లోకుత్తరకుసలం

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

తత్రాతి లోకుత్తరజ్ఝానే. అజ్ఝత్తఞ్చాతి ఉపడ్ఢగాథాయ అభినివిసితబ్బం వుట్ఠాతబ్బం విపస్సనాభూమిం పఞ్చధా ఉద్దిసతి. సత్తఅట్ఠాదీని అఙ్గాని సత్తట్ఠఙ్గానీతి ఆదిసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. నిమిత్తన్తి యతో వుట్ఠానం, తాని నిమిత్తపవత్తాని నిమిత్తవచనేనేవ ఉద్దిసతి. సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసం నియమేతి. కస్మా? తతో తతో దుతియాదిపాదకజ్ఝానతో ఉప్పన్నస్స ససఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావనాభావతో ఇతరస్స చ అతబ్భావతో. తేసమ్పి వాదేసు…పే… విపస్సనావ నియమేతీతి వేదితబ్బా. కస్మా? విపస్సనానియమేనేవ హి పఠమత్థేరవాదేపి అపాదకపఠమజ్ఝానపాదకమగ్గా పఠమజ్ఝానికావ హోన్తి, ఇతరే చ పాదకజ్ఝానవిపస్సనానియమేహి తంతంఝానికా. ఏవం సేసవాదేసుపి విపస్సనానియమో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో.

పకిణ్ణకసఙ్ఖారేతి పాదకజ్ఝానతో అఞ్ఞసఙ్ఖారే. తేన పాదకజ్ఝానసఙ్ఖారేసు సమ్మసితేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. తత్రాపీతి దుతియత్థేరవాదేపి. తంతంఝానికతా తంతంసమ్మసితసఙ్ఖారవిపస్సనానియమేహి హోతి. తత్రాపి హి విపస్సనా తంతంవిరాగావిరాగభావనాభావేన సోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా చ హుత్వా ఝానఙ్గాదినియమం మగ్గస్స కరోతీతి ఏవం విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

తన్తి తంతంఝానసదిసభవనం. స్వాయమత్థో పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయేహి వినా అజ్ఝాసయమత్తేన అసిజ్ఝనా ఉపనిస్సయేన వినా సఙ్కప్పమత్తేన సకదాగామిఫలాదీనం అసిజ్ఝనదీపకేన నన్దకోవాదేన (మ. ని. ౩.౩౯౮ ఆదయో) దీపేతబ్బో. తత్థ హి సోతాపన్నాయపి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పభావం వదన్తేన భగవతా యస్స యస్స ఉపనిస్సయో అత్థి, తస్స తస్సేవ అజ్ఝాసయో నియామకో, నాఞ్ఞస్సాతి తేన తేన పరిపుణ్ణసఙ్కప్పతా హోతి, న తతో పరం సఙ్కప్పసబ్భావేపి అసిజ్ఝనతోతి అయమత్థో దీపితో హోతి. ఏవమిధాపి యస్స యస్స దుతియాదిఝానికస్స మగ్గస్స యథావుత్తో ఉపనిస్సయో అత్థి, తస్స తస్సేవ అజ్ఝాసయో నియామకో, నాఞ్ఞస్స సతిపి తస్మిం అసిజ్ఝనతో. ఇమస్మిం పన వాదే పాదకసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయసబ్భావే అజ్ఝాసయో ఏకన్తేన హోతి, తంతంఫలూపనిస్సయసబ్భావే తంతంసఙ్కప్పో వియాతి తదభావాభావతో అజ్ఝాసయో నియమేతీతి వుత్తం.

