దీపేతి అనువత్తమానస్స ఏకదేసాధికభావస్స నివారణవసేన వుత్తత్తా. తేజాదీనన్తి పదీపసఙ్ఖాతస్స తేజస్స ఓభాసేన వాయుస్స సద్దేన పథవియా గన్ధేన ఖేళసఙ్ఖాతస్స ఉదకస్స రసేనాతి పురిమవాదే పచ్ఛిమవాదే చ యథాయోగం తంతంభూతగుణేహి అనుగ్గయ్హభావతో రూపాదిగ్గహణే ఉపకరితబ్బతోతి అత్థో. రూపాదీనం అధికభావదస్సనతోతి అగ్గిమ్హి రూపస్స పభస్సరస్స వాయుమ్హి సద్దస్స సభావేన సుయ్యమానస్స పథవియా సురభిఆదినో గన్ధస్స ఆపే చ రసస్స మధురస్స విసేసయుత్తానం దస్సనతో ‘‘రూపాదయో తేసం గుణా’’తి పఠమవాదీ ఆహ. తస్సేవ చ ‘‘ఇచ్ఛేయ్యామా’’తిఆదినా ఉత్తరమాహ. ఇమినావుపాయేన దుతియవాదిస్సపి నిగ్గహో హోతీతి.
అథ వా రూపాదివిసేసగుణేహి తేజఆకాసపథవీఆపవాయూహి చక్ఖాదీని కతానీతి వదన్తస్స కణాదస్స వాదం తతియం ఉద్ధరిత్వా తం నిగ్గహేతుం ‘‘అథాపి వదేయ్యు’’న్తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆసవే ఉపలబ్భమానోపి గన్ధో పథవియా ఆపోసంయుత్తాయ కప్పాసతో విసదిసాయాతి న కప్పాసగన్ధస్స అధికభావాపత్తీతి చే? న, అనభిభూతత్తా. ఆసవేహి ఉదకసంయుత్తా పథవీ ఉదకేన అభిభూతా, న కప్పాసపథవీతి తస్సాయేవ అధికేన గన్ధేన భవితబ్బన్తి. ఉణ్హోదకసఞ్ఞుత్తో చ అగ్గి ఉపలబ్భనీయో మహన్తోతి కత్వా తస్స ఫస్సో వియ వణ్ణోపి పభస్సరో ఉపలబ్భితబ్బోతి ఉణ్హోదకవణ్ణతో అగ్గినా అనభిసమ్బన్ధస్స సీతుదకస్స వణ్ణో పరిహాయేథ. తస్మాతి ఏతస్సుభయస్స అభావా. తదభావేన హి రూపాదీనం తేజాదివిసేసగుణతా నివత్తితా, తంనివత్తనేన ‘‘తేజాదీనం గుణేహి రూపాదీహి అనుగ్గయ్హభావతో’’తి ఇదం కారణం నివత్తితన్తి. ఏవం పరమ్పరాయ ఉభయాభావో విసేసకప్పనప్పహానస్స కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘తస్మా పహాయేథేత’’న్తిఆది. ఏకకలాపేపి రూపరసాదయో విసదిసా, కో పన వాదో నానాకలాపే చక్ఖాదయో భూతవిసేసాభావేపీతి దస్సేతుం రూపరసాదినిదస్సనం వుత్తం.
యది భూతవిసేసో నత్థి, కిం పన చక్ఖాదివిసేసస్స కారణన్తి తం దస్సేతుం ‘‘యం అఞ్ఞమఞ్ఞస్సా’’తిఆదిమాహ. ఏకమ్పి కమ్మం పఞ్చాయతనికత్తభావపత్థనానిప్ఫన్నం చక్ఖాదీనం విసేసహేతుత్తా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసాధారణ’’న్తి చ ‘‘కమ్మవిసేసో’’తి చ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి తం యేన విసేసేన చక్ఖుస్స పచ్చయో, తేనేవ సోతస్స హోతి ఇన్ద్రియన్తరాభావప్పత్తితో. ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే మహగ్గతా ఏకా చేతనా కటత్తారూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౭౮) వచనేన పటిసన్ధిక్ఖణే విజ్జమానానం సబ్బేసం కటత్తారూపానం ఏకా చేతనా కమ్మపచ్చయో హోతీతి విఞ్ఞాయతి. నానాచేతనాయ హి తదా ఇన్ద్రియుప్పత్తియం సతి పరిత్తేన చ మహగ్గతేన చ కమ్మునా నిబ్బత్తితం కటత్తారూపం ఆపజ్జేయ్యాతి న చేకా పటిసన్ధి అనేకకమ్మనిబ్బత్తా హోతీతి సిద్ధమేకేన కమ్మేన అనేకిన్ద్రియుప్పత్తి హోతీతి. అనల్లీనో నిస్సయో ఏతస్సాతి అనల్లీననిస్సయో, రూపసద్దసఙ్ఖాతో విసయో. గన్ధరసానం నిస్సయా ఘానజివ్హానిస్సయే అల్లీయన్తీతి తే నిస్సయవసేన అల్లీనా, ఫోట్ఠబ్బం సయం కాయనిస్సయఅల్లీనం భూతత్తయత్తా. దూరే…పే… సమ్పత్తో ఏవ నామ పటిఘట్టననిఘంసజనకతోతి అధిప్పాయో. సద్దో పన ధాతుపరమ్పరాయ వాయు వియ ఆగన్త్వా నిస్సయవసేన సోతనిస్సయే అల్లీయిత్వా సోతం ఘట్టేత్వా వవత్థానం గచ్ఛన్తో సణికం వవత్థానం గచ్ఛతీతి వుత్తో. ఏవం పన సతిచిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స కదాచిపి ఆరమ్మణపచ్చయో న సియా. న హి బహిద్ధా చిత్తసముట్ఠానుప్పత్తి ఉపపజ్జతీతి.
