కామావచరకుసలం
నిద్దేసవారకథావణ్ణనా
౨. ఫుసనకవసేనాతి సన్తే అసన్తేపి విసయే ఆపాథగతే చిత్తస్స సన్నిపతనవసేన ‘‘చిత్తం మనో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౬, ౧౭) వియ కిచ్చవిసేసం, ‘‘మానస’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౬, ౧౭) వియ సమానే అత్థే సద్దవిసేసం, ‘‘పణ్డర’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౬, ౧౭) వియ గుణవిసేసం, ‘‘చేతసికం సాత’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౨, ౧౮) వియ నిస్సయవిసేసం, ‘‘చిత్తస్స ఠితీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౫, ౨౪) వియ అఞ్ఞస్స అవత్థాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భనా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౩౨) వియ అఞ్ఞస్స కిరియాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భితత్త’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౩౨) వియ అఞ్ఞస్స కిరియాభావభూతతావిసేసన్తిఆదికం అనపేక్ఖిత్వా ధమ్మమత్తదీపనం సభావపదం. ఫుసన్తస్స హి చిత్తస్స ఫుసనకిరియా ఫుసనాకారో. సమ్ఫుసనాతి ఆరమ్మణసమాగమఫుసనా, న పటిలాభసమ్ఫుసనా. సమ్ఫుసితస్స ఆరమ్మణేన సమాగతస్స చిత్తస్స భావో సమ్ఫుసితత్తం. యస్మిం సతి చిత్తం సమ్ఫుసితన్తి వుచ్చతి, సో తస్స భావో. ఏవం అఞ్ఞేసుపి భావనిద్దేసేసు దట్ఠబ్బం.
అపరస్స వేవచనస్స, అపరేన వా పురిమత్థస్స దీపనా అపరదీపనా. ‘‘పణ్డిచ్చం కోసల్ల’’న్తి ఏవమాదయో పఞ్ఞావిసేసా నానాకాలే లబ్భమానాపి ఏకస్మిం చిత్తే లబ్భన్తి. ఏకస్మిఞ్చ విసేసే ఇతరేపి అనుగతా హోన్తీతి దస్సేతుం తథా విభత్తి అత్థతో విభత్తి హోతి అత్థనానత్తేన కతత్తా. అథ వా యథా ‘‘కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్త’’న్తి (ధ. స. ౧౦౬౬) సభావాకారభావనిద్దేసేహి కోధోతి ఏవమాకారోవ అత్థో వుత్తో, న ఏవమిధ, ఇధ పన పణ్డితాదిభావాకారభిన్నో అత్థో వుత్తోతి ఇదం విభత్తిగమనం అత్థవసేన హోతి. సమ్ఫుసితత్తన్తి ఏత్థాపి న ‘‘ఫస్సో’’తి ఏవమాకారోవ అత్థో వుత్తో. సమ్ఫస్సోతి ఏవమాకారో పన వుత్తోతి అత్థతో విభత్తిగమనన్తి వుత్తం.
దోసో బ్యాపాదోతి ఉద్దేసేపి నామనానత్తేన నానాభూతో ఉద్దిట్ఠో. నిద్దేసేపి తేనేవ నానత్తేన నిద్దిట్ఠో. ఏకోవ ఖన్ధో హోతీతి ఏకేన ఖన్ధసద్దేన వత్తబ్బతం సన్ధాయాహ. చేతనాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధం దస్సేతి తప్పముఖత్తా. అసద్ధమ్మాతి అసతం, అసన్తో వా ధమ్మా, న వా సద్ధమ్మాతి అసద్ధమ్మాతి అసద్ధమ్మవచనీయభావేన ఏకీభూతోపి అసద్ధమ్మో కోధగరుతాదివిసిట్ఠేన సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపనానత్తేన నానత్తం గతోతి ‘‘చత్తారో’’తి వుత్తం. న సద్ధమ్మగరుతాతి వుచ్చమానా వా అసద్ధమ్మగరుతా అసద్ధమ్మగరుతాభావేన ఏకీభూతాపి కోధాదివిసిట్ఠపటిక్ఖేపనానత్తేన నానత్తం గతా. పటిపక్ఖో వా పటిక్ఖిపీయతి తేన, సయం వా పటిక్ఖిపతీతి పటిక్ఖేపోతి వుచ్చతీతి సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపనానత్తేన అసద్ధమ్మగరుతా అసద్ధమ్మా వా నానత్తం గతా. అలోభోతిఆదీనం ఫస్సాదీహి నానత్తం లోభాదివిసిట్ఠేన పటిక్ఖేపేన లోభాదిపటిపక్ఖేన వా వేదితబ్బం. అలోభాదోసామోహానం అఞ్ఞమఞ్ఞనానత్తం యథావుత్తేన పటిక్ఖేపనానత్తేన యోజేతబ్బం. పదత్థస్స పదన్తరేన విభావనం పదత్థుతి. తేన హి తం పదం మహత్థన్తి దీపితం హోతి అలఙ్కతఞ్చాతి. అత్థవిసేసాభావేపి ఆభరణవసేన చ ఆదరవసేన చ పున వచనం దళ్హీకమ్మం.
౩. తజ్జన్తి తస్స ఫలస్స అనుచ్ఛవికం. న కేవలం నిద్దిసియమానం సాతమేవ అధికతం, అథ ఖో యథానిద్దిట్ఠాని ఆరమ్మణానిపీతి ‘‘తేహి వా’’తిఆది వుత్తం. తస్స వా జాతా కారణభావేన ఫస్సత్థం పవత్తాతి తజ్జా. తంసమఙ్గీపుగ్గలం, సమ్పయుత్తధమ్మే వా అత్తని సాదయతీతి సాతం ద-కారస్స త-కారం కత్వా. సుట్ఠు ఖాదతి, ఖణతి వా దుక్ఖన్తి సుఖం.
౫. పాసోతి రాగపాసో. సో హి నిరావరణత్తా అన్తలిక్ఖచరో. అకుసలమ్పి పణ్డరన్తి వుత్తం, కో పన వాదో కుసలన్తి అధిప్పాయో. తఞ్హి పణ్డరతో నిక్ఖన్తం సయఞ్చ పణ్డరన్తి. అథ వా సబ్బమ్పి చిత్తం సభావతో పణ్డరమేవ, ఆగన్తుకోపక్కిలేసవోదానేహి పన సావజ్జానవజ్జానం ఉపక్కిలిట్ఠవిసుద్ధతరతా హోన్తీతి. దారుప్పమాణేసు సిలాదీసు ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా అభావా కిఞ్చి నిమిత్తం అనపేక్ఖిత్వా దారుమ్హి పవత్తా ఖన్ధపఞ్ఞత్తీతి ‘‘పణ్ణత్తిమత్తట్ఠేనా’’తి వుత్తం. తం-సద్దేన మనోవిఞ్ఞాణధాతుయేవ వుచ్చేయ్య నిద్దిసితబ్బత్తాతి న తస్సా తజ్జతా. తేహి ఆరమ్మణేహి జాతా తజ్జాతి చ వుచ్చమానే సమ్ఫస్సజతా న వత్తబ్బా. న హి సో ఆరమ్మణం, నాపి విసేసపచ్చయో. ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి విఞ్ఞాణమేవ ఫస్సస్స విసేసపచ్చయోతి వుత్తోతి తస్మా న విఞ్ఞాణం విసేసపచ్చయభూతం సమ్ఫస్సజతాయ తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజాపఞ్ఞత్తిం లభతి, న చ తదేవ తస్స కారణభావేన ఫలభావేన చ వుచ్చమానం సువిఞ్ఞేయ్యం హోతీతి. కిం వా ఏతేన, యథా భగవతా వుత్తా తంసభావాయేవ తే ధమ్మాతి న ఏవంవిధేసు కారణం మగ్గితబ్బం.
౭. ఏవం తక్కనవసేన లోకసిద్ధేనాతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్చేవఞ్చ భవితబ్బన్తి వివిధం తక్కనం కూపే వియ ఉదకస్స ఆరమ్మణస్స ఆకడ్ఢనం వితక్కనం.
౮. సమన్తతో చరణం విచరణం.
౯. అత్తమనతాతి ఏత్థ అత్త-సద్దేన న చిత్తం వుత్తం. న హి చిత్తస్స మనో అత్థీతి. అత్తమనస్స పన పుగ్గలస్స భావో అత్తమనతాతి వత్వా పున పుగ్గలదిట్ఠినిసేధనత్థం ‘‘చిత్తస్సా’’తి వుత్తం.
౧౧. న బలవతీ, కస్మా అవట్ఠితి వుత్తాతి? ఏకగ్గచిత్తేన పాణవధాదికరణే తథా అవట్ఠానమత్తభావతో. విరూపం, వివిధం వా సంహరణం వికిరణం విసాహారో, సంహరణం వా సమ్పిణ్డనం, తదభావో విసాహారో.
౧౨. అఞ్ఞస్మిం పరియాయేతి అఞ్ఞస్మిం కారణే. సమానాధికరణభావో ద్విన్నం బహూనం వా పదానం ఏకస్మిం అత్థే పవత్తి.
౧౩. ఆరమ్భతి చాతి ఆపజ్జతి చ. ఉద్ధం యమనం ఉయ్యామో. ధురన్తి నిప్ఫాదేతుం ఆరద్ధం కుసలం, పటిఞ్ఞం వా.
౧౪. తిణ్ణన్తి బుద్ధాదీనం. చిత్తే ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం జోతనఞ్చ సతియేవాతి తస్సా ఏతం లక్ఖణం.
౧౬. పాసాణసక్ఖరవాలికాదిరహితా భూమి సణ్హాతి ‘‘సణ్హట్ఠేనా’’తి వుత్తం.
౧౯. అయన్తీతి ఏకకమ్మనిబ్బత్తమనుస్సాదిసన్తతిఅవిచ్ఛేదవసేన పవత్తన్తి. కుసలాకుసలేసుపి హి జీవితం ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సమ్పయుత్తే పవత్తయమానమేవ తదవిచ్ఛేదస్స పచ్చయో హోతి.
౩౦. యం హిరీయతీతి హిరీయతి-సద్దేన వుత్తో భావో యం-సద్దేన వుచ్చతీతి యన్తి భావనపుంసకం వా ఏతం దట్ఠబ్బం. హిరియితబ్బేనాతి చ హేతుఅత్థే కరణవచనం యుజ్జతి.
౩౨. అలుబ్భనకవసేనాతి ఏత్థ అలుబ్భనమేవ అలుబ్భనకన్తి భావనిద్దేసో దట్ఠబ్బో.
౩౩. అబ్యాపజ్జోతి బ్యాపాదేన దుక్ఖేన దోమనస్ససఙ్ఖాతేన దోసేన వియ న బ్యాపాదేతబ్బోతిపి అత్థో యుజ్జతి.
౪౨-౪౩. థినమిద్ధాదిపటిపక్ఖభావేన కుసలధమ్మే అనిచ్చాదిమనసికారే చ సీఘం సీఘం పరివత్తనసమత్థతా లహుపరిణామతా, అవిజ్జానీవరణానఞ్హి తణ్హాసంయోజనానం సత్తానం అకుసలప్పవత్తి పకతిభూతాతి న తత్థ లహుపరిణామతాయ అత్థో. తేసఞ్చ భావో గరుతాయేవాతి తబ్బిధురసభావానం లహుతా దట్ఠబ్బా. సా హి పవత్తమానా సీఘం భవఙ్గవుట్ఠానస్స పచ్చయో హోతి.