యస్మిం పన పాదకజ్ఝానం నత్థీతి చతుత్థజ్ఝానికవజ్జానం పాదకాని లోకియజ్ఝానాని సన్ధాయ వుత్తం. అప్పనాప్పత్తి చ ఓళారికఙ్గాతిక్కమనుపనిస్సయాభావే పఞ్చహి అఙ్గేహి వినా న హోతీతి ‘‘సోమనస్ససహగతమగ్గో హోతీ’’తి ఆహ. ఉపేక్ఖాసహగతమగ్గోతి ఏతేన చతుత్థజ్ఝానికతాపి సమానా అనుసయసముగ్ఘాటనసమత్థస్స న సఙ్ఖారావసేసతాతి దస్సేతి. తే చ వాదా న విరుజ్ఝన్తి అజ్ఝాసయవసేన పఞ్చమజ్ఝానికతాయ పఠమాదిజ్ఝానికతాయ చ సమ్భవతోతి అధిప్పాయో. అజ్ఝాసయో చ సాత్థకో హోతి, అఞ్ఞథా పాదకసమ్మసితజ్ఝానేహేవ నియమస్స సిద్ధత్తా అజ్ఝాసయో నియామకో వుచ్చమానో నిరత్థకో సియాతి. ఇధ పన అట్ఠసాలినియా నియామనే ఏకన్తికం విపస్సనాసఙ్ఖాతం అత్థమేవ ఉద్ధరిత్వా ‘‘తేసమ్పి వాదేసు అయం…పే… విపస్సనావ నియమేతీ’’తి వదన్తేన తయోపేతే వాదే విపస్సనావ నియమేతీతి దస్సితం. తంతంవాదానఞ్హి విపస్సనాసహితానమేవ సిద్ధి, నాఞ్ఞథాతి దస్సితన్తి.

పవేధతీతి గోత్రభుస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి అత్థో. యది పఞ్చమచిత్తక్ఖణే జవనం పతితం నామ హోతి, కథం తదా గోత్రభు తదనన్తరఞ్చ మగ్గో జవనస్స పతితక్ఖణే ఉప్పజ్జతీతి? అపుబ్బస్స జవనన్తరస్స పతితతాభావతో. తదేవ హి జవనం అనేకక్ఖత్తుం పవత్తమానం పతితం సియాతి, గోత్రభు పన ఆరమ్మణన్తరే ఉప్పన్నం అపుబ్బం జవనం, తథా మగ్గో భూమన్తరతో చాతి. నను చ సత్తమజవనచేతనాయ బలవతాయ ఉపపజ్జవేదనీయభావో హోతి ఆనన్తరియతాపీతి, తత్థాయం అధిప్పాయో సియా ‘‘పటిసన్ధియా అనన్తరపచ్చయభావినో విపాకసన్తానస్స అనన్తరపచ్చయభావేన అన్తిమజవనచేతనాయ సుసఙ్ఖతత్తా సా సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయా ఆనన్తరికా చ హోతి, న అపతితజవనచేతనా వియ బలవతాయా’’తి.

పున అనులోమం తం అనుబన్ధేయ్యాతి గోత్రభుస్స హి సఙ్ఖారారమ్మణత్తే సతి తదపి అనులోమమేవాతి పురిమఅనులోమం వియ తం తదపి అఞ్ఞం అనులోమం అనుబన్ధేయ్య, న మగ్గోతి మగ్గవుట్ఠానమేవ చ న భవేయ్య అత్తనో సదిసాలమ్బనస్స ఆవజ్జనట్ఠానియస్స పచ్చయస్స అలాభా. అప్పహీనభావేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుసయితా కిలేసా సా భూమి ఏతేహి లద్ధాతి కత్వా భూమిలద్ధా. వట్టం సినోన్తి బన్ధన్తీతి కత్వా వట్టసేతూ చ, తేసం సముగ్ఘాతకరణన్తిపి ఏతదేవస్స లోభక్ఖన్ధాదిపదాలనం వుచ్చతి. తన్తి పవత్తం. ఏకం భవన్తి అనాగామినో అనేకక్ఖత్తుఞ్చ తత్థేవ ఉపపజ్జన్తస్స హేట్ఠా అనాగమనవసేన ఏకో భవోతి గహేత్వా వుత్తం.

ఇమస్స పనత్థస్సాతి యథావుత్తస్స ఉపాదిన్నకపవత్తతో వుట్ఠానస్స. అపాయేసు సత్తమభవతో ఉద్ధం సుగతియఞ్చ విపాకదాయకస్స అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయఘాతో సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధో దట్ఠబ్బో. ద్వీసు భవేసూతి అనాగామిమగ్గే అభావితే సకదాగామిస్స కామధాతుయం యే ద్వే భవా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసూతి అత్థో. చలతీతి ఏతేన చలనసభావమేవ దస్సేతి, న అచలనాభావం, తస్మా అచలనం దస్సేత్వా పున చలనం దస్సేతుం ‘‘తథాగతస్స హీ’’తిఆదిమాహ. యేపి వా కత్థచి చత్తారోపి మగ్గే సమానపటిపదే దిస్వా సభావతో అచలనమేవ గణ్హేయ్యుం, తేసం తంగహణనివారణత్థం ‘‘చలతీ’’తి వుత్తం, న చలనావధారణత్థన్తి యుత్తం ఉభయదస్సనం. అథ వా యదిపి కేసఞ్చి చత్తారోపి మగ్గా సమానపటిపదా, తథాపి కిలేసిన్ద్రియేహి సిజ్ఝమానా పటిపదా తేసం వసేన చలనపకతికా ఏవాతి ‘‘చలతి’’చ్చేవ వుత్తం, న ‘‘న చలతీ’’తి.