చిరేన సుయ్యేయ్యాతి కస్మా ఏతం వుత్తం, నను దూరే ఠితేహి రజకాదిసద్దా చిరేన సుయ్యన్తీతి? న, దూరాసన్నానం యథాపాకటే సద్దే గహణవిసేసతో. యథా హి దూరాసన్నానం వచనసద్దే యథా పాకటీభూతే గహణవిసేసతో ఆకారవిసేసానం అగ్గహణం గహణఞ్చ హోతి, ఏవం రజకాదిసద్దేపి ఆసన్నస్స ఆదితో పభుతి యావావసానా కమేన పాకటీభూతే దూరస్స చావసానే మజ్ఝే వా పిణ్డవసేన పవత్తిపాకటీభూతే నిచ్ఛయగహణానం సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో పవత్తానం విసేసతో లహుకం సుతో చిరేన సుతోతి అభిమానో హోతి. సో పన సద్దో యత్థ ఉప్పన్నో, తం నిస్సితోవ అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే సోతస్స ఆపాథమాగచ్ఛతి. దూరే ఠితో పన సద్దో అఞ్ఞత్థ పటిఘోసుప్పత్తియా భాజనాదిచలనస్స చ అయోకన్తో వియ అయోచలనస్స పచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బో. యథా వా ఘణ్టాభిఘాతానుజాని భూతాని అనురవస్స నిస్సయభూతాని ఘట్టనసభావాని, ఏవం ఘట్టనానుజాని యావ సోతప్పసాదా ఉప్పత్తివసేన ఆగతాని భూతాని ఘట్టనసభావానేవాతి తంనిస్సితో సద్దో నిస్సయవసేన ధాతుపరమ్పరాయ ఘట్టేత్వా సణికం వవత్థానం గచ్ఛతీతి వుత్తో. అసుకదిసాయ నామాతి న పఞ్ఞాయేయ్య. కస్మా? సోతప్పదేసస్సేవ సద్దస్స గహణతో.
విసమే అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి విసమజ్ఝాసయో, అజ్ఝాసయరహితమ్పి చక్ఖు విసమనిన్నత్తా విసమజ్ఝాసయం వియ హోతీతి ‘‘విసమజ్ఝాసయ’’న్తి వుత్తం. చక్ఖుమతో వా పుగ్గలస్స అజ్ఝాసయవసేన చక్ఖు ‘‘విసమజ్ఝాసయ’’న్తి వుత్తం.
కణ్ణకూపఛిద్దేయేవ పవత్తనతో ఆరమ్మణగ్గహణహేతుతో చ తత్థేవ ‘‘అజ్ఝాసయం కరోతీ’’తి వుత్తం. తస్స సోతస్స సోతవిఞ్ఞాణనిస్సయభావేన సద్దసవనే. అజటాకాసోపి వట్టతీతి ఏతస్స అట్ఠకథాధిప్పాయేన అత్థం వదన్తో ‘‘అన్తోలేణస్మి’’న్తిఆదిమాహ. అత్తనో అధిప్పాయేన వదన్తో ‘‘కిం ఏతాయ ధమ్మతాయా’’తిఆదిమవోచ.
వాతూపనిస్సయో గన్ధో గోచరో ఏతస్సాతి వాతూపనిస్సయగన్ధగోచరం. ఏత్థ చ గన్ధగ్గహణస్స వాతో ఉపనిస్సయో, తబ్బోహారేన పన గన్ధో ‘‘వాతూపనిస్సయో’’తి వుత్తో. అథ వా వాతో ఏవ ఉపనిస్సయో వాతూపనిస్సయో. కస్సాతి? ఘానవిఞ్ఞాణస్స. సో సహకారీపచ్చయన్తరభూతో ఏతస్స అత్థీతి వాతూపనిస్సయో, గన్ధో పచ్చయో.
