౩. నిక్ఖేపకణ్డం

తికనిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౯౮౫. సబ్బేసన్తి చిత్తుప్పాదవసేన రూపాసఙ్ఖతవసేన చ భిన్నానం సబ్బేసం ఫస్సాదిచక్ఖాదిపదభాజననయేన విత్థారితో. తత్థ పన అసఙ్ఖతస్స భేదాభావతో అసఙ్ఖతా ధాతూత్వేవ పదభాజనం దట్ఠబ్బం. యేవాపనకానం పన సుఖుముపాదాయరూపస్స చ ఇన్ద్రియవికారపరిచ్ఛేదలక్ఖణరూపుపత్థమ్భకభావరహితస్స హదయవత్థుస్స పదుద్ధారేన ఇధ నిద్దేసానరహత్తా నిద్దేసో న కతోతి దట్ఠబ్బో. న హి తథాగతస్స ధమ్మేసు ఆచరియముట్ఠి అత్థీతి. నిక్ఖిపిత్వాతి విత్థారదేసనం ఠపేత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో, విత్థారదేసనం అన్తోగధం కత్వాతి వా. గాథాత్థో నిదానే వుత్తో ఏవ.

మూలవసేన పచ్చయభావో హేతుపచ్చయత్థో. పభవతి ఏతస్మాతి పభవో, సో ఏవ ‘‘జనకో’’తి విసేసితో. సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, తస్స విసేసనం నిబ్బత్తకన్తి. సబ్బాని వా ఏతాని పరియాయవచనాని. అత్థవసేనాతి కస్మా వుత్తం, నను కుసలమూలానం హేతుభావతో ధమ్మవసేనాతి యుత్తన్తి? సచ్చమేతం, అలోభాదీనం పన తిణ్ణం సమానస్స మూలట్ఠస్స వసేన దస్సితతం సన్ధాయ ‘‘అత్థవసేనా’’తి వుత్తం. ఇమినా ధమ్మోతి భావో, అత్థోతి ధమ్మకిచ్చం అధిప్పేతన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౩.౩౪) తాని కుసలమూలాని సముట్ఠానం ఏతస్సాతిపి తంసముట్ఠానం. తం పన తేహి సముట్ఠితం హోతీతి ‘‘అలోభాదీహి సముట్ఠిత’’న్తి ఆహ. తే కుసలమూలతంసమ్పయుత్తా సముట్ఠానం ఏతస్సాతిపి అత్థో సమ్భవతి. ఏత్థ పన చేతనం ఠపేత్వా అఞ్ఞే ‘‘తంసమ్పయుత్తా’’తి సముట్ఠానభావే వత్తబ్బా. తత్థ మూలేహి అత్తనో పచ్చయతో కుసలే పరియాదియతి, ఖన్ధేహి సభావతో, కమ్మేహి అఞ్ఞస్స నిబ్బత్తనకిచ్చతో. మూలేహి చ కుసలానం అనవజ్జతాయ హేతుం దస్సేతి, ఖన్ధేహి తంసమ్పయోగకతం అనవజ్జసభావం, కమ్మేహి సుఖవిపాకతం. మూలేహి వా నిదానసమ్పత్తియా ఆదికల్యాణతం, ఖన్ధేహి సభావసమ్పత్తియా మజ్ఝేకల్యాణతం, కమ్మేహి నిబ్బత్తిసమ్పత్తియా పరియోసానకల్యాణతం.

౯౮౬. తం …పే… ఉద్ధం అకుసలం నామ నత్థీతి కస్మా వుత్తం, నను విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతమోహో అత్థీతి? సచ్చమేతం, తేన పన వినా తంసమ్పయుత్తతా నత్థీతి తంసమ్పయుత్తేసు గహితేసు మోహో గహితో ఏవాతి కత్వా ‘‘తతో ఉద్ధం నత్థీ’’తి వుత్తం అఞ్ఞత్థ అభావా. ఏకస్మిం ఠితం ఏకట్ఠం, సహజభావేన ఏకట్ఠం సహజేకట్ఠం. పహాతబ్బన్తి పహానం, పహానభావేన ఏకట్ఠం పహానేకట్ఠం. యేన హి యం సహ పహాతబ్బం, తేన తం ఏకస్మిం పుగ్గలే ఠితం హోతి, ఏకస్మిం సముచ్ఛిన్నే అసముచ్ఛిన్నే చ ఇతరస్స సముచ్ఛిన్నతాయ అసముచ్ఛిన్నతాయ చ వసేన అఞ్ఞమఞ్ఞావిరహితతో.

౯౮౭. తీణి లక్ఖణానీతి అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తతా. నామకసిణసత్తపఞ్ఞత్తియో తిస్సో పఞ్ఞత్తియో. పరమత్థే అముఞ్చిత్వా వోహరియమానా విహారమఞ్చాదికా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి సత్తపఞ్ఞత్తిగ్గహణేన గహితాతి వేదితబ్బా, ఏతాని చ లక్ఖణాదీని హేట్ఠా ద్వీసు కణ్డేసు విఞ్ఞత్తిఆదీని వియ న వుత్తాని, న చ సభావధమ్మాతి కత్వా న లబ్భన్తీతి వుత్తాని. న హి కోచి సభావో కుసలత్తికాసఙ్గహితోతి వత్తుం యుత్తన్తి.

౯౮౮. సుఖభూమీతి కామావచరాదయోపి యుజ్జన్తి. సుఖసహగతా హి కామావచరాదిభూమి సుఖభూమి. కామావచరాదిభూమీతి చ కామావచరాదితాయ ధమ్మా ఏవ వుచ్చన్తీతి కామావచరాదిచిత్తుప్పాదేసూతి అత్థతో విఞ్ఞాయతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సుఖభూమియ’’న్తి వత్వా తస్సా ఏవ విభాగదస్సనత్థం ‘‘కామావచరే’’తిఆది వుత్తం. భూమి-సద్దో చ అభిధమ్మే కామావచరాదీసు నిరుళ్హోతి ‘‘చతూసు భూమీసు కుసల’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౮౪) అఞ్ఞభూమిగ్గహణం న హోతీతి. పాళితో చాతి ‘‘విసిట్ఠానం పాకాతి విపాకా’’తిఆదివచనత్థవిభావనేన పాళితో. ‘‘విపక్కభావమాపన్నానం అరూపధమ్మానమేతం అధివచన’’న్తిఆదినా భాసితత్థవిభావనేన అత్థతో చ. నామపరిచ్ఛేదాదీహి తికదుకానం వవత్థానదస్సనేన వా పాళితో, తదత్థవిఞ్ఞాపనేన అత్థతో.

౯౯౧. సాలిఫలన్తి సాలిపాకమాహ.

౯౯౪. అమ్హాకం మాతులత్థేరోతి పుగ్గలారమ్మణస్సపి ఉపాదానస్స ఉపాదానక్ఖన్ధా ఏవ పచ్చయో, న లోకుత్తరా, కో పన వాదో ఖన్ధారమ్మణస్స. తేనాహ ‘‘అగ్గహితానీ’’తి.

౯౯౮. యథా ఉపాదానేహి అగ్గహేతబ్బా అనుపాదానియా, ఏవం సంకిలేసేహి అగ్గహేతబ్బా అసంకిలేసికాతి కత్వా ‘‘అసం…పే… ఏసేవ నయో’’తి ఆహ.

౧౦౦౬. దిట్ఠియా గహితో అత్తా న విజ్జతి. యేసు పన విపల్లత్థగాహో, తే ఉపాదానక్ఖన్ధావ విజ్జన్తి. తస్మా యస్మిం అవిజ్జమాననిచ్చాదివిపరియాసాకారగహణం అత్థి, సోవ ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతో కాయో. తత్థ నిచ్చాదిఆకారస్స అవిజ్జమానతాదస్సనత్థం రుప్పనాదిసభావస్సేవ చ విజ్జమానతాదస్సనత్థం విజ్జమానో కాయోతి విసేసేత్వా వుత్తో, లోకుత్తరా పన న కదాచి అవిజ్జమానాకారేన గయ్హన్తీతి న ఇదం విసేసనం అరహన్తి. సక్కాయే దిట్ఠి, సతీ వా కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి. అత్తనా గహితాకారస్స అవిజ్జమానతాయ సయమేవ సతీ, న తాయ గహితో అత్తా అత్తనియం వాతి అత్థో. అయం పనత్థో సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తో, పురిమో ఏవ పన పధానో. దుతియే హి దిట్ఠియా వత్థు అవిసేసితం హోతి. కాయోతి హి ఖన్ధపఞ్చకే వుచ్చమానే లోకుత్తరాపనయనం నత్థి. న హి లోకుత్తరేసు కాయ-సద్దో న వత్తతి. కాయపస్సద్ధిఆదీసు హి లోకుత్తరేసు కాయ-సద్దోపి లోకుత్తరక్ఖన్ధవాచకోతి. సీలేనాతి సుద్ధియా అహేతుభూతేన సీలేన. గహితసమాదానన్తి ఉప్పాదితపరామాసోవ. సో హి సమాదియన్తి ఏతేన కుక్కురసీలవతాదీనీతి ‘‘సమాదాన’’న్తి వుత్తో. తత్థ అవీతిక్కమనీయతాయ సీలం, భత్తివసేన సతతం చరితబ్బతాయ వతం దట్ఠబ్బం.

౧౦౦౭. ఇధేవ తిట్ఠమానస్సాతి ఇమిస్సాయేవ ఇన్దసాలగుహాయం తిట్ఠమానస్స. వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. అత్థపరిపుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛా. కుసలేహి సహ చోదనాపరిహరణవసేన వినిచ్ఛయకరణం వినిచ్ఛయో. బహూనం నానప్పకారానం సక్కాయదిట్ఠీనం అవిహతత్తా తా జనేన్తి, తాహి జనితాతి వా పుథుజ్జనా. అవిఘాతమేవ వా జన-సద్దో వదతి. పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి ఏత్థ పుథూ జనా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనాతి వచనత్థో. పుథు…పే… అవుట్ఠితాతి ఏత్థ జనేతబ్బా, జాయన్తి వా ఏత్థాతి జనా, గతియో. పుథూ జనా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. ఇతో పరే జాయన్తి ఏతేహీతి జనా, అభిసఙ్ఖారాదయో. తే ఏతేసం పుథూ విజ్జన్తీతి పుథుజ్జనా. అభిసఙ్ఖరణాదిఅత్థో ఏవ వా జన-సద్దో దట్ఠబ్బో. రాగగ్గిఆదయో సన్తాపా. తే ఏవ సబ్బేపి వా కిలేసా పరిళాహా. పుథు పఞ్చసు కామగుణేసూతి ఏత్థ జాయతీతి జనో, ‘‘రాగో గేధో’’తి ఏవమాదికో. పుథు జనో ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. పుథూసు వా జనా జాతా రత్తాతి ఏవం రాగాదిఅత్థో ఏవ జన-సద్దో దట్ఠబ్బో. పలిబుద్ధాతి సమ్బద్ధా ఉపద్దుతా వా. అస్సుతవాతి ఏతేన అన్ధతా వుత్తాతి ‘‘అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో’’తి ఆహ.

అనయేతి అవడ్ఢియం. సబ్బత్థ నిరుత్తిలక్ఖణేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. అనేకేసు చ కప్పసతసహస్సేసు కతం జానన్తి, పాకటఞ్చ కరోన్తి ఉపకారం సతిజననఆమిసపటిగ్గహణాదినా పచ్చేకసమ్బుద్ధా, తథేవ దుక్ఖితస్స సక్కచ్చం కాతబ్బం కరోన్తి. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అసఙ్ఖ్యేయ్యఅప్పమేయ్యేసుపి కతం ఉపకారం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయఞ్చ జానాతి, పాకటఞ్చ కరోతి, సీహో వియ చ జవం సబ్బత్థ సక్కచ్చమేవ ధమ్మదేసనం కరోతి. అరియభావోతి యేహి యోగతో అరియా వుచ్చన్తి, తే మగ్గఫలధమ్మా దట్ఠబ్బా. అరియకరధమ్మా అనిచ్చదస్సనాదయో, విపస్సియమానా వా అనిచ్చాదయో.

సోతానీతి తణ్హాదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితఅవిజ్జాసోతాని. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి వచనేన సోతానం సంవరో పిదహనం సముచ్ఛేదఞాణన్తి విఞ్ఞాయతి. ఖన్తీతి అధివాసనా, సా చ తథాపవత్తా ఖన్ధా. పఞ్ఞాతి ఏకే, అదోసో ఏవ వా. కాయదుచ్చరితాదీనన్తి దుస్సీల్యసఙ్ఖాతానం కాయవచీదుచ్చరితానం ముట్ఠస్సచ్చసఙ్ఖాతస్స పమాదస్స అభిజ్ఝాదోమనస్సానం పాపకానం అక్ఖన్తిఅఞ్ఞాణకోసజ్జానఞ్చ. అనుపేక్ఖా సఙ్ఖారేహి అవివట్టనం, సాలయతాతి అత్థో. ధమ్మట్ఠితియం పటిచ్చసముప్పాదే పటిలోమభావో సస్సతుచ్ఛేదగాహో, తప్పటిచ్ఛాదకమోహో వా. నిబ్బానే పటిలోమభావో సఙ్ఖారేసు రతి, నిబ్బానపటిచ్ఛాదకో మోహో వా. సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహోతి యాదిసస్స కిలేసస్స అప్పహీనత్తా విపస్సనా సఙ్ఖారనిమిత్తం న ముఞ్చతి, సో కిలేసో దట్ఠబ్బో. సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గహణస్స అతిక్కమనం వా పహానం.

చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన యం పహానన్తి యోజనా వేదితబ్బా. కేన పన పహానన్తి? అరియమగ్గేహేవాతి విఞ్ఞాయమానో అయమత్థో తేసం భావితత్తా అప్పవత్తివచనేన. సముదయపక్ఖికస్సాతి ఏత్థ చత్తారోపి మగ్గా చతుసచ్చాభిసమయాతి కత్వా తేహి పహాతబ్బేన తేన తేన సముదయేన సహ పహాతబ్బత్తా సముదయసభాగత్తా చ సచ్చవిభఙ్గే చ సబ్బకిలేసానం సముదయభావస్స వుత్తత్తా ‘‘సముదయపక్ఖికా’’తి దిట్ఠిఆదయో వుచ్చన్తి. కాయవాచాచిత్తానం విరూపప్పవత్తియా నయనం అపయాపనం, కాయదుచ్చరితాదీనం వినాసనయనం వా వినయో, తేసం వా జిమ్హప్పవత్తిం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉజుకనయనం వినయనం. ఏసేసేతి ఏసో సో ఏవ, అత్థతో అనఞ్ఞోతి అత్థో. తజ్జాతేతి అత్థతో తంసభావోవ. సప్పురిసో అరియసభావో, అరియో చ సప్పురిసభావోతి అత్థో.

అద్వయన్తి ద్వయతారహితం, వణ్ణమేవ ‘‘అచ్చీ’’తి గహేత్వా అచ్చిం వా ‘‘వణ్ణో ఏవా’’తి తేసం ఏకత్తం పస్సన్తో వియ యథాతక్కితం అత్తానం ‘‘రూప’’న్తి, యథాదిట్ఠం వా రూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తేసం ఏకత్తం పస్సన్తో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ ‘‘రూపం అత్తా’’తి ఇమిస్సా పవత్తియా అభావేపి రూపే అత్తగ్గహణం పవత్తమానం అచ్చియం వణ్ణగ్గహణం వియ. ఉపమాయో చ అనఞ్ఞత్తాదిగ్గహణనిదస్సనవసేనేవ వుత్తా, న వణ్ణాదీనం వియ అత్తనో విజ్జమానత్తస్స, అత్తనో వియ వా వణ్ణాదీనం అవిజ్జమానత్తస్స దస్సనత్థం.

౧౦౦౮. సరీరనిప్ఫత్తియాతి సరీరపారిపూరియా. నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తో విచినన్తో కిచ్ఛతీతి విచికిచ్ఛా. ఇదప్పచ్చయానం భావోతి జాతిఆదిసభావమేవ ఆహ, జాతిఆదీనం వా జరామరణాదిఉప్పాదనసమత్థతం. సా పన జాతిఆదివినిముత్తా నత్థీతి తేసంయేవాధివచనం హోతి ‘‘ఇదప్పచ్చయతా’’తి.

౧౦౦౯. ఇధ అనాగతకిలేసా ‘‘తదేకట్ఠా కిలేసా’’తి వుచ్చన్తీతి తే దస్సేతుం ‘‘ఇమిస్సా చ పాళియా’’తిఆది ఆరద్ధం. సహజేకట్ఠవసేనాతి తత్థ ఉప్పన్నదిట్ఠియా సహజేకట్ఠవసేనాతి అత్థతో విఞ్ఞాయతి. తంసమ్పయుత్తోతి తేహి సంయోజనకిలేసేహి సమ్పయుత్తోతిపి అత్థో యుజ్జతి. తథా తే సంయోజనకిలేసా సముట్ఠానం ఏతస్సాతి తంసముట్ఠానన్తి వా. సంయోజనరహితేహి చ పన కిలేసేహి సమ్పయుత్తానం సముట్ఠితానఞ్చ సబ్భావతో కిలేసేహేవ యోజనా కతా.

౧౦౧౧. సంయోజనాదీనం వియాతి సంయోజనతదేకట్ఠకిలేసాదీనం యథావుత్తానం వియ. తేహీతి దస్సనభావనామగ్గేహి. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం కుసలాకుసలం, నామరూపఞ్చ విపాకన్తి కత్వా ‘‘కుసలాదీనమ్పి పహానం అనుఞ్ఞాత’’న్తి ఆహ.

౧౦౧౩. హేతూ చేవాతి ‘‘పహాతబ్బహేతుకా’’తి ఏతస్మిం సమాసపదే ఏకదేసేన సమాసపదత్థం వదతి. ఏత్థ చ పురిమనయేన ‘‘ఇమే ధమ్మా దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకా’’తి ఇమేయేవ దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకా, న ఇతో అఞ్ఞేతి అయం నియమో పఞ్ఞాయతి, న ఇమే దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకాయేవాతి. తస్మా ఇమేసం దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకభావో అనియతో విచికిచ్ఛాసహగతమోహస్స అహేతుకత్తాతి పురిమనయో వివరణీయత్థవా హోతి. తస్మా పురిమనయేన ధమ్మతో దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకే నిక్ఖిపిత్వా అత్థతో నిక్ఖిపితుం దుతియనయో వుత్తో.

౧౦౨౯. మహగ్గతా వా ఇద్ధివిధాదయో. అప్పమాణారమ్మణా మహగ్గతా చేతోపరియపుబ్బేనివాసానాగతంసఞాణసమ్పయుత్తా.

౧౦౩౫. అనన్తరే నియుత్తాని, అనన్తరఫలప్పయోజనాని, అనన్తరఫలకరణసీలాని వా ఆనన్తరికాని. తాని పన పటిపక్ఖేన అనివారణీయఫలత్తా అన్తరాయరహితానీతి ‘‘అనన్తరాయేన ఫలదాయకానీ’’తి వుత్తం. అనన్తరాయాని వా ఆనన్తరికానీతి నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ఏకస్మిమ్పీతి పి-సద్దేన అనేకస్మిమ్పి ఆయూహితే వత్తబ్బమేవనత్థీతి దస్సేతి. న చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిబాహకత్తం అత్థి అప్పటిపక్ఖత్తా, అప్పటిపక్ఖతా చ సమానఫలత్తా అనుబలప్పదానతో చ. ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮) ఏవమాదికో అహేతుకవాదో. ‘‘కరోతో ఖో కారయతో ఛిన్దతో ఛేదాపయతో…పే… కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏవమాదికో అకిరియవాదో. ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౨.౯౪; ౩.౯౧) ఏవమాదికో నత్థికవాదో. ఏతేసు పురిమవాదో బన్ధమోక్ఖానం హేతుం పటిసేధేతి, దుతియో కమ్మం, తతియో విపాకన్తి అయమేతేసం విసేసో. తఞ్హీతి అహేతుకాదినియతమిచ్ఛాదిట్ఠిం, న పన నియతభావం అప్పత్తం.

౧౦౩౯. పచ్చయట్ఠేనాతి మగ్గపచ్చయసఙ్ఖాతేన సమ్పయోగవిసిట్ఠేన పచ్చయభావేనాతి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ మగ్గఙ్గానం ఠపనం మగ్గపచ్చయభావరహితే మగ్గహేతుకే దస్సేతుం, తేన మగ్గహేతుకే అసఙ్కరతో వవత్థపేతి. సచే పన కోచి వదేయ్య ‘‘ఏకేకం అఙ్గం ఠపేత్వా తంతంసమ్పయుత్తానం మగ్గహేతుకభావేపి ‘మగ్గఙ్గాని ఠపేత్వా’తి ఇదం వచనం యుజ్జతీ’’తి. ఏవఞ్హి సతి తతియనయే వియ ఇధాపి ‘‘ఠపేత్వా’’తి న వత్తబ్బం సియా, వుత్తఞ్చేతం, తస్మా వుత్తనయేనేవత్థో వేదితబ్బో. మగ్గఙ్గామగ్గఙ్గానఞ్హి సమ్పయుత్తానం విసేసదస్సనత్థో అయం నయోతి. సేసమగ్గఙ్గానం పుబ్బే ఠపితానన్తి అధిప్పాయో. ఫస్సాదీనఞ్హి పురిమనయేపి మగ్గహేతుకతా సిద్ధాతి.

సమ్మాదిట్ఠియా దుతియనయేపి ఠపితాయ తతియనయే సహేతుకభావో దస్సితో. కథం దస్సితో, నను అరియమగ్గసమఙ్గిస్స ‘‘అలోభో అదోసో ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯) అవత్వా ‘‘అలోభో అదోసో అమోహో ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ’’తి విసుం సమ్మాదిట్ఠిఆదికే మగ్గహేతూ దస్సేత్వా ‘‘తంసమ్పయుత్తో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯) విసుం మగ్గహేతుకానం దస్సితత్తా ‘‘మగ్గహేతూసు అమోహో’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯) వుత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా మగ్గహేతుకతా న దస్సితా సియా? నో న దస్సితా. యథా హి తీణి సంయోజనాని దస్సేత్వా ‘‘తదేకట్ఠో లోభో దోసో మోహో, ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతూ’’తి (ధ. స. ౧౦౧౭) విసుం పహాతబ్బహేతూ నియమేత్వా ‘‘తదేకట్ఠా చ కిలేసా’’తిఆదివచనేన (ధ. స. ౧౦౧౭) లోభదోసమోహా చ అఞ్ఞమఞ్ఞసహజేకట్ఠా అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధభూతా చ దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకాతి దస్సితా హోన్తి, ఏవమిధాపి ‘‘అలోభాదయో ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ’’తి నిగమితాపి అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధభావతో తంసమ్పయుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధవచనేన ‘‘మగ్గహేతుకా’’తి దస్సితా ఏవాతి సిద్ధం హోతి, సమ్మాదిట్ఠియాపి అమోహోతి వుత్తాయ మగ్గహేతుకభావదస్సనం. సచే పన యో దుతియనయే మగ్గో చేవ హేతు చాతి వుత్తో, తతో అఞ్ఞస్సేవ అఞ్ఞేన అసాధారణేన పరియాయేన మగ్గహేతుభావం దస్సేత్వా తంసమ్పయోగతో సమ్మాదిట్ఠియా మగ్గహేతుకభావదస్సనత్థో తతియనయో సియా. ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స అలోభో అదోసో ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ’’తిఆది వత్తబ్బం సియా. యస్మా పన ‘‘మగ్గహేతూ’’తి ఇమినా అఞ్ఞేన సాధారణేన పరియాయేన యేసం మగ్గహేతుభావో సమ్భవతి, తే సబ్బే ‘‘మగ్గహేతూ’’తి దస్సేత్వా తంసమ్పయుత్తానం తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ మగ్గహేతుకభావదస్సనత్థో తతియనయో, తస్మా తత్థ ‘‘అమోహో’’తిపి వుత్తం. న హి సో మగ్గహేతు న హోతీతి. ఇమే పన తయోపి నయా అత్థవిసేసవసేన నిక్ఖిత్తత్తా అత్థతో నిక్ఖేపా దట్ఠబ్బా. అథ వా సరూపేన వచనం ధమ్మతో నిక్ఖేపో, అత్థేన అత్థతోతి ఏవమ్పి యోజనా సమ్భవతి. తత్థ దుతియతతియనయా సరూపతో హేతుహేతుమన్తుదస్సనవసేన ధమ్మతో నిక్ఖేపో. పఠమనయో తథాఅదస్సనతో అత్థేన చ మగ్గఙ్గతంసమ్పయుత్తానం హేతుహేతుమన్తుభావావగమనతో అత్థతో నిక్ఖేపోతి.

౧౦౪౦. యస్మిం సభావధమ్మే నిన్నపోణపబ్భారభావేన చిత్తం పవత్తతి, సో తస్స ఆరమ్మణాధిపతి వేదితబ్బో. చేతోపరియఞాణేన జానిత్వా పచ్చవేక్ఖమానో తేన పచ్చవేక్ఖమానోతి వుత్తో. ఏత్థాపీతి ఏతస్మిమ్పి అట్ఠకథావచనే, ఏత్థ వా పట్ఠానే మగ్గాదీని ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం అధిపతిపచ్చయభావస్స అవచనేనేవ పటిక్ఖేపపాళియం. అయమేవత్థోతి అత్తనో మగ్గఫలం ఠపేత్వాతి అత్థో. వీమంసాధిపతేయ్యన్తి పధానేన అధిపతినా సహజాతాధిపతి నిదస్సితో, తయిదం నయదస్సనమత్తమేవ హోతీతి అఞ్ఞోపి ఏవంపకారో సహజాతో మగ్గాధిపతి నిదస్సితో హోతి, తస్మా వీరియాధిపతేయ్యన్తి చ యోజేతబ్బం. ఇదమ్పి హి అత్థతో వుత్తమేవాతి.

