౪. అట్ఠకథాకణ్డం

తికఅత్థుద్ధారవణ్ణనా

౧౩౮౪. నయమగ్గన్తి సుత్తన్తభాజనీయాదినయగమనం అనులోమాదినయగమనఞ్చ. తమ్పి హి ఏత్థ అత్థేసు నిచ్ఛితేసు సుఖం సమానేన్తి. పఞ్హుద్ధారన్తి ఏకూనపఞ్ఞాసాయ ఏకూనపఞ్ఞాసాయ నవసు నవసు చ పఞ్హేసు లబ్భమానస్స ఉద్ధరణం, తేసుయేవ లబ్భమానానం గణనానం ఠపనం గణనాచారో. అత్థుద్ధారన్తి ‘‘ఇమే నామ చిత్తుప్పాదాదయో అత్థా కుసలాదికా’’తి ఉద్ధరణం. కణ్ణికం కణ్ణికన్తి చిత్తుప్పాదకణ్డరూపకణ్డేసు విభత్తే పసటే ధమ్మే ‘‘చతూసు భూమీసు కుసలం ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా రాసిరాసివసేన సహ గన్థేత్వాతి అత్థో. ఘటగోచ్ఛకా కణ్ణికవేవచనానేవ. ఏత్థ పన చతూసు భూమీసు కుసలన్తి ఏకవచననిద్దేసో చతుభూమకానం కుసలఫస్సాదీనం కుసలభావే ఏకత్తూపగమనతో. చిత్తుప్పాదకణ్డరూపకణ్డేసు చతుభూమిచిత్తుప్పాదాదివసేన విఞ్ఞాతధమ్మస్స వసేనాయం అత్థుద్ధారదేసనా ఆరద్ధాతి తత్థ యం చతూసు భూమీసు కుసలం విభత్తం యావ విఞ్ఞాతం, ఇమే ధమ్మా కుసలాతి అత్థో.

యదిపి కుసలత్తికవిత్థారో పుబ్బే విఞ్ఞాతో, తథాపి తత్థ ధమ్మా సమయవసేన ఫస్సాదిసభావవసేన చ విభత్తా భిన్నా విఞ్ఞాతా, న పన ఏకస్మిం లక్ఖణే సమానేత్వా, తస్మా తత్థ వుత్తం సమయాదిభేదం వజ్జేత్వా సబ్బభేదభిన్నానం ఏకస్మిం కుసలాదిలక్ఖణే సమానేత్వా బోధనత్థం ఇధ కుసలత్తికనిద్దేసో పున విభత్తో. ఏత్థ చ ఏకవచనేన కుసలనిద్దేసం కత్వా బహువచనేన నిగమనస్స కారణం వుత్తమేవ. యది ధమ్మానం కుసలత్తే ఏకత్తూపగమనం, కస్మా ఏకవచనేన పుచ్ఛాపి న కతా? ఉద్దేసే కుసల-సద్దస్స ధమ్మవిసేసనభావతో తబ్బిసేసనానం ధమ్మానం పుచ్ఛితత్తా తేసఞ్చ అనిద్ధారితసఙ్ఖావిసేసత్తా, నిద్దేసే పన చతూహి భూమీహి విత్థారతో విఞ్ఞాతాహి కుసలే విసేసేత్వా దస్సేతీతి యుత్తం ‘‘చతూసు భూమీసు కుసల’’న్తి ఏకత్తం నేత్వా వచనం. కుసలపదఞ్హి ఏత్థ పధానం, తఞ్చ విసేసితబ్బానపేక్ఖం కుసలాకారమేవ అత్తనో సభావే ఠితం గహేత్వా పవత్తమానం ఏకత్తమేవ ఉపాదాయ పవత్తతి, న భేదన్తి.

౧౩౮౫. ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదాతి ఏత్థాపి పఠమాకుసలచిత్తుప్పాదో సమయఫస్సాదివసేన భేదం అనామసిత్వా సోమనస్ససహగతదిట్ఠిగతసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదభావే ఏకత్తం నేత్వా వుత్తో, ఏవం యావ ద్వాదసమోతి ‘‘ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా’’తి వుత్తం. ఏవం చతూసు భూమీసు విపాకోతిఆదీసుపి యథాయోగం యోజేతబ్బం. చిత్తుప్పాదాతి ఏత్థ ఉప్పజ్జతి ఏత్థాతి ఉప్పాదో, కిం ఉప్పజ్జతి? చిత్తం, చిత్తస్స ఉప్పాదో చిత్తుప్పాదోతి ఏవం అవయవేన సముదాయోపలక్ఖణవసేన అత్థో సమ్భవతి. ఏవఞ్హి సతి చిత్తచేతసికరాసి చిత్తుప్పాదోతి సిద్ధో హోతి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘చిత్తమేవ ఉప్పాదో చిత్తుప్పాదో’’తి అఞ్ఞస్సుప్పజ్జనకస్స నివత్తనత్థం చిత్తగ్గహణం కతం, చిత్తస్స అనుప్పజ్జనకభావనివత్తనత్థం ఉప్పాదగ్గహణం, చిత్తుప్పాదకణ్డే వా ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి చిత్తస్స ఉప్పజ్జనకభావో పాకటోతి కత్వా ‘‘చిత్తమేవ ఉప్పాదో’’తి వుత్తం, చిత్తస్స అనుప్పజ్జనకస్స నివత్తేతబ్బస్స సబ్భావా ఉప్పాదగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. అయఞ్చత్థో ‘‘ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణానీ’’తిఆదీసు వియ చిత్తప్పధానో నిద్దేసోతి కత్వా వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