ఆపో చ సహకారీపచ్చయన్తరభూతో ఖేళాదికో. తథా పథవీ. గహేతబ్బస్స హి ఫోట్ఠబ్బస్స ఉప్పీళియమానస్స ఆధారభూతా పథవీ కాయస్స చ ఫోట్ఠబ్బేన ఉప్పీళియమానస్స నిస్సయభూతానం ఆధారభూతా సబ్బదా ఫోట్ఠబ్బగహణస్స ఉపనిస్సయోతి. ఉప్పీళనేన పన వినా ఫోట్ఠబ్బగహణే కాయాయతనస్స నిస్సయభూతా పథవీ ఉపనిస్సయోతి దట్ఠబ్బా. సబ్బదాపి చ తస్సా ఉపనిస్సయభావో యుత్తో ఏవ.
పఞ్చవణ్ణానన్తి వచనం తదాధారానం సుత్తానం నానత్తదస్సనత్థం. పఞ్చప్పకారా పఞ్చవణ్ణా. ఏకన్తతోతి ఇదం సబ్బదా ఉప్పీళనేన వినిబ్భుజ్జితుం అసక్కుణేయ్యానం కలాపన్తరరూపానం సబ్భావా తేసం నివత్తనత్థం వుత్తం. న హి తాని ఏకన్తేన అవినిభుత్తాని కలాపన్తరగతత్తాతి.
౬౧౬. వణ్ణనిభాతి రూపాయతనమేవ నిద్దిట్ఠన్తి తదేవ అపేక్ఖిత్వా ‘‘సనిదస్సన’’న్తి నపుంసకనిద్దేసో కతో. తస్మాతి నిప్పరియాయరూపానం నీలాదీనం ఫుసిత్వా అజానితబ్బతో దీఘాదీనఞ్చ ఫుసిత్వా జానితబ్బతో న నిప్పరియాయేన దీఘం రూపాయతనం. తం తం నిస్సాయాతి దీఘాదిసన్నివేసం భూతసముదాయం నిస్సాయ. తథా తథా ఠితన్తి దీఘాదిసన్నివేసేన ఠితం వణ్ణసముదాయభూతం రూపాయతనమేవ దీఘాదివోహారేన భాసితం. అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నం ఏకస్మిం ఇతరస్స అభావా. విసయగోచరానం విసేసో అనఞ్ఞత్థభావో తబ్బహులచారితా చ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స.
౬౨౦. భేరిసద్దాదీనఞ్చ వాదితసద్దత్తా ‘‘వుత్తావసేసాన’’న్తి ఆహ. అమనుస్సవచనేన న మనుస్సేహి అఞ్ఞే పాణినో ఏవ గహితా, అథ ఖో కట్ఠాదయోపీతి అధిప్పాయేన ‘‘సేసో సబ్బోపీ’’తి ఆహ. ఏవం సన్తేపి వత్థువిసేసకిత్తనవసేన పాళియం అనాగతో తథా కిత్తేతబ్బో యే వా పనాతి వుత్తోతి అధిప్పాయో.
౬౨౪. విస్సగన్ధోతి విరూపో మంసాదిగన్ధో. లమ్బిలన్తి మధురమ్బిలం.
౬౩౨. సఞ్జానన్తి ఏతేనాతి సఞ్జాననం, ఉపలక్ఖణం. సకేన సకేన కమ్మచిత్తాదినా పచ్చయేన సముట్ఠితానిపి ఇత్థిలిఙ్గాదీని ఇన్ద్రియసహితే సరీరే ఉప్పజ్జమానాని తంతదాకారాని హుత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ‘‘ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ సముట్ఠహన్తీ’’తి వుత్తాని. ఇత్థిలిఙ్గాదీసు ఏవ చ అధిపతిభావా ఏతస్స ఇన్ద్రియతా వుత్తా, ఇన్ద్రియసహితే సన్తానే ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారరూపపచ్చయానం అఞ్ఞథా అనుప్పాదనతో ఇత్థిగ్గహణస్స చ తేసం రూపానం పచ్చయభావతో. యస్మా పన భావదసకేపి రూపానం ఇత్థిన్ద్రియం న జనకం, నాపి అనుపాలకం ఉపత్థమ్భకం వా, న చ అఞ్ఞకలాపరూపానం, తస్మా తం జీవితిన్ద్రియం వియ సకలాపరూపానం ఆహారో వియ వా కలాపన్తరరూపానఞ్చ ఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతపచ్చయోతి న వుత్తం. ఏస నయో పురిసిన్ద్రియేపి. లిఙ్గాదిఆకారేసు రూపేసు రూపాయతనస్స చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యత్తా లిఙ్గాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా.
౬౩౩. ఉభయమ్పి…పే… కుసలేన పతిట్ఠాతీతి సుగతిం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. దుగ్గతియఞ్హి పటిసన్ధి అకుసలేనేవాతి తదా ఉప్పజ్జమానో భావోపి అకుసలేనేవ భవేయ్య, పటిసన్ధియం వియ పవత్తేపీతి. తయిదం ద్వయం యస్మా సన్తానే సహ న పవత్తతి ‘‘యస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? నో’’తిఆదివచనతో (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౮), తస్మా ఉభతోబ్యఞ్జనకస్సపి ఏకమేవిన్ద్రియం హోతీతి వుత్తం.