౧౦౪౧. అత్తనో సభావో అత్తభావో. లద్ధోకాసస్స కమ్మస్స విపాకో కప్పసహస్సాతిక్కమే ఉప్పజ్జతి అనేకకప్పసహస్సాయుకానం సత్తానం, కప్పసహస్సాతిక్కమేపి వా లద్ధోకాసం యం భవిస్సతి, తదపి లద్ధోకాసమేవాతి అత్తనో విపాకం సన్ధాయ వుచ్చతి. నత్థి నామ న హోతీతి అనుప్పన్నో నామ న హోతీతి అధిప్పాయో. ఉప్పాదీసు అన్తోగధత్తా ‘‘ఉప్పాదినో ధమ్మా’’తి ఏతేన వచనేన వుచ్చతీతి కత్వా ఆహ ‘‘ఉప్పాదినో ధమ్మా నామ జాతో’’తి. అరూపసఙ్ఖాతో అత్తాతి అరూపభవఙ్గం ఆహ. తత్థ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాదిమయో అత్తాతి హి అత్థతో వోహారో పవత్తోతి.

యది పన ఆయూ…పే… సబ్బం విపాకం దదేయ్య, అలద్ధోకాసఞ్చ విపాకం దేతీతి కత్వా విపక్కవిపాకఞ్చ దదేయ్య, తతో ఏకస్సేవ కమ్మస్స సబ్బవిపాకేన భవితబ్బన్తి అఞ్ఞస్స కమ్మస్స ఓకాసో న భవేయ్య నిరత్థకత్తా, ఉప్పత్తియాయేవ ఓకాసో న భవేయ్య, ఉప్పన్నస్స వా ఫలదానే. అథ వా అలద్ధోకాసస్స విపాకదానే పచ్చయన్తరరహితస్సపి విపాకదానం ఆపన్నన్తి అవిజ్జాతణ్హాదిపచ్చయన్తరఖేపకస్స అఞ్ఞస్స అపచయగామికమ్మస్స కమ్మక్ఖయకరస్స ఓకాసో న భవేయ్య. భావితేపి మగ్గే అవిజ్జాదిపచ్చయన్తరరహితస్స చ కమ్మస్స విపచ్చనతో సమత్థతా న సియాతి అత్థో. సబ్బదా వా విపాకప్పవత్తియా ఏవ భవితబ్బత్తా విపాకతో అఞ్ఞస్స పవత్తిఓకాసో న భవేయ్య. తం పనాతి ఆయూహితం కమ్మం. ఇదం పన ధువవిపాకస్స విపాకేన అధువవిపాకస్సపి లద్ధోకాసస్స విపాకం ఉప్పాదీతి దస్సేతుం ఆరద్ధన్తి దట్ఠబ్బం. అట్ఠ సమాపత్తియో చ బలవవిరహే అగ్గమగ్గభావనావిరహే చ అప్పహీనసభావతో ధువం విపచ్చన్తీతి ధువవిపాకాతి వుత్తా. ఆయూహితకమ్మే వుచ్చమానే అనుప్పన్నం కస్మా వుత్తన్తి? యం ఆయూహితం భవిస్సతి, తత్థాపి ఆయూహిత-సద్దప్పవత్తిసబ్భావా.

౧౦౫౦. ఉపాదిన్నాతి ఏత్థ న ఉపేతేన ఆదిన్నాతి అయమత్థో, ఉపసద్దో పన ఉపసగ్గమత్తమేవ, తస్మా ఉపాదానారమ్మణా ఉపాదానేహి, అఞ్ఞే చ అనభినివేసేన ‘‘అహం మగ్గం భావయిం, మమ మగ్గో ఉప్పన్నో’’తిఆదికేన గహణేన ఆదిన్నా ఇచ్చేవ ఉపాదిన్నా. ఉపాదిన్న-సద్దేన వా అమగ్గఫలధమ్మాయేవ వుత్తా, ఇతరేహి మగ్గఫలధమ్మా చాతి వేదితబ్బం.

తికనిక్ఖేపకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకనిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౧౦౬౨. మేత్తాయనవసేనాతి మేత్తాఫరణవసేన. ‘‘మేత్తయనవసేనా’’తి వత్తబ్బే దీఘం కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. మేత్తా, మేదనం వా మేత్తాయనం, తఞ్చ సినేహవసేన. అనుదయతీతి అనుదాతి వత్తబ్బే ‘‘అనుద్దా’’తి ద-కారాగమనం కత్వా వుత్తం. అనుద్దాయనాకారోతి అనురక్ఖణాకారో. రక్ఖణఞ్హి దాయనా. అనుద్దాయితస్సాతి అనుద్దాయ అయితస్స. ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదిం సుణన్తస్స సవనే, అనిచ్చాదితో సమ్మసన్తస్స సమ్మసనే, మగ్గేనేత్థ సమ్మోహం విద్ధంసేన్తస్స పటివేధే, పటివిజ్ఝిత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స పచ్చవేక్ఖణేతి చతూసు కాలేసు దుక్ఖే ఞాణం వత్తతి.

౧౦౬౫. చిత్తస్స సంరఞ్జనం చిత్తస్స సారాగో. గిజ్ఝన్తీతి అభికఙ్ఖన్తి. సఞ్జంన్తీతి బన్ధన్తి. లగ్గనట్ఠేనాతి సంవరణట్ఠేన, ఓలమ్బనట్ఠేన వా. తస్స తస్సేవ భవస్సాతి కామభవాదిసఙ్ఖాతస్స విపాకకటత్తారూపస్స అభినిబ్బత్తిఅత్థం పటిసన్ధియా పచ్చయభావవసేన పరికడ్ఢతి. చిత్తమస్స భవన్తరే విధావతి నిబ్బత్తతి. తణ్హావిప్ఫన్దితనివేసో అట్ఠసతతణ్హావిచరితాదిభావేన తణ్హాపవత్తియేవ.

సరితానీతి రాగవసేన అల్లాని. తంసమ్పయుత్తపీతివసేన సినిద్ధాని సినేహితాని. విసతాతి విత్థతా. రూపాదీసు తేభూమకధమ్మేసు బ్యాపనవసేన విసటా. పురిమవచనమేవ త-కారస్స ట-కారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసప్పతి, సహతి వా. రత్తో హి రాగవత్థునా పాదేన తాలియమానోపి సహతీతి. ఓసక్కనం, విప్ఫన్దనం వా విసక్కనన్తి వదన్తి. అనిచ్చాదిం నిచ్చాదితో గణ్హన్తీ విసంవాదికా హోతి. విసంహరతీతి తథా తథా కామేసు ఆనిసంసం పస్సన్తీ వివిధేహాకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సఙ్ఖిపతి. విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి వహతీతి అత్థో. దుక్ఖనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా, విసం వా దుక్ఖవేదనామూలం ఏతిస్సాతి విసమూలా. దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. తణ్హాయ రూపాదికస్స దుక్ఖస్సేవ పరిభోగో హోతి, న అమతస్సాతి సా ‘‘విసపరిభోగా’’తి వుత్తా. సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసతా వా పనా’’తిఆది వుత్తం. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి మనుస్సభావదేవాదిభావభూతం.

పణిధానకవసేనాతి చిత్తస్స రూపాదీసు ఠపనకవసేన. అఞ్ఞోపి బన్ధు తణ్హాయ ఏవ హోతి, సో పన అబన్ధుపి హోతి. తణ్హా పన నిచ్చసన్నిస్సితాతి ‘‘పాటియేక్కో బన్ధూ’’తి వుత్తా. అసనతోతి బ్యాపనతో భుఞ్జనతో చ. తదుభయం దస్సేతి ‘‘అజ్ఝోత్థరణతో’’తిఆదినా. ఆసీసనవసేనాతి ఇచ్ఛనవసేన. అఞ్ఞేనాకారేనాతి జప్పనాజప్పితత్తానం జప్పాయ అనఞ్ఞత్తదస్సనాకారేన. చిత్తం పరియుట్ఠాతీతి చిత్తం మూసతి. మారపాసోతి మారేన గహితతాయ రాగో మారపాసో.

౧౦౬౬. సఙ్ఖారేసు ఉప్పన్నో కమ్మపథభేదం న కరోతీతి ఏతేన సత్తేసు ఉప్పన్నో అట్ఠానకోపో కరోతీతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అత్థం మే నాచరి, న చరతి, న చరిస్సతి, పియస్స మే మనాపస్స అత్థం నాచరి, న చరతి, న చరిస్సతి, అప్పియస్స మే అమనాపస్స అనత్థం నాచరి, న చరతి, న చరిస్సతీ’’తి ఉప్పజ్జమానోపి హి కోపో అవత్థుస్మిం ఉప్పన్నత్తా అట్ఠానకోపో ఏవ భవితుం యుత్తో. ఆఘాతేన్తోతి హనన్తో. పునరుత్తిదోసో పటిసేధితోతి దోస-పదస్స పటివిరోధ-పదస్స చ ద్విక్ఖత్తుం ఆగతత్తా వుత్తం. పటిఘస్స వా విసేసనత్థం పుబ్బే ‘‘పటివిరోధో’’తి, పదోసాదివిసేసనత్థం ‘‘దోసో’’తి చ వుత్తం, దుస్సనాదివిసేసనత్థం పచ్ఛా ‘‘దోసో’’తి, విరోధవిసేసనత్థఞ్చ ‘‘పటివిరోధో’’తి వుత్తన్తి నత్థి పునరుత్తిదోసో.

౧౦౯౧. అనిద్ధారితపరిచ్ఛేదే ధమ్మానం అత్థితామత్తదీపకే మాతికుద్దేసే అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేన ఉద్దేసో కతోతి బహువచనేనేవ పుచ్ఛతి – ‘‘కతమే ధమ్మా అప్పచ్చయా’’తి. సభావసఙ్ఖాపరిచ్ఛేదాదివసేన హి ధమ్మే అజానన్తస్స వసేన ఉద్దేసో పుచ్ఛా చ కరీయతీతి. తస్మా పరిచ్ఛేదం అకత్వా ఉద్దిట్ఠా పుచ్ఛితా చ. ఇమేతి అసఙ్ఖతధాతుతో ఉద్ధం నత్థీతి దీపనత్థం ఏకమ్పి తం నిద్దిసిత్వా బహువచనేనేవ నిగమనం కతం నిద్దేసతో పుబ్బే బోధనేయ్యస్స అజాననకాలం ఉపాదాయ.

౧౧౦౧. కిం పన నత్థి, కిం తేన న వుత్తాతి యోజనా కాతబ్బా. ఇదమేవ మనోవిఞ్ఞేయ్యన్తి నియమాభావో వవత్థానాభావో. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞేయ్యమేవ చక్ఖాదివిఞ్ఞేయ్యన్తి పాళియం వుత్తన్తి మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యేనపి మనోవిఞ్ఞేయ్యేన భవితబ్బన్తి కత్వా అట్ఠకథాయ ‘‘కిం పన మనోవిఞ్ఞాణేనా’’తిఆది వుత్తం. కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యాతి ఇదం కామావచరం మనోవిఞ్ఞాణం ఆరమ్మణాదివసేన భిన్దిత్వా యోజేతబ్బం. రూపావచరాదిఆరమ్మణేన హి కామావచరమనోవిఞ్ఞాణేన రూపరాగాదిసమ్పయుత్తేన చ కామావచరధమ్మా న విఞ్ఞేయ్యా, ఇతరేన చ విఞ్ఞేయ్యా. ఏవం కామావచరానమేవ ఆరమ్మణానం కేసఞ్చి సద్దాదీనం రూపారమ్మణాదీహి అవిఞ్ఞేయ్యతా విఞ్ఞేయ్యతా చ యోజేతబ్బా, తథా ద్వారభేదవసేన. అథ వా సోమనస్ససహగతసన్తీరణం ఇట్ఠారమ్మణమేవాతి ఇతరం తేన న విఞ్ఞేయ్యం. ఏవం ఉపేక్ఖాసహగతే కుసలవిపాకే అకుసలవిపాకే చాతి సబ్బత్థ యథాయోగం యోజేతబ్బం. రూపావచరాదయో కామావచరవిపాకాదీహి అవిఞ్ఞేయ్యా, కేచిదేవ విఞ్ఞేయ్యా అరూపావచరేహీతి యోజేతబ్బం అనువత్తమానత్తా. నిబ్బానేన అవిఞ్ఞేయ్యత్తాతి ‘‘కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా’’తి ఇమస్స పదస్స అత్థసమ్భవమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న నిబ్బానస్స అనువత్తమానమనోవిఞ్ఞాణభావతో.

