నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

అభిధమ్మపిటకే

ధమ్మసఙ్గణీ-మూలటీకా

వీసతిగాథావణ్ణనా

౧. ధమ్మసంవణ్ణనాయం సత్థరి పణామకరణం ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతభావేన సత్థరి పసాదజననత్థం, సత్థు చ అవితథదేసనభావప్పకాసనేన ధమ్మే పసాదజననత్థం. తదుభయప్పసాదా హి ధమ్మసమ్పటిపత్తి మహతో చ అత్థస్స సిద్ధి హోతీతి. అథ వా రతనత్తయపణామవచనం అత్తనో రతనత్తయపసాదస్స విఞ్ఞాపనత్థం, తం పన విఞ్ఞూనం చిత్తారాధనత్థం, తం అట్ఠకథాయ గాహణత్థం, తం సబ్బసమ్పత్తినిప్ఫాదనత్థన్తి. ఇదం పన ఆచరియేన అధిప్పేతప్పయోజనం అన్తరాయవిసోసనం. వక్ఖతి హి ‘‘నిపచ్చకారస్సేతస్స…పే… అసేసతో’’తి. రతనత్తయపణామకరణఞ్హి అన్తరాయకరాపుఞ్ఞవిఘాతకరపుఞ్ఞవిసేసభావతో మఙ్గలభావతో భయాదిఉపద్దవనివారణతో చ అన్తరాయవిసోసనే సమత్థం హోతి. కథం పనేతస్సాపుఞ్ఞవిఘాతకరాదిభావో విజానితబ్బోతి? ‘‘యస్మిం మహానామ సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతీ’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౬.౧౦; ౧౧.౧౧), ‘‘పూజా చ పూజనేయ్యానం, ఏతం మఙ్గలముత్తమ’’న్తి (ఖు. పా. ౫.౩; సు. ని. ౨౬౨) చ, ‘‘ఏవం బుద్ధం సరన్తానం, ధమ్మం సఙ్ఘఞ్చ భిక్ఖవో. భయం వా ఛమ్భితత్తం వా, లోమహంసో న హేస్సతీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౪౯) చ వచనతోతి.

తత్థ యస్స సత్థునో పణామం కత్తుకామో, తస్స గుణవిసేసదస్సనత్థం ‘‘కరుణా వియా’’తిఆదిమాహ. గుణవిసేసవా హి పణామారహో హోతి, పణామారహే చ కతో పణామో వుత్తప్పయోజనసిద్ధికరోవ హోతీతి. భగవతో చ దేసనా వినయపిటకే కరుణాప్పధానా, సుత్తన్తపిటకే పఞ్ఞాకరుణాప్పధానా. తేనేవ చ కారణేన వినయపిటకస్స సంవణ్ణనం కరోన్తేన కరుణాప్పధానా భగవతో థోమనా కతా, ఆగమసంవణ్ణనఞ్చ కరోన్తేన ఉభయప్పధానా, అభిధమ్మదేసనా పన పఞ్ఞాప్పధానాతి కత్వా పఞ్ఞాప్పధానమేవ థోమనం కరోన్తో ‘‘కరుణా వియ సత్తేసూ’’తి కరుణం ఉపమాభావేన గహేత్వా పఞ్ఞాయ థోమేతి.

తత్థ కరుణా వియాతి నిదస్సనవచనమేతం, యస్స యథా కరుణా సబ్బేసు సత్తేసు పవత్తిత్థ, ఏవం సబ్బేసు ఞేయ్యధమ్మేసు పఞ్ఞాపి పవత్తిత్థాతి అత్థో. సత్తేసూతి విసయనిదస్సనమేతం. పఞ్ఞాతి నిదస్సేతబ్బధమ్మనిదస్సనం. యస్సాతి తదధిట్ఠానపుగ్గలనిదస్సనం. మహేసినోతి తబ్బిసేసనం. ఞేయ్యధమ్మేసూతి పఞ్ఞావిసయనిదస్సనం. సబ్బేసూతి తబ్బిసేసనం. పవత్తిత్థాతి కిరియానిదస్సనం. యథారుచీతి వసీభావనిదస్సనం.

తత్థ కిరతీతి కరుణా, పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి అపనేతీతి అత్థో. రూపాదీసు సత్తా విసత్తాతి సత్తా. తస్సా పన పఞ్ఞత్తియా ఖన్ధసన్తానే నిరుళ్హభావతో నిచ్ఛన్దరాగాపి ‘‘సత్తా’’తి వుచ్చన్తి. పజానాతీతి పఞ్ఞా, యథాసభావం పకారేహి పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. యస్సాతి అనియమనం. ‘‘తస్స పాదే నమస్సిత్వా’’తి ఏతేన నియమనం వేదితబ్బం. మహేసీతి మహన్తే సీలక్ఖన్ధాదయో ఏసి గవేసీతి మహేసి. ఞాతబ్బాతి ఞేయ్యా, సభావధారణాదినా అత్థేన ధమ్మా. తత్థ ‘‘ఞేయ్యా’’తి వచనేన ధమ్మానం అఞేయ్యత్తం పటిక్ఖిపతి. ‘‘ధమ్మా’’తి వచనేన ఞేయ్యానం సత్తజీవాదిభావం పటిక్ఖిపతి. ఞేయ్యా చ తే ధమ్మా చాతి ఞేయ్యధమ్మా. సబ్బేసూతి అనవసేసపరియాదానం. తేన అఞ్ఞాతాభావం దస్సేతి. పవత్తిత్థాతి ఉప్పజ్జిత్థ. యథారుచీతి యా యా రుచి యథారుచి, రుచీతి చ ఇచ్ఛా, కత్తుకామతా సా. యా యా పవత్తా తప్పభేదా, యథా వా రుచి తథా, రుచిఅనురూపం పవత్తా ‘‘యథారుచి పవత్తిత్థా’’తి వుచ్చతి. యథా యథా వా రుచి పవత్తా, తథా తథా పవత్తా పఞ్ఞా ‘‘యథారుచి పవత్తిత్థా’’తి వుచ్చతి.

తత్థ భగవతి పవత్తావ కరుణా భగవతో పఞ్ఞాయ నిదస్సనన్తి గహేతబ్బా. సా హి అసాధారణా మహాకరుణా, న అఞ్ఞా. యస్సాతి చ కరుణాపఞ్ఞానం ఉభిన్నమ్పి ఆధారపుగ్గలనిదస్సనం. న హి నిరాధారా కరుణా అత్థీతి ‘‘కరుణా’’తి వుత్తే తదాధారభూతో పుగ్గలో నిదస్సేతబ్బో హోతి, సో చ ఇధ అఞ్ఞో వుత్తో నత్థి, న చ ఆసన్నం వజ్జేత్వా దూరస్స గహణే పయోజనం అత్థీతి ‘‘యస్సా’’తి నిదస్సితపుగ్గలోవ కరుణాయ ఆధారో. తేన ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘యస్స అత్తనో కరుణా వియ పఞ్ఞాపి పవత్తిత్థా’’తి. కథం పన కరుణా సత్తేసు పవత్తిత్థ యథా పఞ్ఞాపి ధమ్మేసు పవత్తిత్థాతి? నిరవసేసతో యథారుచి చ. భగవతో హి కరుణా కఞ్చి సత్తం అవజ్జేత్వా సబ్బేసు సత్తేసు నిరవసేసేసు పవత్తతి, పవత్తమానా చ రుచివసేన ఏకస్మిం అనేకేసు చ అఞ్ఞేహి అసాధారణా పవత్తతి. న హి అఞ్ఞేసం ‘‘మహోఘపక్ఖన్దానం సత్తానం నత్థఞ్ఞో కోచి ఓఘా ఉద్ధతా అఞ్ఞత్ర మయా’’తి పస్సన్తానం కరుణోక్కమనం హోతి యథా భగవతోతి. పఞ్ఞాపి భగవతో సబ్బేసు ధమ్మేసు నిరవసేసేసు పవత్తతి, పవత్తమానా చ ఏకస్మిం అనేకేసు చ ధమ్మేసు సభావకిచ్చాదిజాననేన అనావరణా అసాధారణా పవత్తతి యథారుచి, యథా చ పస్సన్తస్స భగవతో కరుణా యథారుచి పవత్తతి. తం సబ్బం పటిసమ్భిదామగ్గే మహాకరుణాఞాణవిభఙ్గవసేన జానితబ్బం, పఞ్ఞాయ చ యథారుచి పవత్తి సేసాసాధారణఞాణవిభఙ్గాదివసేన. పఞ్ఞాగహణేన చ తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణం చతుసచ్చఞాణం చతుపటిసమ్భిదాఞాణం, కరుణాగహణేన మహాకరుణాసమాపత్తిఞాణస్స గహితత్తా తం వజ్జేత్వా అఞ్ఞాని అసాధారణఞాణాని చతువేసారజ్జఞాణం దసబలాని ఛ అభిఞ్ఞా చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూనీతి ఏవమాదయో అనేకే పఞ్ఞాప్పభేదా సఙ్గయ్హన్తి, తస్మా తస్సా తస్సా పఞ్ఞాయ పవత్తివసేన యథారుచి పవత్తి వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘కరుణా వియ…పే… యథారుచీ’’తి.

తత్థ కరుణాగహణేన మహాబోధియా మూలం దస్సేతి. మహాదుక్ఖసమ్బాధప్పటిపన్నఞ్హి సత్తనికాయం దిస్వా ‘‘తస్స నత్థఞ్ఞో కోచి సరణం, అహమేతం ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి కరుణాయ సఞ్చోదితమానసో అభినీహారం దీపఙ్కరస్స భగవతో పాదమూలే కత్వా బోధిసమ్భారే సమోధానేత్వా అనుపుబ్బేన సమ్బోధిం పత్తోతి కరుణా మహాబోధియా మూలన్తి. సత్తేసూతి ఏతేన మహాబోధియా పయోజనం దస్సేతి. సత్తా హి మహాబోధిం పయోజేన్తి. సత్తసన్తారణత్థఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతా అభిపత్థితా. యథాహ –

‘‘కిం మే ఏకేన తిణ్ణేన, పురిసేన థామదస్సినా;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, సన్తారేస్సం సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౨. ౫౬);

పఞ్ఞాగహణేన మహాబోధిం దస్సేతి. సబ్బఞ్ఞుతాయ హి పదట్ఠానభూతం మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ‘‘మహాబోధీ’’తి వుచ్చతీతి. ఞేయ్యధమ్మేసు సబ్బేసూతి ఏతేన సన్తారేతబ్బానం సత్తానం అభిఞ్ఞేయ్యపరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బభావేతబ్బసచ్ఛికాతబ్బే ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చిన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదసతిపట్ఠానాదిభేదే కుసలాదిభేదే చ సబ్బధమ్మే దస్సేతి. పవత్తిత్థ యథారుచీతి ఏతేన పటివేధపచ్చవేక్ఖణపుబ్బఙ్గమదేసనాఞాణప్పవత్తిదీపనేన పయోజనసమ్పత్తిం దస్సేతి. సబ్బధమ్మానఞ్హి పటివేధఞాణం బోధిపల్లఙ్కే అహోసి. మగ్గఞాణమేవ హి తన్తి. పచ్చవేక్ఖణఞాణఞ్చ విసేసేన రతనఘరసత్తాహే అహోసి. ఏవం పటివిద్ధపచ్చవేక్ఖితానం ధమ్మానం ధమ్మచక్కప్పవత్తనాదీసు దేసనాఞాణం అహోసి, విసేసేన చ పణ్డుకమ్బలసిలాయం సత్తప్పకరణదేసనాయన్తి. దేసనాఞాణేన చ దేసేన్తో భగవా సత్తేసు హితపటిపత్తిం పటిపజ్జతీతి. ఏతేన సబ్బేన అత్తహితపటిపత్తిం పరహితపటిపత్తిఞ్చ దస్సేతి. మహాబోధిదస్సనేన హి అత్తహితపటిపత్తి, ఇతరేహిపి పరహితపటిపత్తి దస్సితాతి. తేన అత్తహితపటిపన్నాదీసు చతూసు పుగ్గలేసు భగవతో చతుత్థపుగ్గలభావం దస్సేతి, తేన చ అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావం నిరతిసయపణామారహభావఞ్చ అత్తనో చ కిరియాయ ఖేత్తఙ్గతభావం దస్సేతి.

ఏత్థ చ కరుణాగహణేన లోకియేసు మహగ్గతభావప్పత్తాసాధారణగుణదీపనతో సబ్బలోకియగుణసమ్పత్తి భగవతో దస్సితా హోతి, పఞ్ఞాగహణేనపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానమగ్గఞాణదీపనతో సబ్బలోకుత్తరగుణసమ్పత్తి. కరుణావచనేన చ ఉపగమనం నిరుపక్కిలేసం, పఞ్ఞావచనేన అపగమనం దస్సేతి. ఉపగమనం దస్సేన్తో చ లోకే సఞ్జాతసంవడ్ఢభావం దస్సేతి, అపగమనం దస్సేన్తో లోకేన అనుపలిత్తతం. ‘‘కరుణా వియ సత్తేసూ’’తి చ లోకసమఞ్ఞానురూపం భగవతో పవత్తిం దస్సేతి, ‘‘ఞేయ్యధమ్మేసు సబ్బేసు యథారుచి పఞ్ఞా పవత్తిత్థా’’తి ఏతేన సమఞ్ఞాయ అనతిధావనం. సబ్బధమ్మసభావానవబోధే హి సతి సమఞ్ఞం అతిధావిత్వా ‘‘సత్తో జీవో అత్థీ’’తి పరామసనం హోతీతి. సబ్బేసఞ్చ బుద్ధగుణానం కరుణా ఆది తన్నిదానభావతో, పఞ్ఞా పరియోసానం తతో ఉత్తరికరణీయాభావతో. ఆదిపరియోసానదస్సనేన చ సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితావ హోన్తి. కరుణాగహణేన చ సీలక్ఖన్ధపుబ్బఙ్గమో సమాధిక్ఖన్ధో దస్సితో హోతి. కరుణానిదానఞ్హి సీలం తతో పాణాతిపాతాదివిరతిప్పవత్తితో తస్సా చ ఝానత్తయసమ్పయోగతో. పఞ్ఞావచనేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. సీలఞ్చ సబ్బబుద్ధగుణానం ఆది, సమాధి మజ్ఝం, పఞ్ఞా పరియోసానన్తి ఏవమ్పి ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణా సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితా హోన్తి.

౨. ఏవం సఙ్ఖేపేన సబ్బబుద్ధగుణేహి భగవన్తం థోమేత్వా యస్సా సంవణ్ణనం కత్తుకామో, తాయ అభిధమ్మదేసనాయ అఞ్ఞేహి అసాధారణాయ థోమేతుం ‘‘దయాయ తాయా’’తిఆదిమాహ. తస్సా పన దేసనాయ నిదానఞ్చ సముట్ఠానఞ్చ దస్సేతుం ‘‘దయాయ తాయా’’తిఆది వుత్తం. నిదానఞ్చ దువిధం అబ్భన్తరం బాహిరఞ్చాతి. అబ్భన్తరం కరుణా, బాహిరం దేసకాలాది. సముట్ఠానం దేసనాపఞ్ఞా. తత్థ అబ్భన్తరనిదానం దస్సేన్తో ‘‘దయాయ తాయ సత్తేసు, సముస్సాహితమానసో’’తి ఆహ. తత్థ దయాతి కరుణా అధిప్పేతా. తాయ హి సముస్సాహితో అభిధమ్మకథామగ్గం సమ్పవత్తయీతి. తాయాతి అయం త-సద్దో పుబ్బే వుత్తస్స పటినిద్దేసో హోతి.

పురిమగాథాయ చ పధానభావేన పఞ్ఞా నిద్దిట్ఠా, తబ్బిసేసనభావేన కరుణా. సా హి తస్సా నిదస్సనభూతా అప్పధానా తం విసేసేత్వా వినివత్తా, తస్మా ‘‘తాయా’’తి పటినిద్దేసం నారహతి. యా చ పధానభూతా పఞ్ఞా, సా దేసనాయ సముట్ఠానం, న సముస్సాహినీతి తస్సా చ పటినిద్దేసో న యుత్తోతి? పఞ్ఞాయ తావ పటినిద్దేసో న యుత్తోతి సువుత్తమేతం, కరుణాయ పన పటినిద్దేసో నో న యుత్తో ‘‘దయాయ తాయా’’తి ద్విన్నం పదానం సమానాధికరణభావతో. సమానాధికరణానఞ్హి ద్విన్నం పదానం రూపక్ఖన్ధాదీనం వియ విసేసనవిసేసితబ్బభావో హోతి. రూప-సద్దో హి అఞ్ఞక్ఖన్ధనివత్తనత్థం వుచ్చమానో విసేసనం హోతి, ఖన్ధ-సద్దో చ నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణవచనభావతో విసేసితబ్బో, ఏవమిధాపి ‘‘దయాయ తాయా’’తి ద్విన్నం పదానం ఏకవిభత్తియుత్తానం సమానాధికరణభావతో విసేసనవిసేసితబ్బభావో హోతి. తత్థ దయా సముస్సాహినీతి పధానా, నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణవచనఞ్చిదం. తస్మా ‘‘దయాయా’’తి విసేసితబ్బవచనమేతం, తస్స చ యథా విసేసనం హోతి ‘‘తాయా’’తి ఇదం వచనం, తథా తస్స పటినిద్దేసభావో యోజేతబ్బో. న హి పఞ్ఞాపటినిద్దేసభావే దయావిసేసనం త-సద్దో హోతి, కరుణాపటినిద్దేసభావే చ హోతీతి. పధానఞ్చ పఞ్ఞం వజ్జేత్వా ‘‘దయాయా’’తి ఏతేన సమ్బజ్ఝమానో ‘‘తాయా’’తి అయం త-సద్దో అప్పధానాయ కరుణాయ పటినిద్దేసో భవితుమరహతి. అయమేత్థ అత్థో – యాయ దయాయ సముస్సాహితో, న సా యా కాచి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పన నిదస్సనభూతా మహాకరుణా, తాయ సముస్సాహితోతి.

కథం పన కరుణా ‘‘దయా’’తి ఞాతబ్బా, నను వుత్తం ‘‘దయాపన్నో’’తి ఏతస్స అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౮) ‘‘మేత్తచిత్తతం ఆపన్నో’’తి, తస్మా దయా మేత్తాతి యుజ్జేయ్య, న కరుణాతి? యది ఏవం ‘‘అదయాపన్నో’’తి ఏతస్స అట్ఠకథాయం ‘‘నిక్కరుణతం ఆపన్నో’’తి వుత్తన్తి దయా మేత్తాతి చ న యుజ్జేయ్య, తస్మా దయా-సద్దో యత్థ యత్థ పవత్తతి, తత్థ తత్థ అధిప్పాయవసేన యోజేతబ్బో. దయా-సద్దో హి అనురక్ఖణత్థం అన్తోనీతం కత్వా పవత్తమానో మేత్తాయ చ కరుణాయ చ పవత్తతీతి నో న యుజ్జతి. ఏవఞ్హి అట్ఠకథానం అవిరోధో హోతీతి. కరుణా చ దేసనాయ నిదానభావేన వుత్తా, న మేత్తా ‘‘అచ్చన్తమేవ హి తం సమయం భగవా కరుణావిహారేన విహాసీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧ మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧) ఏవమాదీసు, తస్మా ఇధ కరుణావ దయావచనేన గహితాతి వేదితబ్బా. సా హి సముస్సాహినీ, న మేత్తా, మేత్తా పన పఞ్ఞాగతికపవత్తినీ హోతీతి.

‘‘సత్తేసూ’’తి కస్మా ఏవం వుత్తం, నను ‘‘తాయా’’తి ఏతేన వచనేన సత్తవిసయా కరుణా గహితాతి? నో న గహితా, పురిమగాథాయ పన ‘‘సత్తేసు కరుణా యథారుచి పవత్తిత్థా’’తి సప్పదేససత్తవిసయా నిప్పదేససత్తవిసయా చ సబ్బా వుత్తా, ఇధ పన నిప్పదేససత్తవిసయతం గహేతుం ‘‘సత్తేసూ’’తి నిప్పదేససత్తవిసయభూతా దస్సితా. తేన సబ్బసత్తవిసయాయ కరుణాయ సముస్సాహితో అభిధమ్మకథామగ్గం దేవానం సమ్పవత్తయి, న దేవవిసయాయ ఏవ, తస్మా సబ్బసత్తహితత్థం అభిధమ్మకథామగ్గం దేవానం సమ్పవత్తయి, న దేవానంయేవ అత్థాయాతి అయమత్థో దస్సితోవ హోతి. అథ వా ‘‘సత్తేసూ’’తి ఇదం న దయాయ ఆలమ్బననిదస్సనం, సముస్సాహనవిసయో పన ఏతేన దస్సితో. అభిధమ్మకథామగ్గప్పవత్తనత్థఞ్హి భగవా కరుణాయ న దేవేసుయేవ సముస్సాహితో, సబ్బబోధనేయ్యేసు పన సత్తేసు సముస్సాహితో సబ్బేసం అత్థాయ పవత్తత్తా, తస్మా సత్తేసు సముస్సాహితమానసోతి సత్తేసు విసయభూతేసు నిమిత్తభూతేసు వా సముస్సాహితమానసో ఉయ్యోజితచిత్తోతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఏవం అబ్భన్తరనిదానం దస్సేత్వా బాహిరనిదానం దస్సేన్తో ‘‘పాటిహీరావసానమ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మిం కాలే భగవతా అభిధమ్మకథామగ్గో పవత్తితో, తం దస్సేతుం ‘‘పాటిహీరావసానమ్హి వసన్తో’’తి వుత్తం. ‘‘అవసానమ్హి వసన్తో తిదసాలయే’’తి వచనతో యస్సావసానమ్హి తిదసాలయే వసి, తం కణ్డమ్బమూలే కతం యమకపాటిహారియం ఇధ ‘‘పాటిహీర’’న్తి వుత్తం, న బోధిమూలాదీసు కతం పాటిహారియం, నాపి ఆదేసనానుసాసనియోతి విఞ్ఞాయతి, పాకటత్తా చ ఆసన్నత్తా చ తదేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. పాటిహారియపదస్స వచనత్థం (ఉదా. అట్ఠ. ౧; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి, భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి యే హరితబ్బా. పుథుజ్జనానమ్పి హి విగతుపక్కిలేసే అట్ఠఙ్గగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్తుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. అథ వా పటీతి అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. పారాయనవగ్గ, వత్థుగాథా ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతుపక్కిలేసే చ కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతుపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి, పటిహారియమేవ పాటిహారియం. పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం. పాటిహారియమేవ ఇధ ‘‘పాటిహీర’’న్తి వుత్తం. అవసానమ్హి వసన్తోతి ఏతేహి కాలం నిదస్సేతి. పాటిహీరకరణావసానేన హి తిదసాలయవాసేన చ పరిచ్ఛిన్నో అభిధమ్మకథామగ్గప్పవత్తనస్స కాలోతి. తిదసాలయేతి దేసం నిదస్సేతి. సో హి అభిధమ్మకథామగ్గప్పవత్తనస్స దేసో తత్థ వసన్తేన పవత్తితత్తాతి.

౩. తత్థాపి దేసవిసేసదస్సనత్థం ‘‘పారిచ్ఛత్తకమూలమ్హీ’’తిఆది వుత్తం. యుగన్ధరేతి సీతపబ్బతేస్వేకో ద్వేచత్తాలీసయోజనసహస్సుబ్బేధో, ఆదిచ్చో చ తదుబ్బేధమగ్గచారీ, సో సతి సమ్భవే యథా యుగన్ధరే సోభేయ్య, ఏవం సోభమానో నిసిన్నోతి అత్థో.