౧౪౨౦. ఛసు ద్వారేసూతి ఏత్థ పఞ్చద్వారే వత్తబ్బమేవ నత్థి, మనోద్వారేపి పరిత్తారమ్మణమేవ జవనం తదారమ్మణసఙ్ఖాతం భవఙ్గం అనుబన్ధతి. తఞ్హి పరిత్తస్స కమ్మస్స విపాకో, విపాకో చ ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణానుభవనం, కమ్మానురూపో చ విపాకో హోతీతి పరిత్తకమ్మవిపాకో పరిత్తారమ్మణస్సేవ అనుభవనం హోతి. తస్మా సబ్బం తదారమ్మణం ‘‘పరిత్తారమ్మణ’’న్తి వుత్తం. యది ఏవం మహగ్గతవిపాకోపి మహగ్గతానుభవనమేవ ఆపజ్జతీతి చే? న, సమాధిప్పధానస్స కమ్మస్స అప్పనాప్పత్తస్స సఞ్ఞావసారమ్మణస్స తాదిసేనేవ విపాకేన భవితబ్బత్తా. తస్మా సమాధి సుఖానుభవనభూతో, సోపి కమ్మానురూపతోయేవ కమ్మారమ్మణో హోతీతి దట్ఠబ్బో. కమ్మానురూపతో ఏవ చ తదారమ్మణం పరిత్తారమ్మణమ్పి మహగ్గతజవనం నానుబన్ధతి. తతో ఏవ పటిసన్ధిఆదిభూతో కామావచరవిపాకో కమ్మనిమిత్తమ్పి పరిత్తమేవ ఆరమ్మణం కరోతి, న మహగ్గతం అప్పమాణం వా. యస్మా పన వుత్తం ‘‘మహగ్గతారమ్మణో ధమ్మో పరిత్తారమ్మణస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో, అప్పమాణారమ్మణో ధమ్మో పరిత్తారమ్మణస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి, న చ మహగ్గతప్పమాణవిపాకో పరిత్తారమ్మణో అత్థి, ఇధ చ సబ్బకామావచరవిపాకానం పరిత్తారమ్మణతావ వుత్తా, తస్మా కమ్మానురూపతో మహగ్గతప్పమాణారమ్మణమ్పి పరిత్తకమ్మం యది పటిసన్ధిం దేతి, కమ్మగతినిమిత్తారమ్మణమేవ దేతి. పవత్తివిపాకమ్పి రూపాదిపరిత్తారమ్మణమేవాతి వేదితబ్బం. ఖీణాసవానం వాసనావసేన సతివిప్పయుత్తహసనం పవత్తమానం పరిత్తేస్వేవ పవత్తతి, న ఇతరేసు కిలేసవిరహే తాదిసహసనపచ్చయభావాభావతో. తస్మా తస్స పరిత్తారమ్మణతా వుత్తా. ఖీణాసవానం అసక్కచ్చదానాదీని ఆదరాకరణవసేనేవ వేదితబ్బాని, న కోసజ్జాదిఅకుసలవసేన. పటిప్పస్సద్ధసబ్బుస్సుక్కా హి తే ఉత్తమపురిసాతి. తేసం ఆదరాకరణఞ్చ నిరుస్సుక్కతా ఏవాతి వేదితబ్బా.

౧౪౨౧. అతిపగుణానన్తి వచనం నిరాదరస్స ఞాణవిప్పయుత్తపచ్చవేక్ఖణస్స విసయదస్సనం, న తస్సేవాతి విసయనియమనం. ఞాణసమ్పయుత్తస్సపి హి అతిపగుణానం విసయతా సుట్ఠుతరం హోతి ఏవ. యథా పగుణం గన్థం సజ్ఝాయన్తో ద్వే తయో వాచనామగ్గే గతేపి న సల్లక్ఖేతి ఞాణవిప్పయుత్తసతిమన్తేన సజ్ఝాయితత్తా, ఏవం పగుణజ్ఝానేసుపి పవత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘అతిపగుణాన’’న్తిఆది. కసిణనిమిత్తాదిపఞ్ఞత్తీతి పుబ్బే దస్సితం సబ్బం ఉపాదాపఞ్ఞత్తిమాహ. తం పన రూపాదయో వియ అవిజ్జమానో విజ్జమానో చ అత్థోతి ఆచరియా వదన్తి. సమ్ముతిసచ్చే పన వుచ్చమానానం కసిణనిమిత్తాది వాచావత్థుమత్తతో వచనవోహారేనేవ పఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతి. తస్స హి పఞ్ఞాపనం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి తస్స అవిజ్జమానత్తం అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి. అవిజ్జమానమ్పి పన తం విజ్జమానమివ గహేత్వా పవత్తమానాయ సఞ్ఞాయ పరిత్తాదీసు ‘‘అయం నామ ధమ్మో ఆరమ్మణ’’న్తి న సక్కా వత్తుం తే ఏవ ధమ్మే ఉపాదాయ పవత్తమానాయపి ధమ్మేస్వేవ అట్ఠానతో. తస్మా సా ససమ్పయుత్తా పరిత్తాదిఆరమ్మణాతి న వత్తబ్బాతి వుత్తా. నవత్తబ్బారమ్మణాతి ఇదం పన వచనం యథాగహితాకారస్స సఞ్ఞావిసయస్స నవత్తబ్బతం సన్ధాయ నవత్తబ్బం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి నవత్తబ్బారమ్మణా, చిత్తుప్పాదాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసం కత్వా అట్ఠకథాయం వుత్తం.

చతుపఞ్ఞాసచిత్తుప్పాదానం రూపస్స చ వసేన పఞ్చపణ్ణాసాయ. కేవలన్తి వినా పరామసనేన. అనిట్ఠఙ్గతవసేనాతి అనిచ్ఛయగమనవసేన, అనిచ్ఛయం వా ద్వేళ్హం గతో చిత్తుప్పాదో అనిట్ఠఙ్గతో, తేనాకారేన పవత్తి ‘‘అనిట్ఠఙ్గతవసేన పవత్తీ’’తి వుత్తా. నానారమ్మణేసు చిత్తస్స విక్ఖిపనం విక్ఖేపో. అనవట్ఠానం అవూపసమో. గోత్రభువోదానే గోత్రభూతి గహేత్వా ‘‘గోత్రభుకాలే’’తి ఆహ.