౧౧౦౨. పఞ్చకామగుణికరాగోతి ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం. భవాసవం ఠపేత్వా సబ్బో లోభో కామాసవోతి యుత్తం సియా. సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో భవదిట్ఠిసమ్పయుత్తత్తా ‘‘భవాసవో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తో. భవాసవో పన ‘‘దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు ఏవ ఉప్పజ్జతీ’’తి పాళియం వుత్తో. సోపి రాగో కామాసవో భవితుం యుత్తో. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికదుక్ఖానం కారణభూతా కామాసవాదయోపి ద్విధా వుత్తా.

౧౧౦౩. కామాసవనిద్దేసే చ కామేసూతి కామరాగదిట్ఠిరాగాదిఆరమ్మణభూతేసు తేభూమకేసు వత్థుకామేసూతి అత్థో సమ్భవతి. తత్థ హి ఉప్పజ్జమానా సా తణ్హా సబ్బాపి న కామచ్ఛన్దాదినామం న లభతీతి. కత్తుకమ్యతాఛన్దో అకుసలేపి ఉప్పజ్జతి, న పన ధమ్మచ్ఛన్దో.

౧౧౦౫. అఞ్ఞం జీవన్తి గహణం యదిపి ఉపాదానక్ఖన్ధేస్వేవ పవత్తతి, రూపే…పే… విఞ్ఞాణే వా పన న పతిట్ఠాతి. తతో అఞ్ఞం కత్వా జీవం గణ్హాతీతి సస్సతదిట్ఠి హోతీతి. బ్రహ్మాదిం ఏకచ్చం అత్తానం ‘‘హోతీ’’తి నిచ్చతో అఞ్ఞఞ్చ ‘‘న హోతీ’’తి అనిచ్చతో గణ్హన్తస్స ‘‘హోతి చ న చ హోతీ’’తి ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠి. ‘‘హోతీ’’తి చ పుట్ఠే ‘‘నేవా’’తి, ‘‘న హోతీ’’తి చ పుట్ఠే ‘‘న’’ఇతి సబ్బత్థ పటిక్ఖిపన్తస్స అమరావిక్ఖేపదిట్ఠి, అమరా అనుపచ్ఛేదా, అమరమచ్ఛసదిసీ వా విక్ఖేపదిట్ఠీతి అత్థో.

పఞ్చకామగుణికో రాగో కామాసవోతి వుత్తోతి కత్వా బ్రహ్మానం విమానాదీసు రాగస్స దిట్ఠిరాగస్స చ కామాసవభావం పటిక్ఖిపతి. యది పన లోభో కామాసవభవాసవవినిముత్తో అత్థి, సో యదా దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు ఉప్పజ్జతి, తదా తేన సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవో ఆసవవిప్పయుత్తోతి దోమనస్సవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తస్స వియ తస్సపి ఆసవవిప్పయుత్తతా వత్తబ్బా సియా ‘‘చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు లోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పన్నో మోహో సియా ఆసవసమ్పయుత్తో సియా ఆసవవిప్పయుత్తో’’తి. ‘‘కామాసవో అట్ఠసు లోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి, ‘‘కామాసవం పటిచ్చ దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (పట్ఠా. ౩.౩.౧) చ వచనతో దిట్ఠిసహగతో రాగో కామాసవో న హోతీతి న సక్కా వత్తుం. కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతీతి ఆసవానం వచనం పహాతబ్బదస్సనత్థన్తి కత్వా తే పహానే ఆహరియమానా పహాతబ్బానమ్పి తేసం కిలేసానం ఉద్దేసక్కమేన ఆహరితుం వట్టన్తి పజహనకానం మగ్గానమ్పీతి అత్థో.

౧౧౨౧. పఠమకమానభాజనీయేతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానస్స నిద్దేసే. తత్థ హి ‘‘ఏకచ్చో జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా మానం జప్పేతి, యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా…పే… కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’’తి (విభ. ౮౬౬) సేయ్యస్స సదిసస్స హీనస్స చ పవత్తమానో పుగ్గలవిసేసం అనామసిత్వా సేయ్యమానో విభత్తోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘ఏకో మానో తిణ్ణం జనానం ఉప్పజ్జతీతి కథితో’’తి ఆహ. న కేవలఞ్చాయం పఠమకమానభాజనీయే ఏవ ఏవం కథితో, దుతియకతతియకమానభాజనీయేపి కథితో ఏవాతి నిదస్సనమత్థం ఏతం దట్ఠబ్బం. అథ వా పుగ్గలే అనిస్సాయ వుత్తానం తిణ్ణమ్పి మానానం భాజనీయం ‘‘పఠమకమానభాజనీయే’’తి ఆహ. సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీతి మానో’’తిఆదీనఞ్హి పుగ్గలం ఆమసిత్వా వుత్తానం నవన్నం మానానం భాజనీయం దుతియకమానభాజనీయం హోతి, తస్స మానరాసిస్స పుగ్గలం అనామసిత్వా వుత్తమానరాసితో దుతియతతియకత్తాతి, అథాపి చ యథావుత్తే దుతియకమానభాజనీయే ‘‘ఏకేకస్స తయో తయో మానా ఉప్పజ్జన్తీతి కథిత’’న్తి ఇధ వుత్తాయ అత్థవణ్ణనాయ సమానదస్సనత్థం ‘‘పఠమకమానభాజనీయే’’తి వుత్తం. సో ఏవ మానో ఇధాగతోతి తత్థ కథితో ఏవ అత్థో యుజ్జతీతి అధిప్పాయో. మానకరణవసేనాతి ‘‘సేయ్యో’’తిఆదికిచ్చకరణవసేన. అపరాపరే ఉపాదాయాతి ఇదం పురిమపురిమా మానా అపరాపరే ఉపనిస్సయభావేన తే ఉప్పాదేన్తా అచ్చుగ్గచ్ఛన్తీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. కేతుకమ్యతాచిత్తం అచ్చుగ్గతభావం గచ్ఛతీతి కత్వా చిత్తేనేవ విసేసితం.

౧౧౨౬. అక్ఖమనభావప్పకాసనం ఖియ్యనం. మనేన పియకరణన్తి ఏవంపకారం పూజనం మాననన్తి వుచ్చతీతి అత్థో. ఇస్సాకరణవసేనాతి లాభాదిఅక్ఖమనకిచ్చవసేన.

౧౧౨౭. అరియసావకాతి వచనం ‘‘అరియసావకానంయేవ పటివేధో అత్థి, తే చ తం న మచ్ఛరాయన్తీ’’తి పటివేధధమ్మే మచ్ఛరియాభావదస్సనత్థం. గన్థోతి పాళి. కథామగ్గోతి అట్ఠకథాపబన్ధో. ధమ్మన్తరన్తి కుసలాదిధమ్మం భిన్దిత్వా అకుసలాదిం అత్తనో లోలతాయ తథాగతభాసితం తిత్థియభాసితం వా కరోన్తో ఆలోలేస్సతి. అత్తానం ఆవికత్వాతి అత్తానం అఞ్ఞథా సన్తం అఞ్ఞథా పవేదయిత్వా. యో పనాతి తిత్థియో గహట్ఠో వా అత్తనో సమయస్స సదోసభావం దట్ఠుం అనిచ్ఛన్తో అఞ్ఞాణేన అభినివేసేన వా.

బ్యాపితుమనిచ్ఛోతి వివిచ్ఛో, తస్స భావో వేవిచ్ఛం. అనాదరోతి మచ్ఛరియేన దానే ఆదరరహితో. కటచ్ఛునా గాహో భత్తస్స కటచ్ఛుగ్గాహో, కటచ్ఛుగ్గాహో వియ కటచ్ఛుగ్గాహో. యథా హి కటచ్ఛుగ్గాహో యథావుత్తే భత్తే న సంపసారయతి, ఏవం మచ్ఛరియమ్పి ఆవాసాదీసూతి. గయ్హతి ఏతేనాతి వా గాహో, కటచ్ఛు ఏవ గాహో కటచ్ఛుగ్గాహో. సో యథా సఙ్కుటితగ్గో న సంపసారయతి, ఏవం మచ్ఛరియమ్పీతి. ఆవరిత్వా గహితం అగ్గహితం, తస్స భావో అగ్గహితత్తం, మచ్ఛరియం. ‘‘ఆవాసాది పరేహి సాధారణమసాధారణం వా మయ్హేవ హోతూ’’తి పవత్తివసేన అత్తసమ్పత్తిగ్గహణలక్ఖణతా, ‘‘మా అఞ్ఞస్సా’’తి పవత్తివసేన అత్తసమ్పత్తినిగూహణలక్ఖణతా చ యోజేతబ్బా. యం పన ‘‘పరసన్తకం గణ్హితుకామో’’తి వుత్తం, తం మచ్ఛరియస్స పరసన్తకలోభస్స ఉపనిస్సయభావం దస్సేతుం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యది హి తం మచ్ఛరియప్పవత్తిదస్సనం, పరసమ్పత్తిగ్గహణలక్ఖణతా చ వత్తబ్బా సియాతి.

౧౧౪౦. అభిజ్ఝాకామరాగానం విసేసో ఆసవద్వయఏకాసవభావో సియా, నఅభిజ్ఝాయ నోఆసవభావో చాతి నోఆసవలోభస్స సబ్భావో విచారేతబ్బో. న హి అత్థి ‘‘ఆసవో చ నోఆసవో చ ధమ్మా ఆసవస్స ధమ్మస్స ఆసవస్స చ నోఆసవస్స చ ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి సత్తమో చ నవమో చ పఞ్హో. గణనాయ చ ‘‘హేతుయా సత్తా’’తి వుత్తం, న ‘‘నవా’’తి. దిట్ఠిసమ్పయుత్తే పన లోభే నోఆసవే విజ్జమానే సత్తమనవమాపి పఞ్హవిస్సజ్జనం లభేయ్యుం, గణనా చ ‘‘హేతుయా నవా’’తి వత్తబ్బా సియా. దిట్ఠివిప్పయుత్తే చ లోభే నోఆసవే విజ్జమానే పుబ్బే దస్సితో దోసోతి.

౧౧౫౯. కామచ్ఛన్దనీవరణనిద్దేసే కామేసూతి తేభూమకేసు సాసవేసు సబ్బేసు వత్థుకామేసు. సబ్బో హి లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణం. తేనేవ తస్స ఆరుప్పే ఉప్పత్తి వుత్తా ‘‘నీవరణం ధమ్మం పటిచ్చ నీవరణో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న పురేజాతపచ్చయా. ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ ఉద్ధచ్చనీవరణం అవిజ్జానీవరణం. ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చనీవరణం అవిజ్జానీవరణ’’న్తి (పట్ఠా. ౩.౮.౧).

౧౧౬౨. ఇరియాపథికచిత్తన్తి ఇరియాపథూపత్థమ్భకం అట్ఠపఞ్ఞాసవిధం చిత్తం. తత్థ పన బలవథినమిద్ధసహగతం చిత్తం ‘‘ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్త’’న్తి వుత్తం. ఓలీయతీతి ఓలమ్బతి.

౧౧౬౩. ఓనయ్హతీతి ఛాదేతి, అవత్థరతి వా. నానారమ్మణేసు పవత్తినివారణేన, విప్ఫారికతానివారణేనేవ వా అన్తోసమోరోధో. ఏకచ్చానన్తి సిరీసాదిరుక్ఖానం. రూపకాయేనేవ సియుం, తేన సుఖప్పటిసంవేదననిబ్బానసచ్ఛికిరియానం రూపతాపత్తి సియాతి అధిప్పాయో. తస్మాతి ‘‘కాయస్సా’’తి వచనస్స రూపత్తాసాధకత్తా. న హి నామకాయో సుపతీతి ఇదం థినమిద్ధసముట్ఠితరూపేహి రూపకాయస్స గరుభావప్పత్తం అఙ్గపచ్చఙ్గాదీనం సంసీదనం సోప్పన్తి సన్ధాయ వుత్తం, న జాగరణచిత్తరహితం భవఙ్గసన్తతిన్తి. తస్స ఫలత్తాతి ఫలూపచారేన ఇన్ద్రియం వియ మిద్ధం దస్సేతుం మిద్ధస్స ఫలత్తా ఇన్ద్రియనిద్దేసే వియ లిఙ్గాదీని మిద్ధనిద్దేసేపి సోప్పాదీని వుత్తానీతి అత్థో.

రూపకాయస్స అన్తోసమోరోధో నత్థీతి సో నామకాయే వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి. తేన సహ వుత్తా ఓనాహపరియోనాహా చ. రూపకాయస్స వా విప్ఫారికావిప్ఫారికభావో నామ అత్తనో సభావేన నత్థి, నామకాయస్స నామకాయే విప్ఫారికే లహుకో, అవిప్ఫారికే గరుకోతి అవిప్ఫారికభావేన ఓనాహనాది నామకాయస్సేవ హోతీతి ఓనాహనాదయోపి నామకాయే విఞ్ఞాయన్తి. తేనాహ ‘‘న హి రూపం నామకాయస్స ఓనాహో…పే… హోతీ’’తి. ఆవరణభావో వియ హి ఓనాహనాదిభావోపి నామకాయస్సేవ హోతీతి. ఇతరో అధిప్పాయం అజానన్తో మేఘాదీహి రూపేహి రూపానం ఓనాహనాదిం పస్సన్తో ‘‘నను చా’’తిఆదిమాహ. యది ఏవన్తి యది రూపస్స ఓనాహనాదితా సిద్ధా, అరూపస్స న సియా, సేతుబన్ధాదీసు రూపస్స ఆవరణం దిట్ఠన్తి ఆవరణమ్పి అరూపస్స న భవేయ్యాతి అత్థో.