౪-౫. ఇదాని పుగ్గలే ధమ్మపటిగ్గాహకే అపదిసన్తో ‘‘చక్కవాళసహస్సేహీ’’తిఆదిమాహ. సబ్బసోతి సమన్తతో ఆగమ్మ సబ్బేహి దిసాభాగేహి, సన్నివేసవసేన వా సమన్తతో సన్నివిట్ఠేహి దసహి చక్కవాళసహస్సేహీతి అధిప్పాయో, న సబ్బసో చక్కవాళసహస్సేహి దసహి దసహీతి. ఏవం సతి చత్తాలీసచక్కవాళసహస్సేహి అధికేహి వా ఆగమనం వుత్తం సియా, న చేతం అధిప్పేతన్తి. సమన్తతో సన్నిసిన్నేనాతి వా యోజేతబ్బం. సమం, సమ్మా వా నిసిన్నేన సన్నిసిన్నేన, అఞ్ఞమఞ్ఞం అబ్యాబాధేత్వా భగవతి గారవం కత్వా సోతం ఓదహిత్వా నిసజ్జదోసే వజ్జితబ్బే వజ్జేత్వా నిసిన్నేనాతి అత్థో. మాతరం పముఖం కత్వా సన్నిసిన్నేన దేవానం గణేన పరివారితోతి వా, మాతరం పముఖం కత్వా అభిధమ్మకథామగ్గం సమ్పవత్తయీతి వా యోజనా కాతబ్బా.

ఇదాని దేసనాయ సముట్ఠానం దస్సేన్తో ‘‘తస్సా పఞ్ఞాయ తేజసా’’తి ఆహ. యా సా ఆదిమ్హి కరుణాయ ఉపమితా సబ్బఞేయ్యధమ్మానం యథాసభావజాననసమత్థా, తేసం దేసేతబ్బప్పకారజాననసమత్థా, బోధేతబ్బపుగ్గలానం ఆసయాధిముత్తియాదివిభావనసమత్థా చ పఞ్ఞా, తస్సా చ యథావుత్తబలయోగతోతి అత్థో. తేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ అభిధమ్మకథాయ సముట్ఠానభావే సమత్థం, నాఞ్ఞన్తి ఇమమత్థం దీపేన్తో అభిధమ్మకథాయ అసాధారణభావం దస్సేతి. మగ్గోతి ఉపాయో. ఖన్ధాయతనాదీనం కుసలాదీనఞ్చ ధమ్మానం అవబోధస్స, సచ్చప్పటివేధస్సేవ వా ఉపాయభావతో ‘‘అభిధమ్మకథామగ్గో’’తి వుత్తో. పబన్ధో వా ‘‘మగ్గో’’తి వుచ్చతి. సో హి దీఘత్తా మగ్గో వియాతి మగ్గో, తస్మా అభిధమ్మకథాపబన్ధో ‘‘అభిధమ్మకథామగ్గో’’తి వుత్తో. దేవానం గణేన పరివారితోతి వత్వా పున దేవానన్తి వచనం తేసం గహణసమత్థతం దీపేతి. న హి అసమత్థానం భగవా దేసేతీతి.

౬. ఏవం కరుణాపఞ్ఞాముఖేహి గుణేహి భగవతో అభిధమ్మకథామగ్గప్పవత్తనేన చ హితప్పటిపత్తియా పరమపణామారహతం దస్సేత్వా ఇదాని అధిప్పేతం పణామం కరోన్తో ఆహ ‘‘తస్స పాదే నమస్సిత్వా’’తి. భగవతో థోమనేనేవ చ ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతా సఙ్ఘస్స చ సుప్పటిపన్నతా దస్సితా హోతి తప్పభవస్స అనఞ్ఞథాభావతో, తస్మా పణామారహం తఞ్చ రతనద్వయం పణమన్తో ‘‘సద్ధమ్మఞ్చస్స…పే… చఞ్జలి’’న్తి ఆహ. తత్థ యస్మా బుద్ధో ‘‘సదేవకే లోకే తథాగతో వన్దనీయో’’తి, సఙ్ఘో చ ‘‘సుప్పటిపన్నో…పే… అఞ్జలికరణీయో’’తి (అ. ని. ౬.౧౦) వుత్తో, తస్మా ‘‘తస్స పాదే నమస్సిత్వా, కత్వా సఙ్ఘస్స చఞ్జలి’’న్తి వుత్తం. ధమ్మో పన స్వాక్ఖాతతాదిగుణయుత్తో తథానుస్సరణేన పూజేతబ్బో హోతి ‘‘తమేవ ధమ్మం సక్కత్వా గరుంకత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౭౩; అ. ని. ౪.౨౧) వచనతో, కాయవాచాచిత్తేహి సబ్బథా పూజేతబ్బో, తస్మా ‘‘సద్ధమ్మఞ్చస్స పూజేత్వా’’తి వుత్తం. సిరీమతోతి ఏత్థ సిరీతి పఞ్ఞాపుఞ్ఞానం అధివచనన్తి వదన్తి. అథ వా పుఞ్ఞనిబ్బత్తా సరీరసోభగ్గాదిసమ్పత్తి కతపుఞ్ఞే నిస్సయతి, కతపుఞ్ఞేహి వా నిస్సీయతీతి ‘‘సిరీ’’తి వుచ్చతి, సా చ అతిసయవతీ భగవతో అత్థీతి సిరీమా, భగవా, తస్స సిరీమతో.

౭. నిపచ్చకారస్సాతి పణామకిరియాయ. ఆనుభావేనాతి బలేన. సోసేత్వాతి సుక్ఖాపేత్వా అన్తరధాపేత్వా అత్థం పకాసయిస్సామీతి సమ్బన్ధో. అన్తరాయేతి అత్థప్పకాసనస్స ఉపఘాతకే. అసేసతోతి నిస్సేసే సకలే.

౮. ఇదాని అభిధమ్మస్స గమ్భీరత్థత్తా అత్థప్పకాసనస్స దుక్కరభావం దీపేతుం ‘‘విసుద్ధాచారసీలేనా’’తిఆదినా అభియాచనం దస్సేతి. థుల్లచ్చయాదివిసుద్ధియా విసుద్ధాచారో, పారాజికసఙ్ఘాదిసేసవిసుద్ధియా విసుద్ధసీలో. చారిత్తవారిత్తవిసుద్ధియా వా విసుద్ధాచారసీలో, తేన. సక్కచ్చన్తి చిత్తిం కత్వా. అభియాచితోతి అభిముఖం యాచితో. తేన అనాదరియం అత్థప్పకాసనే కాతుం అసక్కుణేయ్యం దస్సేతి.

౯. ఇదాని యస్స అత్థం పకాసేతుకామో, తం దస్సేతుం ‘‘యం దేవదేవో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యన్తి అభిధమ్మం. దేవదేవోతి విసుద్ధిసమ్ముతిఉపపత్తిదేవానం దేవో. లోకే హి యే ‘‘సరణం పరాయణ’’న్తి గన్తబ్బా గతిభూతా, తే ‘‘దేవా’’తి వుచ్చన్తి, భగవా చ సబ్బదేవానం గతిభూతోతి. నయతోతి సఙ్ఖేపతో. సమాచిక్ఖీతి సమ్మా ఆచిక్ఖి యథా థేరో బుజ్ఝతి. వేనేయ్యసత్తే వినేతీతి వినాయకో, నాయకవిరహితో వా, సయమ్భూతి అత్థో.

౧౦-౧౨. యఞ్చాతి యఞ్చ అభిధమ్మం భిక్ఖూనం పయిరుదాహాసీతి సమ్బన్ధో. పయిరుదాహాసీతి కథేసి. ఇతీతి ఇమినా అనుక్కమేన. ‘‘యో ధారితో’’తి యన్తి ఉపయోగవసేన వుత్తో యం-సద్దో ధారితోతి పచ్చత్తేన సమ్బజ్ఝమానో పచ్చత్తవసేన పరిణమతి, తస్మా యో ధారితో, యో చ సఙ్గీతో, తస్స అత్థం పకాసయిస్సామీతి యోజనా కాతబ్బా. వేదేన పఞ్ఞాయ ఈహతి పవత్తతీతి వేదేహో, తేన మునినా. అభిణ్హసోతి బహుసో. అభిధమ్మస్సాతి ఏతం ‘‘అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి ఏతేన యోజేతబ్బం. ఇదాని యో అత్థప్పకాసనస్స నిస్సయో, తం దస్సేతుం ‘‘ఆదితో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఆదితోతి ఆదిమ్హి పఠమసఙ్గీతియం.

౧౩. యా అట్ఠకథా సఙ్గీతా, కస్స పన సా అట్ఠకథాతి? అఞ్ఞస్స వుత్తస్స అభావా ‘‘యస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి వుత్తం, అధికారవసేన ‘‘తస్స అభిధమ్మస్సా’’తి విఞ్ఞాయతి. సఙ్గీతాతి అత్థం పకాసేతుం యుత్తట్ఠానే ‘‘అయం ఏతస్స అత్థో, అయం ఏతస్స అత్థో’’తి సఙ్గహేత్వా వుత్తా, పచ్ఛాపి చ దుతియతతియసఙ్గీతీసు అనుసఙ్గీతా.

౧౪-౧౬. అభిసఙ్ఖతాతి రచితా. తతోతి అట్ఠకథాతో. తన్తినయానుగన్తి తన్తిగతిం అనుగతం. భాసన్తి మాగధభాసం. నికాయన్తరలద్ధీహీతి అన్తరన్తరా అనుప్పవేసితాహి. అసమ్మిస్సన్తి అవోకిణ్ణం. అనాకులన్తి సనికాయేపి అనావిలం పరిచ్ఛిన్నం. అసమ్మిస్సో అనాకులో చ యో మహావిహారవాసీనం అత్థవినిచ్ఛయో, తం దీపయన్తో అత్థం పకాసయిస్సామీతి. ఏతేన తిపిటకచూళనాగత్థేరాదీహి వుత్తో థేరవాదోపి సఙ్గహితో హోతి. అథ వా తమ్బపణ్ణిభాసం అపనేత్వా మాగధభాసఞ్చ ఆరోపేత్వా పకాసియమానో యో అభిధమ్మస్స అత్థో అసమ్మిస్సో అనాకులోయేవ చ హోతి మహావిహారవాసీనఞ్చ వినిచ్ఛయభూతో, తం అత్థం ‘‘ఏసో మహావిహారవాసీనం వినిచ్ఛయో’’తి దీపయన్తో పకాసయిస్సామి. తప్పకాసనేనేవ హి సో తథా దీపితో హోతీతి.

౧౭. తోసయన్తో విచక్ఖణేతి విచక్ఖణే తోసయన్తో గహేతబ్బం గహేత్వానాతి ఏవం యోజేత్వా ‘‘గహేతబ్బట్ఠానేయేవ గహితం సుట్ఠు కత’’న్తి ఏవం తోసయన్తోతి అత్థం వదన్తి. ఏవం సతి గహేతబ్బగ్గహణేనేవ తోసనం కతం, న అఞ్ఞేన అత్థప్పకాసనేనాతి ఏతం ఆపజ్జేయ్య. తోసయన్తో అత్థం పకాసయిస్సామీతి ఏవం పన యోజనాయ సతి గహేతబ్బగ్గహణం అఞ్ఞఞ్చ సబ్బం అత్థప్పకాసనం హోతీతి సబ్బేన తేన తోసనం కతం హోతి, తస్మా తోసయన్తో అత్థం పకాసయిస్సామీతి యుత్తరూపా.

౧౮-౨౦. ఇదాని యం అత్థప్పకాసనం కత్తుకామో, తస్స మహత్తం పరిహరితుం ‘‘కమ్మట్ఠానానీ’’తిఆదిమాహ. అత్థవణ్ణనన్తి ఏత్థ వణ్ణనా నామ వివరిత్వా విత్థారేత్వా వచనం. ఇతీతి ‘‘అపనేత్వా తతో భాస’’న్తి ఏవమాదినా యథాదస్సితప్పకారేన. ఇతి సోతూనం ఉస్సాహుప్పాదనస్స హేతుం దస్సేతి. అభిధమ్మకథన్తి అభిధమ్మట్ఠకథం. నిసామేథాతి సుణాథ. ఇదాని అవస్సం అయం సోతబ్బాయేవాతి దళ్హం ఉస్సాహేన్తో ఆహ ‘‘దుల్లభా హి అయం కథా’’తి.

వీసతిగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిదానకథావణ్ణనా

అట్ఠసాలినిం తావ వణ్ణేన్తేహి ఆచరియేహి తస్సా సన్నివేసో విభావేతబ్బో. తస్మా ఇదం వుచ్చతి –

‘‘వచనత్థో పరిచ్ఛేదో, సన్నివేసో చ పాళియా;

సాగరేహి తథా చిన్తా, దేసనాహి గమ్భీరతా.

‘‘దేసనాయ సరీరస్స, పవత్తిగ్గహణం తథా;

థేరస్స వాచనామగ్గ-తప్పభావితతాపి చ.

‘‘పటివేధా తథా బుద్ధ-వచనాదీహి ఆదితో;

ఆభిధమ్మికభావస్స, సాధనం సబ్బదస్సినో.

‘‘వినయేనాథ గోసిఙ్గ-సుత్తేన చ మహేసినా;

భాసితత్తస్స సంసిద్ధి, నిదానేన చ దీపితా.

‘‘పకాసేత్వా ఇమం సబ్బం, పటిఞ్ఞాతకథా కతా;

అట్ఠసాలినియా ఏతం, సన్నివేసం విభావయే’’తి.

వచనత్థవిజాననేన విదితాభిధమ్మసామఞ్ఞత్థస్స అభిధమ్మకథా వుచ్చమానా సోభేయ్యాతి అభిధమ్మపరిజాననమేవ ఆదిమ్హి యుత్తరూపన్తి తదత్థం పుచ్ఛతి ‘‘తత్థ కేనట్ఠేన అభిధమ్మో’’తి. తత్థ తత్థాతి ‘‘అభిధమ్మస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి యదిదం వుత్తం, తస్మిం. ‘‘యస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాతం, సో అభిధమ్మో కేనట్ఠేన అభిధమ్మోతి అత్థో. తత్థాతి వా ‘‘అభిధమ్మకథ’’న్తి ఏతస్మిం వచనే యో అభిధమ్మో వుత్తో, సో కేనట్ఠేన అభిధమ్మోతి అత్థో. ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేనాతి ఏత్థ ధమ్మో అతిరేకో ధమ్మాతిరేకో, సుత్తన్తాధికా పాళీతి అత్థో. ధమ్మో విసేసో ధమ్మవిసేసో ధమ్మాతిసయో, విచిత్తా పాళీతి అత్థో, ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసా ఏవ అత్థో ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠో. ద్విన్నమ్పి అత్థానం అభిధమ్మసద్దస్స అత్థభావేన సామఞ్ఞతో ఏకవచననిద్దేసో కతో. తస్మాతి యస్మా ‘‘అభిక్కమన్తి, అభిక్కన్తవణ్ణా’’తిఆదీసు వియ అతిరేకవిసేసట్ఠదీపకో అభిసద్దో, తస్మా అయమ్పి ధమ్మో ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన ‘‘అభిధమ్మో’’తి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో.

తత్థ సియా – ‘‘అభిక్కమన్తి, అభిక్కన్తవణ్ణా’’తి ఏత్థ ధాతుసద్దస్స పురతో పయుజ్జమానో అభిసద్దో కిరియాయ అతిరేకవిసేసభావదీపకో హోతీతి యుత్తం ఉపసగ్గభావతో, ధమ్మసద్దో పన న ధాతుసద్దోతి ఏతస్మా పురతో అభిసద్దో పయోగమేవ నారహతి. అథాపి పయుజ్జేయ్య, కిరియావిసేసకా ఉపసగ్గా, న చ ధమ్మో కిరియాతి ధమ్మస్స అతిరేకవిసేసభావదీపనం న యుత్తన్తి? నో న యుత్తం. అఞ్ఞస్సపి హి ఉపసగ్గస్స అధాతుసద్దా పురతో పయుజ్జమానస్స అకిరియాయపి అతిరేకవిసేసభావదీపకస్స దస్సనతోతి ఏతమత్థం విభావేతుం అతిఛత్తాదిఉదాహరణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఏవమేవాతి యథా ఛత్తాతిరేకఛత్తవిసేసాదిఅత్థేన అతిఛత్తాదయో హోన్తి అతిసద్దస్స ఉపసగ్గస్స అధాతుసద్దస్సపి పురతో పయుజ్జమానస్స అకిరియాయ చ తబ్భావదీపకత్తా, ఏవమయమ్పి ధమ్మో ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన ‘‘అభిధమ్మో’’తి వుచ్చతి అభి-సద్దస్స ఉపసగ్గస్స అధాతుసద్దస్సపి పురతో పయుజ్జమానస్స అకిరియాయ చ తబ్భావదీపకత్తాతి అధిప్పాయో.

ఏకదేసేనేవ విభత్తాతి ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా? రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. కతమో చ, భిక్ఖవే, రూపక్ఖన్ధో? యం కిఞ్చి రూపం అతీతా…పే… సన్తికే వా, అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో’’తిఏవమాదినా (సం. ని. ౩.౪౮; విభ. ౨) ఉద్దేసనిద్దేసమత్తేనేవ విభత్తా, ‘‘తత్థ కతమం రూపం అతీత’’న్తిఏవమాదినా (విభ. ౩) పటినిద్దేసస్స అభిధమ్మభాజనీయస్స పఞ్హపుచ్ఛకస్స చ అభావా న నిప్పదేసేన. అభిధమ్మం పత్వా పన…పే… నిప్పదేసతోవ విభత్తా, తస్మా అయమ్పి ధమ్మో ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన ‘‘అభిధమ్మో’’తి వుచ్చతి నిప్పదేసానం తిణ్ణమ్పి నయానం అతిరేకపాళిభావతో విసేసపాళిభావతో చాతి అధిప్పాయో. సుత్తన్తే బావీసతియా ఇన్ద్రియానం ఏకతో అనాగతత్తా ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీ’’తిఆదినా పటిచ్చసముప్పాదే తస్స తస్స పచ్చయధమ్మస్స పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం పచ్చయభావో ఉద్దిట్ఠో, ఉద్దిట్ఠధమ్మానఞ్చ కుసలాదిభావో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో, న చేత్థ ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖారా’’తి ఏవం వుత్తో ఉద్దేసో అత్థీతి పఞ్హపుచ్ఛకం నత్థి. సుత్తన్తే పఞ్చ సిక్ఖాపదాని ఉద్దిట్ఠాని పాణాతిపాతా వేరమణీతిఆదీని. సా పన వేరమణీ యది సభావకిచ్చాదివసేన విభజీయేయ్య, ‘‘ఆరతి విరతీ’’తిఆదినా అభిధమ్మభాజనీయమేవ హోతి. అథాపి చిత్తుప్పాదవసేన విభజీయేయ్య, తథాపి అభిధమ్మభాజనీయమేవ హోతి. అఞ్ఞో పన వేరమణీనం విభజితబ్బప్పకారో నత్థి, యేన పకారేన సుత్తన్తభాజనీయం వత్తబ్బం సియా. తస్మా సిక్ఖాపదవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి.

వచనత్థతో అభిధమ్మే ఞాతే పరిచ్ఛేదతో ఞాపేతుం ఆహ ‘‘పకరణపరిచ్ఛేదతో’’తిఆది. కతిపయావ పఞ్హవారా అవసేసాతి ధమ్మహదయవిభఙ్గే అనాగతా హుత్వా మహాధమ్మహదయే ఆగతా ధమ్మహదయవిభఙ్గవచనవసేన అవసేసా కతిపయావ పఞ్హవారాతి అత్థో. ఏత్థేవ సఙ్గహితాతి ‘‘అపుబ్బం నత్థీ’’తి వుత్తం. అప్పమత్తికావ తన్తి అవసేసాతి ధమ్మహదయవిభఙ్గే అనాగన్త్వా మహాధమ్మహదయే ఆగతతన్తితో యది పథవీఆదీనం విత్థారకథా మహాధాతుకథా రూపకణ్డధాతువిభఙ్గాదీసు, అథ ధాతుకథాయ విత్థారకథా ధాతుకథాయ అనాగన్త్వా మహాధాతుకథాయ ఆగతతన్తి అప్పమత్తికావాతి అధిప్పాయో.

యం పన వుత్తం ‘‘సావకభాసితత్తా ఛడ్డేథ న’’న్తి, తం బుద్ధభాసితభావదస్సనేన పటిసేధేతుం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో హీ’’తిఆదిమాహ. చతూసు పఞ్హేసూతి ‘‘ఉపలబ్భతి నుపలబ్భతీ’’తి పటిఞ్ఞాయ గహితాయ పటిక్ఖేపగహణత్థం ‘‘యో సచ్చికట్ఠో’’తి వుత్తం సచ్చికట్ఠం నిస్సయం కత్వా ఉపాదాయ పవత్తా ద్వేపి పఞ్చకా ఏకో పఞ్హో, ‘‘సబ్బత్థా’’తి సరీరం సబ్బం వా దేసం ఉపాదాయ పవత్తా ఏకో, ‘‘సబ్బదా’’తి కాలముపాదాయ ఏకో, ‘‘సబ్బేసూ’’తి యది ఖన్ధాయతనాదయో గహితా, తే ఉపాదాయ పవత్తా, అథ పన ‘‘యో సచ్చికట్ఠో సబ్బత్థ సబ్బదా’’తి ఏతేహి న కోచి సచ్చికట్ఠో దేసో కాలో వా అగ్గహితో అత్థి, తే పన సామఞ్ఞవసేన గహేత్వా అనుయోగో కతో, న భేదవసేనాతి భేదవసేన గహేత్వా అనుయుఞ్జితుం ‘‘సబ్బేసూ’’తి వుత్తా సచ్చికట్ఠదేసకాలప్పదేసే ఉపాదాయ చ పవత్తా ఏకోతి ఏతేసు చతూసు. ద్విన్నం పఞ్చకానన్తి ఏత్థ ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి…పే… మిచ్ఛా’’తి ఏకం, ‘‘పుగ్గలో నుపలబ్భతి…పే… మిచ్ఛా’’తి (కథా. ౧౮) ఏకం, ‘‘త్వం చే పన మఞ్ఞసి…పే… ఇదం తే మిచ్ఛా’’తి (కథా. ౩) ఏకం, ‘‘ఏసే చే దున్నిగ్గహితే…పే… ఇదం తే మిచ్ఛా’’తి ఏకం, ‘‘న హేవం నిగ్గహేతబ్బే, తేన హి యం నిగ్గణ్హాసి…పే… సుకతా పటిపాదనా’’తి (కథా. ౧౦) ఏకన్తి ఏవం నిగ్గహకరణం, పటికమ్మకరణం, నిగ్గహస్స సునిగ్గహభావం ఇచ్ఛతో పటిఞ్ఞాఠపనేన పటికమ్మవేఠనం, పటికమ్మస్స దుప్పటికమ్మభావం ఇచ్ఛతో తంనిదస్సనేన నిగ్గహస్స దున్నిగ్గహభావదస్సనేన నిగ్గహనిబ్బేఠనం, అనిగ్గహభావారోపనాదినా ఛేదోతి అయం ఏకో పఞ్చకో, యో అట్ఠకథాయం అనులోమపఞ్చకపటికమ్మచతుక్కనిగ్గహచతుక్కఉపనయనచతుక్కనిగమనచతుక్క నామేహి సకవాదిపుబ్బపక్ఖే అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకోతి వుత్తో, పరవాదిపుబ్బపక్ఖే చ ఏవమేవ పచ్చనీయానులోమపఞ్చకోతి వుత్తో. ఏవం ద్వే పఞ్చకా వేదితబ్బా. ఏవం సేసపఞ్హేసుపీతి అట్ఠ పఞ్చకా అట్ఠముఖా వాదయుత్తీతి వుత్తా. యుత్తీతి ఉపాయో, వాదస్స యుత్తి వాదయుత్తి, వాదప్పవత్తనస్స ఉపాయోతి అత్థో.

అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకే ఆదినిగ్గహం దస్సేత్వా పచ్చనీయానులోమపఞ్చకే చ ఆదినిగ్గహమేవ దస్సేత్వా మాతికం దీపేతుం ‘‘సా పనేసా’’తిఆదిమాహ. పుగ్గలోతి అత్తా సత్తో జీవో. ఉపలబ్భతీతి పఞ్ఞాయ ఉపగన్త్వా లబ్భతి. సచ్చికట్ఠపరమట్ఠేనాతి మాయామరీచిఆదయో వియ నాభూతాకారేన, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బా వియ న అనుత్తమత్థభావేన, అథ ఖో భూతేన ఉత్తమత్థభావేన ఉపలబ్భతీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో తాదిసం ఇచ్ఛన్తో పటిజానాతి. పున యో సచ్చికట్ఠపరమట్ఠేన ఉపలబ్భతి, సో సచ్చికట్ఠపరమట్ఠతో అఞ్ఞో తదాధారో, అఞ్ఞత్ర వా తేహి, తేసం వా ఆధారభూతో, అనఞ్ఞో వా తతో రుప్పనాదిసభావతో సప్పచ్చయాదిసభావతో వా ఉపలబ్భమానో ఆపజ్జతీతి అనుయుఞ్జతి ‘‘యో సచ్చికట్ఠో…పే… పరమట్ఠేనా’’తి. ఇతరో పుగ్గలస్స రూపాదీహి అఞ్ఞత్తం అనఞ్ఞత్తఞ్చ అనిచ్ఛన్తో ‘‘న హేవ’’న్తి పటిక్ఖిపతి. పున సకవాదీ పటిఞ్ఞాయ ఏకత్తాపన్నం అప్పటిక్ఖిపితబ్బం పటిక్ఖిపతీతి కత్వా నిగ్గహం ఆరోపేన్తో ఆహ ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి. ‘‘పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తి పుట్ఠో సకవాదీ పుగ్గలదిట్ఠిం పటిసేధేన్తో ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిజానాతి. పున ఇతరో యో సచ్చికట్ఠేన నుపలబ్భతి పుగ్గలో, సో సచ్చికట్ఠపరమట్ఠతో అఞ్ఞో వా అనఞ్ఞో వా నుపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి అఞ్ఞస్స పకారస్స అభావాతి అనుయుఞ్జతి ‘‘యో సచ్చికట్ఠో…పే… పరమట్ఠేనా’’తి. యస్మా పన పుగ్గలో సబ్బేన సబ్బం నుపలబ్భతి, తస్మా తస్స అఞ్ఞత్తానఞ్ఞత్తానుయోగో అననుయోగో పుగ్గలలద్ధిం పటిసేధేన్తస్స అనాపజ్జనతోతి ‘‘న హేవ’’న్తి పటిక్ఖిపతి. ఇతరో పటిఞ్ఞాయ ఆపజ్జనలేసమేవ పస్సన్తో అవిపరీతం అత్థం అసమ్బుజ్ఝన్తోయేవ నిగ్గహం ఆరోపేతి ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి.

ఇతీతి యం దిస్వా మాతికా ఠపితా, ఏవం దేసితత్తాతి అధిప్పాయో. యథా కిన్తి యేన పకారేన బుద్ధభాసితం నామ జాతం, తం నిదస్సనం కిన్తి అత్థో. యతోనిదానన్తి యంకారణా ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనాదినిదానన్తి అత్థో. పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాతి తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చసమ్పయుత్తా సఞ్ఞాకోట్ఠాసా. సముదాచరన్తీతి అజ్ఝాచరన్తి. ఏత్థ చేతి ఏతేసు ఆయతనాదీసు తణ్హామానదిట్ఠీహి అభినన్దితబ్బం అభివదితబ్బం అజ్ఝోసితబ్బఞ్చ నత్థి చే. నను నత్థియేవ, కస్మా ‘‘నత్థి చే’’తి వుత్తన్తి? సచ్చం నత్థి, అప్పహీనాభినన్దనాభివదనజ్ఝోసానానం పన పుథుజ్జనానం అభినన్దితబ్బాదిప్పకారాని ఆయతనాదీని హోన్తీతి తేసం న సక్కా ‘‘నత్థీ’’తి వత్తుం, పహీనాభినన్దనాదీనం పన సబ్బథా నత్థీతి ‘‘నత్థి చే’’తి వుత్తం. ఏసేవన్తోతి అభినన్దనాదీనం నత్థిభావకరో మగ్గో తప్పటిప్పస్సద్ధిభూతం ఫలం వా రాగానుసయాదీనం అన్తో అవసానం, అప్పవత్తీతి అత్థో.

జానం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం జానాతి. న హి పదేసఞాణవా జానితబ్బం సబ్బం జానాతీతి. పస్సం పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞాచక్ఖుధమ్మచక్ఖుబుద్ధచక్ఖుసమన్తచక్ఖుసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి పస్సితబ్బం పస్సతి. అథ వా జానం జానాతీతి యథా అఞ్ఞే సవిపల్లాసా కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి, న ఏవం భగవా, భగవా పన పహీనవిపల్లాసత్తా జానన్తో జానాతియేవ, దిట్ఠిదస్సనస్స చ అభావా పస్సన్తో పస్సతియేవాతి అత్థో. చక్ఖుభూతోతి పఞ్ఞాచక్ఖుమయత్తా సత్తేసు చ తదుప్పాదనతో లోకస్స చక్ఖుభూతో. ఞాణభూతోతి ఏతస్స చ ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మా బోధిపక్ఖియా. బ్రహ్మా మగ్గో, తేహి ఉప్పన్నత్తా లోకస్స చ తదుప్పాదనతో తబ్భూతో. వత్తాతి చతుసచ్చధమ్మే వదతీతి వత్తా. పవత్తాతి చిరం సచ్చప్పటివేధం పవత్తేన్తో వదతీతి పవత్తా. అత్థస్స నిన్నేతాతి అత్థం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతా, పరమత్థం వా నిబ్బానం పాపయితా. అమతస్స దాతాతి అమతసచ్ఛికిరియం సత్తేసు ఉప్పాదేన్తో అమతం దదాతీతి అమతస్స దాతా. బోధిపక్ఖియధమ్మానం తదాయత్తభావతో ధమ్మస్సామీ. సువణ్ణాలిఙ్గన్తి సువణ్ణమయం ఆలిఙ్గం ఖుద్దకముదిఙ్గం. సుపుప్ఫితసతపత్తపదుమమివ సస్సిరికం ససోభం సుపుప్ఫితసతపత్తసస్సిరికం.

అనుమోదితకాలతో పట్ఠాయ…పే… బుద్ధభాసితం నామ జాతన్తి ఏతేన అనుమోదనా బుద్ధభాసితభావస్స కారణన్తి అయమత్థో వుత్తో వియ దిస్సతి, ఏవఞ్చ సతి కథావత్థుస్స బుద్ధభాసితభావో న సియా అననుమోదితత్తా, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో – ‘‘మహాకచ్చాయనో ఏవం విభజిస్సతీ’’తి దిస్వా భగవా మాతికం నిక్ఖిపిత్వా విహారం పవిట్ఠో, తథేవ చ థేరో భగవతా దిన్ననయేన ఠపితమాతికాయ విభజీతి బుద్ధభాసితం నామ జాతం, తం పన అనుమోదనాయ పాకటం జాతన్తి ఏతమత్థం సన్ధాయ ‘‘ఏవం సత్థారా…పే… నామ జాత’’న్తి వుత్తన్తి.

ఇదాని పాళియా సన్నివేసం దస్సేతుం ‘‘తత్థ ధమ్మసఙ్గణీపకరణే’’తిఆదిమాహ. కామావచరకుసలతో అట్ఠాతి కామావచరకుసలే చత్తారో ఖన్ధే గహేత్వా తతో అట్ఠ చిత్తాని ఉద్ధరతి. పఠమా విభత్తీతిపి వదన్తి. ఏకూననవుతి చిత్తానీతి యత్థ ఏతాని చిత్తాని విభత్తాని, తే పాళిప్పదేసా ‘‘ఏకూననవుతి చిత్తానీ’’తి వుత్తా. తేసఞ్చ సముదాయో చిత్తవిభత్తి, తస్మా ఉపపన్నమేతం ‘‘ఏకూననవుతి చిత్తాని చిత్తవిభత్తీ’’తి. మాతికఞ్చ ఉద్దిసిత్వా తత్థ ఏకేకం పదం ఉద్ధరిత్వా యస్మా చిత్తాని విభత్తాని, తస్మా మాతికాపి చిత్తవిభత్తిఅన్తోగధాయేవాతి చిత్తుప్పాదకణ్డం మాతికాపదభాజనీయవసేన దువిధన్తి ఇదమ్పి వచనం యుజ్జతి.

మూలతోతి ‘‘తీణి కుసలమూలానీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౯౮౫) కుసలాదీనం మూలవసేన సఙ్ఖిపిత్వా వచనం. ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా ఖన్ధతో. ‘‘కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా ద్వారతో. ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తిఆదినా (ధ. స. ౯౮౮) భూమితో. అత్థోతి హేతుఫలం. ధమ్మోతి హేతు. ‘‘తీణి కుసలమూలాని తీణి అకుసలమూలానీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౯౮౫-౯౮౬) హేతువసేన సఙ్గహో ధమ్మతో నిక్ఖేపో. ‘‘తంసమ్పయుత్తో, తంసముట్ఠానా తదేకట్ఠా చ కిలేసా’’తిఆదినా (ధ. స. ౯౮౫-౯౮౬) హేతుఫలవసేన సఙ్గహో అత్థతో నిక్ఖేపో. అథ వా ధమ్మోతి భాసితో. అత్థోతి భాసితత్థో. ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తి (ధ. స. ౧౦౫౯) ధమ్మో. ‘‘తత్థ కతమే తయో కుసలహేతూ అలోభో’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౬౦) అత్థో, సో చ ధమ్మో. ‘‘తత్థ కతమో అలోభో’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౬౧) అత్థోతి ఏవం అత్థధమ్మవసేన నిక్ఖేపో వేదితబ్బో. నామతోతి ‘‘తీణి కుసలమూలానీ’’తి వుత్తధమ్మానం అలోభోతిఆదినామవసేన. లిఙ్గతోతి ఉద్దిట్ఠస్స ఏకస్సేవ ధమ్మస్స ‘‘అలోభో అలుబ్భనా అలుబ్భితత్త’’న్తి (ధ. స. ౧౦౬౧) పురిసాదిలిఙ్గవసేన నిక్ఖేపో.

గణనచారన్తి గణనప్పవత్తిం. సమానేన్తీతి సమానం కరోన్తి పూరేన్తి, తథా సమానేతబ్బన్తి ఏత్థాపి. ‘‘విజ్జాభాగినో అవిజ్జాభాగినో’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౧) ఏవమాదీసు ఏత్థ విఞ్ఞాతేసు ఆభిధమ్మికత్థేరా సుత్తన్తం సుణన్తా చిన్తేన్తా చ సుత్తన్తేసు ‘‘విజ్జాభాగినో’’తిఆదీసు ఆగతేసు అత్థస్స విఞ్ఞాతత్తా న కిలమన్తీతి ఏతమత్థం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆభిధమ్మికత్థేరానం…పే… అకిలమత్థం ఠపితా’’తి.

అనమతగ్గోతి అఞ్ఞాతగ్గో. ఖన్ధన్తరన్తి ఖన్ధనానత్తం, ఖన్ధమేవ వా. గహేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా సణ్హం, సుఖుమాయ పఞ్ఞాయ గహేతబ్బతో సుఖుమఞ్చ ధమ్మం సణ్హసుఖుమధమ్మం. బలవతా ఞాణవేగేన పవత్తత్తా బలవతో ఞాణవేగస్స నిమిత్తభావతో చ బలవం. గమ్భీరమేవ గమ్భీరగతం, గమ్భీరాని వా గతాని గమనాని ఏతస్స సన్తీతి గమ్భీరగతం. యథానుపుబ్బన్తి యథానుపుబ్బేన. నిఖిలేనాతి నిరవసేసేన దేసితం, పఞ్చఖిలరహితేన వా భగవతా దేసితం. రూపగతంవాతి హత్థగతం రూపం వియ చక్ఖునా. ‘‘పటివేధఞాణేన సమన్తపట్ఠానం యో పస్సతి, సో అత్థేవ, నో నత్థీ’’తి అత్తానం సన్ధాయ థేరో వదతీతి.

ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే ఆగతేసు ఏకాధికేసు అట్ఠసు కిలేససతేసు అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని అపనేత్వా సేసా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో చ ఉప్పన్నానుప్పన్నభావేన దిగుణితాని దియడ్ఢకిలేససహస్సాని దసాధికాని హోన్తి, అప్పకం పన ఊనమధికం వా న గణనూపగం హోతీతి ‘‘దియడ్ఢకిలేససహస్స’’న్తి వుత్తం. ఇతరేసం అతీతాదిభావామసనా అగ్గహణం ఖేపనే దట్ఠబ్బం.

మేచకపటాతి నీలనిభా పటా. చిత్తసముట్ఠానా వణ్ణధాతూతి చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానా వణ్ణధాతూతి అత్థో గహేతబ్బో. కస్మా? న హి చిత్తసముట్ఠానం రూపం బహి నిగచ్ఛతీతి, చిత్తసముట్ఠానరూపపరమ్పరాయ ఆగతత్తా పన ఏవం వుత్తం. అథ వా చిత్తసముట్ఠానా వణ్ణధాతూతి ఏత్థ పచ్చయఉతుసద్దానం లోపం కత్వా సోయేవ పుబ్బే వుత్తో అత్థో సువణ్ణతా సుస్సరతా వియ. ఏత్థ హి ‘‘సుస్సరతా’’తి ఉపాదిన్నకాధికారే ఆగతం, న చ సద్దో ఉపాదిన్నకో అత్థి, తస్మా ఉపాదిన్నకరూపఓట్ఠతాలుఆదినిస్సయత్తా ఏవం వుత్తన్తి, ఏవమేత్థాపి చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘చిత్తసముట్ఠానా వణ్ణధాతూ’’తి వదతి.

కాయసక్ఖిన్తి పచ్చక్ఖం. దన్తావరణన్తి ఓట్ఠద్వయం. ముఖాదానన్తి ముఖవివరం. సిలిట్ఠన్తి సంగతం సుసణ్ఠితం. సరే నిమిత్తం గహేత్వాతి ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి ధమ్మస్సరవసేన నిమిత్తం గహేత్వా, న కిలేసానుబ్యఞ్జనవసేన. ఏకప్పహారేనాతి ఏత్థ పహారోతి దివసస్స తతియో భాగో వుచ్చతి. ఏవం సన్తేతి పుబ్బే వుత్తమగ్గహేత్వా వాచనామగ్గస్స థేరప్పభవత్తవచనమేవ గహేత్వా తేన పురిమవచనఞ్చ పటిక్ఖిపన్తో చోదేతి.

తేనేతమేతస్సాతి వినయస్స. అత్తత్థపరత్థాదిభేదేతి యో తం సుత్తం సజ్ఝాయతి సుణాతి వాచేతి చిన్తేతి దేసేతి, సుత్తేన సఙ్గహితో సీలాదిఅత్థో తస్సపి హోతి, తేన పరస్స సాధేతబ్బతో పరస్సపి హోతీతి తదుభయం తం సుత్తం సూచేతి దీపేతి. తథా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థే లోకియలోకుత్తరత్థేతి ఏవమాదిభేదే అత్థే ఆదిసద్దేన సఙ్గణ్హాతి. అత్థసద్దో చాయం హితపరియాయవచనం, న భాసితత్థవచనం. యది సియా, సుత్తం అత్తనోపి భాసితత్థం సూచేతి పరసుత్తస్సపీతి అయమత్థో సియా, సుత్తేన చ యో అత్థో పకాసితో, సో తస్సేవ హోతీతి న తేన పరత్థో సూచితో హోతి, తేన చ సూచేతబ్బస్స పరత్థస్స నివత్తేతబ్బస్స అభావా అత్తగ్గహణం న కత్తబ్బం, అత్తత్థపరత్థవినిముత్తస్స భాసితత్థస్స అభావా ఆదిగ్గహణఞ్చ న కత్తబ్బం, తస్మా యథావుత్తస్స అత్థస్స సుత్తే అసమ్భవతో సుత్తాధారస్స పుగ్గలస్స వసేన అత్తత్థపరత్థా వుత్తా.

అథ వా సుత్తం అనపేక్ఖిత్వా యే అత్తత్థాదయోపి అత్థప్పభేదా వుత్తా నిద్దేసే (మహాని. ౬౯; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ‘‘అత్తత్థో పరత్థో ఉభయత్థో దిట్ఠధమ్మికో అత్థో సమ్పరాయికో అత్థో ఉత్తానో అత్థో గమ్భీరో అత్థో గుళ్హో అత్థో పటిచ్ఛన్నో అత్థో నేయ్యో అత్థో నీతో అత్థో అనవజ్జో అత్థో నిక్కిలేసో అత్థో వోదానో అత్థో పరమత్థో అత్థో’’తి, తే సుత్తం సూచేతీతి అత్థో. అథ వా ‘‘అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో హోతీ’’తి అత్తత్థం, ‘‘అప్పిచ్ఛకథఞ్చ పరేసం కత్తా హోతీ’’తి పరత్థం సూచేతీతి. ఏవం ‘‘అత్తనా చ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదిసుత్తాని (అ. ని. ౪.౯౯) యోజేతబ్బాని. వినయాభిధమ్మేహి చ విసేసేత్వా సుత్తసద్దస్స అత్థో వత్తబ్బో, తస్మా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసప్పవత్తాయ దేసనాయ అత్తహితపరహితాదీని సాతిసయం పకాసితాని హోన్తి, న ఆణాధమ్మసభావవసప్పవత్తాయాతి ఇదమేవ ‘‘అత్థానం సూచనతో సుత్త’’న్తి వుత్తం.

సుత్తే చ ఆణాధమ్మసభావా వేనేయ్యజ్ఝాసయం అనువత్తన్తి, న వినయాభిధమ్మేసు వియ వేనేయ్యజ్ఝాసయో ఆణాధమ్మసభావే అనువత్తతి, తస్మా వేనేయ్యానం ఏకన్తహితపటిలాభసంవత్తనికా సుత్తన్తదేసనా హోతీతి ‘‘సువుత్తా చేత్థ అత్థా’’తిఆది వుత్తం. పసవతీతి ఫలతి. ‘‘సుత్తాణా’’తి ఏతస్స అత్థం పకాసేతుం ‘‘సుట్ఠు చ నే తాయతీ’’తి వుత్తం. అత్తత్థపరత్థాదివిధానేసు చ సుత్తస్స పమాణభావో తేసఞ్చ సఙ్గాహకత్తం యోజేతబ్బం, తదత్థప్పకాసనే పధానత్తా సుత్తస్స ఇతరేహి విసేసనఞ్చ. ఏతన్తి ‘‘అత్థానం సూచనతో’’తిఆదికం అత్థవచనం. ఏతస్సాతి సుత్తస్స.

అభిక్కమన్తీతి ఏత్థ అభి-సద్దో కమనస్స వుద్ధిభావం అతిరేకత్తం దీపేతి. అభిక్కన్తేనాతి చ ఏత్థ కన్తియా అధికత్తం విసేసభావన్తి యుత్తం కిరియావిసేసకత్తా ఉపసగ్గస్స. అభిఞ్ఞాతా, అభిరాజా, అభివినయేతి ఏత్థ లక్ఖణపూజితపరిచ్ఛిన్నేసు రత్తిఆదీసు అభి-సద్దో వత్తతీతి కథమేతం యుజ్జేయ్యాతి? లక్ఖణకరణఞాణపూజనపరిచ్ఛేదకిరియాదీపనతో తాహి చ కిరియాహి రత్తిరాజవినయానం యుత్తత్తా. భావనాఫరణవుద్ధీహి వుద్ధిమన్తో. ఆరమ్మణాదీహీతి ఆరమ్మణసమ్పయుత్తకమ్మద్వారపటిపదాదీహి. అవిసిట్ఠన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠేసు వినయసుత్తన్తాభిధమ్మేసు అవిసిట్ఠం సమానం పిటకసద్దన్తి అత్థో. యథావుత్తేనేవాతి ‘‘ఏవం దువిధత్థేనా’’తిఆదినా నయేన.

కథేతబ్బానం అత్థానం దేసకాయత్తేన ఆణాదివిధినా అతిసజ్జనం పబోధనం దేసనా. సాసితబ్బపుగ్గలగతేన యథాపరాధాదినా సాసితబ్బభావేన అనుసాసనం వినయనం సాసనం. కథేతబ్బస్స సంవరాసంవరాదినో అత్థస్స కథనం వచనపటిబద్ధకరణం కథా. భేద-సద్దో విసుం విసుం యోజేతబ్బో ‘‘దేసనాభేదం సాసనభేదం కథాభేదఞ్చ యథారహం పరిదీపయే’’తి. భేదన్తి నానత్తం, నానాకరణన్తి అత్థో. సిక్ఖా చ పహానాని చ గమ్భీరభావో చ సిక్ఖాపహానగమ్భీరభావం, తఞ్చ పరిదీపయే. యన్తి పరియత్తిఆదిం. యథాతి ఉపారమ్భాదిహేతు పరియాపుణనాదిప్పకారేహి.

తీసుపి చేతేసు ఏతే ధమ్మత్థదేసనాపటివేధాతి ఏత్థ తన్తిఅత్థో తన్తిదేసనా తన్తిఅత్థపటివేధో చ తన్తివిసయా హోన్తీతి వినయపిటకాదీనం అత్థదేసనాపటివేధాధారభావో యుత్తో, పిటకాని పన తన్తియోయేవాతి ధమ్మాధారభావో కథం యుజ్జేయ్యాతి? తన్తిసముదాయస్స అవయవతన్తియా ఆధారభావతో, ధమ్మాదీనఞ్చ దుక్ఖోగాహభావతో తేహి వినయాదయో గమ్భీరాతి వినయాదీనఞ్చ చతుబ్బిధో గమ్భీరభావో వుత్తో, తస్మా ‘‘ధమ్మాదయో ఏవ దుక్ఖోగాహత్తా గమ్భీరా, న వినయాదయో’’తి న చోదేతబ్బమేతం. తత్థ పటివేధస్స దుక్కరభావతో ధమ్మత్థానం, దేసనాఞాణస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ చ దుక్ఖోగాహభావో వేదితబ్బో. పటివేధస్స పన ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా తబ్బిసయఞాణుప్పత్తియా చ దుక్కరభావతో దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా.

హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదాతి ఏతేన వచనత్థేన ధమ్మస్స హేతుభావో కథం ఞాతబ్బోతి? ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి ఏతస్స సమాసపదస్స అవయవపదత్థం దస్సేన్తేన ‘‘హేతుమ్హి ఞాణ’’న్తి వుత్తత్తా. ‘‘ధమ్మే పటిసమ్భిదా’’తి ఏత్థ హి ‘‘ధమ్మే’’తి ఏతస్స అత్థం దస్సేన్తేన ‘‘హేతుమ్హీ’’తి వుత్తం, ‘‘పటిసమ్భిదా’’తి ఏతస్స చ అత్థం దస్సేన్తేన ‘‘ఞాణ’’న్తి, తస్మా హేతుధమ్మసద్దా ఏకత్థా ఞాణపటిసమ్భిదాసద్దా చాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తేన సాధితో ధమ్మస్స హేతుభావో. అత్థస్స హేతుఫలభావో చ ఏవమేవ దట్ఠబ్బో. యథాధమ్మన్తి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో హేతుం హేతుఫలఞ్చ సబ్బం గణ్హాతి. సభావవాచకో హేస, న పరియత్తిహేతుభావవాచకో, తస్మా యథాధమ్మన్తి యో యో అవిజ్జాసఙ్ఖారాదిధమ్మో, తస్మిం తస్మిన్తి అత్థో. ధమ్మాభిలాపోతి అత్థబ్యఞ్జనకో అవిపరీతాభిలాపో. ఏతేన ‘‘తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮-౭౨౦) ఏత్థ వుత్తధమ్మనిరుత్తిం దస్సేతి. అనులోమాదివసేన వా కథనన్తి ఏతేన తస్సా ధమ్మనిరుత్తియా అభిలాపం కథనం తస్స వచనస్స పవత్తనం దస్సేతి. అధిప్పాయోతి ఏతేన ‘‘దేసనాతి పఞ్ఞత్తీ’’తి ఏతం వచనం ధమ్మనిరుత్తాభిలాపం సన్ధాయ వుత్తం, న తబ్బినిముత్తం పఞ్ఞత్తిం సన్ధాయాతి దస్సేతి.