౬౩౫. ఏకన్తం కాయవిఞ్ఞత్తియం కాయవోహారస్స పవత్తిదస్సనత్థం ‘‘కాయేన సంవరో సాధూ’’తి (ధ. ప. ౩౬౧; సం. ని. ౧.౧౧౬) సాధకసుత్తం ఆహటం. భావస్స గమనం పకాసనం చోపనం. థమ్భనాతి వాయోధాతుఅధికానం భూతానం థమ్భనాకారో విఞ్ఞత్తీతి అత్థో. ఉద్ధఙ్గమవాతాదయో వియ హి యో వాతాధికో కలాపో, తత్థ భూతానం విఞ్ఞత్తిఆకారతా హోతీతి. తేనేవ ‘‘కాయం థమ్భేత్వా థద్ధం కరోతీతి థమ్భనా’’తి వాయోధాతుకిచ్చవసేన విఞ్ఞత్తి వుత్తా. తతో ఏవ చ ‘‘వాయోధాతుయా ఆకారో కాయవిఞ్ఞత్తీ’’తి చ వత్తుం వట్టతి, తథా ‘‘పథవీధాతుయా వచీవిఞ్ఞత్తీ’’తి పథవీధాతుఅధికభూతవికారతో.
౬౩౬. పభేదగతా వాచా ఏవాతి తిస్స ఫుస్సాతి పభేదగతా. అథ వా వచీసఙ్ఖారేహి వితక్కవిచారేహి పరిగ్గహితా సవనవిసయభావం అనుపనీతతాయ అభిన్నా తబ్భావం నీయమానా వాచా ‘‘వచీభేదో’’తి వుచ్చతి. ఇరియాపథమ్పి ఉపత్థమ్భేన్తీతి యథాపవత్తం ఇరియాపథం ఉపత్థమ్భేన్తి. యథా హి అబ్బోకిణ్ణే భవఙ్గే వత్తమానే అఙ్గాని ఓసీదన్తి పవిట్ఠాని వియ హోన్తి, న ఏవం ‘‘ద్వత్తింస ఛబ్బీసా’’తి వుత్తేసు జాగరణచిత్తేసు వత్తమానేసు. తేసు పన వత్తమానేసు అఙ్గాని ఉపత్థద్ధాని యథాపవత్తిరియాపథభావేనేవ పవత్తన్తీతి. ఖీణాసవానం చుతిచిత్తన్తి విసేసేత్వా వుత్తం, ‘‘కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, రూపావచరే అరూపావచరే పచ్ఛిమభవికానం, యే చ రూపావచరం అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం తేసం వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతి, నో చ తేసం కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౮౮) పన వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీతి విఞ్ఞాయతి. న హి రూపసముట్ఠాపకచిత్తస్స గబ్భగమనాదివినిబద్ధాభావేన కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనం అత్థి, న చ యుత్తం ‘‘చుతో చ చిత్తసముట్ఠానఞ్చస్స పవత్తతీ’’తి, నాపి ‘‘చుతిచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతీ’’తి పాళి అత్థీతి.
౬౩౭. న కస్సతీతి న విలేఖియతి. గతన్తి విఞ్ఞాతం. అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీతి యస్మిం కలాపే భూతానం పరిచ్ఛేదో, తేహేవ అసమ్ఫుట్ఠం. విజ్జమానేపి హి కలాపన్తరభూతానం కలాపన్తరభూతసమ్ఫుట్ఠభావే తంతంభూతవివిత్తతా రూపపరియన్తో ఆకాసోతి యేసం యో పరిచ్ఛేదో, తేహి సో అసమ్ఫుట్ఠోవ, అఞ్ఞథా పరిచ్ఛిన్నభావో న సియా తేసం భూతానం బ్యాపితభావాపత్తితో. అబ్యాపితా హి అసమ్ఫుట్ఠతాతి.
౬౩౮. లహుతాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞావిజహనేన దుబ్బిఞ్ఞేయ్యనానత్తతా వుత్తాతి తంతంవికారాధికరూపేహి తంతంనానత్తప్పకాసనత్థం ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆదిమాహ. యథావుత్తా చ పచ్చయా తంతంవికారస్స విసేసపచ్చయభావతో వుత్తా, అవిసేసేన పన సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయాతి.
౬౪౧. ఆదితో చయో ఆచయో, పఠముప్పత్తి. ఉపరి చయో ఉపచయో. పబన్ధో సన్తతి. తత్థ ఉద్దేసే అవుత్తోపి ఆచయో ఉపచయసద్దేనేవ విఞ్ఞాయతీతి ‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో పునప్పునం నిబ్బత్తమానానం, సోవ రూపస్స ఉపచయో’’తి ఆహ. పాళియం పన ఉప-సద్దో పఠమత్థో ఉపరిఅత్థో చ హోతీతి ‘‘ఆదిచయో ఉపచయో, ఉపరిచయో సన్తతీ’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి. అఞ్ఞథా హి ఆచయసఙ్ఖాతస్స పఠముప్పాదస్స అవుత్తతా ఆపజ్జేయ్య.