సురామేరయపానం అకుసలన్తి కత్వా యుత్తో తస్స ఉపక్కిలేసభావో, సురా…పే… పమాదట్ఠానానుయోగస్స చ అకుసలత్తా పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణభావో యుత్తో, తథాపి పరస్స అధిప్పాయం అనుజానిత్వా సురామేరయస్స ఉపక్కిలేసతా పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణతా చ ఉపక్కిలేసానం పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణానఞ్చ పచ్చయత్తా ఫలవోహారేన వుత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న, పచ్చయనిద్దేసతో’’తి. ఏవమేవ ఖోతి యథా జాతరూపస్స అయో లోహం తిపు సీసం సజ్జన్తి పఞ్చుపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం జాతరూపం న చేవ ముదు హోతి, న చ కమ్మనియం, న చ పభస్సరం పభఙ్గు చ, న చ సమ్మా ఉపేతి కమ్మాయ, ఏవమేవ. పచ్చయనిద్దేసతోతి ఉపక్కిలేసపఞ్ఞాదుబ్బలీకరణానం పచ్చయభావనిద్దేసతో, పచ్చయే ఫలనిద్దేసతోతి అత్థో. సయమేవ కిలేసో ఉపక్కిలేసనిద్దేసేసు నిద్దిట్ఠోతి అధిప్పాయో.

నీవరణం హుత్వావ నీవరణసమ్పయుత్తే దస్సియమానే న నీవరణతాదస్సనత్థో ఆరమ్భో, అథ ఖో సిద్ధనీవరణభావస్స నీవరణసమ్పయుత్తతాదస్సనత్థోతి యథాలాభవసేన చ అసమ్పయుత్తస్స వచనం న యుజ్జతి. యథా హి తిట్ఠన్తమ్పి చరన్తమ్పీతి సిప్పిసమ్బుకాదీసు యథాలాభసమ్భవం తం ద్వయం వుత్తం, న ఏవం ‘‘థినమిద్ధనీవరణం సమ్పయుత్తమ్పి అసమ్పయుత్తమ్పీ’’తి వచనం అత్థి, యం యథాలాభం సమ్భవేయ్యాతి. చిత్తజస్సాసమ్భవవచనతోతి ‘‘చత్తత్తా’’తిఆదివచనస్స ఝానక్ఖణే చిత్తజస్స థినమిద్ధస్స అసమ్భవవచనభావతోతి అత్థో, ‘‘చత్తత్తా’’తిఆదివచనేన వా అసమ్భవస్స వచనతో పకాసనతోతి అత్థో.

కామేసు ఖో పన…పే… సుదిట్ఠోతి ఇమినా కామాదీనవే అఞ్ఞాణస్స పహానమాహ. తం తత్థ పహానన్తి తం తత్థ రూపే పహానన్తి పహానం అపేక్ఖిత్వా ‘‘త’’న్తి వుత్తం, తం వినయనన్తి వా అత్థో. తేన రూపస్స అప్పహాతబ్బత్తమేవ దస్సేతి, న పన ‘‘ఛ ధమ్మే పహాయా’’తిఆదీసు మిద్ధస్స అప్పహాతబ్బతాదస్సనతో అఞ్ఞో పకారో వుత్తో. న యథా…పే… వుత్తన్తి ఛ ధమ్మా పఞ్చ నీవరణాని చ యథా పహాతబ్బానేవ హోన్తాని ‘‘పహాతబ్బానీ’’తి వుత్తాని, న ఏవం రూపం పహాతబ్బమేవ హోన్తం ‘‘పహాతబ్బ’’న్తి వుత్తన్తి అత్థో.

అఞ్ఞేహి చ సుత్తేహీతి వుత్తసుత్తానం దస్సనత్థం ‘‘తథా హీ’’తిఆదిమాహ. కుసలప్పవత్తిం ఆవరన్తీతి ఆవరణా. నీవారేన్తీతి నీవరణా. చిత్తం అభిభవన్తా ఆరోహన్తీతి చేతసో అజ్ఝారుహా. ఆవరణాదికిచ్చఞ్చ అరూపస్సేవ యుజ్జతి, తథా అన్ధకరణాదికిచ్చం. తత్థ చతూసు పదేసు పురిమపురిమస్స పచ్ఛిమపచ్ఛిమో అత్థో. సంసారదుక్ఖం విఘాతో, తంజనకతాయ విఘాతపక్ఖికం. చేతసో పరియుట్ఠానం అయోనిసోమనసికారతో ఉప్పత్తి అకుసలరాసిభావో చ అరూపస్సేవ హోతీతి అరూపమేవ మిద్ధం.

౧౧౬౬. గణభోజనాదిఅకప్పియభోజనం కప్పియసఞ్ఞీ భుఞ్జిత్వా పున జానిత్వా కోచి విప్పటిసారీ హోతి, అనవజ్జఞ్చ భిక్ఖుదస్సనచేతియవన్దనాదిం వజ్జసఞ్ఞీ అకత్వా కత్వా చ కోచి అస్సద్ధో విప్పటిసారీ హోతి. వత్థున్తి మూలం. ఏవరూపన్తి మూలవసేన ఏవంపకారన్తి అత్థో. కుక్కుచ్చపదం యేవాపనకేసు ‘‘కుచ్ఛితం కతం కుకతం, తస్స భావో’’తి వుత్తత్థమేవ. కుక్కుచ్చాయనాకారోతి కుక్కుచ్చభావనాకారో కుక్కుచ్చకరణాకారో కుక్కుచ్చగమనాకారో వా. ఏతేన కుక్కుచ్చం కిరియభావేన దస్సేతి. ‘‘కప్పతి న కప్పతీ’’తి పవత్తచిత్తుప్పాదోవ వినయకుక్కుచ్చం.

౧౧౭౬. చిత్తవిక్ఖిపనకిచ్చసామఞ్ఞేన ఉద్ధచ్చం కుక్కుచ్చఞ్చ సహ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కామచ్ఛన్దస్స అనాగామిమగ్గేన పహానం ఉక్కట్ఠనీవరణవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యది హి లోభో నోనీవరణో సియా, ‘‘నోనీవరణో ధమ్మో నీవరణస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న చేతం వుత్తం. గణనాయ చ ‘‘హేతుయా చత్తారీ’’తి వుత్తం, న ‘‘నవా’’తి. తస్మా సబ్బో లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి అరహత్తమగ్గేనస్స పహానవచనం యుత్తం.

౧౨౧౯. కామో చాతి కిలేసకామో చ. పురిమదిట్ఠిం ఉత్తరదిట్ఠి ఉపాదియతీతి పురిమదిట్ఠిం ‘‘సస్సతో’’తి గణ్హన్తీ ఉపాదియతి, పురిమదిట్ఠిఆకారేనేవ వా ఉప్పజ్జమానా ఉత్తరదిట్ఠి తేనేవ పురిమదిట్ఠిం దళ్హం కరోన్తీ తం ఉపాదియతీతి వుత్తం. గోసీలగోవతాదీనీతి తథాభూతం దిట్ఠిమాహ. అభినివేసతోతి అభినివేసభావతో, అభినివిసనతో వా. అత్తవాదమత్తమేవాతి అత్తస్స అభావా ‘‘అత్తా’’తి ఇదం వచనమత్తమేవ. ఉపాదియన్తి దళ్హం గణ్హన్తి. కథం? అత్తాతి. అత్తాతి హి అభినివిసన్తా వచనమేవ దళ్హం కత్వా గణ్హన్తీతి అత్థో. ఏవం అత్తవాదమత్తమేవ ఉపాదియన్తీతి వుత్తం. ‘‘అత్తవాదమత్త’’న్తి వా వాచావత్థుమత్తమాహ. వాచావత్థుమత్తమేవ హి ‘‘అత్తా’’తి ఉపాదియన్తి అత్థస్స అభావాతి.

౧౨౨౧. దిన్నన్తి దానమాహ, తం అఫలత్తా రూపం వియ దానం నామ న హోతీతి పటిక్ఖిపతి. మహావిజితయఞ్ఞసదిసో యఞ్ఞో మహాయాగో. ఆమన్తేత్వా హవనం దానం ఆహునం, పాహునానం అతిథీనం అతిథికిరియా పాహునం, ఆవాహాదీసు మఙ్గలత్థం దానం మఙ్గలకిరియా. పరలోకే ఠితో ఇమం లోకం ‘‘నత్థీ’’తి గణ్హాతీతి ఇమం లోకం అవేక్ఖిత్వా పరలోకో, పరఞ్చ అవేక్ఖిత్వా అయం లోకో హోతి గన్తబ్బతో ఆగన్తబ్బతో చాతి పరలోకతో ఇధాగమనస్స అభావా తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతో చిత్తేన పరలోకే ఠితో ఇమం లోకం ‘‘నత్థీ’’తి గణ్హాతీతి అత్థో వేదితబ్బో. న హి అయం దిట్ఠి పరలోకే నిబ్బత్తస్సేవ హోతీతి. ఇధలోకే ఠితోతి ఏత్థాపి అయమేవ నయో. అయం వా ఏత్థ అత్థో ‘‘సంసరణప్పదేసో ఇధలోకో చ పరలోకో చ నామ కోచి నత్థి సంసరణస్స అభావా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతో’’తి. పురిమభవతో పచ్ఛిమభవే ఉపపతనం ఉపపాతో, సో యేసం సీలం, తే ఓపపాతికా. తే పన చవనకా ఉపపజ్జనకా హోన్తీతి కత్వా ఆహ ‘‘చవనకఉపపజ్జనకసత్తా నత్థీతి గణ్హాతీ’’తి. అనులోమప్పటిపదన్తి నిబ్బానానుకూలం సీలాదిప్పటిపదం.

౧౨౩౬. నిప్పదేసతోవ గహితోతి ఇమినా యం ఆసవగోచ్ఛకే బ్రహ్మానం కప్పరుక్ఖాదీసు రాగస్స చ దిట్ఠిరాగస్స చ అసఙ్గహణేన నీవరణగోచ్ఛకే చ కామచ్ఛన్దస్స అనాగామిమగ్గేన పహాతబ్బతాదస్సనేన సప్పదేసత్తం వుత్తం, తం నివారితం హోతి. అరహత్తమగ్గేనాతి వచనేన చతూహి మగ్గేహి పహాతబ్బతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. న హి పురిమేహి అతనుకతా మోహాదయో అరహత్తమగ్గేన పహీయన్తీతి.

౧౨౮౭. నిరతిఅత్థేనాతి పీతివిరహేన, బలవనికన్తివిరహేన వా. న హి దుక్ఖాయ వేదనాయ రజ్జన్తీతి. అవ-సద్దేన అవగాహత్థో అధోఅత్థో చాతి ద్విధా అవ-సద్దస్స అత్థో వుత్తో.

౧౩౦౧. విచికిచ్ఛాసహగతో మోహరణో పహానేకట్ఠేన దిట్ఠిసమ్పయుత్తేన రాగరణేన సరణో, ఉద్ధచ్చసహగతో రూపరాగఅరూపరాగసఙ్ఖాతేన. అరణవిభఙ్గసుత్తే (మ. ని. ౩.౩౩౩) పన ‘‘యో కామపటిసన్ధిసుఖినో సోమనస్సానుయోగో హీనో గమ్మో పోథుజ్జనికో అనరియో అనత్థసంహితో, సదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో సఉపఘాతో సఉపాయాసో సపరిళాహో మిచ్ఛాపటిపదా. తస్మా ఏసో ధమ్మో సరణో’’తిఆదివచనతో ఫలభూతదుక్ఖఉపఘాతఉపాయాసపరిళాహసభావభూతో మిచ్ఛాపటిపదాభావోవ ‘‘సరణో’’తి విఞ్ఞాయతీతి తేహి సబ్బాకుసలానం సరణతా సిద్ధా హోతీతి.

సుత్తన్తికదుకనిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౧౩౦౩. వివేచితత్తాతి విసుం కతత్తా పకాసితత్తా. అసేసేత్వా ఖేపేతీతి వజిరం అత్తనా పతితట్ఠానం అసేసేత్వా ఖేపేతి పున అపాకతికతాఆపాదనేన.

౧౩౧౧. తప్పతీతి విప్పటిసారీ హోతి, అనుసోచతి వా.