౪౪-౪౫. యే చ ధమ్మా మోహసమ్పయుత్తా వియ అవిపన్నలహుతా, తేసఞ్చ కుసలకరణే అప్పటిఘాతో ముదుతా. అప్పటిఘాతేన ముదుతాదిరూపసదిసతాయ అరూపధమ్మానమ్పి ముదుతా మద్దవతాతిఆది వుత్తం.
౪౬-౪౭. సినేహవసేన కిలిన్నం అతిముదుకం చిత్తం అకమ్మఞ్ఞం హోతి విలీనం వియ సువణ్ణం, మానాదివసేన అతిథద్ధఞ్చ అతాపితం వియ సువణ్ణం, యం పనానురూపముదుతాయుత్తం, తం కమ్మఞ్ఞం హోతి యుత్తమద్దవం వియ సువణ్ణం. తస్సేవ ముదుకస్స యో కమ్మఞ్ఞాకారో, సా కమ్మఞ్ఞతాతి ముదుతావిసిట్ఠా కమ్మఞ్ఞతా వేదితబ్బా.
౫౦-౫౧. పచ్చోసక్కనభావేన పవత్తం అకుసలమేవ పచ్చోసక్కనం. ఏకవీసతి అనేసనా నామ వేజ్జకమ్మం కరోతి, దూతకమ్మం కరోతి, పహిణకమ్మం కరోతి, గణ్డం ఫాలేతి, అరుమక్ఖనం దేతి, ఉద్ధంవిరేచనం దేతి, అధోవిరేచనం దేతి, నత్థుతేలం పచతి, చక్ఖుతేలం పచతి, వేళుదానం దేతి, పణ్ణదానం దేతి, పుప్ఫదానం దేతి, ఫలదానం దేతి, సినానదానం దేతి, దన్తకట్ఠదానం దేతి, ముఖోదకదానం దేతి, చుణ్ణదానం దేతి, మత్తికాదానం దేతి, చాటుకకమ్మం కరోతి, ముగ్గసూపియం, పారిభట్యం, జఙ్ఘపేసనియం ద్వావీసతిమం దూతకమ్మేన సదిసం, తస్మా ఏకవీసతి. ఛ అగోచరా వేసియాగోచరో, విధవా, థుల్లకుమారీ, పణ్డక, పానాగార, భిక్ఖునీఅగోచరోతి. సఙ్ఖేపతోతి సరూపేన అనుద్దిట్ఠత్తా ‘‘తత్థ కతమో ఛన్దో’’తిఆది న సక్కా వత్తున్తి ‘‘యో ఛన్దో ఛన్దికతా’’తిఆదినిద్దేసం సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘యే వా పనా’’తి నిద్దేసో కతోతి అత్థో.
నిద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కోట్ఠాసవారవణ్ణనా
౫౮-౧౨౦. నిద్దేసవారే పుచ్ఛాదీనం పచ్చేకం అనేకత్తేపి పుచ్ఛాదిభావేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా చతుపరిచ్ఛేదతా వుత్తా. చత్తారో ద్వేతి ఏవమాదికం సఙ్ఖిపిత్వా సహ వా గహణం సఙ్గహో. ఠపేత్వా యేవాపనకేతి సఙ్గహేతబ్బే సన్ధాయ వుత్తం. తే హి విసుం విసుం ఉద్దిట్ఠత్తా నిద్దిట్ఠత్తా చ విప్పకిణ్ణాతి సఙ్గహేతబ్బా హోన్తి, న యేవాపనకా సఙ్గహగమనేనేవ తథా అవిప్పకిణ్ణత్తా. యస్మా పన సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నా హోన్తి, తస్మా తంనిద్దేసే అఖన్ధభావనివారణత్థం యేవాపనాత్వేవ వుత్తాతి న యేవాపనకా ఠపేతబ్బాతి. పచ్చయసఙ్ఖాతేనాతి ఆహారపచ్చయసఙ్ఖాతేనాతి వుత్తం హోతి. అథ వా ‘‘హేతు పచ్చయో’’తి ఏతేసు ద్వీసు జనకో హేతు ఉపత్థమ్భకో పచ్చయోతి ఏవం విసేసవన్తేసు పచ్చయసఙ్ఖాతేన. యథా హి కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాహరణేన రూపకాయం ఉపత్థమ్భేతి, ఏవమిమేపి వేదనాదిఆహరణేన నామకాయన్తి. తథా చ హోన్తీతి సాధారణే సహజాతాదిపచ్చయే సన్ధాయాహ. అఞ్ఞథా చాతి అఞ్ఞేన చ ఏకేనాకారేన పచ్చయా హోన్తియేవాతి ఆహారాతి వుచ్చన్తీతి అత్థో. తస్మా ఆహరణకిచ్చరహితానం హేతుఅధిపతిఆదీనం నత్థి ఆహారభావప్పసఙ్గో. తిస్సో చ వేదనా ఆహరతీతిఆది యథాసమ్భవవసేన వుత్తం, న ఇమస్మింయేవ చిత్తే ఫస్సాదివసేన. తయో చ భవేతి కామాదిభవభూతం విఞ్ఞాణం విసేసేన, అవిసేసేన చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే.
ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝాయనం చిన్తనం ఉపనిజ్ఝాయనం. హేత్వట్ఠేనాతి ఉపాయత్థేన, న మూలత్థేన. పుబ్బభాగే గతో పటిపన్నో నానాక్ఖణికో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో లోకుత్తరక్ఖణేవ సహ పవత్తో యథాగతమగ్గోతి వుత్తో. విపస్సనాక్ఖణతో పుబ్బేవ కాయకమ్మాదీనం సుపరిసుద్ధతాయ అట్ఠఙ్గికమగ్గుపనిస్సయస్స ‘‘అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧) ఏవం వుత్తేన పరియాయేన పుబ్బభాగమగ్గస్స అట్ఠఙ్గికతా యథాగతవచనేన దీపితా, న ఏకక్ఖణే అట్ఠన్నం అఙ్గానం సబ్భావాతి ఏవమస్సపి పరియాయదేసనతా వేదితబ్బా. విజాననమేవ చిత్తవిచిత్తతాతి ‘‘చిత్తవిచిత్తట్ఠేన ఏకోవ ధమ్మో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి ఆహ. చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీతిఆదీసు వేదనాక్ఖన్ధాదీనం సఙ్గహే కతేపి పున ‘‘ఏకో వేదనాక్ఖన్ధో హోతీ’’తిఆదివచనం న అనేకే వేదనాక్ఖన్ధాదయో జాతినిద్దేసేన ఇధ వుత్తాతి దస్సనత్థం. ఇన్ద్రియేసు చ ఏకస్స జాతినిద్దేసభావే పటిక్ఖిత్తే అఞ్ఞేసం ఇన్ద్రియానం ఆహారాదీనఞ్చ తప్పటిక్ఖేపో కతో హోతీతి పుబ్బఙ్గమస్స మనిన్ద్రియస్సేవ కతోతి దట్ఠబ్బో.
కోట్ఠాసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సుఞ్ఞతవారవణ్ణనా
౧౨౧-౧౪౫. ఏత్థాతి ఏతస్మిం యథావుత్తే సమయే, ఏతేసు వా ధమ్మేసు. భావోతి సత్తో, యో కోచి వా అత్థో.
దుతియచిత్తాదివణ్ణనా
౧౪౬. సప్పయోగేనాతి లీనస్స చిత్తస్స ఉస్సాహనపయోగసహితేన. సఉపాయేనాతి కుసలస్స కరణాకరణేసు ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణం పరేహి ఉస్సాహనన్తి ఏవమాదిఉపాయసహితేన.
౧౫౬-౧౫౯. మహాఅట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతా నాతిసమాహితాయ భావనాయాతి యేవాపనకేహిపి నిబ్బిసేసతం దస్సేతి.
పుఞ్ఞకిరియవత్థాదికథావణ్ణనా
అపచితి ఏవ అపచితిసహగతం పుఞ్ఞకిరియావత్థు యథా ‘‘నన్దిరాగసహగతా’’తి. అపచితి వా చేతనాసమ్పయుత్తకధమ్మా కాయవచీకిరియా వా, తంసహితా చేతనా అపచితిసహగతం. హితఫరణేనాతి దేసకే మేత్తాఫరణేన, ‘‘ఏవం మే హితం భవిస్సతీ’’తి పవత్తేన హితచిత్తేన వా. కమ్మస్సకతాఞాణం దిట్ఠిజుకమ్మం. నియమలక్ఖణన్తి మహప్ఫలతానియమస్స లక్ఖణం. సీలమయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి చారిత్తవసేన. అనవజ్జవత్థుం పరిచ్చజన్తో వియ అబ్భనుమోదమానోపి పరస్స సమ్పత్తియా మోదతీతి అబ్భనుమోదనా దానమయే సఙ్గహితా. భావేన్తోపీతి అసమత్తభావనం సన్ధాయాహ. సమత్తా హి అప్పనా హోతీతి. అట్ఠేవ కోట్ఠాసే కత్వాతి ఏకస్స సత్తస్స ఏకస్మిం ఖణే ఉప్పన్నమేకం పఠమచిత్తం దస్సేత్వా అఞ్ఞాని తాదిసాని అదస్సేన్తేన సబ్బాని తాని సరిక్ఖట్ఠేన ఏకీకతాని హోన్తి, తథా సేసానిపీతి ఏవం అట్ఠ కత్వా.
కామావచరకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.
రూపావచరకుసలం
చతుక్కనయో
పఠమజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౦. ఉత్తరపదలోపం కత్వా రూపభవో రూపన్తి వుత్తో. ఝానస్స అమగ్గభావేపి సతి మగ్గవచనం అఞ్ఞమగ్గభావనివారణత్థన్తి ఇమస్మిం అత్థే మగ్గగ్గహణస్స పయోజనం వుత్తం, న సబ్బస్స కుసలజ్ఝానస్స మగ్గభావోతి. తత్థ మగ్గస్స భావనాయ సమయవవత్థానస్స కతత్తా అమగ్గభావనాసమయే పవత్తానం ఫస్సాదీనం కుసలభావో న దస్సితో సియా, తస్మా సబ్బస్స మగ్గభావో దస్సేతబ్బోతి. ఇతో అఞ్ఞో మగ్గో నత్థీతి ఏవం అఞ్ఞభూమికవిధురో సతి పచ్చయన్తరే రూపూపపత్తిజనకసభావో విపాకధమ్మసభావో వియ విపాకధమ్మవసేన సబ్బసమానో మగ్గసద్దేన వుత్తోతి దస్సేతీతి వేదితబ్బం. కుసలం దానన్తి అలోభో దట్ఠబ్బో. అథ వా చేతనా దానం, తం వజ్జేత్వా ఇతరే ద్వే చేతనాసమ్పయుత్తకాతి వుత్తా. వట్టన్తీతి మగ్గభావతో ఝానవచనేన సఙ్గహేత్వా మగ్గోతి వత్తుం వట్టన్తీతి అత్థో. ఓకప్పనాతి సద్దహనా. అఞ్ఞత్థ దిట్ఠం అత్థం పరిచ్చజిత్వా ‘‘జనేతి వడ్ఢేతీ’’తి అయమత్థో కస్మా వుత్తోతి నిరుపసగ్గస్స అఞ్ఞత్థ ఏవమత్థస్సేవ దిట్ఠత్తాతి ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘పున చపరం ఉదాయీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪౬ ఆదయో) సుత్తమాహటం. కేసఞ్చి అరియానం అరియమగ్గేన సిద్ధాని అఞ్ఞాని చ ఝానాని భావనాసభావానేవాతి తేసుపి భావేన్తేన సమయవవత్థానం ఇజ్ఝతీతి.