ఏవన్తి ‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో’’తిఆదినిద్దేసేన కిం కథితం హోతి? ఆయతనేన ఆచయో కథితో. ఆచయూపచయసన్తతియో హి నిబ్బత్తిభావేన ఆచయో ఏవాతి ఆయతనేహి ఆచయాదీనం పకాసితత్తా తేహి ఆచయో కథితో. ఆయతనానం ఆచయాదివచనేనేవ ఆచయసభావాని ఉప్పాదధమ్మాని ఆయతనానీతి ఆచయేన తంపకతికాని ఆయతనాని కథితాని. లక్ఖణఞ్హి ఉప్పాదో, న రూపరూపన్తి. తేనేవాధిప్పాయేనాహ ‘‘ఆయతనమేవ కథిత’’న్తి. ఆచయఞ్హి లక్ఖణం కథయన్తేన తంలక్ఖణాని ఆయతనానేవ కథితాని హోన్తీతి. ఏవమ్పి కిం కథితం హోతీతి ఆయతనాచయేహి ఆచయాయతనేహి ఆచయమేవ ఆయతనమేవ కథేన్తేన ఉద్దేసే నిద్దేసే చ ఆచయోతి ఇదమేవ అవత్వా ఉపచయసన్తతియో ఉద్దిసిత్వా తేసం విభజనవసేన ఆయతనేన ఆచయకథనాదినా కిం కథితం హోతీతి అధిప్పాయో. ఆచయోతి ఉపచయమాహ, ఉపచయోతి చ సన్తతిం. తదేవుభయం యథాక్కమం వివరన్తో ‘‘నిబ్బత్తి వడ్ఢి కథితా’’తి ఆహ. ఉపచయసన్తతియో హి అత్థతో ఏకత్తా ఆచయోవాతి తదుద్దేసవిభజనవసేన ఆయతనేన ఆచయకథనాదినా నిబ్బత్తివడ్ఢిఆకారనానత్తం ఆచయస్స కథితన్తి అత్థో. ఇమమేవత్థం విభావేతుం ‘‘అత్థతో హీ’’తిఆదిమాహ. యస్మా చ ఉభయమ్పి ఏతం జాతిరూపస్సేవాధివచనం, తస్మా జాతిరూపస్స లక్ఖణాదివిసేసేసు ఆచయాదీసు పవత్తిఆదీసు చ ఆచయాదిలక్ఖణాదికో ఉపచయో, పవత్తిఆదిలక్ఖణాదికా సన్తతీతి వేదితబ్బాతి అత్థో.
౬౪౩. పకతినిద్దేసాతి ఫలవిపచ్చనపకతియా నిద్దేసా, జరాయ పాపుణితబ్బం ఫలమేవ వా పకతి. న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరాతి కలలకాలతో పభుతి పురిమరూపానం జరాపత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాని పచ్ఛిమరూపాని పరిపక్కరూపానురూపాని పరిణతపరిణతాని ఉప్పజ్జన్తీతి అనుక్కమేన సుపరిణతరూపపరిపాకకాలే ఉప్పజ్జమానాని ఖణ్డిచ్చాదిసభావాని ఉప్పజ్జన్తి. తాని ఉదకాదిమగ్గేసు తిణరుక్ఖసంభగ్గతాదయో వియ పరిపాకగతమగ్గసఙ్ఖాతేసు పరిపక్కరూపేసు ఉప్పన్నాని జరాయ గతమగ్గోఇచ్చేవ వుత్తాని, న జరాతి. అవిఞ్ఞాయమానన్తరజరా అవీచిజరా. మరణే ఉపనయనరసా.
౬౪౪. తం పత్వాతి తం అత్తనో ఏవ ఖయవయసఙ్ఖాతం సభావం పత్వా రూపం ఖీయతి వేతి భిజ్జతి. పోథేత్వా పాతితస్స దుబ్బలతా పరాధీనతా సయనపరాయణతా చ హోతి, తథా జరాభిభూతస్సాతి పోథకసదిసీ జరా.
౬౪౫. కత్తబ్బతోతి కత్తబ్బసభావతో. విసాణాదీనం తరచ్ఛఖేళతేమితానం పాసాణానం వియ థద్ధభావాభావతో అహివిచ్ఛికానం వియ సవిసత్తాభావతో చ సుఖుమతా వుత్తా. ఓజాలక్ఖణోతి ఏత్థ అఙ్గమఙ్గానుసారినో రసస్స సారో ఉపత్థమ్భబలకారో భూతనిస్సితో ఏకో విసేసో ఓజాతి.
ఉపాదాభాజనీయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నోఉపాదాభాజనీయకథావణ్ణనా
౬౪౬. న ఉపాదియతేవాతి న నిస్సయతి ఏవ, కిన్తు నిస్సయతి చ నిస్సీయతి చాతి అత్థో.