౧౩౧౩. అహన్తి ఇతి-సద్దపరేన అహం-సద్దేన హేతుభూతేన యో అత్థో విఞ్ఞాయతి, సో సంకథీయతి, ఉదీరీయతీతి అత్థో. అఞ్ఞథా హి వుచ్చమానస్స వచనేన పకాసియమానస్స పదత్థస్స సఙ్ఖాదిభావే సబ్బేసం కుసలాదిధమ్మానం అధివచనాదితా సియాతి. భావోతి సత్తవేవచనన్తి భణన్తి, ధాతుయా వా ఏతం అధివచనం. దత్తోతి ఏత్తావతా సత్తపఞ్ఞత్తిం దస్సేత్వా అఞ్ఞమ్పి ఉపాదాపఞ్ఞత్తిం దస్సేతుం ‘‘మఞ్చో’’తిఆదిమాహ. అహన్తి చ పవత్తం అధివచనం వదన్తేన సుణన్తేన చ పుబ్బే గహితసఞ్ఞేన అత్థప్పకాసనభావేన విఞ్ఞాయతి. న హి తస్మిం అవిఞ్ఞాతే తదత్థవిజాననం అత్థీతి విసేసేన అధివచనం ‘‘ఞాయతీతి సమఞ్ఞా’’తి వుత్తం. ఏతస్సత్థస్స అహన్తి ఇదం అధివచనన్తి ఏవం వా సఞ్ఞాగహణవసేన ఞాయతి సమఞ్ఞాయతి పాకటా హోతీతి సమఞ్ఞా. పఞ్ఞాపీయతీతి అహన్తి ఇదం ఏతస్స అధివచనన్తి ఏవం ఠపీయతీతి అత్థో. వోహరీయతీతి వుచ్చతి. ఉద్ధేయ్యన్తి ఉద్ధరితబ్బం. అపి నామసహస్సతోతి అనేకేహిపి నామసహస్సేహీతి అత్థో. సయమేవ ఉపపతనసీలం నామం ‘‘ఓపపాతికనామ’’న్తి వుచ్చతి.

కరీయతీతి కమ్మం, నామమేవ కమ్మం నామకమ్మం. తథా నామధేయ్యం. కరణఠపనసద్దాపి హి కమ్మత్థా హోన్తీతి. అథ కరణత్థా, కరీయతి చ ఠపీయతి చ ఏతేన అత్థో ఏవంనామోతి పఞ్ఞాపీయతీతి కరణం ఠపనఞ్చ నామ హోతి. అథ భావత్థా, ఞాపనమత్తమేవ కరణం ఠపనన్తి చ వుత్తం. నామనిరుత్తి నామబ్యఞ్జనన్తి నామమిచ్చేవ వుత్తం హోతి. న హి పథవీసఙ్ఖాతం అత్థప్పకారమత్తం నివదతి బ్యఞ్జయతి వా పథవీతి నామం నివదతి బ్యఞ్జయతి వా, తస్మా అనామస్స నిరుత్తిబ్యఞ్జనభావనివారణత్థం ‘‘నామనిరుత్తి నామబ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం. ఏవం నామాభిలాపోతి ఏత్థాపి నయో. ఏత్థ పన సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారోతి చతూహి పదేహి పఞ్ఞాపితబ్బతో పఞ్ఞత్తి వుత్తా, ఇతరేహి పఞ్ఞాపనతో.

తత్థ చ ‘‘పురిమా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఉప్పాదవయకిచ్చరహితా లోకసఙ్కేతసిద్ధా, పచ్ఛిమా నామపఞ్ఞత్తి, యాయ పురిమా పఞ్ఞత్తి రూపాదయో చ సోతద్వారవిఞ్ఞాణసన్తానానన్తరముప్పన్నేన గహితపుబ్బసఙ్కేతేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణసన్తానేన గహితాయ పఞ్ఞాపీయన్తీ’’తి ఆచరియా వదన్తి. ఏతస్మిం పన ఇమిస్సా పాళియా అట్ఠకథాయ చ అత్థే సతి యం వుత్తం మాతికాయం ‘‘వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తా అధివచనా నామ, సహేతుకం కత్వా వుచ్చమానా అభిలాపా నిరుత్తి నామ, పకారేన ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి నామా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౧-౧౦౮), తేన విరోధో సియా. న హి ఉప్పాదవయకిచ్చరహితస్స వచనమత్తం అధికారం కత్వా పవత్తి అత్థి ఉప్పాదాదిసహితస్సేవ పవత్తిసబ్భావతో, న చ వచనవచనత్థవిముత్తస్స నామస్స నిద్ధారేత్వా సహేతుకం కత్వా వుచ్చమానతా అత్థి, నాపి అనిద్ధారితసభావస్స పదత్థస్స తేన తేన పకారేన ఞాపనం అత్థీతి.

దువిధా చాయం పఞ్ఞత్తి యథావుత్తప్పకారాతి అట్ఠకథావచనఞ్చ న దిస్సతి, అట్ఠకథాయం పన విజ్జమానపఞ్ఞత్తిఆదయో ఛ పఞ్ఞత్తియోవ వుత్తా. తత్థ ‘‘రూపం వేదనా’’తిఆదికా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తిఆదికా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో’’తిఆదికా విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘ఇత్థిసద్దో పురిససద్దో’’తిఆదికా అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదికా విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘ఖత్తియకుమారో బ్రాహ్మణకుమారో’’తిఆదికా అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. న చేత్థ యథావుత్తప్పకారా దువిధా పఞ్ఞత్తి వుత్తాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. విజ్జమానస్స హి సఙ్ఖా…పే… అభిలాపో విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. అవిజ్జమానస్స చ సఙ్ఖాదికా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. తేసంయేవ విసేసనవిసేసితబ్బభావేన పవత్తా సఙ్ఖాదయో ఇతరాతి.

అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివచనేన పఞ్ఞాపితబ్బా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి, తస్సా పఞ్ఞాపనభూతా నామపఞ్ఞత్తి చ వుత్తా, ఇతరేహి నామపఞ్ఞత్తియేవ యథావుత్తాతి చే? న, అసిద్ధత్తా. సతి హి ఉజుకే పురిమే పాళిఅనుగతే అత్థే అయమత్థో ఇమాయ అట్ఠకథాయ వుత్తోతి అసిద్ధమేతం. యది చ సత్తరథఘటాదిదిసాకాలకసిణఅజటాకాసకసిణుగ్ఘాటిమాకాసఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనవిసయనిరోధసమాపత్తిఆదిప్పకారా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, ఏతేనేవ వచనేన తస్సా అవిజ్జమానతా వుత్తాతి న సా అత్థీతి వత్తబ్బా. యథా చ పఞ్ఞాపితబ్బతో అవిజ్జమానానం సత్తాదీనం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో, ఏవం రూపాదీనం విజ్జమానానం పఞ్ఞపేతబ్బతో విజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో ఆపజ్జతి. తతో ‘‘సబ్బే ధమ్మా పఞ్ఞత్తీ’’తి పఞ్ఞత్తిపథేహి అవిసిట్ఠో పఞ్ఞత్తిధమ్మనిద్దేసో వత్తబ్బో సియా. అథాపి పఞ్ఞాపితబ్బపఞ్ఞాపనవిసేసదస్సనత్థో సఙ్ఖాదినిద్దేసో, తథాపి ‘‘ఏకధమ్మో సబ్బధమ్మేసు నిపతతి, సబ్బధమ్మా ఏకధమ్మస్మిం నిపతన్తీ’’తిఆదినా పఞ్ఞాపితబ్బానం పఞ్ఞత్తిపథభావస్స దస్సితత్తా పఞ్ఞాపితబ్బానం పఞ్ఞత్తిభావే పఞ్ఞత్తిపథా పఞ్ఞత్తిసద్దేనేవ వుత్తాతి పఞ్ఞత్తిపథపదం న వత్తబ్బం సియా, నాపి సక్కా పఞ్ఞాపితబ్బపఞ్ఞాపనవిసేసదస్సనత్థో సఙ్ఖాదినిద్దేసోతి వత్తుం సఙ్ఖాదిసద్దానం సమానత్థత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘మరణేనపి తం పహీయతి, యం పురిసో మమిదన్తి మఞ్ఞతీ’’తి (మహాని. ౪౧) ఏత్థ ‘‘పురిసోతి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా…పే… అభిలాపో’’తి (మహాని. ౪౧). తథా ‘‘మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తిఆది (మహాని. ౭౩). న చ ‘‘అయం ఇత్థన్నామో’’తి సఙ్కేతగ్గహణం ‘‘రూపం తిస్సో’’తిఆదివచనగ్గహణఞ్చ ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞస్స అసిద్ధసభావస్స అత్థపఞ్ఞాపనే సమత్థతా సమ్భవతి, తేసఞ్చ అసమత్థతా. యది హి తేసం వినా పఞ్ఞత్తియా అత్థపఞ్ఞాపనే అసమత్థతా సియా, పఞ్ఞత్తిపఞ్ఞాపనే చ అసమత్థతాతి తస్సా అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వత్తబ్బా సియా, తస్సా తస్సాతి అనవత్థానం, తతో అత్థవిజాననమేవ న సియా, నాపి సఙ్కేతగ్గహణం సఙ్కేతస్స పఞ్ఞత్తిభావే ‘‘అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో’’తి వా, ‘‘ఇమస్సత్థస్స ఇదం వచనం జోతక’’న్తి వా. సఞ్ఞుప్పాదమత్తే పన సఙ్కేతగ్గహణే వచనస్స వచనత్థవినిముత్తస్స కప్పనే పయోజనం నత్థి. ‘‘బుద్ధస్స భగవతో వోహారో లోకియే సోతే పటిహఞ్ఞతి’’ (కథా. ౩౪౭), ‘‘అభిజానాసి నో త్వం ఆనన్ద ఇతో పుబ్బే ఏవరూపం నామధేయ్యం సుతం యదిదం జనవసభో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౮౦), ‘‘నామఞ్చ సావేతి కోణ్డఞ్ఞో అహం భగవా’’తిఆదీహి (సం. ని. ౧.౨౧౭) చ పఞ్ఞత్తియా వచనభావో సిద్ధో. తస్మా పాళియా అట్ఠకథాయ చ అవిరుద్ధో అత్థో విచారేత్వా గహేతబ్బో.

యది సత్తాదయో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి న హోన్తి, కా పన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామాతి? పకాసితో అయమత్థో ‘‘అవిజ్జమానానం సత్తాదీనం సఙ్ఖా…పే… అభిలాపో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. సత్తాదీనఞ్చ అవిజ్జమానత్తా అత్థితా నేవ వత్తబ్బా, యే చ వదేయ్యుం ‘‘రూపాదీని వియ అవిజ్జమానత్తా అవిజ్జమానతా వుత్తా, న నత్థిభావతో’’తి, అయఞ్చ వాదో హేవత్థికథాయ పటిసిద్ధో, న చ రూపం వేదనా న హోతీతి అవిజ్జమానం నామ హోతి. ఏవం సత్తాదయోపి యది అత్థి, రూపాదయో న హోన్తీతి అవిజ్జమానాతి న వత్తబ్బా. యస్మా పన యేసు రూపాదీసు చక్ఖాదీసు చ తథా తథా పవత్తమానేసు ‘‘సత్తో ఇత్థీ రథో ఘటో’’తిఆదికా విచిత్తసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, సఞ్ఞానులోమాని చ అధివచనాని, తేహి రూపచక్ఖాదీహి అఞ్ఞో సత్తరథాదిసఞ్ఞావలమ్బితో వచనత్థో విజ్జమానో న హోతి, తస్మా సత్తరథాదిఅభిలాపా ‘‘అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి వుచ్చన్తి, న చ తే ‘‘ముసా’’తి వుచ్చన్తి లోకసమఞ్ఞావసేన పవత్తత్తా. తతో ఏవ తే అభిలాపా ‘‘సమ్ముతిసచ్చ’’న్తి వుచ్చన్తి. సో చ వచనత్థో సయం అవిజ్జమానోపి విజ్జమానస్స వచనస్సేవ వసేన పఞ్ఞత్తివోహారం లభతి, ‘‘సమ్ముతిసచ్చ’’న్తి చ వుచ్చతి యథాగహితసఞ్ఞావసేన పవత్తవచనత్థభావతో. ‘‘సమ్ముతిఞాణం సచ్చారమ్మణమేవ, నాఞ్ఞారమ్మణ’’న్తి (కథా. ౪౩౪) కథాయ చ ‘‘పథవీకసిణాది చీవరాది చ సమ్ముతిసచ్చమ్హీ’’తి ఇమినావ అధిప్పాయేన వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. యస్మా రూపాదీసు సన్తానేన పవత్తమానేసు ఏకత్తగ్గహణవసేన తే అముఞ్చిత్వా పవత్తం సత్తాదిగ్గహణం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని వియ రూపాదీసు తేసు ఖన్ధేసు చక్ఖాదీసు చ అసన్తం అవిజ్జమానం సత్తరథాదిం గణ్హాతి, తస్మా తం పరిత్తారమ్మణాదిభావేన న వత్తబ్బన్తి వుత్తం. తథా యం ఖన్ధసమూహసన్తానం ఏకత్తేన గహితం ఉపాదాయ ‘‘కల్యాణమిత్తో పాపమిత్తో పుగ్గలో’’తి గహణం పఞ్ఞత్తి చ పవత్తతి, తం తదుపాదానభూతం పుగ్గలసఞ్ఞాయ సేవమానస్స కుసలాకుసలానం ఉప్పత్తి హోతీతి ‘‘పుగ్గలోపి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౯) వుత్తం. యస్మా పన పుగ్గలో నామ కోచి భావో నత్థి, తస్మా యథా ఆపోధాతుఆదీని చిత్తేన వివేచేత్వా పథవీధాతు ఉపలబ్భతి, న ఏవం రూపాదయో ఖన్ధే వివేచేత్వా పుగ్గలో ఉపలబ్భతి. పటిసేధితా చ పుగ్గలకథాయ పుగ్గలదిట్ఠి. వజిరాయ చ భిక్ఖునియా వుత్తం –