సో చ లోకియలోకుత్తరోతి ఏవం వుత్తం అభిసమయం యేన పకారేన అభిసమేతి, యఞ్చ అభిసమేతి, యో చ తస్స సభావో, తేహి పాకటం కాతుం ‘‘విసయతో అసమ్మోహతో చ అత్థాదిఅనురూపం ధమ్మాదీసు అవబోధో’’తి ఆహ. తత్థ హి విసయతో అత్థాదిఅనురూపం ధమ్మాదీసు అవబోధో అవిజ్జాదిధమ్మసఙ్ఖారాదిఅత్థతదుభయపఞ్ఞాపనారమ్మణో లోకియో అభిసమయో. అసమ్మోహతో అత్థాదిఅనురూపం ధమ్మాదీసు అవబోధో నిబ్బానారమ్మణో మగ్గసమ్పయుత్తో యథావుత్తధమ్మత్థపఞ్ఞత్తీసు సమ్మోహవిద్ధంసనో లోకుత్తరో అభిసమయోతి. అభిసమయతో అఞ్ఞమ్పి పటివేధత్థం దస్సేతుం ‘‘తేసం తేసం వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘పటివేధనం పటివేధో’’తి ఇమినా హి వచనత్థేన అభిసమయో, పటివిజ్ఝీయతీతి పటివేధోతి ఇమినా తంతంరూపాదిధమ్మానం అవిపరీతసభావో చ పటివేధోతి యుజ్జతి.

యథావుత్తేహి ధమ్మాదీహి పిటకానం గమ్భీరభావం దస్సేతుం ‘‘ఇదాని యస్మా ఏతేసు పిటకేసూ’’తిఆదిమాహ. యో చేత్థాతి ఏతేసు తంతంపిటకగతేసు ధమ్మాదీసు యో పటివేధో ఏతేసు చ పిటకేసు తేసం తేసం ధమ్మానం యో అవిపరీతసభావోతి యోజేతబ్బో. దుక్ఖోగాహతా చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. అయం పనేత్థ విసేసో ‘‘అవిపరీతసభావసఙ్ఖాతో పటివేధో దుబ్బిఞ్ఞేయ్యతాయ ఏవ దుక్ఖోగాహో’’తి.

యన్తి పరియత్తిదుగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం. అత్థన్తి భాసితత్థం పయోజనత్థఞ్చ. న ఉపపరిక్ఖన్తీతి న విచారేన్తి. న నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి నిజ్ఝానపఞ్ఞం న ఖమన్తి, నిజ్ఝాయిత్వా పఞ్ఞాయ దిస్వా రోచేత్వా న గహేతబ్బా హోన్తీతి అధిప్పాయో. ఇతీతి ఏవం ఏతాయ పరియత్తియా వాదప్పమోక్ఖానిసంసా అత్తనో ఉపరి పరేహి ఆరోపితవాదస్స నిగ్గహస్స పమోక్ఖప్పయోజనా హుత్వా ధమ్మం పరియాపుణన్తి. వాదప్పమోక్ఖోతి వా నిన్దాపమోక్ఖో. యస్స చత్థాయాతి యస్స చ సీలాదిపరిపూరణస్స అనుపాదావిమోక్ఖస్స వా అత్థాయ. ధమ్మం పరియాపుణన్తీతి ఞాయేన పరియాపుణన్తీతి అధిప్పాయో. అస్సాతి అస్స ధమ్మస్స. నానుభోన్తీతి న విన్దన్తి. తేసం తే ధమ్మా దుగ్గహితత్తా ఉపారమ్భమానదప్పమక్ఖపలాసాదిహేతుభావేన దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. భణ్డాగారే నియుత్తో భణ్డాగారికో, భణ్డాగారికో వియాతి భణ్డాగారికో, ధమ్మరతనానుపాలకో. అఞ్ఞం అత్థం అనపేక్ఖిత్వా భణ్డాగారికస్సేవ సతో పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి.

తాసంయేవాతి అవధారణం పాపుణితబ్బానం ఛళభిఞ్ఞాచతుపటిసమ్భిదానం వినయే పభేదవచనాభావం సన్ధాయ వుత్తం. వేరఞ్జకణ్డే హి తిస్సో విజ్జావ విభత్తాతి. దుతియే తాసంయేవాతి అవధారణం చతస్సో పటిసమ్భిదా అపేక్ఖిత్వా కతం, న తిస్సో విజ్జా. తా హి ఛసు అభిఞ్ఞాసు అన్తోగధాతి సుత్తే విభత్తాయేవాతి. ఞత్వా సఙ్గయ్హమానన్తి యోజనా. తేసన్తి తేసం పిటకానం. సబ్బమ్పీతి సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం.

అత్థానులోమనామతో అనులోమికో. అనులోమికత్తంయేవ విభావేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏకనికాయమ్పీతి ఏకసమూహమ్పి. పోణికా చ చిక్ఖల్లికా చ ఖత్తియా, తేసం నివాసో పోణికనికాయో చిక్ఖల్లికనికాయో చ. ఏవం ధమ్మక్ఖన్ధతో చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానీతి బుద్ధవచనపిటకాదీని నిట్ఠాపేత్వా అనేకచ్ఛరియపాతుభావపటిమణ్డితాయ సఙ్గీతియా పఠమబుద్ధవచనాదికో సబ్బో వుత్తప్పభేదో అఞ్ఞోపి ఉద్దానసఙ్గహాదిభేదో సఙ్గీతియా ఞాయతీతి ఏతస్స దస్సనత్థం ‘‘ఏవమేతం సబ్బమ్పీ’’తిఆది ఆరద్ధం. అయం అభిధమ్మో పిటకతో అభిధమ్మపిటకన్తిఆదినా పిటకాదిభావదస్సనేనేవ మజ్ఝిమబుద్ధవచనభావో తథాగతస్స చ ఆదితో ఆభిధమ్మికభావో దస్సితోతి వేదితబ్బో.

ఏత్థ సియా ‘‘యది తథాగతభాసితభావో అభిధమ్మస్స సిద్ధో సియా, మజ్ఝిమబుద్ధవచనభావో చ సిద్ధో భవేయ్య, సో ఏవ చ న సిద్ధో’’తి తస్స వినయాదీహి బుద్ధభాసితభావం సాధేతుం వత్థుం దస్సేన్తో ‘‘తం ధారయన్తేసు భిక్ఖూసూ’’తిఆదిమాహ. సబ్బసామయికపరిసాయాతి సబ్బనికాయికపరిసాయ పఞ్చపి నికాయే పరియాపుణన్తియా. న ఉగ్గహితన్తి సకలస్స వినయపిటకస్స అనుగ్గహితత్తా ఆహ. వినయమత్తం ఉగ్గహితన్తి విభఙ్గద్వయస్స ఉగ్గహితత్తా ఆహ. వినయం అవివణ్ణేతుకామతాయ ‘‘అభిధమ్మం పరియాపుణస్సూ’’తి భణన్తస్స అనాపత్తిం, అభిధమ్మే అనోకాసకతం భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛన్తియా పాచిత్తియఞ్చ వదన్తేన భగవతా అభిధమ్మస్స బుద్ధభాసితభావో దీపితో బుద్ధభాసితేహి సుత్తాదీహిసహ వచనతో, బాహిరకభాసితేసు చ ఈదిసస్స వచనస్స అభావా.

ఇతోపి బలవతరం ఆభిధమ్మికస్స సాధుకారదానేన విచికిచ్ఛావిచ్ఛేదస్స కతత్తా. కమ్మతో అఞ్ఞం కమ్మం కమ్మన్తరం, తం కామావచరాదిం రూపావచరాదిభావేన, కణ్హవిపాకాదిం సుక్కవిపాకాదిభావేన కథేన్తో ఆలోళేతి.

జినచక్కేతి జినసాసనే. విసంవాదేతీతి విప్పలమ్భేతి. భేదకరవత్థూసు ఏకస్మిన్తి ‘‘భాసితం లపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేతీ’’తి ఏకస్మిం సన్దిస్సతి. ఉత్తరిపి ఏవం వత్తబ్బో…పే… న అఞ్ఞేసం విసయో…పే… నిదానకిచ్చం నామ నత్థీతి అపాకటానం కాలదేసదేసకపరిసానం పాకటభావకరణత్థం తదుపదేససహితేన నిదానేన భవితబ్బం, అఞ్ఞేసం అవిసయత్తా దేసకో పాకటో, ఓక్కన్తికాలాదీనం పాకటత్తా కాలో చ, దేవలోకే దేసితభావస్స పాకటత్తా దేసపరిసా చ పాకటాతి కిం నిదానకిచ్చం సియాతి.

యత్థ ఖన్ధాదయో నిప్పదేసేన విభత్తా, సో అభిధమ్మో నామ, తస్మా తస్స నిదానేన ఖన్ధాదీనం నిప్పదేసతోపి పటివిద్ధట్ఠానేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన థేరో ‘‘మహాబోధినిదానో అభిధమ్మో’’తి దస్సేతి. ‘‘సో ఏవం పజానామి సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౨) నయేన పచ్చయాదీహి వేదనం ఉపపరిక్ఖన్తో ఖన్ధాదిపదేసానం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం వసేన విహాసి. ధమ్మేతి కుసలాదిఅరణన్తే.

ధమ్మం పరివత్తేన్తోతి సాట్ఠకథం పాళిం పరివత్తేన్తో ఏతం పరవాదీచోదనం పత్వా ‘‘అయం పరవాదీ’’తిఆదిమాహ. అమ్హాదిసేసు నిదానం జానన్తేసు పటిసరణేసు విజ్జమానేసు అప్పటిసరణో అరఞ్ఞే కన్దన్తో వియ నిదానసబ్భావే సక్ఖిభూతేసుపి అమ్హేసు విజ్జమానేసు అసక్ఖికం అడ్డం కరోన్తో వియ హోతి, నిదానస్స అత్థిభావమ్పి న జానాతి, నను ఏతం నిదానన్తి కథేన్తో ఏవమాహ. ఏకమేవాతి దేసనానిదానమేవ అజ్ఝాసయానురూపేన దేసితత్తా. ద్వే నిదానానీతి అధిగన్తబ్బదేసేతబ్బధమ్మానురూపేన దేసితత్తా. అభిధమ్మాధిగమస్స మూలం అధిగమం నిదేతీతి అధిగమనిదానం. బోధిఅభినీహారసద్ధాయాతి యాయ సద్ధాయ దీపఙ్కరదసబలస్స సన్తికే బోధియా చిత్తం అభినీహరి పణిధానం అకాసి.

సుమేధకథావణ్ణనా

చతురో చ అసఙ్ఖియేతి (బు. వం. అట్ఠ. ౨.౧-౨) ఉద్ధం ఆరోహనవసేన అతిక్కమిత్వా అమరం నామ నగరం అహోసీతి వచనసేసయోజనా కాతబ్బా. దసహీతి హత్థిఅస్సరథభేరీసఙ్ఖముదిఙ్గవీణాగీతసమ్మతాళేహి ‘‘అస్నాథ పివథ ఖాదథా’’తి దసమేన సద్దేన. తే పన ఏకదేసేన దస్సేతుం ‘‘హత్థిసద్ద’’న్తిఆది వుత్తం. హత్థిసద్దన్తి కరణత్థే ఉపయోగో దట్ఠబ్బో. భేరీసఙ్ఖరథానఞ్చ సద్దేహి అవివిత్తన్తి వా ఘోసితన్తి వా యోజేతబ్బం. హత్థిసద్దన్తి వా హత్థిసద్దవన్తం నగరం. ఖాదథ పివథ చేవాతి ఇతి-సద్దో ఞాతత్థత్తా అప్పయుత్తో దట్ఠబ్బో.

సబ్బఙ్గసమ్పన్నం ఉయ్యానపోక్ఖరణీఆదిసమ్పన్నత్తా. లక్ఖణేతి ఇత్థిలక్ఖణే పురిసలక్ఖణే చ. ఇతిహాసేతి పోరాణే. సధమ్మేతి అత్తనో తేవిజ్జధమ్మే చ యఞ్ఞవిధిఆదికే చ. పారమిన్తి పారఞాణం పారాధిగమం గతో. చిన్తేసహన్తి చిన్తేసిం అహం సుమేధభూతోతి సత్థా వదతి. అత్థి హేహితీతి సో విజ్జమానో భవిస్సతి. న హేతుయేతి అభవితుం. ఏవమేవాతి ఏవమేవం. న గవేసతీతి న గన్తుం ఏసతి న ఇచ్ఛతి నానుగచ్ఛతి వా. ధోవేతి ధోవన్తే. సేరీతి సాయత్తికో. సయంవసీతి సవసో. మహాచోరసమో వియాతి కాయసారాగవసేన దుచ్చరితానేసనేహి కుసలభణ్డచ్ఛేదనా. నాథాతి నాథవన్తో. పఞ్చదోసవివజ్జితన్తి ఏవమాదికస్స అత్థో కేసుచి అట్ఠకథాపోత్థకేసు లిఖితోతి కత్వా న వక్ఖామ.

సాసనేతి ఏత్థ తాపససాసనం ఝానాభిఞ్ఞా చ. వసీభూతస్స సతో. మయి ఏవంభూతే దీపఙ్కరో జినో ఉప్పజ్జి. సోధేతి జనో. అఞ్జసం వటుమాయనన్తి పరియాయవచనేహి మగ్గమేవ వదతి. మా నం అక్కమిత్థాతి ఏత్థ నన్తి పదపూరణమత్తే నిపాతో. ఘాతియామహన్తి ఏత్థ చ అ-ఇతి చ హం-ఇతి చ నిపాతా, అహం-ఇతి వా ఏకో నిపాతో సానునాసికో కతో. ఆహుతీనన్తి దక్ఖిణాహుతీనం. మన్తి మమ, మం వా అబ్ర్వి.

కప్పే అతిక్కమిత్వా వుత్తేపి బోధిమ్హి మాతాదిసంకిత్తనే సఙ్గణ్హితుం ‘‘బోధి తస్స భగవతో’’తిఆదిమాహ. సుఖేనాతి ఉత్తమేన సుఖేన. అసమోతి తాపసేహి అసమో. అభిఞ్ఞాసుఖతోపి విసిట్ఠం ఈదిసం బుద్ధత్తబ్యాకరణజం సుఖం అలభిం. యాతి యాని నిమిత్తాని. ఆభుజతీతి ఆవత్తతి. అభిరవన్తీతి సద్దం కరోన్తి. ఛుద్ధాతి నిక్ఖన్తా. నుద్ధంసతీతి న ఉద్ధం గచ్ఛతి. ఉభయన్తి ఉభయవచనం. ధువసస్సతన్తి ఏకన్తసస్సతం, అవిపరీతమేవాతి అత్థో. ఆపన్నసత్తానన్తి గబ్భినీనం. యావతాదస దిసా, తత్థ. ధమ్మధాతుయాతి ధమ్మధాతుయం, సబ్బేసు ధమ్మేసు విచినామీతి అత్థో.

యస్స సమ్పుణ్ణో, తం వమతేవ ఉదకం నిస్సేసం. ఏతేతి ఏకిస్సాపి దానపారమితాయ అనేకప్పకారతాయ బహువచననిద్దేసో కతో. పటిలగ్గితం రక్ఖతీతి వచనసేసో, భుమ్మత్థే వా ఉపయోగో. చతూసు భూమీసూతి పాతిమోక్ఖాదీసు సంవరభూమీసు. అద్వేజ్ఝమానసోతి కదాచి ఖమనం కదాచి అక్ఖమనం, కస్సచి ఖమనం కస్సచి అక్ఖమనన్తి ఏవం ద్వేధాభావం అనాపన్నమానసో హుత్వా. సచ్చస్స వీథి నామ దిట్ఠాది చ అదిట్ఠాది చ యథాభూతంవ వత్థు. అధిట్ఠానన్తి కుసలసమాదానాధిట్ఠానం, సమాదిన్నేసు కుసలేసు అచలతా అధిట్ఠానం నామ. పథవియా ఉపేక్ఖనం నామ వికారానాపత్తి. అఞ్ఞత్రాతి అఞ్ఞం. సభావరసలక్ఖణేతి ఏత్థ భావోతి అవిపరీతతా విజ్జమానతా, సహ భావేన సభావో, అవిపరీతో అత్తనో బోధిపరిపాచనకిచ్చసఙ్ఖాతో రసో, అనవజ్జవత్థుపరిచ్చాగాదిసఙ్ఖాతం లక్ఖణఞ్చ సభావరసలక్ఖణం, తతో సమ్మసతో. ధమ్మతేజేనాతి ఞాణతేజేన. చలతాతి చలతాయ కమ్పనతాయ. సేసీతి సయి. మా భాథాతి మా భాయిత్థ. సబ్బీతియోతి సబ్బా ఈతియో ఉపద్దవా తం వివజ్జన్తు.

సుమేధకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పవచ్ఛతీతి దేతి. యోగేనాతి ఉపాయేన. సమింసూతి సన్నిపతింసు. అప్పత్తమానసాతి అప్పత్తఅరహత్తా భిక్ఖూ గరహితా భవన్తి. రిత్తాతి సుఞ్ఞా అన్తరహితా. సాలకల్యాణీ నామ ఏకో రుక్ఖో. బుద్ధచక్కవత్తికాలేయేవ కిర ఏకాహేనేవ ఉప్పజ్జతి.

లిఙ్గసమ్పత్తీతి పురిసలిఙ్గతా. హేతూతి తిహేతుకపటిసన్ధితా. గుణసమ్పత్తీతి అభిఞ్ఞాసమాపత్తిలాభితా. అధికారోతి బుద్ధానం సక్కారకరణం. ఛన్దతాతి బుద్ధత్తప్పత్తియం ఛన్దసమాయోగో. సబ్బఙ్గసమ్పన్నాతి అట్ఠఙ్గాని సమోధానేత్వా కతపణిధానా. పక్ఖికాతి పీఠసప్పికా. పణ్డకాతి ఉభయలిఙ్గరహితా. బోధిసత్తా చ బ్రహ్మలోకూపపత్తిపఠమకప్పికేసు కాలేసు ఉభయలిఙ్గరహితా హోన్తి, న పన పణ్డకపరియాపన్నాతి ఏతమత్థం దస్సేతుం ‘‘పరియాపన్నా న భవన్తీ’’తి వుత్తం, యథావుత్తేసు వా దోసేసు సబ్బేసు పరియాపన్నా న భవన్తి, బోధిసత్తేసు వా పరియాపన్నా తదన్తోగధా, పరిచ్ఛిన్నసంసారత్తా వా పరియాపన్నా బోధిసత్తా ఉభతోబ్యఞ్జనపణ్డకా న భవన్తీతి అత్థో. సబ్బత్థ సుద్ధగోచరా యస్మా, తస్మా మిచ్ఛాదిట్ఠిం న సేవన్తి. మిచ్ఛాదిట్ఠిన్తి నత్థికాహేతుకాకిరియదిట్ఠిం. భవాభవేతి ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ భవే. భోజపుత్తేతి లుద్దకే. లగనన్తి సఙ్గో. అఞ్ఞథాతి లీనతా. గామణ్డలాతి గామదారకా. రూపన్తి విప్పకారం. అయం తావ నిదానకథా యాయ అభిధమ్మస్స బుద్ధభాసితతాసిద్ధీతి అత్థయోజనా కాతబ్బా.

నిదానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. చిత్తుప్పాదకణ్డం

తికమాతికాపదవణ్ణనా

ఇదాని పటిఞ్ఞాతకథం కాతుం ‘‘ఇదాని ఇతి మే…పే… కథనోకాసో సమ్పత్తో’’తిఆదిమాహ. ఇతో పట్ఠాయాతి కుసలధమ్మపదతో పట్ఠాయ.

౧. సబ్బపదేహి లద్ధనామోతి తీసుపి పదేసు వేదనాసద్దస్స విజ్జమానత్తా తేన లద్ధనామో సబ్బపదేహి లద్ధనామో హోతి. నను సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మాతి చత్తారి పదాని, ఏవం సేసేసుపీతి ద్వాదసేతాని పదాని, న తీణీతి వేదనాసద్దస్స పదత్తయావయవత్తం సన్ధాయ ‘‘సబ్బపదేహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న యుత్తం. ‘‘వేదనాయా’’తి హి విసుం పదం న కస్సచి పదస్స అవయవో హోతి, నాపి సుఖాదిపదభావం భజతీతి తేన లద్ధనామో కథం సబ్బపదేహి లద్ధనామో సియాతి? అధిప్పేతప్పకారత్థగమకస్స పదసముదాయస్స పదత్తా. పజ్జతి అవబుజ్ఝీయతి ఏతేనాతి హి పదం, ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తి ఏతేన చ పదసముదాయేన యథాధిప్పేతో అత్థో సమత్తో విఞ్ఞాయతి, తస్మా సో పదసముదాయో ‘‘పద’’న్తి వుచ్చతి. ఏవం ఇతరేపి వేదితబ్బా. తస్మా తేసం తిణ్ణం సముదాయానం అవయవేన లద్ధనామో సబ్బపదేహి లద్ధనామోతి యుత్తో.

గన్థతో చ అత్థతో చాతి ఏత్థ హేతుపదసహేతుకపదాదీహి సమ్బన్ధత్తా గన్థతో చ హేతుఅత్థసహేతుకత్థాదీహి సమ్బన్ధత్తా అత్థతో చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సహేతుకహేతుసమ్పయుత్తదుకా హి హేతుదుకే హేతూహి సమ్బన్ధత్తా హేతుదుకసమ్బన్ధా, హేతుసహేతుకదుకో హేతుదుకసహేతుకదుకసమ్బన్ధో ఉభయేకపదవసేన. తథా హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో హేతుదుకహేతుసమ్పయుత్తదుకసమ్బన్ధో, నహేతుసహేతుకదుకో ఏకద్విపదవసేన హేతుదుకసహేతుకదుకసమ్బన్ధోతి. కణ్ణికా వియాతి పుప్ఫమయకణ్ణికా వియ. ఘటా వియాతి పుప్ఫహత్థకాదీసు పుప్ఫాదీనం సమూహో వియ. కణ్ణికాఘటాదీసు హి పుప్ఫాదీని వణ్టాదీహి అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధాని హోన్తీతి తథాసమ్బన్ధతా ఏతేసం దుకానం వుత్తా. దుకసామఞ్ఞతోతి అఞ్ఞేహి హేతుదుకాదీహి దుకవసేన సమానభావా. అఞ్ఞేహీతి సారమ్మణదుకాదీహి. అసఙ్గహితో పదేసో యేసం అత్థి, తే సప్పదేసా. యేసం పన నత్థి, తే నిప్పదేసా.