౬౪౭. పురిమా పనాతి పఞ్చవిధసఙ్గహే పథవీధాతుఆపోధాతుతేజోధాతువాయోధాతూనం పురిముద్దేసవసేన వుత్తం. ఫోట్ఠబ్బాయతననిద్దేసే వా వుత్తానం పథవీధాతుఆదీనం పురిమా ఉద్దేసే వుత్తా ఆపోధాతూతి అధిప్పాయో, వుత్తస్స వా ఫోట్ఠబ్బాయతనస్స అతీతతాయ పచ్ఛిమతా, అనాగతతాయ చ ఆపోధాతుయా పురిమతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. ఆయూతి జీవితిన్ద్రియం. కమ్మజతేజం ఉస్మా. యం కిఞ్చి ధాతుం…పే… ఏకప్పహారేన నుప్పజ్జతీతి ఏకస్మిం ఖణే అనేకాసు పథవీసు ఆపాథగతాసు తాసు తాసు సహ నుప్పజ్జతి, తథా తేజవాయూసు చాతి అత్థో. అనేకేసు ఆరమ్మణేసు సన్నిపతితేసు ఆభుజితవసేన ఆరమ్మణపసాదాధిమత్తతావసేన చ పఠమం కత్థచి ఉప్పత్తి దస్సితా, అఞ్ఞత్థ చ పన ఉప్పత్తి అత్థి ఏవ. సాయం ఆరమ్మణతో ఆరమ్మణన్తరసఙ్కన్తి యేన ఉపాయేన హోతి, తస్స విజాననత్థం పుచ్ఛతి ‘‘కథం పన చిత్తస్స ఆరమ్మణతో సఙ్కన్తి హోతీ’’తి.
౬౫౧. అయపిణ్డిఆదీసు పథవీధాతు తాదిసాయ ఆపోధాతుయా అనాబద్ధా సన్తీ విసరేయ్య, తస్మా ‘‘తాని ఆపోధాతు ఆబన్ధిత్వా బద్ధాని కరోతీ’’తి వుత్తం. యథా హి యుత్తప్పమాణం ఉదకం పంసుచుణ్ణాని ఆబన్ధిత్వా మత్తికాపిణ్డం కత్వా ఠపేతి, ఏవం అయోపిణ్డిఆదీసుపి తదనురూపపచ్చయేహి తత్థేవ ఉప్పన్నా ఆపోధాతు తథా ఆబన్ధిత్వా ఠపేతీతి దట్ఠబ్బా.
అఫుసిత్వా పతిట్ఠా హోతీతి ఆపోధాతుయా అఫోట్ఠబ్బభావతో వుత్తం, తథా ‘‘అఫుసిత్వావ ఆబన్ధతీ’’తి. న హి యథా ఫోట్ఠబ్బధాతూనం ఫోట్ఠబ్బభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతా, ఏవం ఫోట్ఠబ్బాఫోట్ఠబ్బధాతూనం హోతీతి అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అవినిబ్భోగవుత్తీసు హి భూతేసు అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభూతేసు న సక్కా నివారేతుం, నాపి సహజాతేసు అవినిబ్భోగతాయ ఏకీభూతేసు ఫుసనాఫుసనాని విచారేతుం యుత్తానీతి. న ఉణ్హా హుత్వా ఝాయతీతి తేజోసభావతంయేవ పటిక్ఖిపతి, న సీతత్తం అనుజానాతి, తేజోసభావపటిక్ఖేపేనేవ చ సీతత్తఞ్చ పటిక్ఖిత్తం హోతి. తేజో ఏవ హి సీతం హిమపాతసమయాదీసు సీతస్స పరిపాచకతాదస్సనతో, సీతుణ్హానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖభావతో ఉణ్హేన సహ న సీతం భూతన్తరం పవత్తతీతి యుజ్జతి. ఉణ్హకలాపే పన సీతస్స అప్పవత్తి సీతకలాపే చ ఉణ్హస్స ద్విన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖత్తా తేజోవిసేసభావే యుజ్జతీతి. భావఞ్ఞథత్తన్తి ఖరానం గుళాదీనం దవతా ముదుతా రసాదీనఞ్చ దవానం ఖరతా పచ్చయవిసేసేహి ఓమత్తాధిమత్తపథవీధాతుఆదికానం ఉప్పత్తి. లక్ఖణఞ్ఞథత్తం కక్ఖళాదిలక్ఖణవిజహనం, తం ఏతేసం న హోతి, ఓమత్తాధిమత్తతాసఙ్ఖాతం భావఞ్ఞథత్తంయేవ హోతీతి అత్థో.
