రూపావచరకుసలం

చతుక్కనయో

పఠమజ్ఝానకథావణ్ణనా

౧౬౦. ఉత్తరపదలోపం కత్వా రూపభవో రూపన్తి వుత్తో. ఝానస్స అమగ్గభావేపి సతి మగ్గవచనం అఞ్ఞమగ్గభావనివారణత్థన్తి ఇమస్మిం అత్థే మగ్గగ్గహణస్స పయోజనం వుత్తం, న సబ్బస్స కుసలజ్ఝానస్స మగ్గభావోతి. తత్థ మగ్గస్స భావనాయ సమయవవత్థానస్స కతత్తా అమగ్గభావనాసమయే పవత్తానం ఫస్సాదీనం కుసలభావో న దస్సితో సియా, తస్మా సబ్బస్స మగ్గభావో దస్సేతబ్బోతి. ఇతో అఞ్ఞో మగ్గో నత్థీతి ఏవం అఞ్ఞభూమికవిధురో సతి పచ్చయన్తరే రూపూపపత్తిజనకసభావో విపాకధమ్మసభావో వియ విపాకధమ్మవసేన సబ్బసమానో మగ్గసద్దేన వుత్తోతి దస్సేతీతి వేదితబ్బం. కుసలం దానన్తి అలోభో దట్ఠబ్బో. అథ వా చేతనా దానం, తం వజ్జేత్వా ఇతరే ద్వే చేతనాసమ్పయుత్తకాతి వుత్తా. వట్టన్తీతి మగ్గభావతో ఝానవచనేన సఙ్గహేత్వా మగ్గోతి వత్తుం వట్టన్తీతి అత్థో. ఓకప్పనాతి సద్దహనా. అఞ్ఞత్థ దిట్ఠం అత్థం పరిచ్చజిత్వా ‘‘జనేతి వడ్ఢేతీ’’తి అయమత్థో కస్మా వుత్తోతి నిరుపసగ్గస్స అఞ్ఞత్థ ఏవమత్థస్సేవ దిట్ఠత్తాతి ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘పున చపరం ఉదాయీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪౬ ఆదయో) సుత్తమాహటం. కేసఞ్చి అరియానం అరియమగ్గేన సిద్ధాని అఞ్ఞాని చ ఝానాని భావనాసభావానేవాతి తేసుపి భావేన్తేన సమయవవత్థానం ఇజ్ఝతీతి.

నిస్సరన్తి నిగ్గచ్ఛన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి నిస్సరణం. కే నిగ్గచ్ఛన్తి? కామా. తేసం కామానం నిస్సరణం పహానన్తి అత్థో. ఏవఞ్హి ‘‘కామాన’’న్తి కత్తరి సామివచనం యుజ్జతి. వత్థుకామేహిపీతి వత్థుకామేహి వివిచ్చేవాతిపి అత్థో యుజ్జతీతి ఏవం యుజ్జమానత్థన్తరసముచ్చయత్థో పి-సద్దో, న కిలేసకామసముచ్చయత్థో. కస్మా? ఇమస్మిం అత్థే కిలేసకామానం దుతియపదేన వివేకస్స వుత్తత్తా. అకుసలసద్దేన యదిపి కిలేసకామా, అథాపి సబ్బాకుసలా గహితా, సబ్బథా పన కిలేసకామేహి వివేకో వుత్తోతి ఆహ ‘‘దుతియేన కిలేసకామేహి వివేకవచనతో’’తి. కామగుణాధిగమహేతుపి పాణాతిపాతాదిఅసుద్ధప్పయోగో హోతీతి తబ్బివేకేన పయోగసుద్ధి విభావితా. తణ్హాసంకిలేససోధనేన ఆసయపోసనం.

అఞ్ఞేసమ్పి చాతి దిట్ఠిమానాదీనం ఫస్సాదీనఞ్చ. ఉపరి వుచ్చమానాని ఝానఙ్గాని ఉపరిజ్ఝానఙ్గాని, తేసం అత్తనో విపచ్చనీకానం పటిపక్ఖభావదస్సనత్థం తప్పచ్చనీకనీవరణవచనం. బ్యాపాదవివేకవచనేన ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదిఆఘాతవత్థుభేదవిసయస్స దోసస్స మోహాధికానం థినమిద్ధాదీనం వివేకవచనేన పటిచ్ఛాదనవసేన దుక్ఖాదిపుబ్బన్తాదిభేదవిసయస్స మోహస్స విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో. కామరాగబ్యాపాదతదేకట్ఠథినమిద్ధాదివిక్ఖమ్భనకఞ్చేదం సబ్బాకుసలపటిపక్ఖసభావత్తా సబ్బకుసలానం తేన సభావేన సబ్బాకుసలానం పహానం హోన్తమ్పి కామరాగాదివిక్ఖమ్భనసభావమేవాతి తంసభావత్తా అవిసేసేత్వా నీవరణాకుసలమూలాదీనం విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతీతి ఆహ.

వితక్కస్స కిచ్చవిసేసేన థిరభావప్పత్తే పఠమజ్ఝానసమాధిమ్హి పచ్చనీకదూరీభావకతేన థిరభావేన తంసదిసేసు వితక్కరహితేసు దుతియజ్ఝానాదిసమాధీసు చ అప్పనాతి అట్ఠకథావోహారోతి వితక్కస్స అప్పనాయోగో వుత్తో, అఞ్ఞథా వితక్కోవ అప్పనాతి తస్స తంసమ్పయోగో న సియాతి. అత్థో…పే… దట్ఠబ్బో ఝానసమఙ్గినో వితక్కవిచారసమఙ్గితాదస్సనేన ఝానస్సేవ సవితక్కసవిచారభావస్స వుత్తత్తా.