‘‘కచ్చి ను భోతో కుసల’’న్తి ఏవం పుచ్ఛితమేవత్థం పాకటం కత్వా పుచ్ఛితుం ‘‘కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తి వుత్తం, తస్మా కుసలసద్దో అనామయత్థో హోతి. బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౬౧) భగవతో కాయసమాచారాదయో వణ్ణేన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘యో ఖో, మహారాజ, కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తి కుసలో కాయసమాచారో వుత్తో. న హి భగవతో సుఖవిపాకం కమ్మం అత్థీతి సబ్బసావజ్జరహితా కాయసమాచారాదయో కుసలాతి వుత్తా. కుసలేసు ధమ్మేసూతి చ బోధిపక్ఖియధమ్మా ‘‘కుసలా’’తి వుత్తా. తే చ విపస్సనామగ్గఫలసమ్పయుత్తా న ఏకన్తేన సుఖవిపాకాయేవాతి అనవజ్జత్థో కుసలసద్దో. అఙ్గపచ్చఙ్గానన్తి కుసలసద్దయోగేన భుమ్మత్థే సామివచనం, అఙ్గపచ్చఙ్గానం వా నామకిరియాపయోజనాదీసూతి అత్థో. నచ్చగీతస్సాతి చ సామివచనం భుమ్మత్థే, నచ్చగీతస్స విసేసేసూతి వా యోజేతబ్బం. కుసలానం ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి పుఞ్ఞవిపాకనిబ్బత్తకకమ్మం ‘‘కుసల’’న్తి వుత్తం. ధమ్మా హోన్తీతి సుఞ్ఞధమ్మత్తా సభావమత్తా హోన్తీతి అత్థో. ఏవం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థాపి సుఞ్ఞతత్థో ధమ్మసద్దో దట్ఠబ్బో.

సలయన్తి…పే… విద్ధంసేన్తీతి ఏత్థ పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం అత్థవచనం. అథ వా సలనస్స అత్థదీపనాని చలనాదీని తీణి తదఙ్గప్పహానాదీహి యోజేతబ్బాని. అప్పహీనభావేన సన్తానే సయమానా అకుసలా ధమ్మా రాగాదిఅసుచిసమ్పయోగతో నానావిధదుక్ఖహేతుతో చ కుచ్ఛితేన ఆకారేన సయన్తి. ఞాణవిప్పయుత్తానమ్పి ఞాణం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతీతి సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా కుసేన ఞాణేన పవత్తేతబ్బాతి కుసలా. ఉప్పన్నంసానుప్పన్నంసభాగేసు సఙ్గహితత్తా ఉభయభాగగతం సంకిలేసపక్ఖం పహానానుప్పాదనేహి లునన్తి సమ్మప్పధానద్వయం వియ.

సత్తాదిగాహకానం చిత్తానం గోచరా సత్తాదయో వియ పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖియమానా న నిస్సభావా, కిన్తు అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా. న చ ధారియమానసభావా అఞ్ఞో ధమ్మో నామ అత్థి. న హి రుప్పనాదీహి అఞ్ఞే రూపాదయో, కక్ఖళాదీహి చ అఞ్ఞే పథవీఆదయో ధమ్మా విజ్జన్తీతి. అఞ్ఞథా పన అవబోధేతుం న సక్కాతి నామవసేన విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతే సభావధమ్మే అఞ్ఞే వియ కత్వా ‘‘అత్తనో సభావం ధారేన్తీ’’తి వుత్తం. సప్పచ్చయధమ్మేసు విసేసం దస్సేన్తో ‘‘ధారీయన్తి వా పచ్చయేహీ’’తి ఆహ. ధారీయన్తీతి ఉపధారీయన్తి, లక్ఖీయన్తీతి అత్థో.

అకుసలాతి కుసలపటిసేధనమత్తం కుసలాభావమత్తవచనం తదఞ్ఞమత్తవచనం వా ఏతం న హోతి, కిన్తు తప్పటిపక్ఖవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘మిత్తపటిపక్ఖా అమిత్తా వియా’’తిఆది వుత్తం. తప్పటిపక్ఖవచనతా చ అబ్యాకతతతియరాసివచనేన విఞ్ఞాయతి. యది హి కుసలాభావమత్తవచనం అకుసలసద్దో, తేన న కోచి ధమ్మో వుత్తోతి అబ్యాకతవచనేనేవ చ తతియో రాసి వుత్తో న సియా, కుసలా చేవ ధమ్మా అబ్యాకతా చాతి దుకోవాయం ఆపజ్జతి, న తికో, ఏవఞ్చ సతి అకుసలవచనేన న కోచి అత్థో. అథ సియా, ‘‘అనబ్యాకతా’’తి చ వత్తబ్బం సియా కుసలానం వియ అబ్యాకతానఞ్చ అభావమత్తసమ్భవా, తస్మా అభావమత్తవచనే అబ్యాకతభావమత్తం వియ కుసలాభావమత్తం అకుసలం న కోచి రాసీతి ‘‘అబ్యాకతా’’తి తతియో రాసి న సియా. తతియరాసిభావేన చ అబ్యాకతా వుత్తాతి అకుసలో చ ఏకో రాసీతి విఞ్ఞాయతి. తస్మా నాభావవచనతా, సభావధారణాదిఅత్థేన ధమ్మసద్దేన సమానాధికరణభావతో చ అకుసలసద్దస్స కుసలాభావమత్తవచనతా న హోతి, నాపి తదఞ్ఞమత్తవచనతా తతియరాసివచనతో ఏవ. యది హి కుసలేహి అఞ్ఞే అకుసలా చేతసికేహి అఞ్ఞే అచేతసికా వియ, కుసలాకుసలవచనేహి సబ్బేసం ధమ్మానం సఙ్గహితత్తా అసఙ్గహితస్స తతియరాసిస్స అభావా చేతసికదుకో వియ అయఞ్చ దుకో వత్తబ్బో సియా ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా’’తి, న ‘‘అబ్యాకతా’’తి తతియో రాసి వత్తబ్బో, వుత్తో చ సో, తస్మా న తదఞ్ఞమత్తవచనం అకుసలసద్దో, పారిసేసేన తప్పటిపక్ఖేసు అ-కారస్స పయోగదస్సనతో లోకే ‘‘అమిత్తా’’తి సాసనే ‘‘అలోభో’’తి ఇధాపి తప్పటిపక్ఖవచనతా అకుసలసద్దస్స సిద్ధా, తత్థ నిరుళ్హత్తా చ న ఇతరవచనతా, తప్పటిపక్ఖభావో చ విరుద్ధసభావత్తా తప్పహేయ్యభావతో చ వేదితబ్బో, న కుసలవినాసనతో. న హి కుసలా అకుసలేహి పహాతబ్బా, మహాబలవతాయ పన కుసలాయేవ పయోగనిప్ఫాదితా సదానుసయితే అకుసలే తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదవసేన పజహన్తీతి.

న బ్యాకతాతి అకథితా. కథం పనేతే అకథితా హోన్తి, నను ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిఆదీహి తికదుకపదేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివచనేహి ఫస్సాదివచనేహి చ కథితాతి? నో న కథితా, తాని పన వచనాని ఇధ అనధిప్పేతాని అవుత్తత్తా అననువత్తనతో. న హి ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తిఆదిం వత్వా ‘‘అబ్యాకతా’’తి వుత్తం, తస్మా న తాని ఇధ అనువత్తన్తీతి తబ్బచనీయభావేన అకథితతా న హోతి, కుసలాకుసలవచనాని పన ఇధ వుత్తత్తా అనువత్తన్తీతి తబ్బచనీయభావేన అకథితతా ఞాయతీతి ‘‘కుసలాకుసలభావేన అకథితాతి అత్థో’’తి ఆహ. న బ్యాకతాతి వా అవిపాకా, అబ్యాకతవచనేనేవ చ అవిపాకత్థా ఞాయన్తి. న హి భగవతో వచనం ఞాపకసాధనీయం, ఆసయానుసయచరియాదికుసలేన భగవతా యేసం అవబోధనత్థం ధమ్మా వుత్తా తేసం వచనానన్తరం తదత్థపటివేధతో, పచ్ఛిమేహి పన యథా తేసం అవబోధనత్థం భగవతా తం తం వచనం వుత్తం, యథా చ తేహి తదత్థో పటివిద్ధో, తం సబ్బం ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా సుత్వా వేదితబ్బం హోతి, తస్మా కారణం అవత్వా ‘‘కుసలాకుసలభావేన అకథితాతి అత్థో’’తి ఆహ. యో చ వదేయ్య ‘‘అకుసలవిపాకభావేన అకథితత్తా, కుసలా అబ్యాకతాతి ఆపజ్జన్తి, కుసలవిపాకభావేన అకథితత్తా అకుసలాపీ’’తి, సోపి ‘‘అఞ్ఞాపకసాధనీయవచనో భగవా’’తి నివారేతబ్బో అనువత్తమానవచనవచనీయభావేన అకథితస్స చ అబ్యాకతభావతో. న హి అవిపాకవచనం వుత్తం కుసలవచనఞ్చ అవుత్తం, యతో అవిపాకవచనస్స అధికతభావో కుసలస్స చ తబ్బచనీయభావేన అకథితభావో సియా, తస్మా న కుసలానం అబ్యాకతతా, ఏవం అకుసలానఞ్చ అనబ్యాకతభావే యోజనా కాతబ్బా.

అథ వా వి-సద్దో విరోధవచనో, ఆ-సద్దో అభిముఖభావప్పకాసనో, తస్మా అత్తనో పచ్చయేహి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధాభిముఖా కతా, లక్ఖణవిరోధతో వినాసకవినాసితబ్బతో చాతి బ్యాకతా, కుసలాకుసలా. న బ్యాకతాతి అబ్యాకతా. తే హి లక్ఖణతో కుసలాకుసలా వియ విరుద్ధా న హోన్తి. న హి అవిపాకతా దుక్ఖవిపాకతా వియ సుఖవిపాకతాయ సుఖవిపాకతా వియ చ దుక్ఖవిపాకతాయ సుఖదుక్ఖవిపాకతాహి విరుజ్ఝతీతి నాపి తే కిఞ్చి పజహన్తి, న చ తే కేనచి పహాతబ్బాతి అయమేత్థ అత్తనోమతి.

అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణాతి ఏత్థ నత్థి ఏతేసం అవజ్జన్తి అనవజ్జా, గరహితబ్బభావరహితా నిద్దోసాతి అత్థో. తేన నేసం అగరహితబ్బభావం దస్సేతి, న గారయ్హవిరహమత్తం. అఞ్ఞేపి అత్థి నిద్దోసా అబ్యాకతాతి అనవజ్జవచనమత్తేన తేసమ్పి కుసలతాపత్తిదోసం దిస్వా తం పరిహరితుం సుఖవిపాకవచనం ఆహ. అవజ్జపటిపక్ఖా వా ఇధ అనవజ్జాతి వుత్తా, న బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౬౧) వియ పటిప్పస్సద్ధావజ్జా విరహితావజ్జమత్తా వా, తస్మా అనవజ్జవచనేన అవజ్జవినాసనభావో దస్సితో. అబ్యాకతేహి పన విసిట్ఠం కుసలాకుసలానం సాధారణం సవిపాకతాలక్ఖణన్తి తస్మిం లక్ఖణే విసేసదస్సనత్తం సుఖవిపాకవచనం అవోచ. సిద్ధో హి పురిమేనేవ అకుసలాబ్యాకతేహి కుసలానం విసేసోతి. సుఖో విపాకో ఏతేసన్తి సుఖవిపాకా. తేన కుసలాకుసలానం సామఞ్ఞే విపాకధమ్మభావే సుఖవిపాకవిపచ్చనసభావం దస్సేతి, న తేసం సుఖవిపాకసబ్భావమేవ. అనవజ్జా చ తే సుఖవిపాకా చాతి అనవజ్జసుఖవిపాకా. కుసలా లక్ఖీయన్తి ఏతేనాతి లక్ఖణం, అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణం ఏతేసన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా. నను తే ఏవ కుసలా అనవజ్జసుఖవిపాకా, కథం తే సయమేవ అత్తనో లక్ఖణం హోన్తీతి? విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతసద్దత్థభావేన లక్ఖణలక్ఖితబ్బభావయుత్తితో. కుసలసద్దత్థవసేన హి అవిఞ్ఞాతా కుసలా లక్ఖితబ్బా హోన్తి, అనవజ్జసుఖవిపాకసద్దత్థభావేన విఞ్ఞాతా లక్ఖణన్తి యుత్తమేతం. అథ వా లక్ఖీయతీతి లక్ఖణం, సభావో. అనవజ్జసుఖవిపాకా చ తే లక్ఖణఞ్చాతి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా, అనవజ్జసుఖవిపాకా హుత్వా లక్ఖియమానా సభావా కుసలా నామాతి అత్థో.

అథ వా అనవజ్జవచనేన అనవజ్జత్తం ఆహ, సుఖవిపాకవచనేన సుఖవిపాకత్తం, తస్మా అనవజ్జఞ్చ సుఖవిపాకో చ అనవజ్జసుఖవిపాకం, తం లక్ఖణం ఏతేసం కరణత్థే చ కమ్మత్థే చ లక్ఖణసద్దే సభావభూతన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా, అనవజ్జసుఖవిపాకసభావేన లక్ఖియమానా తంసభావవన్తో చ కుసలాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అనవజ్జవచనేన పవత్తిసుఖతం కుసలానం దస్సేతి, సుఖవిపాకవచనేన విపాకసుఖతం. పురిమఞ్హి అత్తనో పవత్తిసభావవసేన లక్ఖణతావచనం, పచ్ఛిమం కాలన్తరే విపాకుప్పాదనసమత్థతాయాతి. తథా పురిమేన కుసలానం అత్తసుద్ధిం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన విసుద్ధవిపాకతం. పురిమేన చ కుసలం అకుసలసభావతో నివత్తేతి, పచ్ఛిమేన అబ్యాకతసభావతో సవిపాకత్తదీపకత్తా పచ్ఛిమస్స. పురిమేన వా వజ్జపటిపక్ఖభావదస్సనతో కిచ్చట్ఠేన రసేన అకుసలవిద్ధంసనరసతం దీపేతి, పచ్ఛిమేన సమ్పత్తిఅత్థేన ఇట్ఠవిపాకరసతం. పురిమేన చ ఉపట్ఠానాకారట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన వోదానపచ్చుపట్ఠానతం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన ఫలత్థేన సుఖవిపాకపచ్చుపట్ఠానతం. పురిమేన చ యోనిసోమనసికారం కుసలానం పదట్ఠానం విభావేతి. తతో హి తే అనవజ్జా జాతాతి. పచ్ఛిమేన కుసలానం అఞ్ఞేసం పదట్ఠానభావం దస్సేతి. తే హి సుఖవిపాకస్స కారణం హోన్తీతి. ఏత్థ చ సుఖవిపాకసద్దే సుఖసద్దో ఇట్ఠపరియాయవచనన్తి దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠచతుక్ఖన్ధవిపాకా హి కుసలా, న సుఖవేదనావిపాకావ. సఙ్ఖారదుక్ఖోపసమసుఖవిపాకతాయ చ సమ్భవో ఏవ నత్థి. న హి తంవిపాకోతి. యది పన విపాకసద్దో ఫలపరియాయవచనం, నిస్సన్దవిపాకేన ఇట్ఠరూపేనాపి సుఖవిపాకతా యోజేతబ్బా.

సావజ్జదుక్ఖవిపాకలక్ఖణాతి ఏత్థ చ వుత్తవిధిఅనుసారేన అత్థో చ యోజనా చ యథాసమ్భవం వేదితబ్బా. విపాకారహతా కుసలాకుసలానం లక్ఖణభావేన వుత్తా, తబ్భావేన అకథితా అబ్యాకతా అవిపాకారహసభావా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అవిపాకలక్ఖణా అబ్యాకతా’’తి. యథేవ హి సుఖదుక్ఖవిపాకారహా సుఖదుక్ఖవిపాకాతి ఏవంలక్ఖణతా కుసలాకుసలానం వుత్తా, ఏవమిధాపి అవిపాకారహా అవిపాకాతి ఏవంలక్ఖణతా అబ్యాకతానం వుత్తా. తస్మా ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో నత్థి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఏవంపకారానం కుసలాకుసలానం కుసలాకుసలభావానాపత్తి అబ్యాకతభావాపత్తి వా న హోతి. న హి తే సుఖదుక్ఖవిపాకారహా న హోన్తి విపాకధమ్మత్తా, అవిపాకారహా వా న హోన్తి అవిపాకధమ్మత్తాభావాతి.

కుసలాతి వా ధమ్మాతి వాతిఆదీనీతి కుసలధమ్మపదాని ద్వే, అకుసలధమ్మపదాని ద్వే, అబ్యాకతధమ్మపదాని ద్వేతి. ఏకత్థనానత్థానీతి విసుం విసుం ద్విన్నం ద్విన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖం ఏకత్థనానత్థతం చోదేతి, న ఛన్నం. దోసమేత్థ వత్తుకామో చోదకో పుచ్ఛతీతి ఞత్వా ఆచరియో ఆహ ‘‘కిఞ్చేత్థా’’తి. ఏత్థ ఏకత్థనానత్థతాయం కిఞ్చి వత్తబ్బం అసమత్తా తే చోదనా, అవసిట్ఠం తావ బ్రూహీతి వుత్తం హోతి. యది ఏకత్థాని ఇన్దసక్కసద్దానం వియ సద్దమత్తే ఏవ భేదో, ఏవం కుసలధమ్మసద్దానం, న అత్థేతి. యథా ‘‘ఇన్దో సక్కో’’తి వుత్తే ‘‘ఇన్దో ఇన్దో’’తి వుత్తసదిసం హోతి, ఏవం ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి ఇదం వచనం ‘‘కుసలా కుసలా’’తి వుత్తసదిసం హోతి. ఏవం ఇతరేసుపి ‘‘అకుసలా అకుసలా’’తి వుత్తసదిసతా ‘‘అబ్యాకతా అబ్యాకతా’’తి వుత్తసదిసతా చ యోజేతబ్బా. అథ నానత్థాని, ఇన్దకువేరసద్దానం వియ సద్దతో అత్థతో చ కుసలధమ్మసద్దానం భేదో, తథా అకుసలధమ్మసద్దాదీనన్తి ఛహి పదేహి చతూహి పదేహి చ ఛ చత్తారో చ అత్థా భిన్నా వుత్తాతి కుసలత్తికాదీనం కుసలఛక్కాదిభావో, హేతుదుకాదీనఞ్చ హేతుచతుక్కాదిభావో ఆపజ్జతీతి.

నను తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం తిణ్ణం ఇన్దసద్దానం వియ రూపాభేదా అత్థాభేదోతి ఛక్కభావో న భవిస్సతి, తస్మా ఏవమిదం వత్తబ్బం సియా ‘‘తికదుకానం చతుక్కతికభావో ఆపజ్జతీ’’తి, న వత్తబ్బం, తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం ఏకత్థానం తిణ్ణం ఇన్దసద్దానం వియ వచనే పయోజనాభావా వుత్తానం తేసం మాససద్దానం వియ అభిన్నరూపానఞ్చ అత్థభేదో ఉపపజ్జతీతి, ఏవమపి యథా ఏకో మాససద్దో అభిన్నరూపో కాలం అపరణ్ణవిసేసం సువణ్ణమాసఞ్చ వదతి, ఏవం ధమ్మసద్దోపి ఏకో భిన్నే అత్థే వత్తుమరహతీతి కాలాదీనం మాసపదత్థతాయ వియ తబ్బచనీయభిన్నత్థానం ధమ్మపదత్థతాయ అభేదోతి చతుక్కతికభావో ఏవ ఆపజ్జతీతి, నాపజ్జతి ఏకస్స సద్దస్స జాతిగుణకిరియాభిన్నానం అనభిధానతో. న హి మాస-సద్దో ఏకో జాతిభిన్నానం కాలాదీనం అన్తరేన సరూపేకసేసం వాచకో హోతి. ఇధ చ యది సరూపేకసేసో కతో సియా, దుతియో తతియో చ ధమ్మ-సద్దో న వత్తబ్బో సియా, వుత్తో చ సో, తస్మా కుసలాది-సద్దా వియ అభిన్నకుసలాదిజాతీసు రూపసామఞ్ఞేపి మాస-సద్దా వియ తయో వినివత్తఅఞ్ఞజాతీసు వత్తమానా తయో ద్వే చ ధమ్మ-సద్దా ఆపన్నాతి తికదుకానం ఛక్కచతుక్కభావో ఏవ ఆపజ్జతీతి.

పదానఞ్చ అసమ్బన్ధోతి కుసలధమ్మపదానం అఞ్ఞమఞ్ఞం తథా అకుసలధమ్మపదానం అబ్యాకతధమ్మపదానఞ్చ అసమ్బన్ధో ఆపజ్జతీతి అత్థో. ద్విన్నం ద్విన్నఞ్హి ఇచ్ఛితో సమ్బన్ధో, న సబ్బేసం ఛన్నం చతున్నం వా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి. ఇదం పన కస్మా చోదేతి, నను నానత్థత్తే సతి అత్థన్తరదస్సనత్థం వుచ్చమానేసు ధమ్మ-సద్దేసు కుసలాకుసలాబ్యాకత-సద్దానం వియ అసమ్బన్ధో వుత్తో యుత్తో ఏవాతి? సచ్చమేతం, అసమ్బన్ధం పన సిద్ధం కత్వా పురిమచోదనా కతా ‘‘తికదుకానం ఛక్కచతుక్కభావో ఆపజ్జతీ’’తి, ఇధ పన తం అసమ్బన్ధం సాధేతుం ఇదం చోదితన్తి వేదితబ్బం. అథ వా ఏవమేత్థ యోజనా కాతబ్బా – యది పన ఛక్కచతుక్కభావం న ఇచ్ఛసి, పదానం సమ్బన్ధేన భవితబ్బం యథావుత్తనయేన, సో చ సమానవిభత్తీనం ద్విన్నం ద్విన్నం సమ్బన్ధో ఏకత్థత్తే సతి యుజ్జేయ్య, త్వం పన నానత్థతం వదసీతి పదానఞ్చ తే అసమ్బన్ధో ఆపజ్జతి, నేవ నాపజ్జతీతి. నియమనత్థో చ-సద్దో. పుబ్బాపర…పే… నిప్పయోజనాని నామ హోన్తీతి ఛక్కచతుక్కభావం అనిచ్ఛన్తస్స, నానత్థతం పన ఇచ్ఛన్తస్సాతి అధిప్పాయో. అవస్సఞ్చ సమ్బన్ధో ఇచ్ఛితబ్బో పుబ్బాపరవిరోధాపత్తితోతి దస్సేతుం ‘‘యాపి చేసా’’తిఆదిమాహ. పుచ్ఛా హి పదవిపల్లాసకరణేన ధమ్మా ఏవ కుసలాతి కుసలధమ్మ-సద్దానం ఇధ ఉద్దిట్ఠానం ఏకత్థతం దీపేతి, తవ చ నానత్థతం వదన్తస్స నేవ హి ధమ్మా కుసలాతి కత్వా తాయపి పుచ్ఛాయ విరోధో ఆపజ్జతి, వుచ్చతి చ తథా సా పుచ్ఛాతి న నానత్థతా యుజ్జతి.