నిస్సరన్తి నిగ్గచ్ఛన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి నిస్సరణం. కే నిగ్గచ్ఛన్తి? కామా. తేసం కామానం నిస్సరణం పహానన్తి అత్థో. ఏవఞ్హి ‘‘కామాన’’న్తి కత్తరి సామివచనం యుజ్జతి. వత్థుకామేహిపీతి వత్థుకామేహి వివిచ్చేవాతిపి అత్థో యుజ్జతీతి ఏవం యుజ్జమానత్థన్తరసముచ్చయత్థో పి-సద్దో, న కిలేసకామసముచ్చయత్థో. కస్మా? ఇమస్మిం అత్థే కిలేసకామానం దుతియపదేన వివేకస్స వుత్తత్తా. అకుసలసద్దేన యదిపి కిలేసకామా, అథాపి సబ్బాకుసలా గహితా, సబ్బథా పన కిలేసకామేహి వివేకో వుత్తోతి ఆహ ‘‘దుతియేన కిలేసకామేహి వివేకవచనతో’’తి. కామగుణాధిగమహేతుపి పాణాతిపాతాదిఅసుద్ధప్పయోగో హోతీతి తబ్బివేకేన పయోగసుద్ధి విభావితా. తణ్హాసంకిలేససోధనేన ఆసయపోసనం.
అఞ్ఞేసమ్పి చాతి దిట్ఠిమానాదీనం ఫస్సాదీనఞ్చ. ఉపరి వుచ్చమానాని ఝానఙ్గాని ఉపరిజ్ఝానఙ్గాని, తేసం అత్తనో విపచ్చనీకానం పటిపక్ఖభావదస్సనత్థం తప్పచ్చనీకనీవరణవచనం. బ్యాపాదవివేకవచనేన ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదిఆఘాతవత్థుభేదవిసయస్స దోసస్స మోహాధికానం థినమిద్ధాదీనం వివేకవచనేన పటిచ్ఛాదనవసేన దుక్ఖాదిపుబ్బన్తాదిభేదవిసయస్స మోహస్స విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో. కామరాగబ్యాపాదతదేకట్ఠథినమిద్ధాదివిక్ఖమ్భనకఞ్చేదం సబ్బాకుసలపటిపక్ఖసభావత్తా సబ్బకుసలానం తేన సభావేన సబ్బాకుసలానం పహానం హోన్తమ్పి కామరాగాదివిక్ఖమ్భనసభావమేవాతి తంసభావత్తా అవిసేసేత్వా నీవరణాకుసలమూలాదీనం విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతీతి ఆహ.
వితక్కస్స కిచ్చవిసేసేన థిరభావప్పత్తే పఠమజ్ఝానసమాధిమ్హి పచ్చనీకదూరీభావకతేన థిరభావేన తంసదిసేసు వితక్కరహితేసు దుతియజ్ఝానాదిసమాధీసు చ అప్పనాతి అట్ఠకథావోహారోతి వితక్కస్స అప్పనాయోగో వుత్తో, అఞ్ఞథా వితక్కోవ అప్పనాతి తస్స తంసమ్పయోగో న సియాతి. అత్థో…పే… దట్ఠబ్బో ఝానసమఙ్గినో వితక్కవిచారసమఙ్గితాదస్సనేన ఝానస్సేవ సవితక్కసవిచారభావస్స వుత్తత్తా.
వివేకజం పీతిసుఖన్తి ఏత్థ పురిమస్మిం అత్థే వివేకజన్తి ఝానం. పీతిసుఖసద్దతో చ అత్థిఅత్థవిసేసవతో అస్స, అస్మిం వాతి ఏత్థ అ-కారో వుత్తో. దుతియే పీతిసుఖమేవ వివేకజం. వివేకజంపీతిసుఖన్తి చ అఞ్ఞపదత్థే సమాసో పచ్చత్తనిద్దేసస్స చ అలోపో కతో, లోపే వా సతి ‘‘వివేకజపీతిసుఖ’’న్తి పాఠోతి అయం విసేసో. గణనానుపుబ్బతాతి గణనానుపుబ్బతాయ, గణనానుపుబ్బతామత్తం వా పఠమన్తి వచనన్తి అత్థో. నిచ్చాదివిపల్లాసప్పహానేన మగ్గో అసమ్మోహతో అనిచ్చాదిలక్ఖణాని పటివిజ్ఝతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. అసమ్మోసధమ్మం నిబ్బానం అవిపరీతలక్ఖణత్తా అనఞ్ఞథాభావతో తథలక్ఖణం.
దుతియజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౧-౨. వితక్కవిచారానం వూపసమాతి ఏతేన యేహి వితక్కవిచారేహి పఠమజ్ఝానస్స ఓళారికతా, తేసం సమతిక్కమా దుతియజ్ఝానస్స సమధిగమో, న సభావతో అనోళారికానం ఫస్సాదీనం సమతిక్కమాతి అయమత్థో దీపితో హోతి. ఏవం ‘‘పీతియా చ విరాగా’’తిఆదీసు నయో. తస్మా వితక్కవిచారపీతిసుఖసమతిక్కమవచనాని ఓళారికోళారికఙ్గసమతిక్కమా దుతియాదిఅధిగమపరిదీపకానీతి తేసం ఏకదేసభూతం వితక్కవిచారసమతిక్కమవచనం తందీపకన్తి వుత్తం. అథ వా వితక్కవిచారవూపసమవచనేనేవ తంసమతిక్కమా దుతియాధిగమదీపకేన పీతివిరాగాదివచనానం పీతియాదిసమతిక్కమా తతియాదిఅధిగమదీపకతా హోతీతి తస్స తందీపకతా వుత్తా.
నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియాతి నీలయోగతో వత్థం నీలం వియాతి అధిప్పాయో. యేన సమ్పసాదనేన యోగా ఝానం సమ్పసాదనం, తస్మిం దస్సితే ‘‘సమ్పసాదనం ఝాన’’న్తి సమానాధికరణనిద్దేసేనేవ తంయోగా ఝానే తంసద్దప్పవత్తి దస్సితాతి అవిరోధో యుత్తో. ఏకోదిభావే కథన్తి ఏకోదిమ్హి దస్సితే ‘‘ఏకోదిభావం ఝాన’’న్తి సమానాధికరణనిద్దేసేనేవ ఝానస్స ఏకోదివడ్ఢనతా వుత్తా హోతీతి. ఏకోదిభావన్తి పనిదం ఉద్ధరిత్వా ఏకోదిస్స నిద్దేసో న కత్తబ్బో సియాతి ఏకోదిభావసద్దో ఏవ సమాధిమ్హి పవత్తో సమ్పసాదనసద్దో వియ ఝానమ్హి పవత్తతీతి యుత్తం.
అప్పితాతి గమితా వినాసం. దుతియజ్ఝానాదిఅధిగముపాయదీపకేన అజ్ఝత్తసమ్పసాదనతాయ చేతసో ఏకోదిభావతాయ చ హేతుదీపకేన అవితక్కావిచారభావహేతుదీపకేన చ వితక్కవిచారవూపసమవచనేనేవ వితక్కవిచారాభావో దీపితోతి కిం పున అవితక్కఅవిచారవచనేన కతేనాతి? న, అదీపితత్తా. న హి వితక్కవిచారవూపసమవచనేన వితక్కవిచారానం అప్పవత్తి వుత్తా హోతి. వితక్కవిచారేసు హి తణ్హాపహానఞ్చ ఏతేసం వూపసమనం. యే చ సఙ్ఖారేసు తణ్హాపహానం కరోన్తి, తేసు మగ్గేసు పహీనతణ్హేసు ఫలేసు చ సఙ్ఖారప్పవత్తి హోతి, ఏవమిధాపి విక్ఖమ్భితవితక్కవిచారతణ్హస్స దుతియజ్ఝానస్స వితక్కవిచారసమ్పయోగో పురిమేన న నివారితో సియాతి తంనివారణత్థం ఆవజ్జితుకామతాదిఅతిక్కమోవ తేసం వూపసమోతి దస్సనత్థఞ్చ ‘‘అవితక్కం అవిచార’’న్తి వుత్తం.
తతియజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౩. పరిసుద్ధపకతి ఖీణాసవపకతి నిక్కిలేసతా. ఉపేక్ఖానిమిత్తన్తి ఏత్థ లీనుద్ధచ్చపక్ఖపాతరహితం మజ్ఝత్తం వీరియం ‘‘ఉపేక్ఖా’’తి వుత్తం, తదేవ తం ఆకారం గహేత్వా పవత్తేతబ్బస్స తాదిసస్స వీరియస్స నిమిత్తభావతో ఉపేక్ఖానిమిత్తం. పఠమజ్ఝానప్పటిలాభత్థాయ నీవరణే…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిపటిలాభత్థాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనాపఞ్ఞాసఙ్ఖారుపేక్ఖాసు ఞాణన్తి ఇమా అట్ఠ సమాపత్తివసేన ఉప్పజ్జన్తి. సోతాపత్తిమగ్గపటిలాభత్థాయ ఉప్పాదం పవత్తం నిమిత్తం ఆయూహనం పటిసన్ధిం గతిం నిబ్బత్తిం ఉపపత్తిం జాతిం జరామరణసోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సఉపాయాసే. సోతాపత్తిఫలసమాపత్తత్థాయ ఉప్పాదం…పే… ఉపాయాసే…పే… అరహత్తమగ్గపటిలాభత్థాయ ఉప్పాదం…పే… ఉపాయాసే. అరహత్తఫలసమాపత్తత్థాయ…పే… సుఞ్ఞతవిహారసమాపత్తత్థాయ…పే… అనిమిత్తవిహారసమాపత్తత్థాయ ఉప్పాదం పవత్తం ఆయూహనం పటిసన్ధిం…పే… పటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనా పఞ్ఞా సఙ్ఖారుపేక్ఖాసు ఞాణన్తి ఇమా దస విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తి.
యదత్థి యం భూతన్తి ఖన్ధపఞ్చకం, తం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణేన పజహతి. దిట్ఠసోవత్థికత్తయస్స సప్పలక్ఖణవిచిననే వియ దిట్ఠలక్ఖణత్తయస్స భూతస్స సఙ్ఖారలక్ఖణవిచిననే ఉపేక్ఖం పటిలభతి. అనాభోగరసాతి పణీతసుఖేపి తస్మిం అవనతి పటిపక్ఖకిచ్చాతి అత్థో. నామకాయేన చేతసికసుఖం కాయికసుఖహేతు రూపసముట్ఠాపనేన కాయికసుఖఞ్చ ఝానసమఙ్గీ పటిసంవేదేతీతి వుచ్చతి. ఫుటత్తా బ్యాపితత్తా. యథా హి ఉదకేన ఫుటసరీరస్స తాదిసే నాతిపచ్చనీకే వాతాదికే ఫోట్ఠబ్బే ఫుట్ఠే సుఖం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఏతేహి ఫుటసరీరస్సపి.
చతుత్థజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౫. అవిభూతపచ్చుపట్ఠానాతి సుఖదుక్ఖాని వియ అవిభూతాకారా పిట్ఠిపాసాణగతమిగమగ్గో వియ తదనుమాతబ్బావిభూతాకారోపట్ఠానా.