వివేకజం పీతిసుఖన్తి ఏత్థ పురిమస్మిం అత్థే వివేకజన్తి ఝానం. పీతిసుఖసద్దతో చ అత్థిఅత్థవిసేసవతో అస్స, అస్మిం వాతి ఏత్థ అ-కారో వుత్తో. దుతియే పీతిసుఖమేవ వివేకజం. వివేకజంపీతిసుఖన్తి చ అఞ్ఞపదత్థే సమాసో పచ్చత్తనిద్దేసస్స చ అలోపో కతో, లోపే వా సతి ‘‘వివేకజపీతిసుఖ’’న్తి పాఠోతి అయం విసేసో. గణనానుపుబ్బతాతి గణనానుపుబ్బతాయ, గణనానుపుబ్బతామత్తం వా పఠమన్తి వచనన్తి అత్థో. నిచ్చాదివిపల్లాసప్పహానేన మగ్గో అసమ్మోహతో అనిచ్చాదిలక్ఖణాని పటివిజ్ఝతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. అసమ్మోసధమ్మం నిబ్బానం అవిపరీతలక్ఖణత్తా అనఞ్ఞథాభావతో తథలక్ఖణం.

దుతియజ్ఝానకథావణ్ణనా

౧౬౧-౨. వితక్కవిచారానం వూపసమాతి ఏతేన యేహి వితక్కవిచారేహి పఠమజ్ఝానస్స ఓళారికతా, తేసం సమతిక్కమా దుతియజ్ఝానస్స సమధిగమో, న సభావతో అనోళారికానం ఫస్సాదీనం సమతిక్కమాతి అయమత్థో దీపితో హోతి. ఏవం ‘‘పీతియా చ విరాగా’’తిఆదీసు నయో. తస్మా వితక్కవిచారపీతిసుఖసమతిక్కమవచనాని ఓళారికోళారికఙ్గసమతిక్కమా దుతియాదిఅధిగమపరిదీపకానీతి తేసం ఏకదేసభూతం వితక్కవిచారసమతిక్కమవచనం తందీపకన్తి వుత్తం. అథ వా వితక్కవిచారవూపసమవచనేనేవ తంసమతిక్కమా దుతియాధిగమదీపకేన పీతివిరాగాదివచనానం పీతియాదిసమతిక్కమా తతియాదిఅధిగమదీపకతా హోతీతి తస్స తందీపకతా వుత్తా.

నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియాతి నీలయోగతో వత్థం నీలం వియాతి అధిప్పాయో. యేన సమ్పసాదనేన యోగా ఝానం సమ్పసాదనం, తస్మిం దస్సితే ‘‘సమ్పసాదనం ఝాన’’న్తి సమానాధికరణనిద్దేసేనేవ తంయోగా ఝానే తంసద్దప్పవత్తి దస్సితాతి అవిరోధో యుత్తో. ఏకోదిభావే కథన్తి ఏకోదిమ్హి దస్సితే ‘‘ఏకోదిభావం ఝాన’’న్తి సమానాధికరణనిద్దేసేనేవ ఝానస్స ఏకోదివడ్ఢనతా వుత్తా హోతీతి. ఏకోదిభావన్తి పనిదం ఉద్ధరిత్వా ఏకోదిస్స నిద్దేసో న కత్తబ్బో సియాతి ఏకోదిభావసద్దో ఏవ సమాధిమ్హి పవత్తో సమ్పసాదనసద్దో వియ ఝానమ్హి పవత్తతీతి యుత్తం.

అప్పితాతి గమితా వినాసం. దుతియజ్ఝానాదిఅధిగముపాయదీపకేన అజ్ఝత్తసమ్పసాదనతాయ చేతసో ఏకోదిభావతాయ చ హేతుదీపకేన అవితక్కావిచారభావహేతుదీపకేన చ వితక్కవిచారవూపసమవచనేనేవ వితక్కవిచారాభావో దీపితోతి కిం పున అవితక్కఅవిచారవచనేన కతేనాతి? న, అదీపితత్తా. న హి వితక్కవిచారవూపసమవచనేన వితక్కవిచారానం అప్పవత్తి వుత్తా హోతి. వితక్కవిచారేసు హి తణ్హాపహానఞ్చ ఏతేసం వూపసమనం. యే చ సఙ్ఖారేసు తణ్హాపహానం కరోన్తి, తేసు మగ్గేసు పహీనతణ్హేసు ఫలేసు చ సఙ్ఖారప్పవత్తి హోతి, ఏవమిధాపి విక్ఖమ్భితవితక్కవిచారతణ్హస్స దుతియజ్ఝానస్స వితక్కవిచారసమ్పయోగో పురిమేన న నివారితో సియాతి తంనివారణత్థం ఆవజ్జితుకామతాదిఅతిక్కమోవ తేసం వూపసమోతి దస్సనత్థఞ్చ ‘‘అవితక్కం అవిచార’’న్తి వుత్తం.

తతియజ్ఝానకథావణ్ణనా

౧౬౩. పరిసుద్ధపకతి ఖీణాసవపకతి నిక్కిలేసతా. ఉపేక్ఖానిమిత్తన్తి ఏత్థ లీనుద్ధచ్చపక్ఖపాతరహితం మజ్ఝత్తం వీరియం ‘‘ఉపేక్ఖా’’తి వుత్తం, తదేవ తం ఆకారం గహేత్వా పవత్తేతబ్బస్స తాదిసస్స వీరియస్స నిమిత్తభావతో ఉపేక్ఖానిమిత్తం. పఠమజ్ఝానప్పటిలాభత్థాయ నీవరణే…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిపటిలాభత్థాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనాపఞ్ఞాసఙ్ఖారుపేక్ఖాసు ఞాణన్తి ఇమా అట్ఠ సమాపత్తివసేన ఉప్పజ్జన్తి. సోతాపత్తిమగ్గపటిలాభత్థాయ ఉప్పాదం పవత్తం నిమిత్తం ఆయూహనం పటిసన్ధిం గతిం నిబ్బత్తిం ఉపపత్తిం జాతిం జరామరణసోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సఉపాయాసే. సోతాపత్తిఫలసమాపత్తత్థాయ ఉప్పాదం…పే… ఉపాయాసే…పే… అరహత్తమగ్గపటిలాభత్థాయ ఉప్పాదం…పే… ఉపాయాసే. అరహత్తఫలసమాపత్తత్థాయ…పే… సుఞ్ఞతవిహారసమాపత్తత్థాయ…పే… అనిమిత్తవిహారసమాపత్తత్థాయ ఉప్పాదం పవత్తం ఆయూహనం పటిసన్ధిం…పే… పటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనా పఞ్ఞా సఙ్ఖారుపేక్ఖాసు ఞాణన్తి ఇమా దస విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తి.