సబ్బత్థపాదకచతుత్థన్తి ఇధ సబ్బత్థ-సద్దో సామిఅత్థో దట్ఠబ్బో, సబ్బేసు వా విపస్సనాదీసు పాదకం కారణం సబ్బత్థపాదకన్తి ఫలస్స విసయభావేన నిద్దేసో. ఆకాసకసిణచతుత్థన్తి పరిచ్ఛేదాకాసకసిణచతుత్థమాహ. తఞ్హి రూపావచరం, న ఇతరన్తి. కుసలతోపి ద్వాదసవిధం కిరియతోపీతి చతువీసతివిధతా వుత్తా హోతి. వట్టస్సపి పాదకం హోతియేవాతి కుసలం కిరియఞ్చ ఏకతో కత్వా సబ్బత్థపాదకం వుత్తన్తి కిరియజ్ఝానస్స అవట్టపాదకత్తా సాసఙ్కం వదతి. మహగ్గతచిత్తే సమోదహతీతి ఇదం ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆదినా నయేన వుత్తం పాకటం పాదకజ్ఝానచిత్తం పరికమ్మేహి గహేత్వా చిత్తే రూపకాయం అధిట్ఠానచిత్తేన సమోదహతీతి కత్వా వుత్తం. పాదకజ్ఝానచిత్తం రూపకాయే సమోదహతీతి ఇదమ్పి యథావుత్తం పాదకజ్ఝానచిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తసన్తానం రూపకాయే సమోదహితం తదనుగతికం కత్వా అధిట్ఠాతీతి కత్వా వుత్తం, ఇదం పన అధిట్ఠానద్వయం అదిస్సమానకాయతం దిస్సమానకాయతఞ్చ ఆపాదేతి. గన్తుకామతాపరికమ్మవసేన తంసమ్పయుత్తాయ సఞ్ఞాయ సుఖసఞ్ఞాలహుసఞ్ఞాభావతో గమనమ్పి నిప్ఫాదేతీతి దట్ఠబ్బం.

సోతాపన్నస్స చిత్తన్తి సోతాపన్నస్స పాటిపుగ్గలికం మగ్గఫలచిత్తన్తి వేదితబ్బం. మారాదీనఞ్హి భగవతో చిత్తజాననం వుత్తన్తి చేతోపరియఞాణలాభీ కస్మా సాసవచిత్తం న జానిస్సతీతి. ఛిన్నవటుమకా ఛిన్నసంసారవట్టా బుద్ధా. మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణతోపీతి ఏత్థ మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణాని తావ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన మగ్గఫలేసు ఞాతేసు పవత్తన్తి, నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణఞ్చ నిబ్బానారమ్మణేసు అప్పమాణధమ్మేసు ఞాతేసూతి మగ్గాదిపచ్చవేక్ఖణాని పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అప్పమాణారమ్మణతం సాధేన్తీతి వేదితబ్బాని. ‘‘అప్పమాణా ఖన్ధా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’ఇచ్చేవ (పట్ఠా. ౨.౧౨.౫౮) హి వుత్తం, న నిబ్బానన్తి. తస్మా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన ఏవ మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణకిచ్చే వుచ్చమానేపి నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణతా న సక్కా వత్తుం, అట్ఠకథాయం పన తస్సపి నిబ్బానారమ్మణతా అనుఞ్ఞాతాతి దిస్సతి. కామావచరేనిబ్బత్తిస్సతీతి నిబ్బత్తక్ఖన్ధజాననమాహ. నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయిస్సతీతి నిబ్బానారమ్మణేహి మగ్గఫలేహి కిలేసపరినిబ్బానభూతేహి పరినిబ్బాయిస్సతీతి అత్థో సమ్భవతి.

౧౪౨౯. అసహజాతత్తాతి అసమ్పయుత్తత్తాతి అత్థో. న హి అరూపధమ్మానం అరూపధమ్మేహి సహజాతతా సమ్పయోగతో అఞ్ఞా అత్థీతి. ‘‘అఞ్ఞధమ్మారమ్మణకాలే’’తి వుత్తం, మగ్గారమ్మణకాలేపి పన గరుం అకరణే మగ్గాధిపతిభావేన నవత్తబ్బతా యోజేతబ్బా.

౧౪౩౩. నియోగాతి నియోగతోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘నియమేనా’’తి ఆహ, నియోగవన్తో వా నియోగా, నియతాతి అత్థో. చిత్తుప్పాదకణ్డే హి బోధితేసు చిత్తుప్పాదేసు ఏకన్తేన అనాగతారమ్మణో కోచి నత్థీతి.

౧౪౩౪. కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆరబ్భ పవత్తియం అతీతారమ్మణావాతి వుత్తం, కమ్మనిమిత్తం పన ఆరబ్భ పవత్తియం పచ్చుప్పన్నారమ్మణభావఞ్చ పటిసన్ధియా పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనాయం వక్ఖతి. తస్మా ఇదం మనోద్వారచుతియం అతీతకమ్మనిమిత్తం మనోద్వారే ఆపాథగతం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సతదారమ్మణాయ చుతియా పఞ్చచిత్తక్ఖణావసిట్ఠాయుకే గతినిమిత్తే పటిసన్ధియా పవత్తాయ చత్తారి భవఙ్గాని పచ్చుప్పన్నారమ్మణాని, ఇతరత్థ చ ఛ సన్ధాయాహ ‘‘తతో పరం భవఙ్గకాలే చా’’తి. యదా హి గతినిమిత్తారమ్మణే జవనే పవత్తే అనుప్పన్నే ఏవ తదారమ్మణే చుతి హోతి రూపావచరారూపావచరసత్తస్స వియ కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స, తదా పటిసన్ధితో పరాని ఛ భవఙ్గాని పచ్చుప్పన్నారమ్మణాని హోన్తీతి. దిట్ఠిసమ్పయుత్తేహి అస్సాదనాదీని సపరామాసానేవ దట్ఠబ్బాని. పణ్ణత్తినిబ్బానారమ్మణానఞ్చ జవనానం పురేచారికకాలేతి యేసం పురేచారికకాలే ఏకన్తేన ఆవజ్జనాయ అతీతాదిఆరమ్మణభావేన నవత్తబ్బతా, తేసం వసేన నయం దస్సేతి. నిబ్బానారమ్మణానమ్పి జవనానం పురేచారికకాలే సా తథా న వత్తబ్బా, న పన ఏకన్తేన మగ్గఫలవీథీసు తస్సా అనిబ్బానారమ్మణత్తా.