౬౫౨. అనుపాదిన్నాదీనంయేవాతి ఏకన్తఅనుపాదిన్నఏకన్తనచిత్తసముట్ఠానాదీనం నిద్దేసేసు గహణేసు గహితాతి అత్థో. యం వా పనఞ్ఞమ్పీతి పన వచనేన పురిమానమ్పి నకమ్మస్సకతత్తాభావాదికం దీపేతి. తా హి అనుపాదిన్నాదినకమ్మస్సకతత్తాదివచనానం సమానత్థత్తా ఏకేన అవత్తబ్బత్తే ఇతరేనపి అవత్తబ్బా సియుం, వత్తబ్బత్తే వా వత్తబ్బా. తస్మా ఏకన్తాకమ్మజాదీస్వేవ గహేతబ్బత్తా తా అనేకన్తేసు న గహితాతి దట్ఠబ్బా.
౬౬౬. ఏకన్త …పే… పఞ్ఞాయతి తేసం వికారత్తా, అనిప్ఫన్నత్తా పన తస్స ఉప్పాదో న కేనచి సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో.
దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా
౯౬౬. పచ్ఛిమపదస్సాతి విఞ్ఞాతపదస్స. సబ్బమేవ హి రూపం విఞ్ఞాతన్తి తస్స అభిన్దితబ్బత్తా విఞ్ఞాతతో అఞ్ఞం దిట్ఠం సుతం ముతఞ్చ న హోతీతి పుచ్ఛం అకత్వావ విస్సజ్జితం. న హి సక్కా విఞ్ఞాతతో అఞ్ఞం ‘‘కతమం రూపం దిట్ఠ’’న్తి పుచ్ఛితున్తి అధిప్పాయో. యథా హి ద్వీసు ఉద్దిట్ఠేసు నోపాదతో అఞ్ఞత్తం సన్ధాయ ‘‘కతమం తం రూపం ఉపాదా’’తి పుచ్ఛితం, ఏవం దిట్ఠాదీసు చతూసు ఉద్దిట్ఠేసు సుతాదీహి తీహిపి అఞ్ఞత్తం సన్ధాయ ‘‘కతమం తం రూపం దిట్ఠ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బం సియా, తదభావో న పుచ్ఛితం, ఏవం సుతాదీసుపీతి. దస్సనాదిగ్గహణవిసేసతో పన దిట్ఠాదీహి అఞ్ఞస్స విఞ్ఞాతస్స సబ్భావతో చ చతుక్కో వుత్తో.
పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా
౯౬౯. తేజోభావం గతన్తి సభావేనేవ తేజోభావం పత్తన్తి అత్థో. వుత్తస్సపి అఞ్ఞేన పకారేన సఙ్గహారహస్స సఙ్గణ్హనం నయకరణం ఇధ దట్ఠబ్బం, తయిదం ‘‘విఞ్ఞాత’’న్తి చతుక్కపదేపి యోజేతబ్బం. ఫోట్ఠబ్బస్స భేదసబ్భావో అట్ఠకే నయో.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
౯౭౫. నత్థి నీవరణాతి వచనేన మిద్ధస్సపి నీవరణస్స పహానం వుత్తం, న చ రూపం పహాతబ్బం, న చ రూపకాయగేలఞ్ఞం మునినో నత్థీతి సక్కా వత్తుం ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి, తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౨) వచనతో. సవిఞ్ఞాణకసద్దోతి విఞ్ఞాణేన పవత్తితో వచీఘోసాదిసద్దో. న హి ఏతాని జాయన్తీతి పరిపచ్చమానస్స రూపస్స పరిపచ్చనం జరా, ఖీయమానస్స ఖయో అనిచ్చతాతి రూపభావమత్తాని ఏతాని, న సయం సభావవన్తానీతి సన్ధాయ వుత్తం. తథా జాయమానస్స జననం జాతి, సా చ రూపభావోవ, న సయం సభావవతీతి ‘‘న పన పరమత్థతో జాతి జాయతీ’’తి వుత్తం.
తేసం పచ్చయో ఏతిస్సాతి తప్పచ్చయా, తప్పచ్చయాయ భావో తప్పచ్చయభావో, తప్పచ్చయభావేన పవత్తో వోహారో తప్పచ్చయభావవోహారో, తం లభతి. అభినిబ్బత్తితధమ్మక్ఖణస్మిన్తి అభినిబ్బత్తియమానధమ్మక్ఖణస్మిన్తి అధిప్పాయో. న హి తదా తే ధమ్మా న జాయన్తీతి జాయమానభావోవ జాతీతి యుత్తా తస్సా కమ్మాదిసముట్ఠానతా తంనిబ్బత్తతా చ, న పన తదా తే ధమ్మా జీయన్తి ఖీయన్తి చ, తస్మా న తేసం తే జీరణభిజ్జనభావా చిత్తాదిసముట్ఠానా తంనిబ్బత్తా చాతి వచనం అరహన్తి. ఏవమపి ఉపాదిన్న-సద్దో ఉపేతేన కమ్మునా ఆదిన్నతం వదతి, న నిబ్బత్తిన్తి ఉపాదిన్నపాకభేదానం ఉపాదిన్నతా తేసం వత్తబ్బాతి చే? న, ఆదిన్న-సద్దస్స నిబ్బత్తివాచకత్తా. ఉపేతేన నిబ్బత్తఞ్హి ఉపాదిన్నన్తి పచ్చయానుభావక్ఖణఞ్చ నిబ్బత్తిఞ్చ గహేత్వావ పవత్తో అయం వోహారో తదా అభావా జరామరణే న పవత్తతీతి. పటిచ్చసముప్పన్నానం ధమ్మానం జరామరణత్తా తేసం ఉప్పాదే సతి జరామరణం హోతి, అసతి న హోతి. న హి అజాతం పరిపచ్చతి భిజ్జతి వా, తస్మా జాతిపచ్చయతం సన్ధాయ ‘‘జరామరణం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి వుత్తం.