యదత్థి యం భూతన్తి ఖన్ధపఞ్చకం, తం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణేన పజహతి. దిట్ఠసోవత్థికత్తయస్స సప్పలక్ఖణవిచిననే వియ దిట్ఠలక్ఖణత్తయస్స భూతస్స సఙ్ఖారలక్ఖణవిచిననే ఉపేక్ఖం పటిలభతి. అనాభోగరసాతి పణీతసుఖేపి తస్మిం అవనతి పటిపక్ఖకిచ్చాతి అత్థో. నామకాయేన చేతసికసుఖం కాయికసుఖహేతు రూపసముట్ఠాపనేన కాయికసుఖఞ్చ ఝానసమఙ్గీ పటిసంవేదేతీతి వుచ్చతి. ఫుటత్తా బ్యాపితత్తా. యథా హి ఉదకేన ఫుటసరీరస్స తాదిసే నాతిపచ్చనీకే వాతాదికే ఫోట్ఠబ్బే ఫుట్ఠే సుఖం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఏతేహి ఫుటసరీరస్సపి.

చతుత్థజ్ఝానకథావణ్ణనా

౧౬౫. అవిభూతపచ్చుపట్ఠానాతి సుఖదుక్ఖాని వియ అవిభూతాకారా పిట్ఠిపాసాణగతమిగమగ్గో వియ తదనుమాతబ్బావిభూతాకారోపట్ఠానా.

చతుక్కనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చకనయవణ్ణనా

౧౬౭. యస్సా పన ధమ్మధాతుయాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స. తేన హి ధమ్మానం ఆకారభేదం ఞత్వా తదనురూపం దేసనం నియామేతీతి. ఏత్థ చ పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానం చతుక్కనయే దుతియజ్ఝానపక్ఖికం కత్వా విభత్తం ‘‘యస్మిం…పే… మగ్గం భావేతి అవితక్కం విచారమత్తం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. కస్మా? ఏకత్తకాయనానత్తసఞ్ఞీసత్తావాసఫలతాయ దుతియజ్ఝానేన సమానఫలత్తా పఠమజ్ఝానసమాధితో జాతత్తా చ. పఠమజ్ఝానమేవ హి కామేహి అకుసలేహి చ వివిత్తన్తి తదభావా న ఇధ ‘‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహీ’’తి సక్కా వత్తుం, నాపి ‘‘వివేకజ’’న్తి. సుత్తన్తదేసనాసు చ పఞ్చకనయే దుతియతతియజ్ఝానాని దుతియజ్ఝానమేవ భజన్తి వితక్కవూపసమా విచారవూపసమా అవితక్కత్తా అవిచారత్తా చాతి.

పటిపదాచతుక్కవణ్ణనా

౧౭౬-౧౮౦. తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారన్తి నీవరణవితక్కవిచారనికన్తియాదీనం వూపసమా థిరభూతో కామావచరసమాధి. తదనుధమ్మతాతి తదనురూపతాభూతా, సా పన తదస్సాదసఙ్ఖాతా తదస్సాదసమ్పయుత్తక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా వా మిచ్ఛాసతీతి వదన్తి. అవిగతనికన్తికా తంతంపరిహరణసతీతిపి వత్తుం వట్టతీతి ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సతియా వా నికన్తియా వా’’తి వికప్పో కతో. ఆగమనవసేనాపి చ పటిపదా హోన్తియేవాతి ఇదం కదాచి దుతియాదీనం పఠమాదిఆగమనకతపటిపదతం సన్ధాయ వుత్తం. అపి-సద్దో హి అనేకన్తికతం దీపేతి, ఏతస్స అనేకన్తికత్తా ఏవ చ పాళియం ఏకేకస్మిం ఝానే చతస్సో పటిపదా చత్తారి ఆరమ్మణాని సోళసక్ఖత్తుకఞ్చ విసుం విసుం యోజితం. అఞ్ఞథా ఏకేకస్మిం పటిపదాదిమ్హి నవ నవ ఝానాని యోజేతబ్బాని సియున్తి.

ఆరమ్మణచతుక్కవణ్ణనా

౧౮౧. అప్పగుణన్తి పఞ్చహి వసితాహి అవసీకతం.

ఆరమ్మణపటిపదామిస్సకవణ్ణనా

౧౮౬. హేట్ఠాతి సోళసక్ఖత్తుకతో పుబ్బే. యే కేచి ఝానం ఉప్పాదేన్తి నామాతి వచనేన యే కతాధికారా సేక్ఖా మగ్గేనేవ ఉప్పాదితజ్ఝానా, తేసం ఝానాని మగ్గపటిబద్ధతాయ సుద్ధికనవకసఙ్గహితానీతి వేదితబ్బాని. న హి తే ఉప్పాదేన్తి నామాతి.

కసిణకథావణ్ణనా

౨౦౩. నిరోధపాదకతావచనేన ఆరుప్పపాదకతా చ దస్సితా. ఖిప్పదస్సనం ఖిప్పాభిఞ్ఞతా ఖిప్పనిసన్తిభావో.