‘‘కం ను సత్తోతి పచ్చేసి, మార దిట్ఠిగతం ను తే;

సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జోయం, నయిధ సత్తుపలబ్భతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౭౧; మహాని. ౧౮౬; కథా. ౨౩౩);

సత్తోతి పన వచనస్స పఞ్ఞత్తియా పవత్తిం దస్సేతుం సా ఏవమాహ –

‘‘యథాపి అఙ్గసమ్భారా, హోతి సద్దో రథో ఇతి;

ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు, హోతి సత్తోతి సమ్ముతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౭౧; మహాని. ౧౮౬; కథా. ౨౩౩);

యది పుగ్గలో న విజ్జతి, కథం పుగ్గలగ్గహణస్స సారమ్మణతా సియాతి? అవిజ్జమానస్సపి ఆరమ్మణస్స గహణతో. అవిజ్జమానమ్పి హి పరికప్పితం లోకసఞ్ఞాతం వా విజ్జమానం వా సభావభూతం ఆరమ్మణం గహేత్వావ ఉప్పజ్జనతో సారమ్మణతా వుత్తా. సారమ్మణాతి హి వచనం చిత్తచేతసికానం ఆరమ్మణేన వినా అప్పవత్తిఞ్ఞేవ దీపేతి, న తేహి గహితస్స ఆరమ్మణస్స విజ్జమానతం అవిజ్జమానతం వాతి. అయం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవినిముత్తస్స అత్థితాపటిసేధం సబ్బథా అనువత్తన్తానం వినిచ్ఛయో.

౧౩౧౬. నామకరణట్ఠేనాతి అఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా సయమేవ అత్తనో నామకరణసభావతోతి అత్థో. యఞ్హి పరస్స నామం కరోతి, తస్స చ తదపేక్ఖత్తా అఞ్ఞాపేక్ఖం నామకరణన్తి నామకరణసభావతా న హోతి. తస్మా మహాజనస్స ఞాతీనం గుణానఞ్చ సామఞ్ఞనామాదికారకానం నామభావో నాపజ్జతి. యస్స చ అఞ్ఞేహి నామం కరీయతి, తస్స చ నామకరణసభావతా నత్థీతి నత్థియేవ నామభావో, వేదనాదీనం పన సభావసిద్ధత్తా వేదనాదినామస్స నామకరణసభావతో నామతా వుత్తా. పథవీఆదినిదస్సనేన నామస్స సభావసిద్ధతంయేవ నిదస్సేతి, న నామభావసామఞ్ఞం, నిరుళ్హత్తా పన నామసద్దో అరూపధమ్మేసు ఏవ వుత్తో, న పథవీఆదీసూతి న తేసం నామభావో. మాతికాయ చ పథవీఆదీనం నామతానాపత్తి వుత్తావ. న హి పథవీఆదినామం విజహిత్వా కేసాదినామేహి రూపధమ్మానం వియ వేదనాదినామం విజహిత్వా అఞ్ఞేన నామేన అరూపధమ్మానం వోహరితబ్బేన పిణ్డాకారేన పవత్తి అత్థీతి.

అథ వా రూపధమ్మా చక్ఖాదయో రూపాదయో చ తేసం పకాసకపకాసితబ్బభావతో వినా నామేన పాకటా హోన్తి, న ఏవం అరూపధమ్మాతి అధివచనసమ్ఫస్సో వియ నామాయత్తగహణీయభావేన ‘‘నామ’’న్తి వుత్తా, పటిఘసమ్ఫస్సోపి న చక్ఖాదీని వియ నామేన వినా పాకటోతి ‘‘నామ’’న్తి వుత్తో. అరూపతాయ వా అఞ్ఞనామసభాగత్తా సఙ్గహితోయం, అఞ్ఞఫస్ససభాగత్తా వా. వచనత్థోపి హి ‘‘రూపయతీతి రూపం, నామయతీతి నామ’’న్తి ఇధ పచ్ఛిమపురిమానం సమ్భవతి. రూపయతీతి వినాపి నామేన అత్తానం పకాసయతీతి అత్థో, నామయతీతి నామేన వినా అపాకటభావతో అత్తనో పకాసకం నామం కరోతీతి అత్థో. ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయతాయాతి సతిపి రూపస్స ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయభావే న పరమస్సాసభూతం నిబ్బానం వియ సాతిసయం తంనామనసభావేన పచ్చయోతి నిబ్బానమేవ ‘‘నామ’’న్తి వుత్తం.

౧౩౧౮. వట్టమూలసముదాచారదస్సనత్థన్తి సత్తానం వట్టమూలసముదాచారో నామ అవిజ్జా చ భవతణ్హా చ, తందస్సనత్థన్తి అత్థో. తత్థ సముదాచరతీతి సముదాచారో, వట్టమూలమేవ సముదాచారో వట్టమూలసముదాచారో, వట్టమూలదస్సనేన వట్టమూలానం పవత్తి దస్సితా హోతీతి వట్టమూలానం సముదాచారస్స దస్సనత్థన్తిపి అత్థో.

౧౩౨౦. ఏకేకస్మిఞ్చ అత్తాతి చ లోకోతి చ గహణవిసేసం ఉపాదాయ ‘‘అత్తా చ లోకో చా’’తి వుత్తం. ఏకం వా ఖన్ధం అత్తతో గహేత్వా అఞ్ఞం అత్తనో ఉపభోగభూతో లోకోతి గణ్హన్తస్స అత్తనో అత్తానం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా పరస్స అత్తానం ‘‘లోకో’’తి గణ్హన్తస్స వా వసేన ‘‘అత్తా చ లోకో చా’’తి వుత్తం. తం భవిస్సతీతి తం ద్విధాపి గహితం ఖన్ధపఞ్చకం భవిస్సతీతి నివిట్ఠా పరామసన్తీతి అత్థో.

౧౩౩౨. సహ సిక్ఖితబ్బో ధమ్మో సహధమ్మో, తత్థ భవం సహధమ్మికం. కమ్మత్థే వత్తమానతో దోవచస్ససద్దతో ఆయ-సద్దం అనఞ్ఞత్థం కత్వా ‘‘దోవచస్సాయ’’న్తి వుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘దుబ్బచస్స కమ్మ’’న్తి ఆహ. దోవచస్సస్స వా అయనం పవత్తి దోవచస్సాయం. వచనస్స పటివిరుద్ధవచనం పటాణికగహణం. గుణేహి గరూసు గారవేన వసనం గరువాసో. జాతిఆదీహి జేట్ఠకేసు పటిస్సుణితబ్బేసు వసనం సజేట్ఠకవాసో. ఓత్తప్పితబ్బా వా గరునో. హిరియితబ్బా జేట్ఠకా. యాయ చేతనాయ దుబ్బచో హోతి, సా దోవచస్సతా భవితుం అరహతీతి ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధోయేవా’’తి ఆహ.

౧౩౩౩. దు-సద్దేన యుత్తం నామం దున్నామం. అనుపసఙ్కమన్తస్సపి అనుసిక్ఖనం సేవనాతి అధిప్పాయేన ‘‘భజనాతి ఉపసఙ్కమనా’’తి ఆహ. సబ్బతోభాగేనాతి కాయవాచాచిత్తేహి ఆవి చేవ రహో చ.

౧౩౩౬. వినయోతి విభఙ్గఖన్ధకా వుత్తా. వత్థువీతిక్కమతో పుబ్బే పరతో చ ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో నామ న హోతీతి సహ వత్థునా ఆపత్తిం పరిచ్ఛిన్దతి. తేనాహ ‘‘సహ వత్థునా…పే… ఆపత్తికుసలతా నామా’’తి. సహ కమ్మవాచాయాతి అబ్భానతిణవత్థారకకమ్మవాచాయ ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపజ్జి’’న్తిఆదికాయ చ. సహేవ హి కమ్మవాచాయ ఆపత్తివుట్ఠానఞ్చ పరిచ్ఛిన్దతీతి. ఆపత్తియా వా కారణం వత్థు, వుట్ఠానస్స కారణం కమ్మవాచాతి కారణేన సహ ఫలస్స జాననవసేన ‘‘సహ వత్థునా సహ కమ్మవాచాయా’’తి వుత్తం.

౧౩౩౮. అయమేవత్థో సహ పరికమ్మేనాతి ఏత్థ వుత్తో. వుట్ఠానకపఞ్ఞాయాతి వుట్ఠానస్స కారణభూతాయ పరికమ్మపఞ్ఞాయ.

౧౩౪౦. ధాతువిసయా సబ్బాపి పఞ్ఞా ధాతుకుసలతా, తదేకదేసా మనసికారకుసలతాతి అధిప్పాయేన పురిమపదేపి ఉగ్గహమనసికారజాననపఞ్ఞా వుత్తా. పురిమపదే వా వాచుగ్గతాయ ధాతుపాళియా మనసికరణం ‘‘మనసికారో’’తి వుత్తం. తత్థ ఉగ్గణ్హన్తీ మనసికరోన్తీ ధాతుపాళియా అత్థం సుణన్తీ గన్థతో చ అత్థతో చ ధారేన్తీ ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామా’’తిఆదినా సభావతో అట్ఠారసేవాతి గణనతో చ పరిచ్ఛేదం జానన్తీ చ పఞ్ఞా ఉగ్గహపఞ్ఞాదికా వుత్తా. పచ్ఛిమపదే పఞ్చవిధాపి సా పఞ్ఞా ఉగ్గహోతి తతో చ పవత్తో అనిచ్చాదిమనసికారో ‘‘ఉగ్గహమనసికారో’’తి వుత్తో, తస్స జాననం పవత్తనమేవ, యథా పవత్తం వా ఉగ్గహం, ఏవమేవ పవత్తో ఉగ్గహోతి జాననం ఉగ్గహజాననం. మనసికారోపి ‘‘ఏవం పవత్తేతబ్బో ఏవఞ్చ పవత్తో’’తి జాననం మనసికారజాననం. తదుభయమ్పి మనసికారకోసల్లన్తి వుత్తం. ఉగ్గహోపి హి మనసికారసమ్పయోగతో మనసికారనిరుత్తిం లద్ధుం యుత్తోతి యో చ మనసి కాతబ్బో, యో చ మనసికరణుపాయో, సబ్బో సో మనసికారోతి వత్తుం వట్టతీతి. తత్థ చ కోసల్లం మనసికారకుసలతాతి.

౧౩౪౨. తీసుపి వా…పే… వట్టతీతి తస్సా చ ఉగ్గహాదిభావో వుత్తో. సమ్మసనం పఞ్ఞా, సా మగ్గసమ్పయుత్తా అనిచ్చాదిసమ్మసనకిచ్చం సాధేతి నిచ్చసఞ్ఞాదిపజహనతో. మనసికారో సమ్మసనసమ్పయుత్తో తథేవ అనిచ్చాదిమనసికారకిచ్చం మగ్గసమ్పయుత్తో సాధేతి. తేనాహ ‘‘సమ్మసనమనసికారా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా’’తి. ఇమినా పన పచ్చయేన ఇదం హోతీతి ఏవం అవిజ్జాదీనం సఙ్ఖారాదిపచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయభావజాననం పటిచ్చసముప్పాదకుసలతాతి దస్సేతి.

౧౩౪౪. అమ్బబీజాదీని అనుపాదిన్నకదస్సనత్థం వుత్తాని. సోతవిఞ్ఞాణాదీనం విసభాగా అననురూపా అనుప్పాదకాయేవ చక్ఖాదయో ‘‘విసభాగపచ్చయా’’తి వుత్తా, తేహి అనుప్పజ్జమానానేవ చ సోతవిఞ్ఞాణాదీని ‘‘విసభాగపచ్చయసముప్పన్నధమ్మా’’తి. సోతవిఞ్ఞాణేన వా విసభాగస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయోతి విసభాగపచ్చయో, చక్ఖాయతనస్స విసభాగేన సోతాయతనేన పచ్చయేన సముప్పన్నో విసభాగపచ్చయసముప్పన్నో.