నిస్సయపటిబద్ధవుత్తితోతి జాయమానపరిపచ్చమానభిజ్జమానానం జాయమానాదిభావమత్తత్తా జాయమానాదినిస్సయపటిబద్ధవుత్తికా జాతిఆదయోతి వుత్తం హోతి. యది ఏవం ఉపాదాయరూపానఞ్చ చక్ఖాయతనాదీనం ఉప్పాదాదిసభావభూతా జాతిఆదయో తంనిస్సితా హోన్తీతి భూతనిస్సితానం తేసం లక్ఖణానం ఉపాదాయభావో వియ ఉపాదాయరూపనిస్సితానం ఉపాదాయుపాదాయభావో ఆపజ్జతీతి చే? న, భూతపటిబద్ధఉపాదాయరూపలక్ఖణానఞ్చ భూతపటిబద్ధభావస్స అవినివత్తనతో. అపిచ ఏకకలాపపరియాపన్నానం రూపానం సహేవ ఉప్పాదాదిప్పవత్తితో ఏకస్స కలాపస్స ఉప్పాదాదయో ఏకేకావ హోన్తీతి యథా ఏకేకస్స కలాపస్స జీవితిన్ద్రియం కలాపానుపాలకం ‘‘ఉపాదాయరూప’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం కలాపుప్పాదాదిసభావా జాతిఆదయో ‘‘ఉపాదాయరూపాని’’చ్చేవ వుచ్చన్తి. ఏవం వికారపరిచ్ఛేదరూపాని చ యోజేతబ్బాని.
కమ్మసముట్ఠానసమ్బన్ధం ఉతుసముట్ఠానం కమ్మవిసేసేన సువణ్ణదుబ్బణ్ణసుసణ్ఠితదుస్సణ్ఠితాదివిసేసం హోతీతి ‘‘కమ్మపచ్చయ’’న్తి వుత్తం. కమ్మవిపాకానుభవనస్స కారణభూతం బాహిరఉతుసముట్ఠానం కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానం. కమ్మసహాయో పచ్చయో, కమ్మస్స వా సహాయభూతో పచ్చయో కమ్మపచ్చయో, సోవ ఉతు కమ్మపచ్చయఉతు, సో సముట్ఠానం ఏతస్సాతి కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానన్తి వచనత్థో. సీతే ఉణ్హే వా కిస్మిఞ్చి ఉతుమ్హి సమాగతే తతో సుద్ధట్ఠకం ఉప్పజ్జతి, తస్స సో ఉతు సముట్ఠానం. దుతియస్స సుద్ధట్ఠకస్స ఉతుసముట్ఠానికపటిబన్ధకస్స సో ఏవ పురిమో ఉతు పచ్చయో. తతియం పన సుద్ధట్ఠకం పురిమఉతుసహాయేన ఉతునా నిబ్బత్తత్తా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ‘‘ఉతుపచ్చయఉతుసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ఏవమయం పురిమో ఉతు తిస్సో సన్తతియో ఘట్టేతి, తతో పరం అఞ్ఞఉతుసమాగమే అఞ్ఞసన్తతిత్తయం, తతో చ అఞ్ఞేన అఞ్ఞన్తి ఏవం పవత్తి దట్ఠబ్బా. తదేతం సీతుణ్హానం అప్పబహుభావే తంసమ్ఫస్సస్స అచిరప్పవత్తియా చిరప్పవత్తియా చ వేదితబ్బం, అనుపాదిన్నేన దీపనా న సన్తతిత్తయవసేన, అథ ఖో మేఘసముట్ఠాపకమూలఉతువసేన పకారన్తరేన దట్ఠబ్బా, తం దస్సేతుం ‘‘ఉతుసముట్ఠానో నామ వలాహకో’’తిఆదిమాహ. రూపరూపానం వికారాదిమత్తభావతో అపరినిప్ఫన్నతా వుత్తా. తేసఞ్హి రూపవికారాదిభావతో రూపతాతి అధిప్పాయో. రూపవికారాదిభావతో ఏవ పన రూపే సతి సన్తి, అసతి న సన్తీతి అసఙ్ఖతభావనివారణత్థం పరినిప్ఫన్నతా వుత్తాతి.
రూపకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.