ఇమే గన్ధాతి నను పచ్చుప్పన్నా గన్ధా గహితా, కథం ఏత్థ అనాగతారమ్మణతా హోతీతి? ‘‘అట్ఠారసవస్సాధికాని ద్వే వస్ససతాని మా సుస్సింసూ’’తి పవత్తితో, అనాగతే మా సుస్సిం సూతి హి అనాగతం గన్ధం గహేత్వా పవత్తతీతి అధిప్పాయో. చిత్తవసేన కాయం పరిణామేన్తో అభిముఖీభూతం తదా విజ్జమానమేవ కాయం ఆరమ్మణం కరోతీతి పచ్చుప్పన్నారమ్మణం అధిట్ఠానచిత్తం హోతి. తథా అత్తనో కాయస్స దీఘరస్సాణుథూలనీలాదిభావాపాదనవసేన అఞ్ఞస్స చ పాటిహారియస్స కరణే యోజేతబ్బం. ఏత్థన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బాతి ఏత్థన్తరే పవత్తా రూపసన్తతిఅరూపసన్తతివారా ఏకద్వేసన్తతివారా నామాతి వేదితబ్బాతి అత్థో. అతిపరిత్తసభావఉతుఆదిసముట్ఠానా వా ‘‘ఏకద్వేసన్తతివారా’’తి వుత్తా. ఉభయమేతం పచ్చుప్పన్నన్తి అద్ధాపచ్చుప్పన్నం హోన్తం ఏతం ఉభయం హోతీతి అత్థో. సంహీరతీతి తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనాహి ఆకడ్ఢీయతి.

కేచీతి అభయగిరివాసినోతి వదన్తి, తే పన చిత్తస్స ఠితిక్ఖణం న ఇచ్ఛన్తీతి ‘‘ఠితిక్ఖణే వా పటివిజ్ఝతీ’’తి న వత్తబ్బం సియా. తథా యే ‘‘ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే వత్తమానం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి వదన్తి, తేసం ‘‘ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా పటివిజ్ఝతీ’’తి వచనం న సమేతి. న హి తస్మిం ఖణద్వయే ఉప్పజ్జమానం పరచిత్తేన సహ ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జతి నామాతి. ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు చ ఉప్పజ్జమానం ఏకదేసం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, ఏకదేసం అతీతారమ్మణం ఆపజ్జతి. యఞ్చ వుత్తం ‘‘పరస్స చిత్తం జానిస్సామీతి రాసివసేన మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే’’తి, ఏత్థ చ మహాజనో అత్తనా పరే అనేకే పుగ్గలాతి పరేసం చిత్తం జానిస్సామీతి ఆవజ్జనప్పవత్తి వత్తబ్బా సియా. అథాపి పరస్సాతి మహాజనస్సాతి అత్థో సమ్భవేయ్య, తథాపి తస్స పుగ్గలస్సేవ వా చిత్తరాసిం ఆవజ్జిత్వా ఏకస్స పటివిజ్ఝనం అయుత్తం. న హి రాసిఆవజ్జనం ఏకదేసావజ్జనం హోతీతి. తస్మా తేహి ‘‘మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే’’తిఆది న వత్తబ్బం.

యం పన తే వదన్తి ‘‘యస్మా ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి, తత్థాయం అధిప్పాయో సియా – చేతోపరియఞాణలాభీ పరస్స చిత్తం ఞాతుకామో పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అతీతాదివిభాగం అకత్వా చిత్తసామఞ్ఞేన ‘‘ఇమస్స చిత్తం జానామీ’’తి పరికమ్మం కత్వా పున పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సామఞ్ఞేనేవ చిత్తం ఆవజ్జిత్వా తిణ్ణం చతున్నం వా పరికమ్మానం అనన్తరా చేతోపరియఞాణేన పరచిత్తం పటివిజ్ఝతి విభావేతి రూపం వియ దిబ్బచక్ఖునా. తతో పరం పన కామావచరచిత్తేహి సరాగాదివవత్థానం హోతి నీలాదివవత్థానం వియ. తత్థ దిబ్బచక్ఖునా దిట్ఠహదయవత్థురూపస్స సత్తస్స అభిముఖీభూతస్స చిత్తసామఞ్ఞేన చిత్తం ఆవజ్జయమానం ఆవజ్జనం అభిముఖీభూతం విజ్జమానం చిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తం ఆవజ్జేతి. పరికమ్మాని చ తం తం విజ్జమానం చిత్తం చిత్తసామఞ్ఞేనేవ ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తజాననపరికమ్మాని హుత్వా పవత్తన్తి. చేతోపరియఞాణం పన విజ్జమానం చిత్తం పటివిజ్ఝన్తం విభావేన్తం తేన సహ ఏకక్ఖణే ఏవ ఉప్పజ్జతి. తత్థ యస్మా సన్తానస్స సన్తానగ్గహణతో ఏకత్తవసేన ఆవజ్జనాదీని చిత్తన్త్వేవ పవత్తాని, తఞ్చ చిత్తమేవ, యం చేతోపరియఞాణేన విభావితం, తస్మా సమానాకారప్పవత్తితో న అనిట్ఠే మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞస్మిం ఠానే నానారమ్మణతా ఆవజ్జనజవనానం హోతి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణఞ్చ పరికమ్మం పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స చేతోపరియఞాణస్స ఆసేవనపచ్చయోతి సిద్ధం హోతి. అతీతత్తికో చ ఏవం అభిన్నో హోతి. అఞ్ఞథా సన్తతిపచ్చుప్పన్నే అద్ధాపచ్చుప్పన్నే చ పచ్చుప్పన్నన్తి ఇధ వుచ్చమానే అతీతానాగతానఞ్చ పచ్చుప్పన్నతా ఆపజ్జేయ్య, తథా చ సతి ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న చ తం వుత్తం. ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో, పురిమా పురిమా అతీతా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం పచ్చుప్పన్నానం ఖన్ధానం అనన్తర…పే… అనులోమం గోత్రభుస్సా’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౨.౧౮.౫) పన అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నేస్వేవ అనన్తరాతీతా చత్తారో ఖన్ధా అతీతాతి విఞ్ఞాయన్తి, న చ అభిధమ్మమాతికాయ ఆగతస్స పచ్చుప్పన్నపదస్స అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నపదత్థతా కత్థచి పాళియం వుత్తా. తస్మా తేహి ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తుప్పత్తియా చేతోపరియఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా వుత్తా. యదా పన ‘‘యం ఇమస్స చిత్తం పవత్తం, తం జానామి. యం భవిస్సతి, తం జానిస్సామీ’’తి వా ఆభోగం కత్వా పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనాదీని కరోతి, తదా ఆవజ్జనపరికమ్మాని చేతోపరియఞాణఞ్చ అతీతానాగతారమ్మణానేవ హోన్తి ఆవజ్జనేనేవ విభాగస్స కతత్తా.