అభిభాయతనకథావణ్ణనా

౨౦౪. అఞ్ఞమ్పీతి కేవలం కసిణాయతనసఙ్ఖాతమేవ అహుత్వా అభిభాయతనసఙ్ఖాతమ్పి పవత్తతీతి సతిపి అభిభాయతనానం కసిణాయతనత్తే కసిణాయతనభావతో అఞ్ఞో అభిభాయతనభావో కసిణనిమిత్తాభిభవనకభావనానిమిత్తనానత్తతోతి దస్సేతి. తత్థ అభిభవతీతి అభిభు, పరికమ్మం, ఞాణం వా. అభిభు ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. అభిభవితబ్బం వా ఆరమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. ఆరమ్మణాభిభవనతో అభిభు చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతిపి ససమ్పయుత్తం ఝానం అభిభాయతనం. మగ్గప్పటిబద్ధతాయ తదా సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ఆగమేసు పన ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో…పే… పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౭౩; మ. ని. ౨.౨౪౯; అ. ని. ౮.౬౫) ఇమేసం చతున్నం అభిభాయతనానం ఆగతత్తా ఆగమట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౨. ౨౪౯-౨౫౦; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౮.౬౫) ‘‘వణ్ణవసేన ఆభోగే విజ్జమానేపి పరిత్తఅప్పమాణవసేనేవ ఇమాని అభిభాయతనాని దేసితానీ’’తి వుత్తం. పరిత్తఅప్పమాణతా హి అభిభవనస్స కారణం వణ్ణాభోగే సతిపి అసతిపి. తత్థ చ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ సబ్బాని పరిత్తాని ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి వుత్తాని, తథా అప్పమాణానీతి దట్ఠబ్బాని. అత్థి హి ఏసో పరియాయో పరిత్తాని అభిభుయ్య తాని చే కదాచి వణ్ణవసేన ఆభుజితాని హోన్తి సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యాతి. ఇధ పన నిప్పరియాయదేసనత్తా వణ్ణాభోగరహితాని విసుం వుత్తాని సహితాని చ. అత్థి హి ఉభయత్థ అభిభవనవిసేసోతి.

తత్థ చ పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖానమ్పి అభిభవనపరియాయో అత్థీతి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి అభిభాయతనద్వయం వుత్తం, తతియచతుత్థఅభిభాయతనేసు దుతియవిమోక్ఖో వణ్ణాభిభాయతనేసు తతియవిమోక్ఖో చ అభిభవనప్పవత్తితో సఙ్గహితో, ఇధ పన నిప్పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖాభిభాయతనాని అసఙ్కరతో దస్సేతుం విమోక్ఖే వజ్జేత్వా అభిభాయతనాని కథితాని. సబ్బాని చ విమోక్ఖకిచ్చాని విమోక్ఖదేసనాయ వుత్తాని, తదేతం ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతస్స అభిభాయతనద్వయస్స అభిభాయతనేసు అవచనతో ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనఞ్చ సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో వవత్థానం కతన్తి విఞ్ఞాయతి.

అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతోతి ఇదం కత్థచిపి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపాని పస్సతీ’’తి అవత్వా సబ్బత్థ యం వుత్తం ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి, తస్స కారణవచనం. తేన యం అఞ్ఞహేతుకం, తం తేన హేతునా వుత్తం. యం పన దేసనావిలాసహేతుకం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ ఇధ వచనం, న తస్స అఞ్ఞం కారణం మగ్గితబ్బన్తి దస్సేతి. అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతా చ బహిద్ధారూపానం వియ అవిభూతత్తా, దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో. సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా నీలాదిఅభిభాయతనాని న వత్తబ్బానీతి చే? న, నీలాదీసు కతాధికారానం నీలాదిభావస్సేవ అభిభవనకారణత్తా. న హి తేసం పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణపరిత్తతా తదప్పమాణతా వా అభిభవనకారణం, అథ ఖో నీలాదిభావో ఏవాతి.

అభిభాయతనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

విమోక్ఖకథావణ్ణనా

౨౪౮. రూపీతి యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠం రూపం హోతి. యేన విసిట్ఠేన రూపీతి వుచ్చేయ్య, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపనిమిత్తం ఝానమివ పరమత్థతో రూపీభావసాధకన్తి దట్ఠబ్బం. కసిణదేసనా ఝానానమేవ కసిణభావేన పవత్తా అభిధమ్మే, సుత్తే పన ఆరమ్మణానన్తి ‘‘అభిధమ్మవసేనా’’తి వుత్తం.

విమోక్ఖకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రహ్మవిహారకథావణ్ణనా

౨౫౧. సోమనస్సదోమనస్సరహితం అఞ్ఞాణమేవ అఞ్ఞాణుపేక్ఖా. కిలేసోధీనం మగ్గోధీహి అజితత్తా అనోధిజినస్స. సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తవిపాకస్స అజితత్తా అవిపాకజినస్స. నిద్దోసభావేనాతి నిప్పటిఘభావేన. ఏకస్సపి సత్తస్స అప్పటిభాగనిమిత్తత్తా పరిచ్ఛేదగ్గహణం నత్థి, న చ సమ్ముతిసచ్చవసేన పవత్తం సత్తగ్గహణం పరిచ్ఛిన్నరూపాదిగ్గహణం హోతీతి అప్పనాప్పత్తియాపి అపరామాససత్తగ్గహణముద్ధభూతానం మేత్తాదీనం ఏకసత్తారమ్మణానమ్పి అప్పమాణగోచరతా వుత్తాతి వేదితబ్బా.

బ్రహ్మవిహారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అసుభకథావణ్ణనా

౨౬౩. ఉద్ధం ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం. సేతరత్తేహి పరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం వినీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం. సఙ్ఘాటో అఙ్గానం సుసమ్బద్ధతా. ఆరమ్మణస్స దుబ్బలతా పటిపక్ఖభావేన చిత్తం ఠపేతుం అసమత్థతా. అత్తని ఆనిసంసదస్సననీవరణరోగవూపసమానం యథాక్కమం పుప్ఫఛడ్డకవమనవిరేచనఉపమా యోజేతబ్బా. పటికూలమనసికారసామఞ్ఞేన అసుభేహి కేసాదీహి పటికూలజ్ఝానస్స గహణం సివథికావణ్ణజ్ఝానస్స చ. తమ్పి హి పటికూలమనసికారవసేనేవ ఉప్పజ్జతీతి, సివథికప్పకారాని వా సివథికావణ్ణాని.

అసుభకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపావచరకుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అరూపావచరకుసలకథావణ్ణనా

౨౬౫. సబ్బాకారేనాతి ఏవం రూపనిమిత్తం దణ్డాదానసమ్భవదస్సనాదినా సబ్బేన రూపరూపనిమిత్తేసు తదారమ్మణజ్ఝానేసు దోసదస్సనాకారేన, రూపాదీసు నికన్తిప్పహానఅనావజ్జితుకామతాదినా వా. విరాగాతి జిగుచ్ఛనా. ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారవచనాదీహి ఆనేఞ్జతా ‘‘సన్తా ఇమే చున్ద అరియస్స వినయే విమోక్ఖా’’తిఆదినా సన్తవిమోక్ఖతా చ వుత్తా. దోసదస్సనపటిపక్ఖభావనావసేన పటిఘసఞ్ఞానం సుప్పహీనత్తా మహతాపి సద్దేన అరూపసమాపత్తితో న వుట్ఠాతి. తథా పన న సుప్పహీనత్తా సబ్బరూపసమాపత్తితో వుట్ఠానం సియా, పఠమజ్ఝానం పన అప్పకమ్పి సద్దం న సహతీతి తం సమాపన్నస్స సద్దో కణ్టకోతి వుత్తం.

ఆరుప్పభావనాయ అభావే చుతితో ఉద్ధం ఉప్పత్తిరహానం రూపసఞ్ఞాపటిఘసఞ్ఞానం యావ అత్తనో విపాకప్పవత్తి, తావ అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన సమతిక్కమో అత్థఙ్గమో చ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యా తస్మిం భవే న ఉప్పజ్జన్తి, తా అనోకాసతాయ న ఉప్పజ్జన్తి, న ఆరుప్పభావనాయ నివారితత్తా. అనివారితత్తా చ కాచి ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా తాసం అమనసికారో అనావజ్జనం అపచ్చవేక్ఖణం, జవనపటిపాదకేన వా భవఙ్గమనస్స అన్తరే అకరణం అప్పవేసనం వుత్తం, తేన చ నానత్తసఞ్ఞామనసికారహేతూనం రూపానం సమతిక్కమా సమాధిస్స థిరభావం దస్సేతి. రూపసమతిక్కమాభావేనేవ హి రూపసమాపత్తీసు ‘‘నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తి ఏకస్స అవచనన్తి. కో ఆనిసంసో, న హి సబ్బస్సాదవత్థురహితే ఆకాసే పవత్తితసఞ్ఞాయ ఆనిసంసో దిస్సతీతి వుత్తం హోతి. రూపసఞ్ఞాసమతిక్కమనాదికం వచనం ఆనిసంసస్స పకాసనం, న అత్థో.

అఞ్ఞత్థాతి సుత్తేసు. తత్థ హి పరిత్తకసిణుగ్ఘాటనేపి రూపవివేకమత్తగ్గహణేన పరిచ్ఛేదస్స అగ్గహణతో అనన్తఫరణతా చ వుత్తా, ఇధ పన అనన్తఫరణతాసబ్భావేపి ఉగ్ఘాటితకసిణవసేన పరిత్తానన్తతా హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి న వుత్తన్తి అధిప్పాయో. సమయవవత్థాపనఝానవిసేసనేనేవేత్థ అత్థో, న పటిపత్తియాతి తదవచనం.

౨౬౬. పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం అత్తనో ఫరణాకారేనేవ అనన్తన్తి మనసికాతబ్బత్తా ‘‘అనన్త’’న్తి వుత్తం. ఉగ్ఘాటభావో ఉగ్ఘాటిమం.

౨౬౭. అకిఞ్చనన్తి విఞ్ఞాణస్స కిఞ్చి పకారం అగ్గహేత్వా సబ్బేన సబ్బం విభావనం ఆహ.

౨౬౮. యాయాతి సఙ్ఖారావసేససఞ్ఞాయ. తం తావ పటిపత్తిం. ఆవజ్జిస్సామీతిఆదినా తన్నిన్నావజ్జనాదిపవత్తియా అభావం దస్సేతి, న తదతిక్కమనత్థాయ ఆవజ్జనభావనాపవత్తియా. నాసఞ్ఞాతి సఞ్ఞాభావో చ ఏతిస్సా అత్థీతి అత్థో. సమూహగహణవసేన పవత్తం కలాపసమ్మసనం. ఫస్సాదిఏకేకధమ్మగహణవసేన పవత్తా అనుపదధమ్మవిపస్సనా.

ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాతిక్కమతో తతియా. తదతిక్కమతో హి తస్సేవ విభావనం హోతి. దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణవిభావనే హి తదేవ అతిక్కన్తం సియా, న తస్స ఆరమ్మణం, న చారమ్మణే దోసం దిస్వా అనారమ్మణస్స విభావనాతిక్కమో యుజ్జతి. పాళియఞ్చ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిం సతో సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠహిత్వా తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణం అభావేతీ’’తి (చూళని. ఉపసీవమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౯) త్తం, న వుత్తం ‘‘తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అభావేతీ’’తి, ‘‘తఞ్ఞేవ అభావేతీ’’తి వా. ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జా’’తి (విభ. ౫౦౮) ఏత్థ పన ద్వయం వుత్తం ఆరమ్మణఞ్చ విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనఞ్చ. తస్మిం ద్వయే యేన కేనచి యతో వా వుట్ఠితో, తేనేవ పట్ఠాననిద్దిట్ఠేన తంసద్దస్స సమ్బన్ధే ఆపన్నే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స నివత్తనత్థం విఞ్ఞాణవచనం, తస్మా పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్సేవ అభావనాతిక్కమో వుత్తో. తన్నిస్సితన్తి తేన నిస్సితం. తం మణ్డపలగ్గం అనిస్సాయ తేన వినాభూతే వివిత్తే బహి ఓకాసే ఠానం వియ ఆకాసలగ్గవిఞ్ఞాణస్స వివేకే తదపగమే తతియారుప్పస్స ఠానం.

అరూపావచరకుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

తేభూమకకుసలవణ్ణనా

౨౬౯. ఇమే తావ ఛన్దాధిపతేయ్యే పఞ్చ నయాతి ఛన్దాధిపతేయ్యనయే అన్తే పురిమనయానం తంనయాభిముఖప్పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, అయం పన పకారో న పాళిఅనుగతో. న హి పాళియం సుద్ధికనయాదయో వత్వా వీరియాధిపతేయ్యాదినయా వుత్తాతి. మహాపకరణే సత్తహి మహావారేహి అనులోమాదినయవిచిత్తేహి హీనత్తికో విభత్తో. తత్థ చ మజ్ఝిమధమ్మేకదేసభూతా ఇమే వీసతి లోకియమహానయాతి కత్వా ‘‘తత్థ విభత్తా’’తి వుత్తం, న ఏతేన కమేన ఇమేసం నయానం తత్థ ఆగతత్తా.

ఏవమేతేసం విభత్తట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని ఏతస్మిం తేభూమకకుసలకథావసానట్ఠానే అట్ఠారసకమ్మద్వారదస్సనత్థం ‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే’’తిఆదిమాహ. అథ వా హీనపణీతేహి వినివత్తేత్వా మజ్ఝిమరాసిఅన్తోగధభావం దస్సేన్తేన ఏతేసం తేభూమకకుసలనయానం హీనత్తికే విభాగో కతో. ‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే’’తిఆదికస్స యథావుత్తోవ సమ్బన్ధో. హీనత్తికే మజ్ఝిమరాసిమ్హి యే సవిపాకా వట్టనిస్సితేనేవ దానాదివసేన పవత్తితా, తే హీనాతి కాతబ్బా. యే వివట్టనిస్సితేన దానాదివసేన పవత్తితా, తే పణీతాతి కాతబ్బా. అవిపాకా మజ్ఝిమాతి కాతబ్బా. అవిపాకత్తా చ తేసు మజ్ఝిమరాసిం ఠపేత్వా ఇతరే ద్వే ఏకన్తవట్టనిస్సితా నవ, వివట్టుపనిస్సయభూతా చ నవాతి అట్ఠారస కమ్మద్వారాని, కమ్మాని చ తాని తస్స తస్స ఫలస్స కారణభావేన ద్వారాని చాతి కమ్మద్వారాని. తత్థ తత్థ వా చిత్తాని కమ్మద్వారానీతి ఆహ. తంతంద్వారాని వా కాయాదీని. అట్ఠారస ఖత్తియా చ అభబ్బా హీనహీనత్తయాదయో నవ, భబ్బా చ పణీతపణీతత్తయాదయో నవాతి కమ్మానురూపేనేవ వేదితబ్బా. ఏవం బ్రాహ్మణాదయో దేవా చ యోజేతబ్బా. అట్ఠచత్తాలీస గోత్తచరణాని తేసఞ్ఞేవ ఖత్తియాదీనం భేదా. ‘‘కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి…పే… చిత్తాధిపతేయ్య’’న్తి (ధ. స. ౨౬౯-౨౭౦) ఏవం వుత్తో చిత్తస్స చిత్తాధిపతేయ్యభావో, చిత్తచేతసికసముదాయే సమయవవత్థాపకో చిత్తసద్దో పవత్తోతి ‘‘సమ్పయుత్తధమ్మానం వసేన వుత్తో’’తి ఆహ.

తేభూమకకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.

లోకుత్తరకుసలవణ్ణనా

౨౭౭. లోకం తరతీతి ఏతేన లోకసమతిక్కమపటిపత్తిమాహ. ఉత్తరతీతి ఏతేన లోకస్సన్తగమనం ఫలే పతిట్ఠానం ఫలం. సమతిక్కమ్మాతిఆదినా నిబ్బానం. సమతిక్కమ్మాతి హి నిస్సరిత్వా. అభిభుయ్యాతి విసంయుత్తం హుత్వాతి అత్థో. తివిధోపి చత్థో మగ్గాదీసు ఏకేకస్మిం యోజేతబ్బో, మగ్గేయేవ వా ఇధ తస్స అధిప్పేతత్తా. ఏకచిత్తక్ఖణికన్తి ఏకమగ్గస్స ద్వే వారే అనుప్పత్తిం సన్ధాయాహ. అఞ్ఞమఞ్ఞం ధమ్మానం అనతివత్తనాదిసాధికాయ పఞ్ఞాయ వడ్ఢేతి. ‘‘నియ్యాతీతి నియ్యానీయ’’న్తి వత్తబ్బే ఈ-కారస్స రస్సత్తం య-కారస్స చ క-కారం కత్వా ‘‘నియ్యానిక’’న్తి వుత్తం. నియ్యాతి ఏతేనాతి నియ్యానం, నియ్యానమేవ నియ్యానికం వేనయికో వియ. ఏత్థ ‘‘నేయ్యానిక’’న్తి వత్తబ్బే ఇ-కారస్స ఏ-కారత్తం అకత్వా వుత్తం.