లోకుత్తరకుసలపకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమమగ్గవీసతిమహానయవణ్ణనా

౩౫౭. యస్స పుబ్బభాగే ‘‘మగ్గం భావేమీ’’తి అజ్ఝాసయో పవత్తో, సో మగ్గం భావేతి. ఏవం సబ్బత్థ అజ్ఝాసయవిసేసేన తంతంభావనావిసేసో దట్ఠబ్బో.

౩౫౮. ఛన్దాధిపతేయ్యన్తిఆదీసు ఏకచిత్తక్ఖణే వత్తమానేసు ధమ్మేసు కథం ఛన్దస్స తంసహజాతస్స అధిపతిభావో వీరియాదీనఞ్చాతి? ఉపనిస్సయవసేన. యస్స హి సచే ఛన్దవతో కుసలం నిప్ఫజ్జతి, ‘‘అహం నిప్ఫాదేస్సామీ’’తి పవత్తమానస్స కుసలం నిప్ఫన్నం, తస్స తంసహజాతో ఛన్దో తేన పురిముపనిస్సయేన విసిట్ఠో సహజాతధమ్మే అత్తనో వసే వత్తేతి. తస్మిఞ్చ పవత్తమానే తే పవత్తన్తి, నివత్తమానే నివత్తన్తి, తదనురూపబలా చ హోన్తి రాజపురిసా వియాతి. ఏవం వీరియాదీసు. సేసధమ్మానం పన కత్థచి వుత్తప్పకారప్పవత్తిసబ్భావేపి అతంసభావత్తా అధిపతిభావో నత్థీతి దట్ఠబ్బో.

దుతియమగ్గవణ్ణనా

౩౬౧. ఆ-కారస్స రస్సత్తం కత్వా అఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం, ఆ-కారో చ ధమ్మమరియాదత్థో.

తతియచతుత్థమగ్గవణ్ణనా

౩౬౨. మగ్గఙ్గాని న పూరేన్తి అకిచ్చకత్తా సమ్మాదిట్ఠియాతి అధిప్పాయో. మారేన్తో గచ్ఛతీతి హి మగ్గో, న చేతాయ మారేతబ్బం అత్థీతి. మానస్స దిట్ఠిసదిసా పవత్తి అహమస్మీతి పవత్తమానస్స దిట్ఠిట్ఠానే ఠానం. ఆలోకస్సేవ పవత్తికాలో వియాతి చిరప్పవత్తిం సన్ధాయాహ. ఏకదేససామఞ్ఞేన హి యథాధిప్పేతేన ఉపమా హోతీతి. ఖారే వాతి కట్ఠాదీనం ఖారచ్ఛారికాయం. సమ్మద్దిత్వాతి కిలేదేత్వా. ఛన్దోతి తణ్హా. అనుసయోతి తణ్హా మానానుసయో చ. ఏతస్మిఞ్చ సుత్తే అసమూహతస్స గన్ధస్స సముగ్ఘాటనం వియ అసమూహతమానాదిసముగ్ఘాతం దస్సేన్తేన అఞ్ఞమఞ్ఞే కిలేసే పజహతీతి దస్సితన్తి ఆనీతం, న యథావుత్తనయేన ఉపమాయ వుత్తత్తాతి దట్ఠబ్బం. నిరన్తరం పవత్తమానే చిత్తే తస్స సంకిలేసవోదానకరా సావజ్జానవజ్జా చేతసికా ఉప్పజ్జమానా తస్సఙ్గభూతా అవయవా వియ హోన్తీతి ‘‘చిత్తఙ్గవసేనా’’తి వుత్తం.

లోకుత్తరకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.