అపరో నయోతి ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీనం ద్విన్నం ద్విన్నం ఏకత్థత్తమేవ తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం ఏకత్థనానత్థత్తేహి చోదేతి. తిణ్ణం ధమ్మానం ఏకత్తాతిఆదిమ్హి యథా తీహి ఇన్ద-సద్దేహి వుచ్చమానానం ఇన్దత్థానం ఇన్దభావేన ఏకత్తా తతో అనఞ్ఞేసం సక్కపురిన్దదసహస్సక్ఖసద్దత్థానం ఏకత్తం, ఏవం తిణ్ణం ధమ్మ-సద్దత్థానం ధమ్మభావేన ఏకత్తా తతో అనఞ్ఞేసం కుసలాకుసలాబ్యాకత-సద్దత్థానం ఏకత్తం ఆపజ్జతీతి అత్థో. ధమ్మో నామ భావోతి సభావధారణాదినా అత్థేన ధమ్మోతి వుత్తో, సో చ సభావస్సేవ హోతి, నాసభావస్సాతి ఇమినా అధిప్పాయేన వదతి. హోతు భావో, తతో కిన్తి? యది తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం నానత్థతా, తీసు ధమ్మేసు యో కోచి ఏకో ధమ్మో భావో, తతో అనఞ్ఞం కుసలం అకుసలం అబ్యాకతం వా ఏకేకమేవ భావో. భావభూతా పన ధమ్మా అఞ్ఞే ద్వే అభావా హోన్తీతి తేహి అనఞ్ఞే కుసలాదీసు ద్వే యే కేచి అభావా. యోపి చ సో ఏకో ధమ్మో భావోతి గహితో, సోపి సమానరూపేసు తీసు ధమ్మసద్దేసు అయమేవ భావత్థో హోతీతి నియమస్స అభావా అఞ్ఞస్స భావత్థత్తే సతి అభావో హోతీతి తతో అనఞ్ఞస్సపి అభావత్తం ఆపన్నన్తి కుసలాదీనం సబ్బేసమ్పి అభావత్తాపత్తి హోతి. న హి ఇన్దస్స అమనుస్సత్తే తతో అనఞ్ఞేసం సక్కాదీనం మనుస్సత్తం అత్థీతి.

నను ఏవమపి ఏకస్స భావత్తం వినా అఞ్ఞేసం అభావత్తం న సక్కా వత్తుం, తత్థ చ ఏకేనేవ భావేన భవితబ్బన్తి నియమాభావతో తిణ్ణమ్పి భావత్తే సిద్ధే తేహి అనఞ్ఞేసం కుసలాదీనమ్పి భావత్తం సిద్ధం హోతీతి? న హోతి తిణ్ణం ధమ్మ-సద్దానం నానత్థభావస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. న హి తిణ్ణం భావత్తే నానత్థతా అత్థి, అనుఞ్ఞాతా చ సా తయాతి. నను తిణ్ణం ధమ్మానం అభావత్తేపి నానత్థతా న సియాతి? మా హోతు నానత్థతా, తవ పన నానత్థతం పటిజానన్తస్స ‘‘ఏసో దోసో’’తి వదామి, న పన మయా నానత్థతా ఏకత్థతా వా అనుఞ్ఞాతాతి కుతో మే విరోధో సియాతి. అథ వా అభావత్తం ఆపన్నేహి ధమ్మేహి అనఞ్ఞే కుసలాదయోపి అభావా ఏవ సియున్తి ఇదం వచనం అనియమేన యే కేచి ద్వే ధమ్మా అభావత్తం ఆపన్నా, తేహి అనఞ్ఞేసం కుసలాదీసు యేసం కేసఞ్చి ద్విన్నం కుసలాదీనం అభావత్తాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం ఏకస్స భావత్తా. యమ్పి వుత్తం ‘‘తేహి చ అఞ్ఞో కుసలపరోపి అభావో సియా’’తి, తం అనియమదస్సనత్థం వుత్తం, న సబ్బేసం అభావసాధనత్థం. అయఞ్హి తత్థ అత్థో అకుసలపరస్స వా అబ్యాకతపరస్స వా ధమ్మస్స భావత్తే సతి తేహి అఞ్ఞో కుసలపరోపి అభావో సియాతి.

సబ్బమేతం అకారణన్తి ఏత్థ కారణం నామ యుత్తి. కుసలకుసలసద్దానం వియ ఏకన్తఏకత్థతం, కుసలరూపచక్ఖుమ-సద్దానం వియ ఏకన్తనానత్థతఞ్చ వికప్పేత్వా యాయం పునరుత్తి ఛక్కచతుక్కాపత్తి అసమ్బన్ధవిరోధాభావాపత్తి దోసారోపనయుత్తి వుత్తా, సబ్బా సా అయుత్తి, తథా ఏకత్థనానత్థతాభావతోతి వుత్తం హోతి. యా యా అనుమతి యథానుమతి అనుమతియా అనుమతియా వోహారసిద్ధితో. అనుమతియా అనురూపం వా యథానుమతి, యథా అనుమతి పవత్తా, తథా తదనురూపం వోహారసిద్ధితోతి అత్థో. అనుమతి హి విసేసనవిసేసితబ్బాభావతో అచ్చన్తమభిన్నేసు కత్థచి కిరియాగుణాదిపరిగ్గహవిసేసేన అవివటసద్దత్థవివరణత్థం పవత్తా యథా ‘‘సక్కో ఇన్దో పురిన్దదో’’తి. కత్థచి అచ్చన్తం భిన్నేసు యథా ‘‘ధవో ఖదిరో పలాసో చ ఆనీయన్తూ’’తి. కత్థచి విసేసనవిసేసితబ్బభావతో భేదాభేదవన్తేసు సేయ్యథాపి ‘‘నీలుప్పలం పణ్డితపురిసో’’తి, తాయ తాయ అనుమతియా తదనురూపఞ్చ తే తే వోహారా సిద్ధా. తస్మా ఇహాపి కుసలధమ్మ-సద్దానం విసేసనవిసేసితబ్బభావతో విసేసత్థసామఞ్ఞత్థపరిగ్గహేన సమానే అత్థే భేదాభేదయుత్తే పవత్తి అనుమతాతి తాయ తాయ అనుమతియా తదనురూపఞ్చ సిద్ధో ఏసో వోహారో. తస్మా వుత్తం ‘‘సబ్బమేతం అకారణ’’న్తి.

అత్తనో అత్తనో అత్థవిసేసం తస్స దీపేన్తీతి అత్తనా పరిగ్గహితం అత్తనా వుచ్చమానం అనవజ్జసుఖవిపాకాదికుసలాదిభావం ధమ్మ-సద్దస్స దీపేన్తి తదత్థస్స తబ్భావదీపనవసేనాతి అధిప్పాయో. న హి ధమ్మ-సద్దో కుసలాదిభావో హోతీతి. ఇమినావాతి ‘‘ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిఆదీసు దిస్సతీ’’తిఆదినా ‘‘అత్తనో సభావం ధారేన్తీ’’తిఆదినా చ నయేన. సో హి సబ్బత్థ సమానో, న కుసల-సద్దో ఆరోగ్యాదీసు దిస్సతీతి ‘‘కుచ్ఛితే సలయన్తీ’’తిఆదికో, సో చ విసేసనయో ‘‘ఇతో పరం విసేసమత్తమేవ వక్ఖామా’’తి ఏతేన అపనీతోతి దట్ఠబ్బో. న హి కుసలాదివిసేసం గహేత్వా పవత్తా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తాతిఆదయో విసేసాతి.

౨. సుఖస్స చ పహానాతి ఏత్థ సుఖిన్ద్రియం ‘‘సుఖ’’న్తి వుత్తం, తఞ్చ సుఖవేదనావ హోతీతి ‘‘సుఖవేదనాయం దిస్సతీ’’తి వుత్తం, న పన ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా సుఖా వేదనా’’తిఏవమాదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౯ ఆదయో) సుఖ-సద్దో వియ సుఖవేదనాసద్దేన సమానత్థత్తా. అయఞ్హి సుఖిన్ద్రియత్థో సుఖ-సద్దో కాయసుఖనం కాయానుగ్గహం సాతవిసేసం గహేత్వా పవత్తో, న పన సుఖా వేదనా ‘‘యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా (మ. ని. ౧.౪౦౯), యో సుఖం దుక్ఖతో’’తిఏవమాదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౩) సుఖ-సద్దో వియ సాతసామఞ్ఞం గహేత్వా పవత్తోతి. యస్మిం సతి సుఖహేతూనం పవత్తి, తం సుఖమూలం. బుద్ధుప్పాదే చ కామసమతిక్కమాదికే విరాగే చ సతి సుఖహేతూనం పుఞ్ఞపస్సద్ధిఆదీనం పవత్తి హోతీతి తం ‘‘సుఖమూలం సుఖ’’న్తి వుత్తం. సుఖస్స చ ఆరమ్మణత్తా ‘‘రూపం సుఖ’’న్తి వుత్తం. పుఞ్ఞానీతి యదిదం వచనం, తం సుఖస్స చ అధివచనం ఇట్ఠవిపాకస్స అధివచనం తదత్థస్స ఇట్ఠవిపాకవిపచ్చనతోతి అత్థో. సుఖపచ్చయానం రూపాదీనం ఇట్ఠానం ఠానం ఓకాసో సగ్గా నన్దనఞ్చాతి ‘‘సుఖా సగ్గా సుఖం నన్దన’’న్తి వుత్తం. దిట్ఠధమ్మేతి ఇమస్మిం అత్తభావే. సుఖవిహారాతి పఠమజ్ఝానవిహారాదీ. నీవరణాదిబ్యాబాధరహితత్తా ‘‘అబ్యాబజ్ఝా’’తి వుత్తా. సబ్బసఙ్ఖారదుక్ఖనిబ్బాపనతో తంనిరోధత్తా వా ‘‘నిబ్బానం సుఖ’’న్తి వుత్తం. ఆది-సద్దేన ‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, సుఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తి అదుక్ఖమసుఖే. ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా’’తి (సం. ని. ౪.౨౬౭) సుఖోపేక్ఖాసు చ ఇట్ఠాసూతి ఏవమాదీసు పవత్తి సఙ్గహితా.

దుక్ఖవత్థూతి దుక్ఖస్స ఓకాసో. అత్తనో పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానమ్పి హి తం దుక్ఖం జాతిఆదీసు విజ్జమానేసు తబ్బత్థుకం హుత్వా ఉప్పజ్జతి. దుక్ఖపచ్చయేతి దుక్ఖహేతుమ్హి, దుక్ఖస్స జనకేతి అత్థో. దుక్ఖపచ్చయట్ఠానేతి దుక్ఖజనకకమ్మస్స సహాయభూతానం అనిట్ఠరూపాదిపచ్చయానం ఠానే. పచ్చయసద్దో హి జనకే జనకసహాయే చ పవత్తతీతి. ఆది-సద్దేన ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫-౪౬, ౭౬) సఙ్ఖారదుక్ఖాదీసు పవత్తి దట్ఠబ్బా. సమ్పయుత్తే వత్థుఞ్చ కరజకాయం సుఖయతి లద్ధస్సాదే అనుగ్గహితే కరోతీతి సుఖా. సుఖాతి వేదనాసద్దమపేక్ఖిత్వా సుఖభావమత్తస్స అప్పకాసనేన నపుంసకలిఙ్గతా న కతా. సభావతో సఙ్కప్పతో చ యం ఇట్ఠం, తదనుభవనం ఇట్ఠాకారానుభవనం వా ఇట్ఠానుభవనం.

సమన్తి అవిసమం. సమా ఏకీభావూపగతా వియ యుత్తా, సమం వా సహ యుత్తాతి యోజేతబ్బం. ఏకుప్పాదాతి ఏకో సమానో ఉప్పాదో ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదా, సమానపచ్చయేహి సహుప్పత్తికాతి అత్థో. సహుప్పత్తికానం రూపారూపానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకనిరోధా’’తి వుత్తం, యే సమానుప్పాదా సమాననిరోధా చ, తే సమ్పయుత్తాతి రూపారూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయోగో నివారితో హోతి. ఏవమపి అవినిబ్భోగరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకవత్థుకా’’తి వుత్తం, యే ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా చ, తే సమ్పయుత్తాతి. ఏవమపి అవినిబ్భోగరూపేసు ఏకం మహాభూతం సేసమహాభూతోపాదారూపానం నిస్సయపచ్చయో హోతీతి తేన తాని ఏకవత్థుకానీతి, చక్ఖాదినిస్సయభూతాని వా భూతాని ఏకం వత్థు ఏతేసు సన్నిస్సితన్తి ఏకవత్థుకానీతి కప్పేన్తస్స తేసం సమ్పయుత్తతాపత్తి సియాతి తన్నివారణత్థం ‘‘ఏకారమ్మణా’’తి వుత్తం, యే ఏకుప్పాదా…పే… ఏకారమ్మణా చ హోన్తి, తే సమ్పయుత్తాతి. పటిలోమతో వా ఏకారమ్మణాతి వుత్తే ఏకవీథియఞ్చ పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనానం నానావీథియం పరసన్తానే చ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జమానానం భిన్నవత్థుకానం సమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకవత్థుకా’’తి వుత్తం, యే ఏకవత్థుకా హుత్వా ఏకారమ్మణా, తే సమ్పయుత్తాతి. ఏవమపి సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణాదీనం సమ్పయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ‘‘ఏకనిరోధా’’తి వుత్తం, యే ఏకనిరోధా హుత్వా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణా, తే సమ్పయుత్తాతి. కిం పన నానుప్పాదాపి ఏవం తివిధలక్ఖణా హోన్తి, అథ ఏకుప్పాదా ఏవాతి విచారణాయ ఏకుప్పాదా ఏవ ఏవం తివిధలక్ఖణా హోన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘ఏకుప్పాదా’’తి వుత్తం.

౩. విపక్కభావమాపన్నానం అరూపధమ్మానన్తి యథా సాలిబీజాదీనం ఫలాని తంసదిసాని నిబ్బత్తాని విపక్కాని నామ హోన్తి, విపాకనిరుత్తిఞ్చ లభన్తి, న మూలఙ్కురపత్తఖన్ధనాళాని, ఏవం కుసలాకుసలానం ఫలాని అరూపధమ్మభావేన సారమ్మణభావేన సుక్కకణ్హాదిభావేన చ తంసదిసాని విపక్కభావమాపన్నానీతి విపాకనిరుత్తిం లభన్తి, న రూపధమ్మా కమ్మనిబ్బత్తాపి కమ్మాసదిసాతి దస్సేతుం వుత్తం. జాతిజరాసభావాతి జాయనజీరణసభావా. విపాకపకతికాతి విపచ్చనపకతికా. విపచ్చనసభావతా చ అనుపచ్ఛిన్నావిజ్జాతణ్హామానసన్తానే సబ్యాపారతా, తేన అభిఞ్ఞాదికుసలానం భావనాయపహాతబ్బాదిఅకుసలానఞ్చ విపాకానుప్పాదనేపి విపాకధమ్మతా సిద్ధా హోతి. విపక్కభావన్తి చేత్థ భావ-సద్దేన సభావో ఏవ వుత్తో. తం యథావుత్తం విపక్కసభావం దుతియస్స వుత్తం విపచ్చనసభావఞ్చ గహేత్వా ‘‘ఉభయసభావపటిక్ఖేపవసేనా’’తి ఆహ.

౪. ఉపేతేన ఆదిన్నా ఉపాదిన్నా. కిం పన తం ఉపేతం, కేన చ ఉపేతం, కథఞ్చ ఉపేతం, కే చ తేన ఆదిన్నాతి? సతి చ లోకుత్తరానం కేసఞ్చి ఆరమ్మణభావే తన్నివత్తనత్థం ఉపేతసద్దసమ్బన్ధినా ఉపయ-సద్దేన వుచ్చమానాహి చతుబ్బిధుపాదానభూతాహి తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతం, తేహి చ ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపేతం, న సమన్నాగమవసేన. సతి చ సబ్బతేభూమకధమ్మానం ఉపాదానారమ్మణత్తే యేహి విపాకకటత్తారూపాని అమ్హేహి నిబ్బత్తత్తా అమ్హాకం ఏతాని ఫలానీతి గణ్హన్తేహి వియ ఆదిన్నాని, తాని తేభూమకకమ్మాని కమ్మభావేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా ఉపేతన్తి ఇధ గహితాని. తేహి చ నిబ్బత్తాని విపాకకటత్తారూపాని ఉపాదిన్నా ధమ్మాతి సబ్బమేతం దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణకరణవసేనా’’తిఆది వుత్తం. అయఞ్చ అత్థనయో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో, న వచనానుపుబ్బేనాతి. ఏత్థాహ – యది ఆరమ్మణకరణవసేన తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతేన ఆదిన్నా ఉపాదిన్నా, సబ్బతేభూమకధమ్మా చ తణ్హాదీనం ఆరమ్మణా హోన్తి, న చ ఉపేతసద్దో కమ్మే ఏవ నిరుళ్హో, తేన కమ్మస్సేవ గహణే కారణం నత్థి, తస్మా సబ్బతేభూమకధమ్మపచ్చయుప్పన్నానం అవిజ్జాదిహేతూహి నిబ్బత్తానం సఙ్ఖారాదిఫలానం ఉపాదిన్నత్తం ఆపజ్జతి తేసమ్పి తేహిఫలభావేన గహితత్తా. ఉప-సద్దేన చ ఉపేతతామత్తం జోతితం, న ఆరమ్మణకరణం సమన్నాగమనివత్తకం, ఆదిన్న-సద్దేన చ గహితతామత్తం వుత్తం, న కమ్మసముట్ఠానతావిసేసో. తస్మా సబ్బపచ్చయుప్పన్నానం ఉపాదిన్నత్తం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి బోధనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసనాపవత్తితో. యేసఞ్హి బోధనత్థం ‘‘ఉపాదిన్నా’’తి ఏతం వుత్తం, తే తేనేవ వచనేన యథావుత్తప్పకారే ధమ్మే బుజ్ఝింసు, ఏతరహి పన తావతా బుజ్ఝితుం అసక్కోన్తేన సుత్వా తదత్థో వేదితబ్బోతి ఏసా అత్థవిభావనా కతా ‘‘కమ్మునా’’తి.

అయం పన అపరో అత్థో దట్ఠబ్బో – ఉప-సద్దో ఉపేతం దీపేతి. అయఞ్హి ఉప-సద్దో సమాసే పయుజ్జమానో ‘‘అతిమాలా’’తిఆదీసు అతి-సద్దో వియ అతిక్కమనం ససాధనం ఉపగమనం ససాధనం వదతి, ఉపగమనఞ్చ ఉపాదానఉపయో, తేన ఉపగతం ఉపేతం. కిం పన తన్తి? యం అసతి ఉపాదానే న హోతి, తం ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏవం వుత్తం తేభూమకకమ్మం పచ్చయభావేన పురిమజాతుప్పన్నేన ఉపాదానేన ఉపగతత్తా ‘‘ఉపేత’’న్తి వుచ్చతి. న హి కోచి అనుపగ్గమ్మ అనిచ్ఛన్తో కమ్మం కరోతీతి. తేన ఉపేతేన కమ్మునా పునబ్భవస్స ఆదానం హోతి. కమ్మునా హి సాసవేన సత్తా ఆదియన్తి పునబ్భవం, తస్మా ఆదాతబ్బభావేన పాకటో పునబ్భవో. సో చ ఉపపత్తిభవో తేభూమకవిపాకకటత్తారూపసఙ్గహో ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఏత్థ జాతివచనే సమవరుద్ధోతి ఉపాదిన్నవచనేన ఉపపత్తిభవో వుచ్చతి, ఉపపత్తిభవో చ తేభూమకవిపాకకటత్తారూపానీతి ధాతుకథాయం పకాసితమేతం. తస్మా ఉపేతేన ఆదిన్నాతి తే ఏవ ధమ్మా వుచ్చన్తీతి సిద్ధో అయమత్థోతి. ఉపాదిన్న-సద్దస్స అత్థం వత్వా తం విస్సజ్జేత్వా ఉపాదానియ-సద్దస్స విసుం ఉపాదిన్నసద్దానపేక్ఖం అత్థం వత్తుం ‘‘ఆరమ్మణభావం ఉపగన్త్వా’’తిఆదిమాహ. తస్మా ఏవ అవిసేసేత్వా ‘‘ఉపాదానస్స ఆరమ్మణపచ్చయభూతానమేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. తం పన ఉపాదానియం ఉపాదిన్నం అనుపాదిన్నన్తి దువిధం. తస్మా తం విసేసనేన దస్సేన్తో ‘‘ఉపాదిన్నా చ తే ఉపాదానియా చా’’తిఆదిమాహ.

౫. సంకిలేసోతి దస కిలేసవత్థూని వుచ్చన్తి. సంకిలిట్ఠాతి తేహి విబాధితా ఉపతాపితా చ. తే పన యస్మా సంకిలేససమ్పయుత్తా ఏకుప్పాదాదీహి నిన్నానత్తా ఏకీభావమివ గతా విసాదీహి వియ సప్పిఆదయో విదూసితా మలీనా విబాధితా ఉపతాపితా చ నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘సంకిలేసేన సమన్నాగతా సంకిలిట్ఠా’’తి. సంకిలేసం అరహన్తీతి సంకిలేసస్స ఆరమ్మణభావేన తం లద్ధుం అరహన్తీతి అత్థో. ఆరమ్మణభావానతిక్కమనతోతి ఏతేన సంకిలేసానతిక్కమనమేవ దస్సేతి, వత్థయుగికసుఙ్కసాలికసద్దానం వియ సంకిలేసిక-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.

౬. సహ వితక్కేన హోన్తీతి వచనసేసో యోజేతబ్బో అవుచ్చమానస్సపి భవతి-అత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తా. మత్తాతి పమాణవాచకం ఏకం పదన్తి గహేత్వా ‘‘విచారోవ మత్తా ఏతేస’’న్తి అత్థో వుత్తో. అఞ్ఞత్థ అవిప్పయోగీసు వితక్కవిచారేసు విచారోవ ఏతేసం మత్తా, తతో ఉద్ధం వితక్కేన సమ్పయోగం న గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అయమపరో అత్థో – మత్త-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో. సవితక్కసవిచారా ధమ్మా హి వితక్కవిసిట్ఠేన విచారేన సవిచారా, ఏతే పన విచారమత్తేన వితక్కసఙ్ఖాతవిసేసరహితేన, తస్మా ‘‘విచారమత్తా’’తి వుచ్చన్తి, విచారమత్తవన్తోతి అత్థో. విచారమత్తవచనేన అవితక్కత్తే సిద్ధే అవితక్కానం అఞ్ఞేసమ్పి అత్థిభావజోతనత్థం అవితక్కవచనం. అవితక్కా హి విచారమత్తా చ సన్తి అవిచారా చాతి నివత్తేతబ్బా గహేతబ్బా చ హోన్తి, తేసు అవుచ్చమానేసు నివత్తేతబ్బగహేతబ్బస్స అదస్సితత్తా విచారమత్తావఅవితక్కాతి ఆపజ్జేయ్యాతి. విసేసనవిసేసితబ్బభావో పన యథాకామం హోతీతి సామఞ్ఞేన అవితక్కభావేన సహ విచారమత్తతాయ ధమ్మవిసేసనభావం దస్సేతుం ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తి పదానుక్కమో కతో.

అథ వా సవిచారా దువిధా సవితక్కా అవితక్కా చ, తేసు అవితక్కే నివత్తేతుం ఆదిపదం వుత్తం. అవిచారా చ దువిధా సవితక్కా అవితక్కా చ, తేసు సవితక్కే నివత్తేతుం తతియపదం వుత్తం. యే పన ద్వీహిపి నివత్తితా అవితక్కా సవితక్కా చ సవిచారా అవిచారా చ, తేసు అఞ్ఞతరదస్సనం వా కత్తబ్బం సియా ఉభయదస్సనం వా. ఉభయదస్సనే కరియమానే యది ‘‘సవితక్కసవిచారా’’తి వుచ్చేయ్య, ఆదిపదత్థతావ ఆపజ్జతి. అథ ‘‘అవితక్కఅవిచారా’’తి వుచ్చేయ్య, అన్తపదత్థతా. అథ పన ‘‘అవితక్కసవిచారా సవితక్కఅవిచారా’’తి వుచ్చేయ్య, అజ్ఝత్తబహిద్ధానం వియ అత్థన్తరాభావో వా సఙ్కరదోసో వా ఏకస్సేవ సవితక్కావితక్కతాసవిచారావిచారతావిరోధో వా ఆపజ్జేయ్య, తస్మా అఞ్ఞతరదస్సనేన ఇతరమ్పి పకాసేతుం అవితక్కవచనేన ద్విప్పకారేసు వత్తబ్బేసు సవితక్కఅవిచారే నివత్తేత్వా అవితక్కసవిచారే దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తి. అథ వా వితక్కాభావేన ఏతే విచారమత్తా, న విచారతో అఞ్ఞస్స కస్సచి ధమ్మస్స అభావాతి దస్సేతుం అవితక్కవచనేన విచారమత్తా విసేసితా.