ఫలన్తి చిత్తచేతసికరాసి వుచ్చతి, తం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తానం ధమ్మానం అత్తనో అవయవభూతానం నిస్సయో హోతి. ఫలఞాణం వా ఫలం, సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అఙ్గాని వా. లోకుత్తరభావేతి లోకం ఉత్తిణ్ణభావే. తేన ఫలనిబ్బానాని సఙ్గణ్హాతి. తేసు యం భవతి ఫలం, తం ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి. యథా వా కమ్మనిబ్బత్తా కామభవాదయో తంసమఙ్గినో నిస్సయభావేన ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం మగ్గేన నిబ్బత్తం ఫలం అరియసావకస్స కాలేన కాలం సమాపజ్జితబ్బతాయ నిస్సయభావతో ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి, తతోయేవ అరియా చిరతరం తిట్ఠన్తి. సముచ్ఛేదవివేకవసేనాతి ఏత్థ అపాయగమనీయానం అచ్చన్తసముచ్ఛేదో ఇతరేసఞ్చ విజ్జుతోభాసేన వియ తమస్స సముచ్ఛేదో దట్ఠబ్బో. లోకియజ్ఝానమ్పి పుథుజ్జనస్స అరియస్స చ అకతాధికారస్స న వినా పటిపదాయ ఇజ్ఝతి, కతాధికారస్స పన అరియస్స మగ్గేనేవ సమిజ్ఝనతో విపాకానం వియ కుసలేన తథా సమిద్ధస్స అరియమగ్గేన సదిసతాయ అభావతో అతబ్బిపాకత్తా చ న మగ్గపటిపదా తస్స ఝానస్స పటిపదాతి సక్కా వత్తున్తి తత్థ తథా గరుం కత్వా పటిపదాహి ఏవ దేసనా న కతా, యథావుత్తజ్ఝానసఙ్గహత్థం సుద్ధికదేసనాపి కతా.

ఇధ పన కస్సచి వినా పటిపదాయ అసిద్ధితో గరుం కత్వా దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖపటిపద’’న్తిఆది వుత్తం. యో కోచి వారోతి సకిం ద్విక్ఖత్తుం తిక్ఖత్తుం చతుక్ఖత్తుం అనేకక్ఖత్తున్తి ఏవమాదీసు విక్ఖమ్భనవారేసు యో కోచి. సకిం ద్విక్ఖత్తుఞ్చ విక్ఖమ్భనవారా సుఖా పటిపదా ఏవ, న చ తతో ఉద్ధం సుఖా పటిపదా హోతీతి తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారం దుక్ఖా పటిపదాతి రోచేసుం అట్ఠకథాచరియా. తస్మిం తథారోచితే తతో పరేసు చతుక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారాదీసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. రూపారూపానం లక్ఖణాదీహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహణం రూపారూపపరిగ్గహో, నామరూపమత్తమేతం, న అఞ్ఞో కోచి సత్తాదికోతి వవత్థాపనం నామరూపవవత్థాపనం. పరిగ్గహితరూపారూపస్స మగ్గపాతుభావదన్ధతా చ నామరూపవవత్థాపనాదీనం కిచ్ఛసిద్ధితో సియాతి న రూపారూపపరిగ్గహకిచ్ఛతాయ ఏవ దుక్ఖపటిపదతా వత్తబ్బాతి చే? తం న, నామరూపవవత్థాపనాదీనం పచ్చనీకకిలేసమన్దతాయ సుఖసిద్ధియమ్పి తథాసిద్ధవిపస్సనాసహగతానం ఇన్ద్రియానం మన్దతాయ మగ్గపాతుభావదన్ధభావతో.

రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి అకిచ్ఛేనపి పరిగ్గహేత్వా. కిచ్ఛేన పరిగ్గహితే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఏవం సేసేసుపి. ఇమం వారం రోచేసున్తి కలాపసమ్మసనావసానే ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ వత్తమానాయ ఉప్పన్నస్స విపస్సనుపక్కిలేసస్స తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనేన కిచ్ఛతావారం దుక్ఖా పటిపదాతి రోచేసుం ఏతదన్తత్తా పటిపదాయ. ఏతస్స అకిచ్ఛత్తేపి పురిమానం కిచ్ఛత్తే దుక్ఖపటిపదతా వుత్తనయావాతి న పటిసిద్ధాతి దట్ఠబ్బం. యథావుత్తం వా సబ్బం రూపారూపపరిగ్గహాదికిచ్ఛతం తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారతావసేన ‘‘ఇమం వార’’న్తి ఆహ. యస్స పన సబ్బత్థ అకిచ్ఛతా, తస్స సుఖా పటిపదా వేదితబ్బా.

ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచా. సా సినిద్ధభావతో సమ్పయుత్తధమ్మే పరిగ్గణ్హాతి సమ్మావాచాపచ్చయసుభాసితసోతారఞ్చ జనం. కాయికకిరియాకిచ్చం కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతీతి సమ్మాకమ్మన్తసఙ్ఖాతా విరతిపి సముట్ఠానసభావాతి వుత్తా. సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠహనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ, జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా సుద్ధి వోదానం ఆజీవస్సేవ వా జీవితిన్ద్రియవుత్తియా.

౨౮౩. మగ్గసన్నిస్సితన్తి పరమత్థమగ్గసభావత్తా మగ్గావయవభావేన సముదాయసన్నిస్సితన్తి అత్థో.

౨౮౫. పతిట్ఠానం కిలేసవసేన, ఆయూహనం అభిసఙ్ఖారవసేన. తణ్హావసేన వా పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనం. బోధీతి యా అయం ధమ్మసామగ్గీ వుచ్చతీతి యోజేతబ్బా. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి. అఙ్గ-సద్దో కారణత్థోపి హోతీతి చతుసచ్చబోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా. బుజ్ఝన్తీతి బోధియో, బోధియో ఏవ అఙ్గాతి ‘‘అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి వుత్తం. విపస్సనాదీనం కారణానం బుజ్ఝితబ్బానఞ్చ సచ్చానం అనురూపం పచ్చక్ఖభావేన పటిముఖం అవిపరీతతాయ సమ్మా చ బుజ్ఝన్తీతి ఏవమత్థవిసేసదీపకేహి ఉపసగ్గేహి ‘‘అనుబుజ్ఝన్తీ’’తిఆది వుత్తం. బోధి-సద్దో హి సబ్బవిసేసయుత్తం బుజ్ఝనం సామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హాతీతి.