యే పన ‘‘ఇద్ధిమా పరస్స చిత్తం జానితుకామో ఆవజ్జేతి, ఆవజ్జనం ఖణపచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం కత్వా తేనేవ సహ నిరుజ్ఝతి, తతో చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని. యేసం పచ్ఛిమం ఇద్ధిచిత్తం, సేసాని కామావచరాని, తేసం సబ్బేసమ్పి తదేవ నిరుద్ధం చిత్తమారమ్మణం హోతి, న చ తాని నానారమ్మణాని హోన్తి, అద్ధావసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా’’తి ఇదం వచనం నిస్సాయ ‘‘ఆవజ్జనజవనానం పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణభావేపి నానారమ్మణత్తాభావో వియ ఏకద్వితిచతుపఞ్చచిత్తక్ఖణానాగతేసుపి చిత్తేసు ఆవజ్జితేసు ఆవజ్జనజవనానం యథాసమ్భవం అనాగతపచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణభావేపి నానారమ్మణతా న సియా, తేన చతుపఞ్చచిత్తక్ఖణానాగతే ఆవజ్జితే అనాగతారమ్మణపరికమ్మానన్తరం ఖణపచ్చుప్పన్నారమ్మణం చేతోపరియఞాణం సిద్ధ’’న్తి వదన్తి, తేసం వాదో ‘‘అనాగతారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో, పచ్చుప్పన్నారమ్మణో ధమ్మో అతీతారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమేసం పఞ్హానం అనుద్ధటత్తా గణనాయ చ ‘‘ఆసేవనే తీణీ’’తి వుత్తత్తా న సిజ్ఝతి. న హి కుసలకిరియమహగ్గతం అనాసేవనం అత్థీతి.

ఏతస్స చ వాదస్స నిస్సయభావో ఆవజ్జనజవనానం ఖణపచ్చుప్పన్ననిరుద్ధారమ్మణతావచనస్స న సిజ్ఝతి, యం పవత్తం యం పవత్తిస్సతీతి వా విసేసం అకత్వా గహణే ఆవజ్జనస్స అనాగతగ్గహణభావం, తదభావా జవనానమ్పి వత్తమానగ్గహణాభావఞ్చ సన్ధాయేవ తస్స వుత్తత్తా. తదా హి భవఙ్గచలనానన్తరం అభిముఖీభూతమేవ చిత్తం ఆరబ్భ ఆవజ్జనా పవత్తతీతి. జాననచిత్తస్సపి వత్తమానారమ్మణభావే ఆవజ్జనజాననచిత్తానం సహట్ఠానదోసాపత్తియా రాసిఏకదేసావజ్జనపటివేధే సమ్పత్తసమ్పత్తావజ్జనజాననే చ అనిట్ఠే ఠానే ఆవజ్జనజవనానం నానారమ్మణభావదోసాపత్తియా చ యం వుత్తం ‘‘ఖణపచ్చుప్పన్నం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతీ’’తి, తం అయుత్తన్తి పటిక్ఖిపిత్వా యథావుత్తదోసానాపత్తికాలవసేనేవ అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా నానారమ్మణతాభావం దిస్వా ఆవజ్జనజవనానం వత్తమానతం నిరుద్ధారమ్మణభావో వుత్తోతి, తమ్పి వచనం పురిమవాదినో నానుజానేయ్యుం. తస్మిఞ్హి సతి ఆవజ్జనా కుసలానన్తిఆదీసు వియ అఞ్ఞపదసఙ్గహితస్స అనన్తరపచ్చయవిధానతో ‘‘పచ్చుప్పన్నారమ్మణా ఆవజ్జనా అతీతారమ్మణానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తన్తి.

కస్మా పనేవం చేతోపరియఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా విచారితా, నను ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స, అనాగతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతేసం విభఙ్గేసు ‘‘అతీతా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్సచేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౨), ‘‘అనాగతా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౭.౩-౪), ఉప్పన్నత్తికే చ ‘‘అనుప్పన్నాఖన్ధా, ఉప్పాదినో ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్వా ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్సా’’తి ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౩), ఉప్పన్నత్తికే చ ‘‘ఉప్పన్నా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౭.౨) ఏత్తకస్సేవ వుత్తత్తా ‘‘పచ్చుప్పన్నచిత్తే చేతోపరియఞాణం నప్పవత్తతీ’’తి విఞ్ఞాయతి. యది హి పవత్తేయ్య, పురిమేసు వియ ఇతరేసు చ చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్తబ్బం సియాతి? సచ్చం కత్తబ్బం, నయదస్సనవసేన పనేతం సంఖిత్తన్తి అఞ్ఞాయ పాళియా విఞ్ఞాయతి. ‘‘అతీతారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౦), అనాగతారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స. పచ్చుప్పన్నారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్సా’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౨) ఏతేసఞ్హి విభఙ్గేసు ‘‘చేతోపరియఞాణేన అతీతారమ్మణపచ్చుప్పన్నచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం జానాతి. అతీతారమ్మణా పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౨), ‘‘చేతోపరియఞాణేన అనాగతారమ్మణపచ్చుప్పన్నచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం…పే… చేతోపరియఞాణేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణపచ్చుప్పన్నచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం జానాతి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౧) చేతోపరియఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణే పవత్తి వుత్తాతి. తేనేవాయం విచారణా కతాతి వేదితబ్బా.