చతుక్కనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చకనయవణ్ణనా
౧౬౭. యస్సా పన ధమ్మధాతుయాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స. తేన హి ధమ్మానం ఆకారభేదం ఞత్వా తదనురూపం దేసనం నియామేతీతి. ఏత్థ చ పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానం చతుక్కనయే దుతియజ్ఝానపక్ఖికం కత్వా విభత్తం ‘‘యస్మిం…పే… మగ్గం భావేతి అవితక్కం విచారమత్తం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. కస్మా? ఏకత్తకాయనానత్తసఞ్ఞీసత్తావాసఫలతాయ దుతియజ్ఝానేన సమానఫలత్తా పఠమజ్ఝానసమాధితో జాతత్తా చ. పఠమజ్ఝానమేవ హి కామేహి అకుసలేహి చ వివిత్తన్తి తదభావా న ఇధ ‘‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహీ’’తి సక్కా వత్తుం, నాపి ‘‘వివేకజ’’న్తి. సుత్తన్తదేసనాసు చ పఞ్చకనయే దుతియతతియజ్ఝానాని దుతియజ్ఝానమేవ భజన్తి వితక్కవూపసమా విచారవూపసమా అవితక్కత్తా అవిచారత్తా చాతి.
పటిపదాచతుక్కవణ్ణనా
౧౭౬-౧౮౦. తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారన్తి నీవరణవితక్కవిచారనికన్తియాదీనం వూపసమా థిరభూతో కామావచరసమాధి. తదనుధమ్మతాతి తదనురూపతాభూతా, సా పన తదస్సాదసఙ్ఖాతా తదస్సాదసమ్పయుత్తక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా వా మిచ్ఛాసతీతి వదన్తి. అవిగతనికన్తికా తంతంపరిహరణసతీతిపి వత్తుం వట్టతీతి ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సతియా వా నికన్తియా వా’’తి వికప్పో కతో. ఆగమనవసేనాపి చ పటిపదా హోన్తియేవాతి ఇదం కదాచి దుతియాదీనం పఠమాదిఆగమనకతపటిపదతం సన్ధాయ వుత్తం. అపి-సద్దో హి అనేకన్తికతం దీపేతి, ఏతస్స అనేకన్తికత్తా ఏవ చ పాళియం ఏకేకస్మిం ఝానే చతస్సో పటిపదా చత్తారి ఆరమ్మణాని సోళసక్ఖత్తుకఞ్చ విసుం విసుం యోజితం. అఞ్ఞథా ఏకేకస్మిం పటిపదాదిమ్హి నవ నవ ఝానాని యోజేతబ్బాని సియున్తి.
ఆరమ్మణచతుక్కవణ్ణనా
౧౮౧. అప్పగుణన్తి పఞ్చహి వసితాహి అవసీకతం.
ఆరమ్మణపటిపదామిస్సకవణ్ణనా
౧౮౬. హేట్ఠాతి సోళసక్ఖత్తుకతో పుబ్బే. యే కేచి ఝానం ఉప్పాదేన్తి నామాతి వచనేన యే కతాధికారా సేక్ఖా మగ్గేనేవ ఉప్పాదితజ్ఝానా, తేసం ఝానాని మగ్గపటిబద్ధతాయ సుద్ధికనవకసఙ్గహితానీతి వేదితబ్బాని. న హి తే ఉప్పాదేన్తి నామాతి.
కసిణకథావణ్ణనా
౨౦౩. నిరోధపాదకతావచనేన ఆరుప్పపాదకతా చ దస్సితా. ఖిప్పదస్సనం ఖిప్పాభిఞ్ఞతా ఖిప్పనిసన్తిభావో.
అభిభాయతనకథావణ్ణనా
౨౦౪. అఞ్ఞమ్పీతి కేవలం కసిణాయతనసఙ్ఖాతమేవ అహుత్వా అభిభాయతనసఙ్ఖాతమ్పి పవత్తతీతి సతిపి అభిభాయతనానం కసిణాయతనత్తే కసిణాయతనభావతో అఞ్ఞో అభిభాయతనభావో కసిణనిమిత్తాభిభవనకభావనానిమిత్తనానత్తతోతి దస్సేతి. తత్థ అభిభవతీతి అభిభు, పరికమ్మం, ఞాణం వా. అభిభు ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. అభిభవితబ్బం వా ఆరమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. ఆరమ్మణాభిభవనతో అభిభు చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతిపి ససమ్పయుత్తం ఝానం అభిభాయతనం. మగ్గప్పటిబద్ధతాయ తదా సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ఆగమేసు పన ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో…పే… పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౭౩; మ. ని. ౨.౨౪౯; అ. ని. ౮.౬౫) ఇమేసం చతున్నం అభిభాయతనానం ఆగతత్తా ఆగమట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౨. ౨౪౯-౨౫౦; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౮.౬౫) ‘‘వణ్ణవసేన ఆభోగే విజ్జమానేపి పరిత్తఅప్పమాణవసేనేవ ఇమాని అభిభాయతనాని దేసితానీ’’తి వుత్తం. పరిత్తఅప్పమాణతా హి అభిభవనస్స కారణం వణ్ణాభోగే సతిపి అసతిపి. తత్థ చ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ సబ్బాని పరిత్తాని ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి వుత్తాని, తథా అప్పమాణానీతి దట్ఠబ్బాని. అత్థి హి ఏసో పరియాయో పరిత్తాని అభిభుయ్య తాని చే కదాచి వణ్ణవసేన ఆభుజితాని హోన్తి సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యాతి. ఇధ పన నిప్పరియాయదేసనత్తా వణ్ణాభోగరహితాని విసుం వుత్తాని సహితాని చ. అత్థి హి ఉభయత్థ అభిభవనవిసేసోతి.
తత్థ చ పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖానమ్పి అభిభవనపరియాయో అత్థీతి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి అభిభాయతనద్వయం వుత్తం, తతియచతుత్థఅభిభాయతనేసు దుతియవిమోక్ఖో వణ్ణాభిభాయతనేసు తతియవిమోక్ఖో చ అభిభవనప్పవత్తితో సఙ్గహితో, ఇధ పన నిప్పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖాభిభాయతనాని అసఙ్కరతో దస్సేతుం విమోక్ఖే వజ్జేత్వా అభిభాయతనాని కథితాని. సబ్బాని చ విమోక్ఖకిచ్చాని విమోక్ఖదేసనాయ వుత్తాని, తదేతం ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతస్స అభిభాయతనద్వయస్స అభిభాయతనేసు అవచనతో ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనఞ్చ సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో వవత్థానం కతన్తి విఞ్ఞాయతి.
అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతోతి ఇదం కత్థచిపి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపాని పస్సతీ’’తి అవత్వా సబ్బత్థ యం వుత్తం ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి, తస్స కారణవచనం. తేన యం అఞ్ఞహేతుకం, తం తేన హేతునా వుత్తం. యం పన దేసనావిలాసహేతుకం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ ఇధ వచనం, న తస్స అఞ్ఞం కారణం మగ్గితబ్బన్తి దస్సేతి. అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతా చ బహిద్ధారూపానం వియ అవిభూతత్తా, దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో. సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా నీలాదిఅభిభాయతనాని న వత్తబ్బానీతి చే? న, నీలాదీసు కతాధికారానం నీలాదిభావస్సేవ అభిభవనకారణత్తా. న హి తేసం పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణపరిత్తతా తదప్పమాణతా వా అభిభవనకారణం, అథ ఖో నీలాదిభావో ఏవాతి.
అభిభాయతనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
విమోక్ఖకథావణ్ణనా
౨౪౮. రూపీతి యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠం రూపం హోతి. యేన విసిట్ఠేన రూపీతి వుచ్చేయ్య, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపనిమిత్తం ఝానమివ పరమత్థతో రూపీభావసాధకన్తి దట్ఠబ్బం. కసిణదేసనా ఝానానమేవ కసిణభావేన పవత్తా అభిధమ్మే, సుత్తే పన ఆరమ్మణానన్తి ‘‘అభిధమ్మవసేనా’’తి వుత్తం.
విమోక్ఖకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బ్రహ్మవిహారకథావణ్ణనా
౨౫౧. సోమనస్సదోమనస్సరహితం అఞ్ఞాణమేవ అఞ్ఞాణుపేక్ఖా. కిలేసోధీనం మగ్గోధీహి అజితత్తా అనోధిజినస్స. సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తవిపాకస్స అజితత్తా అవిపాకజినస్స. నిద్దోసభావేనాతి నిప్పటిఘభావేన. ఏకస్సపి సత్తస్స అప్పటిభాగనిమిత్తత్తా పరిచ్ఛేదగ్గహణం నత్థి, న చ సమ్ముతిసచ్చవసేన పవత్తం సత్తగ్గహణం పరిచ్ఛిన్నరూపాదిగ్గహణం హోతీతి అప్పనాప్పత్తియాపి అపరామాససత్తగ్గహణముద్ధభూతానం మేత్తాదీనం ఏకసత్తారమ్మణానమ్పి అప్పమాణగోచరతా వుత్తాతి వేదితబ్బా.
బ్రహ్మవిహారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అసుభకథావణ్ణనా
౨౬౩. ఉద్ధం ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం. సేతరత్తేహి పరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం వినీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం. సఙ్ఘాటో అఙ్గానం సుసమ్బద్ధతా. ఆరమ్మణస్స దుబ్బలతా పటిపక్ఖభావేన చిత్తం ఠపేతుం అసమత్థతా. అత్తని ఆనిసంసదస్సననీవరణరోగవూపసమానం యథాక్కమం పుప్ఫఛడ్డకవమనవిరేచనఉపమా యోజేతబ్బా. పటికూలమనసికారసామఞ్ఞేన అసుభేహి కేసాదీహి పటికూలజ్ఝానస్స గహణం సివథికావణ్ణజ్ఝానస్స చ. తమ్పి హి పటికూలమనసికారవసేనేవ ఉప్పజ్జతీతి, సివథికప్పకారాని వా సివథికావణ్ణాని.
అసుభకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రూపావచరకుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అరూపావచరకుసలకథావణ్ణనా
౨౬౫. సబ్బాకారేనాతి ఏవం రూపనిమిత్తం దణ్డాదానసమ్భవదస్సనాదినా సబ్బేన రూపరూపనిమిత్తేసు తదారమ్మణజ్ఝానేసు దోసదస్సనాకారేన, రూపాదీసు నికన్తిప్పహానఅనావజ్జితుకామతాదినా వా. విరాగాతి జిగుచ్ఛనా. ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారవచనాదీహి ఆనేఞ్జతా ‘‘సన్తా ఇమే చున్ద అరియస్స వినయే విమోక్ఖా’’తిఆదినా సన్తవిమోక్ఖతా చ వుత్తా. దోసదస్సనపటిపక్ఖభావనావసేన పటిఘసఞ్ఞానం సుప్పహీనత్తా మహతాపి సద్దేన అరూపసమాపత్తితో న వుట్ఠాతి. తథా పన న సుప్పహీనత్తా సబ్బరూపసమాపత్తితో వుట్ఠానం సియా, పఠమజ్ఝానం పన అప్పకమ్పి సద్దం న సహతీతి తం సమాపన్నస్స సద్దో కణ్టకోతి వుత్తం.