౭. ఉపేక్ఖతీతి వేదయమానాపి మజ్ఝత్తవేదనా సుఖాకారే దుక్ఖాకారే చ ఉదాసినా హోతీతి అత్థో. అథ వా ఉపేతా యుత్తా సుఖదుక్ఖానం అవిరుద్ధా ఇక్ఖా అనుభవనం ఉపేక్ఖా. విసేసదస్సనవసేనాతి నానత్తదస్సనవసేన. యది హి పీతిసహగతా ఏవ సుఖసహగతా సియుం, ‘‘పీతిసహగతా’’తి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా ‘‘సుఖసహగతా’’తి ఇదం న వత్తబ్బం సియా, ‘‘సుఖసహగతా’’తి వా వుచ్చమానే ‘‘పీతిసహగతా’’తి న వత్తబ్బం, తతో తికం పూరేన్తేన దుక్ఖసహగతపదం వత్తబ్బం సియా, ఏవఞ్చ సతి ‘‘వేదనాత్తికో ఏవాయ’’న్తి వుత్తవచనం ఆపజ్జతి, తస్మా ‘‘పీతిసహగతా’’తి వత్వా ‘‘సుఖసహగతా’’తి వదన్తో పీతివిప్పయుత్తమ్పి సుఖం అత్థీతి తతియజ్ఝానకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం సుఖం సప్పీతికసుఖతో భిన్నం కత్వా దస్సేతీతి అధిప్పాయో. అథ వా పీతిసుఖానం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యనానత్తానం నానత్తదస్సనత్థం అయం తికో వుత్తో. ‘‘పీతిసహగతా’’తి ఏత్థ హి సుఖేకదేసో సఙ్గహితో, న పీతి. ‘‘సుఖసహగతా’’తి ఏత్థ పీతి సఙ్గహితా, న సుఖం. పీతివిప్పయుత్తసుఖసహగతా చ పురిమేన అసఙ్గహితా పచ్ఛిమేన సఙ్గహితాతి సిద్ధో పీతిసుఖానం విసేసోతి.

౮. నిబ్బానం దస్సనతోతి నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయాహ. అథ వా ధమ్మచక్ఖు పునప్పునం నిబ్బత్తనేన భావనాభావం అప్పత్తం దస్సనం నామ, ధమ్మచక్ఖు చ పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణేన చతుసచ్చధమ్మదస్సనం తదతిసయో, తస్మా నత్థేత్థ గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తీతి. ఉభయపటిక్ఖేపవసేనాతి ద్వీహి పదేహి వుత్తధమ్మపటిక్ఖేపవసేన, న పహాయకపటిక్ఖేపవసేన. తథా హి సతి దస్సనభావనాహి అఞ్ఞో సముచ్ఛేదవసేన పహాయకో అత్థి, తేన పహాతబ్బా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బాతి అయమత్థో ఆపజ్జతి, న చ అఞ్ఞో పహాయకో అత్థి అఞ్ఞేహి విక్ఖమ్భితానఞ్చ పునప్పవత్తిసబ్భావా, నాపి పహాతబ్బా తతియపదేన సఙ్గయ్హన్తి, కిన్తు అప్పహాతబ్బా ఏవాతి. తస్మా పహాతబ్బపదం పచ్చేకం యోజేత్వా నేవ దస్సనేన పహాతబ్బా న భావనాయ పహాతబ్బాతి దస్సనేన భావనాయ పహాతబ్బేహి అఞ్ఞే గహితాతి వేదితబ్బా.

౯. ఏవమత్థం అగ్గహేత్వాతి అత్థాయుత్తితో చ సద్దాయుత్తితో చ అగ్గహేతబ్బతం దస్సేతి. దస్సనభావనాహి అప్పహాతబ్బహేతుమత్తేసు హి గయ్హమానేసు అహేతుకా అసఙ్గహితాతి యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స అపరిపుణ్ణత్తా అత్థాయుత్తి, పహాతబ్బసద్దస్స నిచ్చసాపేక్ఖత్తే చ సతి న సమ్బన్ధీసద్దతో పహాయకతో అఞ్ఞం పటిసేధం అపేక్ఖమానస్స హేతుసద్దేన సమాసో ఉపపజ్జతీతి సద్దాయుత్తి చ వేదితబ్బా. ఏవమత్థో గహేతబ్బోతి పహాతబ్బ-సద్దం పటిసేధేన అయోజేత్వా యేసం అఞ్ఞపదత్థే సమాసో, తబ్బిసేసనం అత్థీతి ఇదం పటిసేధేన యోజేత్వా దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం నేవత్థీతి అత్థో గహేతబ్బోతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ సతి యథాధిప్పేతత్థో సబ్బో సఙ్గహితోతి. అత్థాయుత్తి మా హోతు, సద్దో పన ఇధాపి న యుత్తో. ఏకన్తయోగీనం అత్థి-సద్దమేవ హి అపేక్ఖమానానం ఉభిన్నం పహాతబ్బహేతు-సద్దానం సమాసో యుత్తో, న పటిసేధం అపేక్ఖమానానన్తి, తస్మా గహేతబ్బత్థదస్సనమత్తం ఏతం కతం, సద్దో పన యథా యుజ్జతి, తథా యోజేతబ్బో. ఏవం పన యుజ్జతి – పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి పహాతబ్బహేతుకా. కేన పహాతబ్బోతి? దస్సనేన భావనాయ చ. తయిదం పహాతబ్బహేతుకపదం దస్సనభావనాపదేహి విసుం విసుం యోజేత్వా తేహి యుత్తేన యే దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా నేవ హోన్తి, భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా చ న హోన్తీతి పటిసేధఞ్చ విసుం విసుం యోజేత్వా తే నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకాతి వుచ్చన్తి. నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మవచనం వియ హి పురిమపదద్వయసఙ్గహితధమ్మపటిసేధనేన తదఞ్ఞధమ్మనిదస్సనమేతం హోతి, న అహేతుకపదం వియ హేతువిరహప్పకాసనేనాతి. ఏవఞ్చ కత్వా ద్వే పటిసేధా యుత్తా హోన్తి.

హేతుయేవ హి తేసం నత్థి, యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియాతి పురిమస్మిఞ్హి అత్థే హేతూనం దస్సనభావనాహి పహాతబ్బతా పటిక్ఖిత్తా, పటిక్ఖేపో చ పహాతబ్బాసఙ్కాసబ్భావే హోతి, పహాతబ్బాసఙ్కా చ హేతుమ్హి సతి సియా, తేసం పన అహేతుకానం హేతుయేవ నత్థి, యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియా, తదభావా పహాతబ్బాసఙ్కా నత్థీతి తంనివారణత్థో పటిక్ఖేపో న సమ్భవతి, తస్మా ‘‘నేవదస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేస’’న్తి ఏవం అహేతుకానం గహణం న భవేయ్యాతి అత్థో. అథ వా ఇతరథా హి అహేతుకానం అగ్గహణం భవేయ్యాతి అత్థస్స పాకటత్తా న కారణసాధనీయో ఏసోతి గహేతబ్బత్థస్సేవ కారణం వదన్తో ‘‘హేతుయేవ హి తేసం నత్థీ’’తిఆదిమాహ. తేసఞ్హి నేవదస్సనేన న భావనాయపహాతబ్బహేతుకపదవచనీయానం యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియా, సో ఏవంపకారో హేతు నత్థి. తే హి అనేకప్పకారా సహేతుకా అహేతుకా చాతి, తస్మా నేవదస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి అయమత్థో గహేతబ్బోతి అత్థో.

౧౦. తం ఆరమ్మణం కత్వాతి ఇదం చతుకిచ్చసాధనవసేన ఆరమ్మణకరణం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞథా గోత్రభుఫలపచ్చవేక్ఖణాదీనమ్పి అపచయగామితా ఆపజ్జేయ్యాతి. అథ వా హేతుభావేన అపచయం నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి అపచయగామినో. నిబ్బానస్స హి అనిబ్బత్తనియత్తేపి సముదయప్పహానసముదయనిరోధానం అధిగమఅధిగన్తబ్బభావతో హేతుహేతుఫలభావో మగ్గనిబ్బానానం యుజ్జతి. యథాహ ‘‘దుక్ఖనిరోధే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౯). అత్థోతి హి హేతుఫలం. ధమ్మోతి హేతూతి. పురిమపచ్ఛిమానం పురిమే ససమ్పయుత్తా వుత్తా, పచ్ఛిమే కేవలా. పురిమే వియ పన పచ్ఛిమే అత్థేపి అరియమగ్గసీసేన సబ్బలోకుత్తరకుసలచిత్తుప్పాదా గహేతబ్బా. దుతియే అత్థవికప్పే ‘‘ఆచయం గామినో’’తి వత్తబ్బే అనునాసికలోపో కతోతి దట్ఠబ్బో. ఆచినన్తీతి వా ఆచయా, ఆచయా హుత్వా గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతిపి అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౧. సత్త పన సేక్ఖా సిక్ఖనసీలాతి సేక్ఖా, తేసం ఇమేతి సేక్ఖా, అఞ్ఞాసాధారణా మగ్గఫలత్తయధమ్మా. సయమేవ సిక్ఖన్తీతి సిక్ఖనసీలానమేతం నిదస్సనం. యే హి ధమ్మా సిక్ఖన్తి, తే సిక్ఖనసీలా హోన్తీతి. అక్ఖరత్థో పన సిక్ఖా ఏతేసం సీలన్తి సేక్ఖాతి. న సేక్ఖాతి యత్థ సేక్ఖభావాసఙ్కా అత్థి, తత్థాయం పటిసేధోతి లోకియనిబ్బానేసు అసేక్ఖభావానాపత్తి దట్ఠబ్బా. సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా హి సిక్ఖా అత్తనో పటిపక్ఖకిలేసేహి విప్పముత్తా పరిసుద్ధా ఉపక్కిలేసానం ఆరమ్మణభావమ్పి అనుపగమనతో ఏతా సిక్ఖాతి వత్తుం యుత్తా అట్ఠసు మగ్గఫలేసు విజ్జన్తి, తస్మా చతుమగ్గహేట్ఠిమఫలత్తయధమ్మా వియ అరహత్తఫలధమ్మాపి తాసు సిక్ఖాసు జాతాతి చ, తంసిక్ఖాసమఙ్గినో అరహతో ఇతరేసం వియ సేక్ఖత్తే సతి సేక్ఖస్స ఏతేతి చ, సిక్ఖా సీలం ఏతేసన్తి చ సేక్ఖాతి ఆసఙ్కితబ్బా సియున్తి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం ‘‘అసేక్ఖా’’తి యథావుత్తసేక్ఖభావపటిసేధో కతో. అరహత్తఫలే హి పవత్తమానా సిక్ఖా పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చత్తా న సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తి, కేవలం సిక్ఖాఫలభావేనేవ పవత్తన్తి, తస్మా తా న సిక్ఖావచనం అరహన్తి, నాపి తంసమఙ్గినో సేక్ఖవచనం, న చ తంసమ్పయుత్తా సిక్ఖనసీలాతి సిక్ఖాసు జాతాతిఆదిఅత్థేహి అగ్గఫలధమ్మా సేక్ఖా న హోన్తి, హేట్ఠిమఫలేసు పన సిక్ఖా సకదాగామిమగ్గవిపస్సనాదీనం ఉపనిస్సయభావతో సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తీతి సిక్ఖావచనం అరహన్తి, తంసమఙ్గినో చ సేక్ఖవచనం, తంసమ్పయుత్తా చ సిక్ఖనసీలవుత్తీతి తత్థ ధమ్మా యథావుత్తేహి అత్థేహి సేక్ఖా హోన్తి ఏవ.

సేక్ఖాతి వా అపరియోసితసిక్ఖా దస్సితా. అనన్తరమేవ ‘‘అసేక్ఖా’’తి వచనం పరియోసితసిక్ఖానం దస్సనన్తి న లోకియనిబ్బానానం అసేక్ఖతాపత్తి. వుద్ధిప్పత్తా వా సేక్ఖాతి ఏతస్మిం అత్థే సేక్ఖధమ్మేసు ఏవ కేసఞ్చి వుద్ధిప్పత్తానం అసేక్ఖతా ఆపజ్జతి, తేన అరహత్తమగ్గధమ్మా వుద్ధిప్పత్తా చ యథావుత్తేహి చ అత్థేహి సేక్ఖాతి కత్వా అసేక్ఖా ఆపన్నాతి? న, తంసదిసేసు తబ్బోహారా. అరహత్తమగ్గతో హి నిన్నానాకరణం అరహత్తఫలం ఠపేత్వా పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణం విపాకభావఞ్చ, తస్మా తే ఏవ సేక్ఖా ధమ్మా అరహత్తఫలభావం ఆపన్నాతి సక్కా వత్తుం, కుసలసుఖతో చ విపాకసుఖం సన్తతరతాయ పణీతతరన్తి వుద్ధిప్పత్తా చ తే ధమ్మా హోన్తీతి అసేక్ఖాతి వుచ్చన్తీతి.

౧౨. కిలేసవిక్ఖమ్భనాసమత్థతాదీహి పరిత్తా. ‘‘కిలేస…పే… తాయా’’తి అత్థత్తయమ్పి కుసలేసు యుజ్జతి, విపాకకిరియేసు దీఘసన్తానతావ. పమాణకరేహి వా ఓళారికేహి కామతణ్హాదీహి పరిచ్ఛిన్నా పరిత్తా. తేహి అపరిచ్ఛిన్నత్తా సుఖుమేహి రూపతణ్హాదీహి పరిచ్ఛిన్నా పమాణమహత్తం గతాతి మహగ్గతా. అపరిచ్ఛిన్నా అప్పమాణా.

౧౪. అతప్పకట్ఠేనాతి దివసమ్పి పచ్చవేక్ఖియమానా లోకుత్తరధమ్మా తిత్తిం న జనేన్తి సమాపజ్జియమానాపి ఫలధమ్మాతి.

౧౫. మాతుఘాతాదీసు పవత్తమానాపి హితసుఖం ఇచ్ఛన్తావ పవత్తన్తీతి తే ధమ్మా హితసుఖావహా మే భవిస్సన్తీతి ఆసీసితా హోన్తి, తథా అసుభాసుఖానిచ్చానత్తేసు సుభాదివిపరియాసదళ్హతాయ ఆనన్తరియకమ్మనియతమిచ్ఛాదిట్ఠీసు పవత్తి హోతీతి తే ధమ్మా అసుభాదీసు సుభాదివిపరీతప్పవత్తికా హోన్తి. మిచ్ఛాసభావాతి ముసాసభావా. అనేకేసు ఆనన్తరియేసు కతేసు యం తత్థ బలవం, తం విపచ్చతి, న ఇతరానీతి ఏకన్తవిపాకజనకతాయ నియతతా న సక్కా వత్తున్తి ‘‘విపాకదానే సతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖన్ధభేదానన్తరన్తి చుతిఅనన్తరం. చుతి హి మరణనిద్దేసే (విభ. ౧౯౩) ‘‘ఖన్ధానం భేదో’’తి వుత్తాతి. ఏతేన వచనేన సతి ఫలదానే చుతిఅనన్తరో ఏవ, న అఞ్ఞో ఏతేసం ఫలకాలోతి ఫలకాలనియమేనేవ నియతతా వుత్తా హోతి, న ఫలదాననియమేనాతి నియతఫలకాలానం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయానమ్పి నియతతా ఆపజ్జతి, తస్మా విపాకధమ్మధమ్మానం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అవిపచ్చమానానమ్పి అత్తనో సభావేన విపాకధమ్మతా వియ బలవతా ఆనన్తరియేన విపాకే దిన్నే అవిపచ్చమానానమ్పి ఆనన్తరియానం ఫలదానే నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తీతి అత్తనో సభావేన ఫలదాననియమేనేవ నియతతా ఆనన్తరియతా చ వేదితబ్బా. అవస్సఞ్చ నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ తేసం పవత్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం అఞ్ఞస్స బలవతో ఆనన్తరియస్స అభావే చుతిఅనన్తరం ఏకన్తేన ఫలదానతో.

నను ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం అఞ్ఞస్మిం విపాకదాయకే అసతి చుతిఅనన్తరమేవ ఏకన్తేన ఫలదానతో ఆనన్తరియసభావా నియతసభావా చ పవత్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి అసమానజాతికేన చేతోపణిధివసేన ఉపఘాతకేన చ నివత్తేతబ్బవిపాకత్తా అనన్తరేకన్తఫలదాయకత్తాభావా, న పన ఆనన్తరియకానం పఠమజ్ఝానాదీనం దుతియజ్ఝానాదీని వియ అసమానజాతికం ఫలనివత్తకం అత్థి సబ్బానన్తరియకానం అవీచిఫలత్తా, న చ హేట్ఠుపపత్తిం ఇచ్ఛతో సీలవతో చేతోపణిధి వియ ఉపరూపపత్తిజనకకమ్మఫలం ఆనన్తరియకఫలం నివత్తేతుం సమత్థో చేతోపణిధి అత్థి అనిచ్ఛన్తస్సేవ అవీచిపాతనతో, న చ ఆనన్తరియకోపఘాతకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, తస్మా తేసంయేవ అనన్తరేకన్తవిపాకజనకసభావా పవత్తీతి.

అనేకాని చ ఆనన్తరియకాని కతాని ఏకన్తే విపాకే సన్నియతత్తా ఉపరతావిపచ్చనసభావాసఙ్కత్తా నిచ్ఛితాని సభావతో నియతానేవ. చుతిఅనన్తరం పన ఫలం అనన్తరం నామ తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని అనన్తరప్పయోజనాని చాతి సభావతో ఆనన్తరియకానేవ చ హోన్తి. తేసు పన సమానసభావేసు ఏకేన విపాకే దిన్నే ఇతరాని అత్తనా కత్తబ్బస్స కిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా న దుతియం తతియమ్పి చ పటిసన్ధిం కరోన్తి, న సమత్థతావిఘాతత్తాతి నత్థి తేసం నియతానన్తరియతానివత్తీతి. న హి సమానసభావం సమానసభావస్స సమత్థతం విహనతీతి. ఏకస్స పన అఞ్ఞానిపి ఉపత్థమ్భకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బానీతి. సమ్మా సభావాతి సచ్చసభావా.

౧౬. పరిపుణ్ణమగ్గకిచ్చత్తా చత్తారో అరియమగ్గావ ఇధ ‘‘మగ్గా’’తి వుత్తా. పచ్చయట్ఠేనాతి మగ్గపచ్చయట్ఠేన. నిక్ఖేపకణ్డేపి హి యే మగ్గపచ్చయం లభన్తి, న పన సయం మగ్గపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి, తే మగ్గహేతుకాతి దస్సేతుం ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స మగ్గఙ్గాని ఠపేత్వా’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౩౯) వుత్తం. యో పన తత్థేవ ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స అలోభో అదోసో అమోహో, ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ’’తి ఆదినయో వుత్తో, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అరియమగ్గసమఙ్గిస్స సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తిఆదినా పన వుత్తనయం దస్సేతుం ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పన అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేన పటిపాటియా తయో నయా వుత్తా, హేతుబహుతావసేన తతియో నయో ఇధ దుతియో వుత్తో.

అభిభవిత్వా పవత్తనట్ఠేనాతి సహజాతాధిపతిపి పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన జేట్ఠకభావే పవత్తమానో సహజాతే అత్తనో వసే అనువత్తయమానో తే అభిభవిత్వా పవత్తతి, ఆరమ్మణాధిపతిపి తదారమ్మణే ధమ్మే తథేవ అత్తానం అనువత్తయమానో తే ధమ్మే అభిభవిత్వా ఆరమ్మణభావేన పవత్తతి, న పచ్చుప్పన్నభావేన, తస్మా అధిపతిద్వయమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘మగ్గో అధిపతి ఏతేస’’న్తి అయఞ్చ అత్థో నిక్ఖేపకణ్డే ఉదాహరణవసేన ఆగతం అత్థనయం గహేత్వా వుత్తో. యస్మా పన పట్ఠానే (పట్ఠా. ౨.౧౬.౧౧) ‘‘మగ్గాధిపతిం ధమ్మం పటిచ్చ మగ్గాధిపతి ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నాధిపతిపచ్చయా, మగ్గాధిపతీ ఖన్ధే పటిచ్చ మగ్గాధిపతి అధిపతీ’’తి వుత్తం, తస్మా మగ్గో అధిపతి మగ్గాధిపతీతి అయమ్పి అత్థో పాళియం సరూపేకసేసవసేన సమానసద్దత్థవసేన వా సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో.

౧౭. అనుప్పన్నాతి ఏతేన సబ్బో ఉప్పన్నభావో పటిసిద్ధో, న ఉప్పన్నధమ్మభావో ఏవాతి తేన ఉప్పన్నా విగతా అతీతాపి న సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. యది హి సఙ్గహితా సియుం, ‘‘అనుప్పన్నో ధమ్మో ఉప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఏవమాది వుచ్చేయ్య, న తు వుత్తన్తి. అనాగతాని విపాకకటత్తారూపాని అతీతే అనాగతే వా కమ్మే పురిమనిప్ఫన్నే ఏవ ఉప్పజ్జిస్సన్తి, నానిప్ఫన్నేతి పరినిట్ఠితకారణేకదేసానేవ హోన్తి, తస్మా తాని ‘‘అవస్సం ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి ఉప్పాదినో ధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి.

౧౮. అత్తనో సభావన్తి కక్ఖళఫుసనాదిసభావం.

౨౦. ఏవం పవత్తమానాతి ఏవం చక్ఖాదిభావేన ఫుసనాదిభావేన చ ఏకసన్తతిపరియాపన్నతావసేన పవత్తమానా. అత్తానం అధి అజ్ఝత్తాతి అధి-సద్దో సమాసవిసయే అధికారత్థం పవత్తిఅత్థఞ్చ గహేత్వా పవత్తతీతి అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తా అజ్ఝత్తా. తేనాతి యస్స ఝానా వుట్ఠహిత్వా అజ్ఝత్తం బహిద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధా చ సుఞ్ఞతం ఆనేఞ్జఞ్చ మనసికరోతో అజ్ఝత్తసుఞ్ఞతాదీసు చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి నాధిముచ్చతి, యో చ ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో, తేన భిక్ఖునా. తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తేతి పఠమజ్ఝానాదిసమాధినిమిత్తే. అజ్ఝత్తమేవాతి ఝానగోచరే కసిణాదిమ్హి. చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బన్తి పఠమజ్ఝానాదిచిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం. అజ్ఝత్తరతోతి గోచరజ్ఝత్తే నిబ్బానే రతో, సమాధిగోచరే కమ్మట్ఠానే వా రతో. ‘‘సమాహితో ఏకో సన్తుసితో తమాహు భిక్ఖు’’న్తి (ధ. ప. ౩౬౨) గాథాసేసో.

అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనన్తి ఏత్థ ఝానం సకసన్తతిపరియాపన్నత్తా ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తి వుత్తన్తి నియకజ్ఝత్తత్థో అజ్ఝత్త-సద్దో హోతి. అజ్ఝత్తన్తి సకసన్తతినియకం. అజ్ఝత్తే భవా అజ్ఝత్తికాతి నియకజ్ఝత్తేసుపి అబ్భన్తరా చక్ఖాదయో వుచ్చన్తి. ఏత్థ పన అజ్ఝత్తిక-సద్దో చక్ఖాదీసు పవత్తమానో దస్సితో, న అజ్ఝత్తసద్దో, అత్థి చ అజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తికసద్దానం బహిద్ధాబాహిర-సద్దానం వియ విసేసో. అజ్ఝత్తికసద్దో హి సపరసన్తానికేసు సబ్బేసు చక్ఖాదీసు రూపాదీసు బాహిర-సద్దో వియ పవత్తతి, అజ్ఝత్త-సద్దో పన సకసన్తానికేస్వేవ చక్ఖురూపాదీసు తతో అఞ్ఞేస్వేవ బహిద్ధా-సద్దో వియ పవత్తతీతి తస్మా సద్దతో అత్థతో చ అసమానత్తా న ఇదమేత్థ ఉదాహరణం యుత్తన్తి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో – అజ్ఝత్తే భవా అజ్ఝత్తికాతి అయఞ్హి వచనత్థో. యఞ్చ అజ్ఝత్తే భవం, తేన అజ్ఝత్తేనేవ భవితబ్బం, తేన తంవాచకస్స అజ్ఝత్త-సద్దస్స అజ్ఝత్తిక-సద్దస్స చ సమానత్థతా. ఉభిన్నమ్పి సద్దానం సమానత్థభావతో అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే పవత్తమానే అజ్ఝత్తిక-సద్దే అజ్ఝత్త-సద్దో తత్థ పవత్తోతి సక్కా వత్తున్తి.

అయం ఖో పనానన్ద, విహారోతి విహారసుఞ్ఞతాసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౮౭) సఙ్గణికారామతాయ రూపాదిరతియా చ ఆదీనవం వత్వా తప్పటిపక్ఖవిహారదస్సనత్థం వుత్తం. అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతన్తి విసయభూతం ఇస్సరియట్ఠానభూతం సుఞ్ఞతం, సుఞ్ఞతాఫలసమాపత్తిన్తి అత్థో. చిత్తిస్సరా హి బుద్ధా భగవన్తో ధమ్మం దేసేన్తాపి యం ముహుత్తం తుణ్హీ భవితబ్బం హోతి, తం ముహుత్తం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి, పగేవ అఞ్ఞస్మిం కాలే, తస్మా సబ్బత్థాపి ఇస్సరియానం బహులం ఫలసమాపత్తియం ఇస్సరియస్స పవత్తనతో ఫలసమాపత్తి ‘‘ఇస్సరియట్ఠాన’’న్తి వుత్తా. అరహత్తఫలాధిగమేన వా తథాగతానం ఇస్సరియం నిబ్బత్తం తంజనకేనేవ మగ్గేనాతి తం తేసం ఇస్సరియట్ఠానం. విసయో చ అనఞ్ఞత్థభావోవ యథా ‘‘ఆకాసే సకుణా ఉదకే మచ్ఛా’’తి, బుద్ధా చ అఞ్ఞత్థ దిస్సమానాపి వివేకపబ్భారతాయ ఫలసమాపత్తినిన్నావ, తేన తస్సా తస్సా కిరియాయ అనన్తరం ఫలసమాపత్తియంయేవ భవన్తీతి సా తేసం విసయో, తబ్బిసయతా చ సచ్చకసుత్తేన (మ. ని. ౧.౩౬౪ ఆదయో) దీపేతబ్బా.

౨౨. యేసం దట్ఠబ్బభావో అత్థి, తే సనిదస్సనా. చక్ఖువిఞ్ఞాణగోచరభావోవ దట్ఠబ్బభావో, తస్స రూపాయతనా అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా ‘‘సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సనా’’తి వుత్తం. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో సభావో, సో అఞ్ఞో వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవఞ్హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. సయఞ్చ నిస్సయవసేన చ సమ్పత్తానం అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం పటిహననభావో, యేన బ్యాపారాదివికారపచ్చయన్తరసహితేసు చక్ఖాదీనం విసయేసు వికారుప్పత్తి.

తికమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧-౬. మూలట్ఠేనాతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన మూలభావేన, న పచ్చయమత్తట్ఠేన హేతుధమ్మా హేతూ ధమ్మాతి సమాసాసమాసనిద్దేసభావో ద్విన్నం పాఠానం విసేసో. తథేవాతి సమ్పయోగతోవ. సహేతుకానం హేతుసమ్పయుత్తభావతో ‘‘సమ్పయోగతో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం, న సహసద్దస్స సమ్పయోగత్థత్తా. సహ-సద్దో పన ఏకపుఞ్జే ఉప్పాదతో యావ భఙ్గా సహేతుకానం హేతూహి సమానదేసగహణానం హేతుఆదిసబ్భావం దీపేతి, సమ్పయుత్త-సద్దో ఏకుప్పాదాదివసేన సహ హేతూహి ఏకీభావుపగమనం, తతో ఏవ చ ద్విన్నం దుకానం నానత్తం వేదితబ్బం. ధమ్మనానత్తాభావేపి హి పదత్థనానత్తేన దుకన్తరం వుచ్చతి. న హి హేతుదుకసఙ్గహితేహి ధమ్మేహి అఞ్ఞే సహేతుకదుకాదీహి వుచ్చన్తి, తే ఏవ పన సహేతుకాహేతుకాదిభావతో సహేతుకదుకాదీహి వుత్తా. ఏవం సహేతుకదుకసఙ్గహితా ఏవ హేతుసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావతో హేతుసమ్పయుత్తదుకేన వుత్తా. న హి ధమ్మానం అవుత్తతాపేక్ఖం దుకన్తరవచనన్తి నత్థి పునరుత్తిదోసో. దేసేతబ్బప్పకారజాననఞ్హి దేసనావిలాసో తథా దేసనాఞాణఞ్చాతి. తేన ధమ్మానం తప్పకారతా వుత్తా హోతి. సకలేకదేసవసేన పఠమదుకం దుతియతతియేహి సద్ధిం యోజేత్వా చతుత్థాదయో తయో దుకా వుత్తా. సకలఞ్హి పఠమదుకం దుతియదుకేకదేసేన సహేతుకపదేన తతియదుకేకదేసేన హేతుసమ్పయుత్తపదేన చ యోజేత్వా యథాక్కమం చతుత్థపఞ్చమదుకా వుత్తా, తథా పఠమదుకేకదేసం నహేతుపదం సకలేన దుతియదుకేన యోజేత్వా ఛట్ఠదుకో వుత్తో. ఇదమ్పి సమ్భవతీతి ఏతేన అవుత్తమ్పి సమ్భవవసేన దీపితన్తి దస్సేతి. సమ్భవో హి గహణస్స కారణన్తి. యథా హేతుసహేతుకాతి ఇదం సమ్భవతీతి కత్వా గహితం, ఏవం హేతుఅహేతుకాతి ఇదమ్పి సమ్భవతీతి కత్వా గహేతబ్బమేవాతి ఏవం అఞ్ఞత్థాపి యోజేతబ్బం.

ఏవం పఠమదుకం దుతియతతియదుకేసు దుతియపదేహి యోజేత్వా ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చ, అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ, హేతూ చేవ ధమ్మా హేతువిప్పయుత్తా చ, హేతువిప్పయుత్తా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తి యే ద్వే దుకా కాతబ్బా, తేసం సమ్భవవసేనేవ సఙ్గహం దస్సేత్వా ఖో పన-పదేన అపరేసమ్పి దుకానం సఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘తత్ర యదేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్రాతి పాళియం. అయం అతిరేకత్థోతి ఇదాని యం వక్ఖతి, తమత్థమాహ. తత్థ పన అఞ్ఞేపి అఞ్ఞథాపీతి ఏతేసం విసుం పవత్తియా ద్వే దుకా దస్సితా, సహ పవత్తియా పన అయమ్పి దుకో వేదితబ్బో ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి హేతువిప్పయుత్తాపీ’’తి, ఏతేసు పన పఞ్చసు దుకేసు దుతియదుకేన తతియదుకో వియ, చతుత్థదుకేన పఞ్చమదుకో వియ చ ఛట్ఠదుకేన నిన్నానత్థత్తా ‘‘న హేతు ఖో పన ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి హేతువిప్పయుత్తాపీ’’తి అయం దుకో న వుత్తో. దస్సితనిన్నానత్థనయో హి సో పురిమదుకేహీతి. ఇతరేసు చతూసు హేతూ చేవ అహేతుకదుకేన సమానత్థత్తా హేతూ చేవ హేతువిప్పయుత్తదుకో, హేతుసహేతుకదుకేన సమానత్థత్తా హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో చ నహేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో వియ న వత్తబ్బో. తేసు పన ద్వీసు పచ్ఛిమదుకే ‘‘హేతూ ఖో పన ధమ్మా సహేతుకా’’తి పదం చతుత్థదుకే పఠమపదేన నిన్నానాకరణత్తా న వత్తబ్బం, ‘‘హేతూ ఖో పన ధమ్మా అహేతుకా’’తి పదం ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా’’తి ఏతేన నిన్నానత్తా న వత్తబ్బం. అవసిట్ఠే పన ఏకస్మిం దుకే ‘‘అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తి పదం ఛట్ఠదుకే దుతియపదేన ఏకత్థత్తా న వత్తబ్బం. ఇదాని ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చా’’తి ఇదమేవేకం పదం అవసిట్ఠం, న చ ఏకేన పదేన దుకో హోతీతి తఞ్చ న వుత్తన్తి. చతుత్థదుకే దుతియపదేన పన సమానత్థస్స ఛట్ఠదుకే పఠమపదస్స వచనం దుకపూరణత్థం, ఏతేన వా గతిదస్సనేన సబ్బస్స సమ్భవన్తస్స సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బో. తథా హి సబ్బో సమ్భవదుకో పఠమదుకే దుతియతతియదుకపక్ఖేపేన దస్సితో, తేసు చ పఠమదుకపక్ఖేపేనాతి.

౭-౧౩. సమానకాలేన అసమానకాలేన కాలవిముత్తేన చ పచ్చయేన నిప్ఫన్నానం పచ్చయాయత్తానం పచ్చయభావమత్తేన తేసం పచ్చయానం అత్థితం దీపేతుం సప్పచ్చయవచనం, న సహేతుకవచనం వియ సమానకాలానమేవ, నాపి సనిదస్సనం వియ తంసభావస్స అనత్థన్తరభూతస్స. సఙ్ఖత-సద్దో పన సమేతేహి నిప్ఫాదితభావం దీపేతీతి అయమేతేసం విసేసో దుకన్తరవచనే కారణం. ఏత్థ చ అప్పచ్చయా అసఙ్ఖతాతి బహువచననిద్దేసో అవినిచ్ఛితత్థపరిచ్ఛేదదస్సనవసేన మాతికాఠపనతో కతోతి వేదితబ్బో. ఉద్దేసేన హి కుసలాదిసభావానం ధమ్మానం అత్థితామత్తం వుచ్చతి, న పరిచ్ఛేదోతి అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేన ఉద్దేసో వుత్తోతి. రూపన్తి రూపాయతనం పథవియాది వా. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే రూపాయతనస్స అసఙ్గహితతా ఆపజ్జతీతి రుప్పనలక్ఖణం వా రూపన్తి అయం అత్థనయో వుత్తో. తత్థ రూపన్తి రుప్పనసభావో. న లుజ్జతి న పలుజ్జతీతి యో గహితో తథా న హోతి, సో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. దుక్ఖసచ్చం వా లోకో, తత్థ తేనేవ లోకసభావేన విదితాతి లోకియా.

ఏవం సన్తే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన విజానితబ్బస్స రూపాయతనస్స తేనేవ నవిజానితబ్బస్స సద్దాయతనాదికస్స చ నానత్తా ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతి. ఏవం పన దుకే వుచ్చమానే దుకబహుతా ఆపజ్జతి, యత్తకాని విఞ్ఞాణాని, తత్తకా దుకా వుత్తా సమత్తా ఠపేత్వా సబ్బధమ్మారమ్మణాని విఞ్ఞాణాని. తేసు చ దుకస్స పచ్ఛేదో ఆపజ్జతి, తథా చ సతి ‘‘కేనచీ’’తి పదం సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గాహకం న సియా, నిద్దేసేన చ విరుద్ధం ఇదం వచనం. యో చ తత్థ ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యాతి అయం దుకో న హోతీ’’తి పటిసేధో కతో, సో చ కథం యుజ్జేయ్య. న హి సమత్థా అట్ఠకథా పాళిం పటిసేధేతున్తి, న చ కేనచి-సద్దస్స తేనేవాతి అయం పదత్థో సమ్భవతి, ‘‘కేనచీ’’తి ఏతస్స ఆదిపదస్స అనియమితం యం కిఞ్చి ఏకం పదత్థో, తం వత్వా వుచ్చమానస్స ‘‘కేనచీ’’తి దుతియపదస్స యం కిఞ్చి అపరం అనియమితం పదత్థోతి లోకసిద్ధమేతం, తథేవ చ నిద్దేసో పవత్తో, న చేత్థ విఞ్ఞాతబ్బధమ్మభేదేన దుకభేదో సమత్తో ఆపజ్జతి యత్తకా విఞ్ఞాతబ్బా, తత్తకా దుకాతి, తస్మా నత్థి దుకబహుతా. న హి ఏకంయేవ విఞ్ఞాతబ్బం కేనచి విఞ్ఞేయ్యం కేనచి న విఞ్ఞేయ్యఞ్చ, కిన్తు అపరమ్పి అపరమ్పీతి సబ్బవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్గహే దుకో సమత్తో హోతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘కేనచీ’’తి పదం అనియమేన సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గాహకన్తి సిద్ధం హోతి, విఞ్ఞాణనానత్తేన చ విఞ్ఞాతబ్బం భిన్దిత్వా అయం దుకో వుత్తో, న విఞ్ఞాతబ్బానం అత్థన్తరతాయాతి. ఏతస్స పన దుకస్స నిక్ఖేపరాసినిద్దేసో దుకసఙ్గహితధమ్మేకదేసేసు దుకపదద్వయప్పవత్తిదస్సనవసేన పవత్తో. అత్థుద్ధారనిద్దేసో నిరవసేసదుకసఙ్గహితధమ్మదస్సనవసేనాతి వేదితబ్బో.

౧౪-౧౯. చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథీసు తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథీసు చ కిఞ్చాపి కుసలాదీనమ్పి పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ పన వణతో యూసం వియ పగ్ఘరణకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరణకఅసుచిమ్హి నిరుళ్హో ఆసవసద్దోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభున్తి తతో పరం మగ్గఫలేసు అప్పవత్తితో వుత్తం. ఏతే హి ఆరమ్మణకరణవసేన ధమ్మే గచ్ఛన్తా తతో పరం న గచ్ఛన్తీతి. నను తతో పరం భవఙ్గాదీనిపి గచ్ఛన్తీతి చే? న, తేసమ్పి పుబ్బే ఆలమ్బితేసు లోకియధమ్మేసు సాసవభావేన అన్తోగధత్తా తతో పరతాభావతో. ఏత్థ చ గోత్రభువచనేన గోత్రభువోదానఫలసమాపత్తిపురేచారికపరికమ్మాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని, పఠమమగ్గపురేచారికమేవ వా గోత్రభు అవధినిదస్సనభావేన గహితం, తతో పరం మగ్గఫలసమానతాయ పన అఞ్ఞేసు మగ్గేసు మగ్గవీథియం ఫలసమాపత్తివీథియం నిరోధానన్తరఞ్చ పవత్తమానేసు ఫలేసు నిబ్బానే చ పవత్తి నివారితా ఆసవానన్తి వేదితబ్బా. సవన్తీతి గచ్ఛన్తి. దువిధో హి అవధి అభివిధివిసయో అనభివిధివిసయో చ. అభివిధివిసయం కిరియా బ్యాపేత్వా పవత్తతి ‘‘ఆభవగ్గా భగవతో యసో గతో’’తి, ఇతరం బహి కత్వా ‘‘ఆపాటలిపుత్తా వుట్ఠో దేవో’’తి. అయఞ్చ ఆ-కారో అభివిధిఅత్థో ఇధ గహితోతి ‘‘అన్తోకరణత్థో’’తి వుత్తం.

చిరపారివాసియట్ఠో చిరపరివుత్థతా పురాణభావో. ఆది-సద్దేన ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨) ఇదం సుత్తం సఙ్గహితం. అవిజ్జాసవభవాసవానఞ్చ చిరపరివుత్థతాయ దస్సితాయ తబ్భావభావీనం కామాసవదిట్ఠాసవానఞ్చ చిరపరివుత్థతా దస్సితా హోతి. అఞ్ఞేసుపి యథావుత్తే ధమ్మే ఓకాసఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన అభిబ్యాపనం మదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, నాఞ్ఞేసన్తి ఏతేస్వేవ ఆసవసద్దో నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో. ఆయతం వా సవన్తి ఫలన్తీతి ఆసవా. న హి కిఞ్చి సంసారదుక్ఖం ఆసవేహి వినా ఉప్పజ్జమానం అత్థీతి. ఆరమ్మణభావేన యే ధమ్మా వణో వియ ఆసవే పగ్ఘరన్తి, తే అసమ్పయోగే అతబ్భావేపి సహ ఆసవేహీతి సాసవా, ఆసవవన్తోతి అత్థో.

ఓసానదుకే ‘‘నో ఆసవా ఖో పనా’’తి అవత్వా ‘‘ఆసవవిప్పయుత్తా ఖో పనా’’తి వచనం సాసవానం సహేతుకానం వియ సమ్పయుత్తేహి తంసహితతా న హోతీతి దస్సనత్థం. ఏవం సేసగోచ్ఛకేసుపి యథాసమ్భవం విప్పయుత్తగ్గహణే పయోజనం దట్ఠబ్బం. అపిచ ‘‘నో ఆసవా ఖో పన ధమ్మా సాసవా’’తి ఇదం పదం చతుత్థదుకే దుతియపదేన నిన్నానం, న చ ఏకేన దుకో హోతి, తస్మా ఆసవవిప్పయుత్తపదమేవ గహేత్వా ఓసానదుకయోజనా ఞాయాగతాతి కతా. హేతుగోచ్ఛకే పన హేతువిప్పయుత్తానం సహేతుకతా నత్థీతి తే గహేత్వా దుకయోజనాయ అసక్కుణేయ్యత్తా నహేతుపదం గహేత్వా ఓసానదుకయోజనా కతా. యే వా పన పఠమే దుకే దుతియస్స పక్ఖేపే ఏకో, తతియస్స ద్వే, పఠమస్స దుతియే ఏకో, తతియే ద్వే, దుతియస్స తతియే ఏకో, దుతియే చ తతియస్స ఏకోతి అట్ఠ దుకా లబ్భన్తి, తేసు తీహి ఇతరే చ నయతో దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏస నయో సేసగోచ్ఛకేసుపి.

౨౦-౨౫. కిలేసకమ్మవిపాకవట్టానం పచ్చయభావేన తత్థ సంయోజేన్తి, సతిపి అఞ్ఞేసం తప్పచ్చయభావే న వినా సంయోజనాని తేసం తప్పచ్చయభావో అత్థి, ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియసఙ్గహితేహి చ తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మనియమో భవనియమో చ హోతి, న చ ఉపచ్ఛిన్నసంయోజనస్స కతానిపి కమ్మాని భవం నిబ్బత్తేన్తీతి. సంయోజేతబ్బాతి వా సంయోజనియా, సంయోజనే నియుత్తాతి వా. దూరగతస్సపి ఆకడ్ఢనతో నిస్సరితుం అప్పదానవసేన బన్ధనం సంయోజనం, గన్థకరణం సఙ్ఖలికచక్కలకానం వియ పటిబద్ధతాకరణం వా గన్థనం గన్థో, సంసిలిసకరణం యోజనం యోగోతి అయమేతేసం విసేసోతి వేదితబ్బో. ధమ్మానం సభావకిచ్చవిసేసఞ్ఞునా పన భగవతా సమ్పయుత్తేసు ఆరమ్మణేసు తప్పచ్చయేసు చ తేహి తేహి నిప్ఫాదియమానం తం తం కిచ్చవిసేసం పస్సన్తేన తే తే ధమ్మా తథా తథా ఆసవసంయోజనగన్థాదివసేన వుత్తాతి ‘‘కిమత్థం ఏతేయేవ ధమ్మా ఏవం వుత్తా, కస్మా చ వుత్తా ఏవ పున వుత్తా’’తి న చోదేతబ్బమేతం.

౨౬-౩౭. గన్థనియాతి ఏత్థ అయమఞ్ఞో అత్థో ‘‘గన్థకరణం గన్థనం, గన్థనే నియుత్తాతి గన్థనియా, గన్థయితుం సక్కుణేయ్యా, గన్థయితుం అరహన్తీతి వా గన్థనియా’’తి. ఏవం ఓఘనియాదీసుపి దట్ఠబ్బం. తేనాతిక్కమతీతి ఏతం ధాత్వత్థం గహేత్వా ఓఘనియాతి పదసిద్ధి కతా.

౫౦-౫౪. ధమ్మసభావం అగ్గహేత్వా పరతో ఆమసన్తీతి పరామాసా. పరతోతి నిచ్చాదితో. ఆమసన్తీతి సభావపటిసేధేన పరిమజ్జన్తి.

౫౫-౬౮. సభావతో విజ్జమానం అవిజ్జమానం వా విచిత్తసఞ్ఞాయ సఞ్ఞితం ఆరమ్మణం అగ్గహేత్వా అప్పవత్తితో ఆలమ్బమానా ధమ్మా సారమ్మణా. చిన్తనం గహణం ఆరమ్మణూపలద్ధి. చేతసి నియుత్తా, చేతసా సంసట్ఠా వా చేతసికా. దుబ్బిఞ్ఞేయ్యనానత్తతాయ ఏకీభావమివుపగమనం నిరన్తరభావుపగమనం. యేసం రూపానం చిత్తం సహజాతపచ్చయో హోతి, తేసం చిత్తస్స చ సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తన్తి నిరన్తరభావానుపగమనం వేదితబ్బం. ఏకతో వత్తమానాపీతి అపి-సద్దో కో పన వాదో ఏకతో అవత్తమానాతి ఏతమత్థం దీపేతి. ఇదమేత్థ విచారేతబ్బం – అవినిబ్భోగరూపానం కిం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠతా, ఉదాహు విసంసట్ఠతాతి? విసుం ఆరమ్మణభావేన సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తత్తా న సంసట్ఠతా, నాపి విసంసట్ఠతా సంసట్ఠాతి అనాసఙ్కనీయసభావత్తా. చతున్నఞ్హి ఖన్ధానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠసభావత్తా రూపనిబ్బానేహిపి సో సంసట్ఠభావో అత్థి నత్థీతి సియా ఆసఙ్కా, తస్మా తేసం ఇతరేహి, ఇతరేసఞ్చ తేహి విసంసట్ఠసభావతా వుచ్చతి, న పన రూపానం రూపేహి కత్థచి సంసట్ఠతా అత్థీతి తదాసఙ్కాభావతో విసంసట్ఠతా చ రూపానం రూపేహి న వుచ్చతీతి. ఏస హి తేసం సభావోతి. చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానాదిపదేసు సంసట్ఠసముట్ఠానాదిసద్దా చిత్తసద్దాపేక్ఖాతి పచ్చేకం చిత్తసద్దసమ్బన్ధత్తా చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చాతి పచ్చేకం యోజేత్వా అత్థో వుత్తో. ఉపాదియన్తేవాతి భూతాని గణ్హన్తి ఏవ, నిస్సయన్తి ఏవాతి అత్థో. యథా భూతాని ఉపాదియన్తి గయ్హన్తి నిస్సీయన్తి, న తథా ఏతాని గయ్హన్తి నిస్సీయన్తి, తస్మా ఉపాదా. అథ వా భూతాని అముఞ్చిత్వా తేసం వణ్ణనిభాదిభావేన గహేతబ్బతో ఉపాదా.