తేసన్తి తేసు ద్వీసు ఞాణేసూతి నిద్ధారణే సామివచనం. కుసలా ఖన్ధాతి ఇద్ధివిధపుబ్బేనివాసానాగతంసఞాణాపేక్ఖో బహువచననిద్దేసో, న చేతోపరియఞాణయథాకమ్మూపగఞాణాపేక్ఖోతి. తేసం చతుక్ఖన్ధారమ్మణభావస్స అసాధకోతి చే? న, అఞ్ఞత్థ ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ఖన్ధా చ విచారో చ చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౬.౭౨) ‘‘సవితక్కసవిచారా ఖన్ధా చ వితక్కో చ చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౬.౬౯) చ వుత్తత్తా చేతోపరియఞాణాపేక్ఖోపి బహువచననిద్దేసోతి ఇమస్సత్థస్స సిద్ధితో. ఏవమపి యథాకమ్మూపగఞాణస్స ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ఖన్ధా చ విచారో చా’’తిఆదీసు అవుత్తత్తా చతుక్ఖన్ధారమ్మణతా న సిజ్ఝతీతి? న, తత్థ అవచనస్స అఞ్ఞకారణత్తా. యథాకమ్మూపగఞాణేన హి కమ్మసంసట్ఠా చత్తారో ఖన్ధా కమ్మప్పముఖేన గయ్హన్తి. తఞ్హి యథా చేతోపరియఞాణం పురిమపరికమ్మవసేన సవితక్కాదివిభాగం సరాగాదివిభాగఞ్చ చిత్తం విభావేతి, న ఏవం సవిభాగం విభావేతి, కమ్మవసేనేవ పన సముదాయం విభావేతీతి ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ఖన్ధా చ విచారో చా’’తిఆదికే విభాగకరణే తం న వుత్తం, న చతుక్ఖన్ధానారమ్మణతోతి. ఇదం పన అవచనస్స కారణన్తి. కేచి తత్థాపి ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్సా’’తి పఠన్తి ఏవ. న హి తం కుసలాకుసలవిభాగం వియ సవితక్కాదివిభాగం కమ్మం విభావేతుం అసమత్థం. దుచ్చరితసుచరితభావవిభావనమ్పి హి లోభాదిఅలోభాదిసమ్పయోగవిసేసవిభావనం హోతీతి.

౧౪౩౫. నియకజ్ఝత్తపరియాయస్స అభావేనాతి సభావధమ్మత్తా కేనచి పరియాయేన నియకజ్ఝత్తం అహోన్తం సబ్బథా బహిద్ధాభావేనేవ ‘‘ఏకన్తబహిద్ధా’’తి వుత్తం, న అసభావధమ్మత్తా బహిద్ధాపి అహోన్తం కసిణాది వియ నియకజ్ఝత్తమత్తస్స అసమ్భవతో. అసభావధమ్మత్తా ఏవ హి కసిణాదిఅజ్ఝత్తధమ్మభూతో చ కోచి భావో న హోతీతి అజ్ఝత్తత్తికే న వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తం సబ్బం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాది అతీతారమ్మణత్తికే ‘‘నవత్తబ్బారమ్మణ’’న్తి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ వుత్తన్తి అనుఞ్ఞాతత్తా వచనతోతి ఏతేహి కారణేహి పకాసితన్తి అత్థో.

ఇదాని తన్తి ‘‘ఏతఞ్హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతన’’న్తి వుత్తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం తం-సద్దేన ఆకడ్ఢిత్వా వదతి. యో పనాయమేత్థ అత్థో వుత్తో ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఏకమ్పి ఇధ వుచ్చమానం అతీతారమ్మణత్తికే తేన సహేకారమ్మణతమ్పి సన్ధాయ కామావచరకుసలాదీనం నవత్తబ్బారమ్మణతాయ వుత్తత్తా ఇధాపి తేసం నవత్తబ్బారమ్మణభావం దీపేతీతి కత్వా తస్మిం వుత్తే తానిపి వుత్తానేవ హోన్తి, తస్మా విసుం న వుత్తానీ’’తి, తమఞ్ఞే నానుజానన్తి. న హి ఈదిసం లేసవచనం అట్ఠకథాకణ్డే అత్థి. యది సియా, పరిత్తారమ్మణత్తికే యేసం సమానారమ్మణానం పరిత్తాదిఆరమ్మణతా నవత్తబ్బతా చ వుత్తా. పున అతీతారమ్మణత్తికే తేసు ఏకమేవ వత్వా అఞ్ఞం న వత్తబ్బం సియా. తథా వేదనాత్తికే సమానవేదనానం యేసం సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తతా వుత్తా, తేసు ఏకమేవ పీతిత్తికే సుఖసహగతనిద్దేసే వత్వా అఞ్ఞం న వత్తబ్బం సియా. ఏవం ఉపేక్ఖాసహగతనిద్దేసాదీసు యోజేతబ్బం. లేసేన పన వినా అట్ఠకథాకణ్డే అత్థుద్ధారస్స కతత్తా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స వియ కామావచరకుసలాదీనమ్పి అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికే నవత్తబ్బతాయ సతి తానిపి నవత్తబ్బానీతి వత్తబ్బాని, న పన వుత్తాని. తస్మా అభావనాసామఞ్ఞేపి యాయ అభావనానిట్ఠప్పవత్తియా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పవత్తమానం నవత్తబ్బం జాతం, తస్సా పవత్తియా అభావేన తాని నవత్తబ్బానీతి న వుత్తాని. గహణవిసేసనిమ్మితానేవ హి కసిణాదీని సభావతో అవిజ్జమానానీతి తదారమ్మణానం బహిద్ధాగహణవసేన బహిద్ధారమ్మణతా వుత్తా. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పన న బహిద్ధాగహణభావేన పవత్తతి, నాపి అజ్ఝత్తగ్గహణభావేన పవత్తతీతి నవత్తబ్బన్తి వుత్తం. యేన పన గహణాకారేన ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పవత్తతి, న తేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి పవత్తతి. యది పవత్తేయ్య, తమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేవ భవేయ్య. యథా హి కిలేసానం గోచరం పవత్తివిసేసఞ్చ సబ్బం జానన్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం న యథా తే గణ్హన్తి, తథా గణ్హాతి తస్సపి కిలేసభావాపత్తితో, ఏవం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స చ పవత్తనాకారం యథాసభావతో జానన్తం తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమివ న గణ్హాతి, కిమఙ్గం పన అఞ్ఞన్తి. తేన కామావచరకుసలానం నవత్తబ్బతా న వుత్తాతి. అయం ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స విసయభూతో అపగమో నామ ఏకో అత్థో అత్థీ’’తి అనిచ్ఛన్తానం ఆచరియానం వినిచ్ఛయో.

విపాకం పన న కస్సచి ఆరమ్మణం హోతీతి విపాకం ఆకాసానఞ్చాయతనం విపాకాదీసు విఞ్ఞాణఞ్చాయతనేసు న కస్సచి ఆరమ్మణం హోతీతి అత్థో, తథా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఞ్చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స. యథా హి విపాకత్తికే విపాకధమ్మధమ్మనేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మమూలకేసు పఞ్హేసు ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకుసలస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకుసలం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలస్స, తథా విపాకస్స కిరియస్స. ఆకాసానఞ్చాయతనకిరియం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకిరియస్స. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకిరియం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకిరియస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౬, ౪౧౦) వుత్తం, న తథా విపాకధమ్మమూలకేసు ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనవిపాకా విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకకుసలకిరియానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తా. విపాకతో వుట్ఠహిత్వా చిత్తస్స అభినీహారాసమ్భవతోతి విపాకం ఆరమ్మణం కత్వా అభినీహారాసమ్భవతోతి అత్థో. విపాకస్స హి ఆరమ్మణం కత్వా నత్థి అభినీహారోతి.