ఆరుప్పభావనాయ అభావే చుతితో ఉద్ధం ఉప్పత్తిరహానం రూపసఞ్ఞాపటిఘసఞ్ఞానం యావ అత్తనో విపాకప్పవత్తి, తావ అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన సమతిక్కమో అత్థఙ్గమో చ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యా తస్మిం భవే న ఉప్పజ్జన్తి, తా అనోకాసతాయ న ఉప్పజ్జన్తి, న ఆరుప్పభావనాయ నివారితత్తా. అనివారితత్తా చ కాచి ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా తాసం అమనసికారో అనావజ్జనం అపచ్చవేక్ఖణం, జవనపటిపాదకేన వా భవఙ్గమనస్స అన్తరే అకరణం అప్పవేసనం వుత్తం, తేన చ నానత్తసఞ్ఞామనసికారహేతూనం రూపానం సమతిక్కమా సమాధిస్స థిరభావం దస్సేతి. రూపసమతిక్కమాభావేనేవ హి రూపసమాపత్తీసు ‘‘నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తి ఏకస్స అవచనన్తి. కో ఆనిసంసో, న హి సబ్బస్సాదవత్థురహితే ఆకాసే పవత్తితసఞ్ఞాయ ఆనిసంసో దిస్సతీతి వుత్తం హోతి. రూపసఞ్ఞాసమతిక్కమనాదికం వచనం ఆనిసంసస్స పకాసనం, న అత్థో.
అఞ్ఞత్థాతి సుత్తేసు. తత్థ హి పరిత్తకసిణుగ్ఘాటనేపి రూపవివేకమత్తగ్గహణేన పరిచ్ఛేదస్స అగ్గహణతో అనన్తఫరణతా చ వుత్తా, ఇధ పన అనన్తఫరణతాసబ్భావేపి ఉగ్ఘాటితకసిణవసేన పరిత్తానన్తతా హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి న వుత్తన్తి అధిప్పాయో. సమయవవత్థాపనఝానవిసేసనేనేవేత్థ అత్థో, న పటిపత్తియాతి తదవచనం.
౨౬౬. పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం అత్తనో ఫరణాకారేనేవ అనన్తన్తి మనసికాతబ్బత్తా ‘‘అనన్త’’న్తి వుత్తం. ఉగ్ఘాటభావో ఉగ్ఘాటిమం.
౨౬౭. అకిఞ్చనన్తి విఞ్ఞాణస్స కిఞ్చి పకారం అగ్గహేత్వా సబ్బేన సబ్బం విభావనం ఆహ.
౨౬౮. యాయాతి సఙ్ఖారావసేససఞ్ఞాయ. తం తావ పటిపత్తిం. ఆవజ్జిస్సామీతిఆదినా తన్నిన్నావజ్జనాదిపవత్తియా అభావం దస్సేతి, న తదతిక్కమనత్థాయ ఆవజ్జనభావనాపవత్తియా. నాసఞ్ఞాతి సఞ్ఞాభావో చ ఏతిస్సా అత్థీతి అత్థో. సమూహగహణవసేన పవత్తం కలాపసమ్మసనం. ఫస్సాదిఏకేకధమ్మగహణవసేన పవత్తా అనుపదధమ్మవిపస్సనా.
ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాతిక్కమతో తతియా. తదతిక్కమతో హి తస్సేవ విభావనం హోతి. దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణవిభావనే హి తదేవ అతిక్కన్తం సియా, న తస్స ఆరమ్మణం, న చారమ్మణే దోసం దిస్వా అనారమ్మణస్స విభావనాతిక్కమో యుజ్జతి. పాళియఞ్చ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిం సతో సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠహిత్వా తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణం అభావేతీ’’తి (చూళని. ఉపసీవమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౯) త్తం, న వుత్తం ‘‘తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అభావేతీ’’తి, ‘‘తఞ్ఞేవ అభావేతీ’’తి వా. ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జా’’తి (విభ. ౫౦౮) ఏత్థ పన ద్వయం వుత్తం ఆరమ్మణఞ్చ విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనఞ్చ. తస్మిం ద్వయే యేన కేనచి యతో వా వుట్ఠితో, తేనేవ పట్ఠాననిద్దిట్ఠేన తంసద్దస్స సమ్బన్ధే ఆపన్నే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స నివత్తనత్థం విఞ్ఞాణవచనం, తస్మా పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్సేవ అభావనాతిక్కమో వుత్తో. తన్నిస్సితన్తి తేన నిస్సితం. తం మణ్డపలగ్గం అనిస్సాయ తేన వినాభూతే వివిత్తే బహి ఓకాసే ఠానం వియ ఆకాసలగ్గవిఞ్ఞాణస్స వివేకే తదపగమే తతియారుప్పస్స ఠానం.
అరూపావచరకుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
తేభూమకకుసలవణ్ణనా
౨౬౯. ఇమే తావ ఛన్దాధిపతేయ్యే పఞ్చ నయాతి ఛన్దాధిపతేయ్యనయే అన్తే పురిమనయానం తంనయాభిముఖప్పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, అయం పన పకారో న పాళిఅనుగతో. న హి పాళియం సుద్ధికనయాదయో వత్వా వీరియాధిపతేయ్యాదినయా వుత్తాతి. మహాపకరణే సత్తహి మహావారేహి అనులోమాదినయవిచిత్తేహి హీనత్తికో విభత్తో. తత్థ చ మజ్ఝిమధమ్మేకదేసభూతా ఇమే వీసతి లోకియమహానయాతి కత్వా ‘‘తత్థ విభత్తా’’తి వుత్తం, న ఏతేన కమేన ఇమేసం నయానం తత్థ ఆగతత్తా.
ఏవమేతేసం విభత్తట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని ఏతస్మిం తేభూమకకుసలకథావసానట్ఠానే అట్ఠారసకమ్మద్వారదస్సనత్థం ‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే’’తిఆదిమాహ. అథ వా హీనపణీతేహి వినివత్తేత్వా మజ్ఝిమరాసిఅన్తోగధభావం దస్సేన్తేన ఏతేసం తేభూమకకుసలనయానం హీనత్తికే విభాగో కతో. ‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే’’తిఆదికస్స యథావుత్తోవ సమ్బన్ధో. హీనత్తికే మజ్ఝిమరాసిమ్హి యే సవిపాకా వట్టనిస్సితేనేవ దానాదివసేన పవత్తితా, తే హీనాతి కాతబ్బా. యే వివట్టనిస్సితేన దానాదివసేన పవత్తితా, తే పణీతాతి కాతబ్బా. అవిపాకా మజ్ఝిమాతి కాతబ్బా. అవిపాకత్తా చ తేసు మజ్ఝిమరాసిం ఠపేత్వా ఇతరే ద్వే ఏకన్తవట్టనిస్సితా నవ, వివట్టుపనిస్సయభూతా చ నవాతి అట్ఠారస కమ్మద్వారాని, కమ్మాని చ తాని తస్స తస్స ఫలస్స కారణభావేన ద్వారాని చాతి కమ్మద్వారాని. తత్థ తత్థ వా చిత్తాని కమ్మద్వారానీతి ఆహ. తంతంద్వారాని వా కాయాదీని. అట్ఠారస ఖత్తియా చ అభబ్బా హీనహీనత్తయాదయో నవ, భబ్బా చ పణీతపణీతత్తయాదయో నవాతి కమ్మానురూపేనేవ వేదితబ్బా. ఏవం బ్రాహ్మణాదయో దేవా చ యోజేతబ్బా. అట్ఠచత్తాలీస గోత్తచరణాని తేసఞ్ఞేవ ఖత్తియాదీనం భేదా. ‘‘కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి…పే… చిత్తాధిపతేయ్య’’న్తి (ధ. స. ౨౬౯-౨౭౦) ఏవం వుత్తో చిత్తస్స చిత్తాధిపతేయ్యభావో, చిత్తచేతసికసముదాయే సమయవవత్థాపకో చిత్తసద్దో పవత్తోతి ‘‘సమ్పయుత్తధమ్మానం వసేన వుత్తో’’తి ఆహ.
తేభూమకకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.
లోకుత్తరకుసలవణ్ణనా
౨౭౭. లోకం తరతీతి ఏతేన లోకసమతిక్కమపటిపత్తిమాహ. ఉత్తరతీతి ఏతేన లోకస్సన్తగమనం ఫలే పతిట్ఠానం ఫలం. సమతిక్కమ్మాతిఆదినా నిబ్బానం. సమతిక్కమ్మాతి హి నిస్సరిత్వా. అభిభుయ్యాతి విసంయుత్తం హుత్వాతి అత్థో. తివిధోపి చత్థో మగ్గాదీసు ఏకేకస్మిం యోజేతబ్బో, మగ్గేయేవ వా ఇధ తస్స అధిప్పేతత్తా. ఏకచిత్తక్ఖణికన్తి ఏకమగ్గస్స ద్వే వారే అనుప్పత్తిం సన్ధాయాహ. అఞ్ఞమఞ్ఞం ధమ్మానం అనతివత్తనాదిసాధికాయ పఞ్ఞాయ వడ్ఢేతి. ‘‘నియ్యాతీతి నియ్యానీయ’’న్తి వత్తబ్బే ఈ-కారస్స రస్సత్తం య-కారస్స చ క-కారం కత్వా ‘‘నియ్యానిక’’న్తి వుత్తం. నియ్యాతి ఏతేనాతి నియ్యానం, నియ్యానమేవ నియ్యానికం వేనయికో వియ. ఏత్థ ‘‘నేయ్యానిక’’న్తి వత్తబ్బే ఇ-కారస్స ఏ-కారత్తం అకత్వా వుత్తం.
ఫలన్తి చిత్తచేతసికరాసి వుచ్చతి, తం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తానం ధమ్మానం అత్తనో అవయవభూతానం నిస్సయో హోతి. ఫలఞాణం వా ఫలం, సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అఙ్గాని వా. లోకుత్తరభావేతి లోకం ఉత్తిణ్ణభావే. తేన ఫలనిబ్బానాని సఙ్గణ్హాతి. తేసు యం భవతి ఫలం, తం ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి. యథా వా కమ్మనిబ్బత్తా కామభవాదయో తంసమఙ్గినో నిస్సయభావేన ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం మగ్గేన నిబ్బత్తం ఫలం అరియసావకస్స కాలేన కాలం సమాపజ్జితబ్బతాయ నిస్సయభావతో ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి, తతోయేవ అరియా చిరతరం తిట్ఠన్తి. సముచ్ఛేదవివేకవసేనాతి ఏత్థ అపాయగమనీయానం అచ్చన్తసముచ్ఛేదో ఇతరేసఞ్చ విజ్జుతోభాసేన వియ తమస్స సముచ్ఛేదో దట్ఠబ్బో. లోకియజ్ఝానమ్పి పుథుజ్జనస్స అరియస్స చ అకతాధికారస్స న వినా పటిపదాయ ఇజ్ఝతి, కతాధికారస్స పన అరియస్స మగ్గేనేవ సమిజ్ఝనతో విపాకానం వియ కుసలేన తథా సమిద్ధస్స అరియమగ్గేన సదిసతాయ అభావతో అతబ్బిపాకత్తా చ న మగ్గపటిపదా తస్స ఝానస్స పటిపదాతి సక్కా వత్తున్తి తత్థ తథా గరుం కత్వా పటిపదాహి ఏవ దేసనా న కతా, యథావుత్తజ్ఝానసఙ్గహత్థం సుద్ధికదేసనాపి కతా.