౧౩౪౬. అజ్జవనిద్దేసే అజ్జవో అజ్జవతాతి ఉజుతా ఉజుకతా ఇచ్చేవ వుత్తం హోతీతి అజ్జవమద్దవనిద్దేసేసు ఉజుకతాముదుతానిద్దేసేహి విసేసం మద్దవనిద్దేసే వుత్తం ‘‘నీచచిత్తతా’’తిపదమాహ. తత్థ ‘‘నీచచిత్తతా ముదుతా’’తి పున ముదుతావచనం నీచచిత్తతాయ విసేసనత్థం. ఓమానోపి హి నీచచిత్తతా హోతి, న పన ముదుతాతి.

౧౩౪౮. పరేసం దుక్కటం దురుత్తఞ్చ పటివిరోధాకరణేన అత్తనో ఉపరి ఆరోపేత్వా వాసేన్తి. చిత్తస్స సకమనతాతి చిత్తస్స అబ్యాపన్నో సకో మనోభావోతి అత్థో. చిత్తన్తి వా చిత్తప్పబన్ధం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స అన్తరా ఉప్పన్నేన పీతిసహగతమనేన సకమనత్తం ఆహ. అత్తమనో వా పుగ్గలో, తస్స భావో అత్తమనతా. సా న సత్తస్సాతి పుగ్గలదిట్ఠినివారణత్తం ‘‘చిత్తస్సా’’తి వుత్తం.

౧౩౪౯. కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స అకరణేన అసాదియితబ్బస్స సాదియనేన చ మనసాపి ఆచరతి ఏవ, ఇన్ద్రియసంవరాదిభేదనవసేన వా ఏతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౧౩౫౦. సదోసవణే రుక్ఖే నియ్యాసపిణ్డియో, అహిచ్ఛత్తకాని వా ఉట్ఠితాని ‘‘అణ్డకానీ’’తి వదన్తి. ఫేగ్గురుక్ఖస్స పన కుథితస్స అణ్డాని వియ ఉట్ఠితా చుణ్ణపిణ్డియో గణ్ఠియో వా ‘‘అణ్డకానీ’’తి వేదితబ్బా. పదుమనాళం వియ సోతం ఘంసయమానా వియ పవిసన్తీ కక్కసా దట్ఠబ్బా. కోధేన నిబ్బత్తా తస్స పరివారభూతా కోధసామన్తా. పురే సంవడ్ఢనారీ పోరీ, సా వియ సుకుమారా ముదుకా వాచా పోరీ వియాతి పోరీ. తత్థాతి ‘‘భాసితా హోతీ’’తి వుత్తాయ కిరియాయాతిపి యోజనా సమ్భవతి, తత్థ వాచాయాతి వా. సణ్హవాచతాతిఆదినా తం వాచం పవత్తయమానం చేతనం దస్సేతి.

౧౩౫౧. ఆమిసాలాభేన యం ఛిద్దం హోతి, తం ఆమిసాలాభేన ‘‘ఛిద్ద’’న్తి వుత్తం. ద్వేయేవ హీతి యథావుత్తాని ఆమిసధమ్మాలాభేహి పవత్తమానాని ఛిద్దాని ఆహ. గమనసభాగేనాతి గమనమగ్గస్స అనుచ్ఛవికదిసాభాగేన. సఙ్గహపక్ఖే ఠత్వాతి సఙ్గహం కరోమిచ్చేవ కథేతబ్బం, న లాభసక్కారకామతాదీహీతి అత్థో. అవస్సం కాతబ్బం కిచ్చం, ఇతరం కరణీయం. అబ్భానతో అఞ్ఞం ఆపత్తివుట్ఠానం ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం.

౧౩౫౨. ససమ్భారకథాతి దస్సనస్స కారణసహితాతి అత్థో, ససమ్భారస్స వా దస్సనస్స కథా ససమ్భారకథా. యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతూతి వత్వా పున ‘‘తస్స చక్ఖున్ద్రియస్స సతికవాటేన పిదహనత్థాయా’’తి వుత్తం, న అసంవరస్సాతి. తదిదం యం చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు అభిజ్ఝాదిఅన్వాస్సవనం దస్సితం, తం అసంవుతచక్ఖున్ద్రియస్సేవ హేతుపవత్తం దస్సితన్తి కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం, యత్వాధికరణన్తి హి యస్స చక్ఖున్ద్రియస్స కారణాతి అత్థో. కస్స చ కారణాతి? అసంవుతస్స. కిఞ్చ అసంవుతం? యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు అన్వాస్సవన్తి తదుపలక్ఖితం, తస్స సంవరాయాతి అయమత్థయోజనా.

జవనక్ఖణే పన దుస్సీల్యం వాతిఆది పున అవచనత్థం ఇధేవ సబ్బం వుత్తన్తి ఛసు ద్వారేసు యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. న హి పఞ్చద్వారే కాయవచీదుచ్చరితసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం అత్థీతి. యథా కిన్తిఆదినా నగరద్వారే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ఘరాదీనం అసంవుతతా వియ జవనే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ద్వారాదీనం అసంవుతతాతి ఏవం అఞ్ఞేసం సంవరే, అఞ్ఞేసం సంవుతతాసామఞ్ఞమేవ నిదస్సేతి, న పుబ్బాపరసామఞ్ఞం అన్తో బహి సామఞ్ఞం వా. సతి వా ద్వారభవఙ్గాదికే పున ఉప్పజ్జమానం జవనం బాహిరం వియ కత్వా నగరద్వారసమానం వుత్తం, ఇతరఞ్చ అన్తోనగరద్వారసమానం. జవనే వా అసంవరే ఉప్పన్నే తతో పరం ద్వారభవఙ్గాదీనం అసంవరహేతుభావాపత్తితో నగరద్వారసదిసేన జవనేన పవిసిత్వా దుస్సీల్యాదిచోరానం ద్వారభవఙ్గాదిమూసనం కుసలభణ్డవినాసనం కథితన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౩౫౩. ఇమినా ఆహారేన నిత్థరణత్థేన అత్థికభావో ఇదమత్థికతా. ఆహారపరిభోగే అసన్తుస్సనాతి ఆహారపరిభోగక్ఖణే పవత్తా అసన్తుస్సనా, దవత్థాదిఅభిలాసోతి అత్థో. ఏత్థ చ అసన్తుట్ఠితా లోభో, అమత్తఞ్ఞుతా అప్పటిసఙ్ఖా చ మోహోతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ‘‘భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా’’తి వేదితబ్బా.

౧౩౫౫. ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా పవత్తమానోవ మానమదో. అసద్ధమ్మసేవనాసమత్థతం నిస్సాయ పవత్తో మానో, రాగో ఏవ వా పురిసమదో. సక్కరసప్పిఖీరాదీని యోజేత్వా బహలపక్కం భోజనం పిణ్డరసభోజనం, బహలపక్కం వా మంసరసాదిభోజనం. మన్దన్తి అప్పం. ఠితియాతి ఠితత్థం. తదత్థఞ్చ భుఞ్జన్తో యస్మా ‘‘కాయం ఠపేస్సామీ’’తి భుఞ్జతి, తస్మా ‘‘ఠపనత్థాయా’’తి వుత్తం. అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకాతి ఇదం ఖుదాయ విసేసనం యస్సా అప్పవత్తి భోజనేన కాతబ్బా, తస్సా దస్సనత్థం. సకలం సాసనన్తి పాళిధమ్మమ్పి సబ్బకుసలేపి సఙ్గణ్హాతి. అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా, భుత్తపచ్చయా న ఉప్పజ్జనకవేదనాతి ఏతాసం కో విసేసో? పురిమా యథాపవత్తా జిఘచ్ఛానిమిత్తా వేదనా. సా హి అభుఞ్జన్తస్స భియ్యో పవత్తనవసేన ఉప్పజ్జతీతి. పచ్ఛిమాపి ఖుదానిమిత్తావ అఙ్గదాహసూలాదివేదనా అప్పవత్తా. సా హి భుత్తపచ్చయా పుబ్బే అనుప్పన్నావ న ఉప్పజ్జిస్సతి. విహింసానిమిత్తతా చేతాసం విహింసాయ విసేసో.

యాత్రాతి యాపనా వుత్తా, పుబ్బేపి ‘‘యాపనాయా’’తి వుత్తం, కో ఏత్థ విసేసో? పుబ్బే ‘‘యాపనాయాతి జీవితిన్ద్రియయాపనత్థాయా’’తి వుత్తం, ఇధ పన చతున్నం ఇరియాపథానం అవిచ్ఛేదసఙ్ఖాతా యాపనా యాత్రాతి అయమేత్థ విసేసో. దాయకదేయ్యధమ్మానం అత్తనో చ పమాణం అజానిత్వా పటిగ్గహణం, సద్ధాదేయ్యవినిపాతనత్థం వా పటిగ్గహణం అధమ్మికపటిగ్గహణం, యేన వా ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్య. అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో అధమ్మేన పరిభోగో. అనవజ్జే అనిన్దితబ్బే పచ్చయే సావజ్జం సనిన్దం పరిభోగేన అత్తానం కరోతి. అనవజ్జతా చ భవిస్సతీతి అత్తనో పకతిఅగ్గిబలాదిం జానిత్వా ‘‘ఏవం మే అగరహితబ్బతా చ భవిస్సతీ’’తి పమాణయుత్తం ఆహారేతీతి అత్థో.

సుఖో ఇరియాపథవిహారో ఫాసువిహారో. ఏత్తకఞ్హి భుఞ్జిత్వా…పే… పవత్తన్తీతి ఇరియాపథానం సుఖప్పవత్తియా కారణభూతం భుఞ్జనం పివనఞ్చ ఇరియాపథేహి కారణభావేన గహితత్తా తేహి సాధితం వియ వుత్తం. ‘‘అభుత్వా ఉదకం పివే’’తి లిఖన్తి, ‘‘భుత్వానా’’తి పన పాఠో. పునపి హి అప్పస్సేవ అనుజాననవసేన –

‘‘కప్పియం తం చే ఛాదేతి, చీవరం ఇదమత్థికం;

అలం ఫాసువిహారాయ.

‘‘పల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స, జణ్ణుకే నాభివస్సతి;

అలం ఫాసువిహారాయా’’తి. (థేరగా. ౯౮౪-౯౮౫) –

ఆహ.

భోజనానిసంసోతి యథావుత్తేహి అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భోజనస్స అగరహితబ్బతా సుఖవిహారో చ ఆనిసంసోతి అత్థో. యుత్తస్స నిద్దోసస్స భోజనస్స పరిమాణస్స చ వసేన జాననం యుత్తపమాణజాననం నామ.

౧౩౫౬. వినాసం పత్తియా నట్ఠా, పటిపక్ఖేహి అభిభూతత్తా ముట్ఠా చ సతి యస్స, సో నట్ఠముట్ఠస్సతి, తస్స భావో నట్ఠముట్ఠస్సతితా.

౧౩౬౮. విసుద్ధిప్పత్తన్తి మగ్గఫలసీలం వుచ్చతి. లోకుత్తరధమ్మావాతి లోకుత్తరసతిఆదిధమ్మావ. సీలసమ్పదా పన రూపారూపావచరా నత్థీతి సమ్భవతో యోజేతబ్బా.

౧౩౭౩. భోగూపకరణేహి సభోగో. చతున్నం సచ్చానం అనులోమన్తి చతుసచ్చప్పటివేధస్స అనులోమన్తి అత్థో. ‘‘సచ్చాన’’న్తి హి పటివిజ్ఝితబ్బేహి పటివేధో వుత్తో, చతుసచ్చప్పటివేధస్స వా ఉపనిస్సయభూతం పటివిజ్ఝితబ్బానం చతున్నం సచ్చానం అనులోమన్తి వుత్తం.

౧౩౭౮. ‘‘మమ ఘరం ధురం కత్వా భిక్ఖం పవిసథా’’తి దియ్యమానం ధురభత్తన్తి వదన్తి. నిచ్చభత్తాది వా అఞ్ఞేపి ఆణాపేత్వా సయం ధురం హుత్వా దిన్నం ధురభత్తం.

౧౩౭౯. పటివాసేతి నామాతి నివత్తేతి నామ ఓసక్కేతి నామ.

౧౩౮౦. పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధాతి పురిమజాతీసు సన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే ఆహ. ఖన్ధపటిబద్ధన్తి వత్థాభరణయానగామజనపదాది. ఖయసమయేతి మగ్గక్ఖణం ఆహ.

౧౩౮౧. అధిముచ్చనట్ఠేనాతి అనిగ్గహితపక్ఖన్దనసఙ్ఖాతేన యథాసుఖం పవత్తనట్ఠేన.

౧౩౮౨. ఖీణానం అన్తో అవసానం నిట్ఠితభావో ఖీణన్తో, ఖీణానం వా ఆదికాలో, తస్మిం ఖీణన్తే. ఏస నయో నిరుద్ధన్తేతిఆదీసు.

దుకనిక్ఖేపకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిక్ఖేపకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.