అత్తనో ఖన్ధాదీనీతి అరూపక్ఖన్ధే ‘‘ఖన్ధా’’తి గహేత్వా ఆది-సద్దేన రూపం గణ్హాతి. అజ్ఝత్తం వా గయ్హమానం అహన్తి పఞ్ఞత్తిం ఆది-సద్దేన గణ్హాతి. ఏస నయో పరేసం ఖన్ధాదిగ్గహణే చ. పున పఞ్ఞత్తిగ్గహణేన కసిణవిహారాదిఅనిన్ద్రియబద్ధుపాదాయపఞ్ఞత్తిమాహ. ఆది-సద్దేన వా అహం పరం పణ్ణత్తిగ్గహణే సబ్బం ఉపాదాయపఞ్ఞత్తిం. కమ్మాదీసు కమ్మం అజ్ఝత్తం, కమ్మనిమిత్తం ఉభయం, గతినిమిత్తం బహిద్ధాతి దట్ఠబ్బం. అత్తనో సరీరే ఏవ కిమి హుత్వా నిబ్బత్తమానస్స గతినిమిత్తమ్పి అజ్ఝత్తం సియా. మల్లికాయ కుమ్మాసం దదమానాయ రఞ్ఞో అగ్గమహేసిట్ఠానలాభం, సన్తతిమహామత్తస్స హత్థిక్ఖన్ధగతస్స అరహత్తప్పత్తిం, సుమనమాలాకారస్స చ పుప్ఫముట్ఠినా పూజేన్తస్స పచ్చేకబోధిసచ్ఛికిరియం నిస్సాయ భగవా సితం పాత్వాకాసి.

ఇమస్మిం తికే ఓకాసం లభన్తీతి పరిత్తారమ్మణాతీతారమ్మణత్తికేసు అలద్ధోకాసాని నవత్తబ్బానీతి వుత్తాని, ఇధ పన నవత్తబ్బాని న హోన్తి, అజ్ఝత్తాదీసు ఏకారమ్మణతం లభన్తీతి అత్థో. ఏతాని హి పఞ్చ సబ్బత్థపాదకాకాసాలోకకసిణచతుత్థానం కసిణారమ్మణత్తా, బ్రహ్మవిహారచతుత్థస్స పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణత్తా, ఆనాపానచతుత్థస్స నిమిత్తారమ్మణత్తా బహిద్ధారమ్మణానీతి. సకాయచిత్తానన్తి సకకాయచిత్తానం, తేన పయోజనం నత్థి, తస్మా న తం అజ్ఝత్తారమ్మణన్తి అత్థో. అనిన్ద్రియబద్ధస్స వా రూపస్సాతి ఏత్థ ‘‘తిస్సన్నం వా పఞ్ఞత్తీన’’న్తి ఇదమ్పి వా-సద్దేన ఆహరితబ్బం, నయదస్సనం వా ఏతం దట్ఠబ్బం. ఈదిసే హి కాలే బహిద్ధారమ్మణన్తి.

తికఅత్థుద్ధారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకఅత్థుద్ధారవణ్ణనా

౧౪౭౩. మానో …పే… ఏకధావాతి ఇదం అవుత్తప్పకారదస్సనవసేన వుత్తం, అఞ్ఞథా మానో కామరాగావిజ్జాసఞ్ఞోజనేహి ఏకతో ఉప్పజ్జతీతి ద్విధాతి వత్తబ్బో సియా. ఏస నయో భవరాగాదీసు. తథా విచికిచ్ఛాతి ఏత్థ తథాతి ఏతస్స ఏకధావాతి అత్థో.

౧౫౧౧. ససఙ్ఖారికేసూతి ఇదం కామచ్ఛన్దనీవరణస్స తీహి నీవరణేహి సద్ధిం ఉప్పజ్జనట్ఠానదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం, న నియమతో తత్థ తస్స తేహి ఉప్పత్తిదస్సనత్థం థినమిద్ధస్స అనియతత్తా. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేనాతి ఉద్ధచ్చస్స సబ్బాకుసలే ఉప్పజ్జనతో ఉద్ధచ్చసహగతే ద్వే, అఞ్ఞేసు థినమిద్ధకుక్కుచ్చవిరహే తీణి హేట్ఠిమన్తతో ఉప్పజ్జన్తీతి కత్వా ‘‘ద్వే తీణీ’’తి వుత్తన్తి అత్థో. యత్తకానం పన ఏకతో ఉప్పత్తియం నీవరణా చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చాతి అయమత్థో సమ్భవతి, హేట్ఠిమన్తేన తేసం దస్సనత్థం ‘‘ద్వే’’తి వుత్తం. తతో ఉద్ధమ్పి పవత్తియం అయమత్థో సమ్భవతి ఏవాతి దస్సనత్థం ‘‘తీణీ’’తి వుత్తం. ద్వే తీణీతి చ ద్వే వా తీణి వాతి అనియమనిద్దేసోతి చత్తారి వా పఞ్చ వాతిపి విఞ్ఞాయతి. యత్థ సహుప్పత్తి, తత్థ నీవరణా చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చ హోన్తీతి ఏతస్స వా లక్ఖణస్స దస్సనమేతన్తి. యత్థ చత్తారి పఞ్చ చ ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ చాయమత్థో సాధితో హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా కిలేసగోచ్ఛకే చ ‘‘ద్వే తయో’’తి వుత్తం. లక్ఖణదస్సనవసేన హి కిలేసా చేవ కిలేససమ్పయుత్తా చ వుత్తా, న సబ్బేసం సమ్భవన్తానం సరూపేన దస్సనవసేనాతి.