ఇధ పన కస్సచి వినా పటిపదాయ అసిద్ధితో గరుం కత్వా దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖపటిపద’’న్తిఆది వుత్తం. యో కోచి వారోతి సకిం ద్విక్ఖత్తుం తిక్ఖత్తుం చతుక్ఖత్తుం అనేకక్ఖత్తున్తి ఏవమాదీసు విక్ఖమ్భనవారేసు యో కోచి. సకిం ద్విక్ఖత్తుఞ్చ విక్ఖమ్భనవారా సుఖా పటిపదా ఏవ, న చ తతో ఉద్ధం సుఖా పటిపదా హోతీతి తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారం దుక్ఖా పటిపదాతి రోచేసుం అట్ఠకథాచరియా. తస్మిం తథారోచితే తతో పరేసు చతుక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారాదీసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. రూపారూపానం లక్ఖణాదీహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహణం రూపారూపపరిగ్గహో, నామరూపమత్తమేతం, న అఞ్ఞో కోచి సత్తాదికోతి వవత్థాపనం నామరూపవవత్థాపనం. పరిగ్గహితరూపారూపస్స మగ్గపాతుభావదన్ధతా చ నామరూపవవత్థాపనాదీనం కిచ్ఛసిద్ధితో సియాతి న రూపారూపపరిగ్గహకిచ్ఛతాయ ఏవ దుక్ఖపటిపదతా వత్తబ్బాతి చే? తం న, నామరూపవవత్థాపనాదీనం పచ్చనీకకిలేసమన్దతాయ సుఖసిద్ధియమ్పి తథాసిద్ధవిపస్సనాసహగతానం ఇన్ద్రియానం మన్దతాయ మగ్గపాతుభావదన్ధభావతో.
రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి అకిచ్ఛేనపి పరిగ్గహేత్వా. కిచ్ఛేన పరిగ్గహితే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఏవం సేసేసుపి. ఇమం వారం రోచేసున్తి కలాపసమ్మసనావసానే ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ వత్తమానాయ ఉప్పన్నస్స విపస్సనుపక్కిలేసస్స తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనేన కిచ్ఛతావారం దుక్ఖా పటిపదాతి రోచేసుం ఏతదన్తత్తా పటిపదాయ. ఏతస్స అకిచ్ఛత్తేపి పురిమానం కిచ్ఛత్తే దుక్ఖపటిపదతా వుత్తనయావాతి న పటిసిద్ధాతి దట్ఠబ్బం. యథావుత్తం వా సబ్బం రూపారూపపరిగ్గహాదికిచ్ఛతం తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారతావసేన ‘‘ఇమం వార’’న్తి ఆహ. యస్స పన సబ్బత్థ అకిచ్ఛతా, తస్స సుఖా పటిపదా వేదితబ్బా.
ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచా. సా సినిద్ధభావతో సమ్పయుత్తధమ్మే పరిగ్గణ్హాతి సమ్మావాచాపచ్చయసుభాసితసోతారఞ్చ జనం. కాయికకిరియాకిచ్చం కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతీతి సమ్మాకమ్మన్తసఙ్ఖాతా విరతిపి సముట్ఠానసభావాతి వుత్తా. సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠహనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ, జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా సుద్ధి వోదానం ఆజీవస్సేవ వా జీవితిన్ద్రియవుత్తియా.
౨౮౩. మగ్గసన్నిస్సితన్తి పరమత్థమగ్గసభావత్తా మగ్గావయవభావేన సముదాయసన్నిస్సితన్తి అత్థో.
౨౮౫. పతిట్ఠానం కిలేసవసేన, ఆయూహనం అభిసఙ్ఖారవసేన. తణ్హావసేన వా పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనం. బోధీతి యా అయం ధమ్మసామగ్గీ వుచ్చతీతి యోజేతబ్బా. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి. అఙ్గ-సద్దో కారణత్థోపి హోతీతి చతుసచ్చబోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా. బుజ్ఝన్తీతి బోధియో, బోధియో ఏవ అఙ్గాతి ‘‘అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి వుత్తం. విపస్సనాదీనం కారణానం బుజ్ఝితబ్బానఞ్చ సచ్చానం అనురూపం పచ్చక్ఖభావేన పటిముఖం అవిపరీతతాయ సమ్మా చ బుజ్ఝన్తీతి ఏవమత్థవిసేసదీపకేహి ఉపసగ్గేహి ‘‘అనుబుజ్ఝన్తీ’’తిఆది వుత్తం. బోధి-సద్దో హి సబ్బవిసేసయుత్తం బుజ్ఝనం సామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హాతీతి.
౨౯౯. తిణ్ణన్తి రాగాదీనం. కరోతి నామ కిం దుచ్చరితాని అనువత్తమానాని.
౩౦౧. పాణాతిపాతాదినిప్ఫాదితపచ్చయానం నిచ్చసేవనం ధువపటిసేవనం. సకిచ్చకోతి విసుం అత్తనో కిచ్చవా. న హోతీతి అత్థన్తరభావం పటిక్ఖిపతి. పచ్చయపటిసేవనసామన్తజప్పనఇరియాపథప్పవత్తనాని పాపిచ్ఛతానిబ్బత్తాని తీణి కుహనవత్థూనీతి.
౩౪౩. వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా సఙ్ఖారుపేక్ఖా సానులోమా, సా సుఞ్ఞతో పస్సన్తీ ‘‘సుఞ్ఞతా’’తి వుచ్చతి, దుక్ఖతో పస్సన్తీ తణ్హాపణిధిసోసనతో ‘‘అప్పణిహిత’’న్తి. సా ఆగమనీయట్ఠానే మగ్గాధిగమత్థం ఆగమనపటిపదాఠానే ఠత్వా సుఞ్ఞతాప్పణిహితన్తి నామం దేతి. ఆగమనతో నామే లద్ధే సగుణతో ఆరమ్మణతో చ నామం సిద్ధమేవ హోతి, న పన సగుణారమ్మణేహి నామలాభే సబ్బత్థ ఆగమనతో నామం సిద్ధం హోతీతి పరిపుణ్ణనామసిద్ధిహేతుత్తా సగుణారమ్మణేహి సబ్బేసమ్పి నామత్తయయోగో, న ఆగమనతోతి వవత్థానకరత్తా చ నిప్పరియాయదేసనాయ ఆగమనతోవ ఇధ నామం లభతి, న ఇతరేహీతి వుత్తం.
౩౫౦. అనిమిత్తవిపస్సనన్తి అనిచ్చానుపస్సనం. నిమిత్తధమ్మేసూతి సమూహాదిఘనవసేన చ సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సపరిగ్గహేసు ఖన్ధేసు. అనిమిత్తవిమోక్ఖోతి అనిచ్చానుపస్సనమాహ. ఏవంసమ్పదమిదన్తి కథమిధ ఉపమాసంసన్దనం హోతి. న హి ఛన్దచిత్తానం మగ్గసఙ్ఖాతఅధిపతిభావాభావో వియ సద్ధిన్ద్రియాధికస్స అనిమిత్తవిమోక్ఖస్స అనిమిత్తభావాభావో అత్థి, న చ అమగ్గాధిపతీనం మగ్గాధిపతినామదానాభావో వియ అనిమిత్తస్స అనిమిత్తనామదానాభావోతి సక్కా వత్తుం అనిమిత్తవిమోక్ఖస్స అననిమిత్తతాయ అభావతో. మగ్గో అధిపతి ఏతేసన్తి చ మగ్గాధిపతినోతి యుత్తో తత్థ ఛన్దచిత్తేహి తంసమ్పయుత్తానం మగ్గాధిపతిభావాభావో. ఇధ పన మగ్గో అనిమిత్తం ఏతస్సాతి మగ్గానిమిత్తోతి అయమత్థో న సమ్భవతీతి న తేన అమగ్గేన మగ్గస్స అనిమిత్తభావో న యుజ్జతి, కిం వా ఏత్థ సామఞ్ఞం అధిప్పేతన్తి. అమగ్గఙ్గమగ్గనామాభావో. యథా సతిపి అధిపతిభావే ఛన్దచిత్తానం న మగ్గాధిపతీతి మగ్గనామం, న చ తేహి మగ్గస్స తేసం అమగ్గఙ్గత్తా, తథా సతిపి సద్ధాయ ఆగమనభావేన తస్సా అనిమిత్తన్తి మగ్గనామం, న చ తాయ మగ్గస్స తస్సా అమగ్గఙ్గత్తా. ఏవం అనిమిత్తవిపస్సనాయపి అనిమిత్తభావో నిప్పరియాయేన నత్థీతి దీపితో హోతి.
నను చ ఇధ ఝానం సుఞ్ఞతాదినామేన వుత్తం, న మగ్గోతి చే? న, మగ్గసమ్పయోగతో ఝానస్స సుఞ్ఞతాదినామకత్తా. సుత్తన్తపరియాయేన సగుణారమ్మణేహి ఇధ అభిధమ్మేపి నామం లభతీతి ఆహంసు. తస్మా పటిక్ఖిత్తా ‘‘న పన లభన్తీ’’తి. కిం కారణా? అభిధమ్మే సరసం అనామసిత్వా పచ్చనీకతోవ నామలాభాతి అధిప్పాయో. యో హి సగుణారమ్మణేహి నామలాభో, సో సరసప్పధానో హోతి. సరసేనేవ చ నామలాభే సబ్బమగ్గానం సుఞ్ఞతాదిభావోతి వవత్థానం న సియా. తస్మా అభిధమ్మే సతిపి ద్వీహి నామలాభే పచ్చనీకతో నామవవత్థానకరం గహితన్తి సగుణారమ్మణేహి సుఞ్ఞతాప్పణిహితమగ్గా నామం న లభన్తీతి ఆహ. అథ వా న పన లభన్తీతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖేహి సగుణారమ్మణేహి న లభన్తి. కిం కారణా? అభిధమ్మే సరసపచ్చనీకేహి సహితేహి నామలాభాతి అత్థో. పచ్చనీకఞ్హి వవత్థానకరం అనపేక్ఖిత్వా కేవలస్స సరసస్స నామహేతుభావో అభిధమ్మే నత్థి అవవత్థానాపత్తితో. తస్మా అత్తాభినివేసపణిధిపటిపక్ఖవిపస్సనానులోమా మగ్గా సతిపి సరసన్తరే పచ్చనీకసహితేన సరసేన నామం లభన్తి. అనిమిత్తమగ్గస్స పన విపస్సనా నిమిత్తపటిపక్ఖా న హోతి సయం నిమిత్తగ్గహణతో నిమిత్తగ్గహణానివారణాతి తదనులోమమగ్గోపి న నిమిత్తస్స పటిపక్ఖో. యది సియా, నిమిత్తగతవిపస్సనాయపి పటిపక్ఖో సియాతి. తస్మా విజ్జమానోపి సరసో వవత్థానకరపచ్చనీకాభావా అభిధమ్మే అనిమిత్తన్తి నామదాయకో న గహితో. అనిచ్చానుపస్సనానులోమో పన మగ్గో సుద్ధికపటిపదానయేయేవ సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. తస్మా ఏవ చ సో నయో వుత్తోతి. ఏవన్తి యం వక్ఖతి ‘‘అనిచ్చతో వుట్ఠహన్తస్స మగ్గో అనిమిత్తో హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦), ఏవం ఆహరిత్వా అట్ఠకథాచరియేహి సో అనిమిత్తమగ్గో దీపితోతి అత్థో.
వుట్ఠాన…పే… కిమారమ్మణాతి అనిచ్చాదితో వుట్ఠహన్తస్స వుట్ఠానగామినియా లక్ఖణారమ్మణత్తే సతి సఙ్ఖారేహి వుట్ఠానం న సియా, సఙ్ఖారారమ్మణత్తే చ లక్ఖణపటివేధోతి మఞ్ఞమానో పుచ్ఛతి. ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా సఙ్ఖారేసు పవత్తమానేన ఞాణేన లక్ఖణానిపి పటివిద్ధాని హోన్తి తదాకారసఙ్ఖారగహణతోతి ఆహ ‘‘లక్ఖణారమ్మణా’’తి. సఙ్ఖారారమ్మణా ఏవ యథావుత్తాధిప్పాయేన ‘‘లక్ఖణారమ్మణా’’తి వుత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘లక్ఖణం నామా’’తిఆదిమాహ. అనిచ్చతా దుక్ఖతా అనత్తతాతి హి విసుం గయ్హమానం లక్ఖణం పఞ్ఞత్తిగతికం పరమత్థతో అవిజ్జమానం, అవిజ్జమానత్తా ఏవ పరిత్తాదివసేన నవత్తబ్బధమ్మభూతం. తస్మా విసుం గహేతబ్బస్స లక్ఖణస్స పరమత్థతో అభావా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సఙ్ఖారే సభావతో సల్లక్ఖేన్తోవ లక్ఖణాని సల్లక్ఖేతి నామాతి ఆహ ‘‘యో పన అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేతీ’’తి. యస్మా చ అనిచ్చన్తిఆదినా సఙ్ఖారావ దిస్సమానా, తస్మా తే కణ్ఠే బద్ధకుణపం వియ పటినిస్సజ్జనీయా హోన్తి.
లోకుత్తరకుసలం
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
తత్రాతి లోకుత్తరజ్ఝానే. అజ్ఝత్తఞ్చాతి ఉపడ్ఢగాథాయ అభినివిసితబ్బం వుట్ఠాతబ్బం విపస్సనాభూమిం పఞ్చధా ఉద్దిసతి. సత్తఅట్ఠాదీని అఙ్గాని సత్తట్ఠఙ్గానీతి ఆదిసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. నిమిత్తన్తి యతో వుట్ఠానం, తాని నిమిత్తపవత్తాని నిమిత్తవచనేనేవ ఉద్దిసతి. సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసం నియమేతి. కస్మా? తతో తతో దుతియాదిపాదకజ్ఝానతో ఉప్పన్నస్స ససఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావనాభావతో ఇతరస్స చ అతబ్భావతో. తేసమ్పి వాదేసు…పే… విపస్సనావ నియమేతీతి వేదితబ్బా. కస్మా? విపస్సనానియమేనేవ హి పఠమత్థేరవాదేపి అపాదకపఠమజ్ఝానపాదకమగ్గా పఠమజ్ఝానికావ హోన్తి, ఇతరే చ పాదకజ్ఝానవిపస్సనానియమేహి తంతంఝానికా. ఏవం సేసవాదేసుపి విపస్సనానియమో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో.
పకిణ్ణకసఙ్ఖారేతి పాదకజ్ఝానతో అఞ్ఞసఙ్ఖారే. తేన పాదకజ్ఝానసఙ్ఖారేసు సమ్మసితేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. తత్రాపీతి దుతియత్థేరవాదేపి. తంతంఝానికతా తంతంసమ్మసితసఙ్ఖారవిపస్సనానియమేహి హోతి. తత్రాపి హి విపస్సనా తంతంవిరాగావిరాగభావనాభావేన సోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా చ హుత్వా ఝానఙ్గాదినియమం మగ్గస్స కరోతీతి ఏవం విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
తన్తి తంతంఝానసదిసభవనం. స్వాయమత్థో పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయేహి వినా అజ్ఝాసయమత్తేన అసిజ్ఝనా ఉపనిస్సయేన వినా సఙ్కప్పమత్తేన సకదాగామిఫలాదీనం అసిజ్ఝనదీపకేన నన్దకోవాదేన (మ. ని. ౩.౩౯౮ ఆదయో) దీపేతబ్బో. తత్థ హి సోతాపన్నాయపి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పభావం వదన్తేన భగవతా యస్స యస్స ఉపనిస్సయో అత్థి, తస్స తస్సేవ అజ్ఝాసయో నియామకో, నాఞ్ఞస్సాతి తేన తేన పరిపుణ్ణసఙ్కప్పతా హోతి, న తతో పరం సఙ్కప్పసబ్భావేపి అసిజ్ఝనతోతి అయమత్థో దీపితో హోతి. ఏవమిధాపి యస్స యస్స దుతియాదిఝానికస్స మగ్గస్స యథావుత్తో ఉపనిస్సయో అత్థి, తస్స తస్సేవ అజ్ఝాసయో నియామకో, నాఞ్ఞస్స సతిపి తస్మిం అసిజ్ఝనతో. ఇమస్మిం పన వాదే పాదకసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయసబ్భావే అజ్ఝాసయో ఏకన్తేన హోతి, తంతంఫలూపనిస్సయసబ్భావే తంతంసఙ్కప్పో వియాతి తదభావాభావతో అజ్ఝాసయో నియమేతీతి వుత్తం.
యస్మిం పన పాదకజ్ఝానం నత్థీతి చతుత్థజ్ఝానికవజ్జానం పాదకాని లోకియజ్ఝానాని సన్ధాయ వుత్తం. అప్పనాప్పత్తి చ ఓళారికఙ్గాతిక్కమనుపనిస్సయాభావే పఞ్చహి అఙ్గేహి వినా న హోతీతి ‘‘సోమనస్ససహగతమగ్గో హోతీ’’తి ఆహ. ఉపేక్ఖాసహగతమగ్గోతి ఏతేన చతుత్థజ్ఝానికతాపి సమానా అనుసయసముగ్ఘాటనసమత్థస్స న సఙ్ఖారావసేసతాతి దస్సేతి. తే చ వాదా న విరుజ్ఝన్తి అజ్ఝాసయవసేన పఞ్చమజ్ఝానికతాయ పఠమాదిజ్ఝానికతాయ చ సమ్భవతోతి అధిప్పాయో. అజ్ఝాసయో చ సాత్థకో హోతి, అఞ్ఞథా పాదకసమ్మసితజ్ఝానేహేవ నియమస్స సిద్ధత్తా అజ్ఝాసయో నియామకో వుచ్చమానో నిరత్థకో సియాతి. ఇధ పన అట్ఠసాలినియా నియామనే ఏకన్తికం విపస్సనాసఙ్ఖాతం అత్థమేవ ఉద్ధరిత్వా ‘‘తేసమ్పి వాదేసు అయం…పే… విపస్సనావ నియమేతీ’’తి వదన్తేన తయోపేతే వాదే విపస్సనావ నియమేతీతి దస్సితం. తంతంవాదానఞ్హి విపస్సనాసహితానమేవ సిద్ధి, నాఞ్ఞథాతి దస్సితన్తి.
పవేధతీతి గోత్రభుస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి అత్థో. యది పఞ్చమచిత్తక్ఖణే జవనం పతితం నామ హోతి, కథం తదా గోత్రభు తదనన్తరఞ్చ మగ్గో జవనస్స పతితక్ఖణే ఉప్పజ్జతీతి? అపుబ్బస్స జవనన్తరస్స పతితతాభావతో. తదేవ హి జవనం అనేకక్ఖత్తుం పవత్తమానం పతితం సియాతి, గోత్రభు పన ఆరమ్మణన్తరే ఉప్పన్నం అపుబ్బం జవనం, తథా మగ్గో భూమన్తరతో చాతి. నను చ సత్తమజవనచేతనాయ బలవతాయ ఉపపజ్జవేదనీయభావో హోతి ఆనన్తరియతాపీతి, తత్థాయం అధిప్పాయో సియా ‘‘పటిసన్ధియా అనన్తరపచ్చయభావినో విపాకసన్తానస్స అనన్తరపచ్చయభావేన అన్తిమజవనచేతనాయ సుసఙ్ఖతత్తా సా సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయా ఆనన్తరికా చ హోతి, న అపతితజవనచేతనా వియ బలవతాయా’’తి.
పున అనులోమం తం అనుబన్ధేయ్యాతి గోత్రభుస్స హి సఙ్ఖారారమ్మణత్తే సతి తదపి అనులోమమేవాతి పురిమఅనులోమం వియ తం తదపి అఞ్ఞం అనులోమం అనుబన్ధేయ్య, న మగ్గోతి మగ్గవుట్ఠానమేవ చ న భవేయ్య అత్తనో సదిసాలమ్బనస్స ఆవజ్జనట్ఠానియస్స పచ్చయస్స అలాభా. అప్పహీనభావేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుసయితా కిలేసా సా భూమి ఏతేహి లద్ధాతి కత్వా భూమిలద్ధా. వట్టం సినోన్తి బన్ధన్తీతి కత్వా వట్టసేతూ చ, తేసం సముగ్ఘాతకరణన్తిపి ఏతదేవస్స లోభక్ఖన్ధాదిపదాలనం వుచ్చతి. తన్తి పవత్తం. ఏకం భవన్తి అనాగామినో అనేకక్ఖత్తుఞ్చ తత్థేవ ఉపపజ్జన్తస్స హేట్ఠా అనాగమనవసేన ఏకో భవోతి గహేత్వా వుత్తం.
ఇమస్స పనత్థస్సాతి యథావుత్తస్స ఉపాదిన్నకపవత్తతో వుట్ఠానస్స. అపాయేసు సత్తమభవతో ఉద్ధం సుగతియఞ్చ విపాకదాయకస్స అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయఘాతో సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధో దట్ఠబ్బో. ద్వీసు భవేసూతి అనాగామిమగ్గే అభావితే సకదాగామిస్స కామధాతుయం యే ద్వే భవా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసూతి అత్థో. చలతీతి ఏతేన చలనసభావమేవ దస్సేతి, న అచలనాభావం, తస్మా అచలనం దస్సేత్వా పున చలనం దస్సేతుం ‘‘తథాగతస్స హీ’’తిఆదిమాహ. యేపి వా కత్థచి చత్తారోపి మగ్గే సమానపటిపదే దిస్వా సభావతో అచలనమేవ గణ్హేయ్యుం, తేసం తంగహణనివారణత్థం ‘‘చలతీ’’తి వుత్తం, న చలనావధారణత్థన్తి యుత్తం ఉభయదస్సనం. అథ వా యదిపి కేసఞ్చి చత్తారోపి మగ్గా సమానపటిపదా, తథాపి కిలేసిన్ద్రియేహి సిజ్ఝమానా పటిపదా తేసం వసేన చలనపకతికా ఏవాతి ‘‘చలతి’’చ్చేవ వుత్తం, న ‘‘న చలతీ’’తి.
లోకుత్తరకుసలపకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమమగ్గవీసతిమహానయవణ్ణనా
౩౫౭. యస్స పుబ్బభాగే ‘‘మగ్గం భావేమీ’’తి అజ్ఝాసయో పవత్తో, సో మగ్గం భావేతి. ఏవం సబ్బత్థ అజ్ఝాసయవిసేసేన తంతంభావనావిసేసో దట్ఠబ్బో.