యది ఉద్ధచ్చం సబ్బాకుసలే ఉప్పజ్జతి, కస్మా వుత్తం ‘‘ఉద్ధచ్చనీవరణం ఉద్ధచ్చసహగతే చిత్తుప్పాదే ఉప్పజ్జతీ’’తి? సుత్తన్తే వుత్తేసు పఞ్చసు నీవరణేసు అఞ్ఞనీవరణరహితస్స ఉద్ధచ్చస్స విసయవిసేసదస్సనత్థం. ఛట్ఠం పన నీవరణం అభిధమ్మే ఇతరేహి సహగతన్తి తస్స అఞ్ఞనీవరణరహితస్స న కోచి విసయవిసేసో అత్థి, అత్తనా సహగతేహి వినా ఉప్పజ్జనట్ఠానాభావా తదుపలక్ఖితస్స చిత్తుప్పాదస్స అభావా చ నత్థేవ విసయవిసేసో, తస్మా ‘‘తం సబ్బాకుసలే ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఉద్ధచ్చసహగతో పన వుత్తచిత్తుప్పాదో సేసధమ్మానం ఉద్ధచ్చానువత్తనభావేన తదుపలక్ఖితో ఉద్ధచ్చస్స విసయవిసేసో, తస్మా సబ్బాకుసలే ఉప్పజ్జమానం ఉద్ధచ్చం సామఞ్ఞేన ‘‘ఉద్ధచ్చనీవరణ’’న్తి గహేత్వాపి తం అత్తనో విసయవిసేసేన పకాసేతుం ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతే చిత్తుప్పాదే ఉప్పజ్జతీ’’తి ఆహ. ఏవఞ్చ పకాసనం విసయవిసేసేసు లోభదోమనస్ససహగతససఙ్ఖారికవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతేసు పఞ్చ నీవరణాని వవత్థపేత్వా తేసం బ్యాపకభావేన ఛట్ఠం పకాసేతుం కతన్తి వేదితబ్బం.

కేచి పన ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతేతి సామఞ్ఞేన సబ్బం ఉద్ధచ్చం ‘ఉద్ధచ్చ’న్తి గహేత్వా తేన సహగతే చిత్తుప్పాదే’’తి వదన్తి, అయం పనత్థో న బహుమతో ద్వాదసమచిత్తుప్పాదస్స వియ సబ్బాకుసలచిత్తుప్పాదానం ఉద్ధచ్చేన అనుపలక్ఖితత్తా, సతి చ ఉపలక్ఖితత్తే ‘‘అట్ఠసు లోభసహగతేసూ’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞేసం చిత్తుప్పాదానం నివత్తనత్థం ‘‘ద్వాదససు ఉద్ధచ్చసహగతేసూ’’తి వత్తబ్బత్తా. ఉద్ధచ్చానుపలక్ఖితత్తా పన సబ్బాకుసలానం అవిజ్జానీవరణం వియ ఇదమ్పి ‘‘సబ్బాకుసలేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం, తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా చ అవిజ్జానీవరణం వియ ఉద్ధచ్చనీవరణఞ్చ సబ్బాకుసలేసు ఉప్పజ్జతి, తస్మా నిక్ఖేపకణ్డే ‘‘కామచ్ఛన్దనీవరణం ఉద్ధచ్చనీవరణేన నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తేన ఏకస్మింయేవ చిత్తుప్పాదే ఉద్ధచ్చనీవరణం ఉప్పజ్జతీతి అగ్గహేత్వా అధిప్పాయో మగ్గితబ్బోతి.

కిలేసగోచ్ఛకే లోభాదీని దస కిలేసవత్థూని ఇమినా అనుక్కమేన ఇధేవ అభిధమ్మే ఆగతాని. తస్మా ఇధేవ వుత్తస్స ఉద్ధచ్చకిలేసస్స అత్తనా సహ వుత్తేహి కిలేసేహి రహితస్స విసయవిసేసో నత్థీతి విసయవిసేసేన పకాసనం అకత్వా ‘‘ఉద్ధచ్చఞ్చ అహిరికఞ్చ అనోత్తప్పఞ్చ సబ్బాకుసలేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. కిలేసా చేవ సంకిలిట్ఠపదనిద్దేసే యస్మా సంకిలిట్ఠపదం కిలేససమ్పయుత్తపదేన అసమానత్థం కేవలం మలేన ఉపతాపితతం విబాధితతఞ్చ దీపేతి, తస్మా కిలేసా చేవ కిలేససమ్పయుత్తపదనిద్దేసేన సమానం నిద్దేసం అకత్వా ‘‘తేవ కిలేసా కిలేసా చేవ సంకిలిట్ఠా చా’’తి వుత్తం.

౧౫౭౭. ద్వే తయో కిలేసాతి ఏత్థ ‘‘ద్వే తయోతి హేతుగోచ్ఛకాదీసు వుత్తాధికారవసేన రుళ్హియా వుత్త’’న్తి కేచి వదన్తి. యది అత్థం అనపేక్ఖిత్వా రుళ్హియా వుచ్చేయ్య, గన్థగోచ్ఛకే చ ‘‘యత్థ ద్వే తయో గన్థా ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వత్తబ్బం సియా. యఞ్చ వదన్తి ‘‘యత్థ ద్వే తయో అఞ్ఞేహి ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి ఇమస్సత్థస్స సమ్భవతో ఏకతో-సద్దో కిలేసగోచ్ఛకే సాత్థకో, న హేతుగోచ్ఛకాదీసు తేన వినాపి అధిప్పాయవిజాననతో’’తి, తమ్పి న, హేతుగోచ్ఛకాదీసుపి నానాఉప్పత్తియం హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తాదిగ్గహణనివారణత్థత్తా ఏకతో-సద్దస్స, తస్మా రుళ్హీఅన్వత్థకథారోపనఞ్చ వజ్జేత్వా యథావుత్తేనేవ నయేన అత్థో వేదితబ్బోతి. లోభో ఛధాతిఆదినా లోభపటిఘమోహానం అఞ్ఞేహి ఏకతో ఉప్పత్తిదస్సనేనేవ తేసమ్పి లోభాదీహి ఏకతో ఉప్పత్తి దస్సితాతి వేదితబ్బా. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

అట్ఠకథాకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చత్తారి చ సహస్సాని, పున తీణి సతాని చ;

అట్ఠసాలినియా ఏతే, పదా లీనత్థజోతకా.

ధమ్మమిత్తోతి నామేన, సక్కచ్చం అభియాచితో;

ఆనన్దోఇతి నామేన, కతా గన్థా సుబుద్ధినాతి.

ఇతి అట్ఠసాలినియా లీనత్థపదవణ్ణనా

ధమ్మసఙ్గణీ-మూలటీకా సమత్తా.