౩౫౮. ఛన్దాధిపతేయ్యన్తిఆదీసు ఏకచిత్తక్ఖణే వత్తమానేసు ధమ్మేసు కథం ఛన్దస్స తంసహజాతస్స అధిపతిభావో వీరియాదీనఞ్చాతి? ఉపనిస్సయవసేన. యస్స హి సచే ఛన్దవతో కుసలం నిప్ఫజ్జతి, ‘‘అహం నిప్ఫాదేస్సామీ’’తి పవత్తమానస్స కుసలం నిప్ఫన్నం, తస్స తంసహజాతో ఛన్దో తేన పురిముపనిస్సయేన విసిట్ఠో సహజాతధమ్మే అత్తనో వసే వత్తేతి. తస్మిఞ్చ పవత్తమానే తే పవత్తన్తి, నివత్తమానే నివత్తన్తి, తదనురూపబలా చ హోన్తి రాజపురిసా వియాతి. ఏవం వీరియాదీసు. సేసధమ్మానం పన కత్థచి వుత్తప్పకారప్పవత్తిసబ్భావేపి అతంసభావత్తా అధిపతిభావో నత్థీతి దట్ఠబ్బో.
దుతియమగ్గవణ్ణనా
౩౬౧. ఆ-కారస్స రస్సత్తం కత్వా అఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం, ఆ-కారో చ ధమ్మమరియాదత్థో.
తతియచతుత్థమగ్గవణ్ణనా
౩౬౨. మగ్గఙ్గాని న పూరేన్తి అకిచ్చకత్తా సమ్మాదిట్ఠియాతి అధిప్పాయో. మారేన్తో గచ్ఛతీతి హి మగ్గో, న చేతాయ మారేతబ్బం అత్థీతి. మానస్స దిట్ఠిసదిసా పవత్తి అహమస్మీతి పవత్తమానస్స దిట్ఠిట్ఠానే ఠానం. ఆలోకస్సేవ పవత్తికాలో వియాతి చిరప్పవత్తిం సన్ధాయాహ. ఏకదేససామఞ్ఞేన హి యథాధిప్పేతేన ఉపమా హోతీతి. ఖారే వాతి కట్ఠాదీనం ఖారచ్ఛారికాయం. సమ్మద్దిత్వాతి కిలేదేత్వా. ఛన్దోతి తణ్హా. అనుసయోతి తణ్హా మానానుసయో చ. ఏతస్మిఞ్చ సుత్తే అసమూహతస్స గన్ధస్స సముగ్ఘాటనం వియ అసమూహతమానాదిసముగ్ఘాతం దస్సేన్తేన అఞ్ఞమఞ్ఞే కిలేసే పజహతీతి దస్సితన్తి ఆనీతం, న యథావుత్తనయేన ఉపమాయ వుత్తత్తాతి దట్ఠబ్బం. నిరన్తరం పవత్తమానే చిత్తే తస్స సంకిలేసవోదానకరా సావజ్జానవజ్జా చేతసికా ఉప్పజ్జమానా తస్సఙ్గభూతా అవయవా వియ హోన్తీతి ‘‘చిత్తఙ్గవసేనా’’తి వుత్తం.
లోకుత్తరకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.
కుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అకుసలపదం
ధమ్ముద్దేసవారో
పఠమచిత్తకథావణ్ణనా
౩౬౫. కుసలే వుత్తనయం అనుగన్త్వా యథానురూపం వేదితబ్బతాయ ‘‘వుత్తనయేనా’’తి ఆహ. గన్తబ్బాభావతోతి బుజ్ఝితబ్బాభావతో. దిట్ఠియా గతమత్తన్తి దిట్ఠియా గతిమత్తం గహణమత్తం. ఆసన్నకారణత్తా అయోనిసోమనసికారస్స విసుం గహణం ఏకన్తకారణత్తా చ. సతిసంవరోతి ఇధ సీతాదీహి ఫుట్ఠస్స అప్పమజ్జనం ఖమనం దట్ఠబ్బం. పహానసంవరోతి వీరియసంవరో.
అస్సాదదస్సనన్తి అస్సాదదిట్ఠి. ఫలట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన అసమ్మాపటిపత్తిపచ్చుపట్ఠానోమోహో, సమ్మాపటిపత్తిపటిపక్ఖభావగ్గహణాకారో వా. సబ్బస్స లోభస్స అభిజ్ఝాభావే సతిపి విసేసయుత్తాయ అభిజ్ఝాయ కమ్మపథప్పత్తాయ ఇధుప్పజ్జమానాయ లక్ఖణాదిం దస్సేతుం ‘‘సా పరసమ్పత్తీన’’న్తిఆదిమాహ. అత్తనో పరిణామనస్స పురేచారికా తణ్హాభిరతి అభిరతి.
అనుపపరిక్ఖా మోహో. మోహవసేన హి దిట్ఠివసేన వా అవత్థుస్మిం సానునయో అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతీతి. అసతియచిత్తేతి అహిరికాదీహి ఆరక్ఖరహితచిత్తే. సతిరహితత్తా సతిపటిపక్ఖత్తా చాతి ఏతేన సతిరహితా సతిపటిపక్ఖా చ అకుసలా ఖన్ధా ఏవ మిచ్ఛాసతీతి దస్సేతి. తే పన ఉపనాహాదిప్పవత్తియం చిరకతాదిసల్లక్ఖణే పటుసఞ్ఞాసమ్పయుత్తా దట్ఠబ్బా. సదరథాదిభావో అవిసేసేన కిలేససమ్పయోగతో వుత్తో లహుతాదిఏకన్తపటిపక్ఖానం థినమిద్ధాదీనం కేసఞ్చి ఇధ అభావా. అవూపసమోతి అసన్నిసిన్నసబ్భావమాహ. అనవట్ఠానరసన్తి చలనకిచ్చం. చేతసో అవూపసమేతి నిప్ఫాదేతబ్బే పయోజనే భుమ్మం, అవూపసమపచ్చయభూతం ఆరమ్మణం వా ‘‘అవూపసమో’’తి వుత్తం.
ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవారకథావణ్ణనా
౩౭౭. సహజాతధమ్మేసు అకమ్పనం న కోసజ్జేసు అకమ్పనం వియ తప్పటిపక్ఖభావతో దట్ఠబ్బం, తంతంపాపకిరియాయ ఉస్సహనవసేన పన థిరతా తత్థ అకమ్పనం.
౩౮౧. దిట్ఠియా విరూపం ఫన్దితన్తి తథా తథా సస్సతాదివసేన పవత్తా దిట్ఠి ఏవ వుచ్చతి. తరన్తీతి తిత్థే వియ పిలవన్తి. విపరియేసతోతి వత్థుస్స విపరీతతో.
౩౯౦. సభావపటిచ్ఛాదనవసేన పకతిఅత్తాదిఅసన్తగహణస్స అనిచ్చాదీనం నిచ్చాదివిసమగహణస్స చ సఞ్ఞాదివిపరియేసస్స నిస్సయత్తా ‘‘అసన్తం అసమఞ్చ బుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం.
దుతియచిత్తవణ్ణనా
౩౯౯. కిఞ్చాపి…పే… పరామసన్తస్స ఉప్పజ్జతీతి పురిమచిత్తేన అవిసేసం దస్సేతి. అనుస్సాహనావసీదనభావేన సంహతభావో థినం.
తతియచిత్తవణ్ణనా
౪౦౦. ఇధ మానేన సద్ధిం పఞ్చ అపణ్ణకఙ్గానీతి అవిరజ్ఝనకఙ్గాని ఉప్పత్తిఅరహఙ్గాని హోన్తీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. మానస్స అనియతత్తా న నియతయేవాపనకాతి. పట్ఠానే హి ‘‘సంయోజనం ధమ్మం పటిచ్చ సంయోజనో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౩.౪.౧) ఏత్థ ‘‘చతుక్ఖత్తుం కామరాగేన తిక్ఖత్తుం పటిఘేన చ మానో విచికిచ్ఛా భవరాగో తయోపేతే సకదాగామినో సంయోజనానం సంయోజనేహి దసవిధా యోజనా’’తి దస్సితాయ దసవిధాయ యోజనాయ ‘‘కామరాగసంయోజనం పటిచ్చ మానసంయోజనం అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి వత్వా ‘‘కామరాగసంయోజనం పటిచ్చ అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి ‘‘మానసంయోజనం పటిచ్చ భవరాగసంయోజనం అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి చ వత్వా ‘‘భవరాగసంయోజనం పటిచ్చ అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి వుత్తాహి యోజనాహి మానస్స అనియతభావో పకాసితో, తథా కిలేసదుకేపి. ఇధ చ వక్ఖతి ‘‘దసవిధా సంయోజనానం యోజనా, తథా దసవిధా కిలేసాన’’న్తి చ. ఉన్నమనవసేనేవ సమ్పగ్గహరసో, న వీరియం వియ తంతంకిచ్చసాధనే అబ్భుస్సాహనవసేన. ఓమానస్సపి అత్తానం అవంకత్వా గహణం సమ్పగ్గహోతి దట్ఠబ్బో.
చతుత్థచిత్తవణ్ణనా
౪౦౨. పరిహరణత్థం విక్ఖిత్తా హుత్వా ఉస్సాహం జనేన్తా ‘‘పరిహరణత్థం సఉస్సాహా’’తి వుత్తా, తేసం.
నవమచిత్తవణ్ణనా
౪౧౩. విసప్పనఅనిట్ఠరూపసముట్ఠానవసేన అత్తనో పవత్తిఆకారవసేన చ విసప్పనరసో. దోసో ఉపయోగఫలేసు అనిట్ఠత్తా విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో. అనభిరతిరసాతి ఏవంపకారేసు పటిక్ఖేపేన రసవచనేసు తంతంపటిపక్ఖకిచ్చగహణం దట్ఠబ్బం. కటుకాకారగతి కటుకఞ్చుకతా, అత్తసమ్పత్తి ఆవాసాది, పరాయత్తతాయ దాసబ్యం వియ దట్ఠబ్బం. యథా హి దాసబ్యే సతి దాసో పరాయత్తో హోతి, ఏవం కుక్కుచ్చే సతి తంసమఙ్గీ. న హి సో అత్తనో ధమ్మతాయ పవత్తితుం సక్కోతి కుసలేతి. అథ వా కతాకతాకుసలకుసలానుసోచనే ఆయత్తతాయ తదుభయవసేన కుక్కుచ్చేన తంసమఙ్గీ హోతీతి దాసబ్యం వియ తం హోతి.
౪౧౮. విరుద్ధాకారోతి విరుద్ధస్స పుగ్గలస్స, చిత్తస్స వా ఆకారో విరుద్ధభావో. తేన విరుజ్ఝనం విరోధోతి దస్సేతి. వచనన్తి ఏతం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. సబ్బమేవ హి కిచ్చం ఏతేన కరియమానం సురోపితం సుజనితం న హోతీతి. రోపసద్దవచనత్థమేవ కేచి వణ్ణేన్తి. తం అప్పమాణన్తి కోధస్స తథాపవత్తనసభావాభావా అఞ్ఞేన కేనచి కారణేన పరిపుణ్ణతా సియాతి సన్ధాయ వుత్తం.
ఏకాదసమచిత్తవణ్ణనా
౪౨౨. విగతా చికిచ్ఛాతి చికిచ్ఛితుం దుక్కరతాయ వుత్తం, న సబ్బథా చికిచ్ఛాభావా విచికిచ్ఛాయాతి తదత్థం దస్సేతి.
౪౨౪. నిచ్ఛయాభావా అసణ్ఠహనతో చేతసో పవత్తిపచ్చయమత్తతాయ ‘‘పవత్తిట్ఠితిమత్త’’న్తి వుత్తం.
౪౨౫. ఏకం ఆకారం గన్తుం అసమత్థతాయ అత్తనో ఆముఖం సప్పనతో ఓసక్కతి.