౨౯౯. తిణ్ణన్తి రాగాదీనం. కరోతి నామ కిం దుచ్చరితాని అనువత్తమానాని.

౩౦౧. పాణాతిపాతాదినిప్ఫాదితపచ్చయానం నిచ్చసేవనం ధువపటిసేవనం. సకిచ్చకోతి విసుం అత్తనో కిచ్చవా. న హోతీతి అత్థన్తరభావం పటిక్ఖిపతి. పచ్చయపటిసేవనసామన్తజప్పనఇరియాపథప్పవత్తనాని పాపిచ్ఛతానిబ్బత్తాని తీణి కుహనవత్థూనీతి.

౩౪౩. వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా సఙ్ఖారుపేక్ఖా సానులోమా, సా సుఞ్ఞతో పస్సన్తీ ‘‘సుఞ్ఞతా’’తి వుచ్చతి, దుక్ఖతో పస్సన్తీ తణ్హాపణిధిసోసనతో ‘‘అప్పణిహిత’’న్తి. సా ఆగమనీయట్ఠానే మగ్గాధిగమత్థం ఆగమనపటిపదాఠానే ఠత్వా సుఞ్ఞతాప్పణిహితన్తి నామం దేతి. ఆగమనతో నామే లద్ధే సగుణతో ఆరమ్మణతో చ నామం సిద్ధమేవ హోతి, న పన సగుణారమ్మణేహి నామలాభే సబ్బత్థ ఆగమనతో నామం సిద్ధం హోతీతి పరిపుణ్ణనామసిద్ధిహేతుత్తా సగుణారమ్మణేహి సబ్బేసమ్పి నామత్తయయోగో, న ఆగమనతోతి వవత్థానకరత్తా చ నిప్పరియాయదేసనాయ ఆగమనతోవ ఇధ నామం లభతి, న ఇతరేహీతి వుత్తం.

౩౫౦. అనిమిత్తవిపస్సనన్తి అనిచ్చానుపస్సనం. నిమిత్తధమ్మేసూతి సమూహాదిఘనవసేన చ సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సపరిగ్గహేసు ఖన్ధేసు. అనిమిత్తవిమోక్ఖోతి అనిచ్చానుపస్సనమాహ. ఏవంసమ్పదమిదన్తి కథమిధ ఉపమాసంసన్దనం హోతి. న హి ఛన్దచిత్తానం మగ్గసఙ్ఖాతఅధిపతిభావాభావో వియ సద్ధిన్ద్రియాధికస్స అనిమిత్తవిమోక్ఖస్స అనిమిత్తభావాభావో అత్థి, న చ అమగ్గాధిపతీనం మగ్గాధిపతినామదానాభావో వియ అనిమిత్తస్స అనిమిత్తనామదానాభావోతి సక్కా వత్తుం అనిమిత్తవిమోక్ఖస్స అననిమిత్తతాయ అభావతో. మగ్గో అధిపతి ఏతేసన్తి చ మగ్గాధిపతినోతి యుత్తో తత్థ ఛన్దచిత్తేహి తంసమ్పయుత్తానం మగ్గాధిపతిభావాభావో. ఇధ పన మగ్గో అనిమిత్తం ఏతస్సాతి మగ్గానిమిత్తోతి అయమత్థో న సమ్భవతీతి న తేన అమగ్గేన మగ్గస్స అనిమిత్తభావో న యుజ్జతి, కిం వా ఏత్థ సామఞ్ఞం అధిప్పేతన్తి. అమగ్గఙ్గమగ్గనామాభావో. యథా సతిపి అధిపతిభావే ఛన్దచిత్తానం న మగ్గాధిపతీతి మగ్గనామం, న చ తేహి మగ్గస్స తేసం అమగ్గఙ్గత్తా, తథా సతిపి సద్ధాయ ఆగమనభావేన తస్సా అనిమిత్తన్తి మగ్గనామం, న చ తాయ మగ్గస్స తస్సా అమగ్గఙ్గత్తా. ఏవం అనిమిత్తవిపస్సనాయపి అనిమిత్తభావో నిప్పరియాయేన నత్థీతి దీపితో హోతి.

నను చ ఇధ ఝానం సుఞ్ఞతాదినామేన వుత్తం, న మగ్గోతి చే? న, మగ్గసమ్పయోగతో ఝానస్స సుఞ్ఞతాదినామకత్తా. సుత్తన్తపరియాయేన సగుణారమ్మణేహి ఇధ అభిధమ్మేపి నామం లభతీతి ఆహంసు. తస్మా పటిక్ఖిత్తా ‘‘న పన లభన్తీ’’తి. కిం కారణా? అభిధమ్మే సరసం అనామసిత్వా పచ్చనీకతోవ నామలాభాతి అధిప్పాయో. యో హి సగుణారమ్మణేహి నామలాభో, సో సరసప్పధానో హోతి. సరసేనేవ చ నామలాభే సబ్బమగ్గానం సుఞ్ఞతాదిభావోతి వవత్థానం న సియా. తస్మా అభిధమ్మే సతిపి ద్వీహి నామలాభే పచ్చనీకతో నామవవత్థానకరం గహితన్తి సగుణారమ్మణేహి సుఞ్ఞతాప్పణిహితమగ్గా నామం న లభన్తీతి ఆహ. అథ వా న పన లభన్తీతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖేహి సగుణారమ్మణేహి న లభన్తి. కిం కారణా? అభిధమ్మే సరసపచ్చనీకేహి సహితేహి నామలాభాతి అత్థో. పచ్చనీకఞ్హి వవత్థానకరం అనపేక్ఖిత్వా కేవలస్స సరసస్స నామహేతుభావో అభిధమ్మే నత్థి అవవత్థానాపత్తితో. తస్మా అత్తాభినివేసపణిధిపటిపక్ఖవిపస్సనానులోమా మగ్గా సతిపి సరసన్తరే పచ్చనీకసహితేన సరసేన నామం లభన్తి. అనిమిత్తమగ్గస్స పన విపస్సనా నిమిత్తపటిపక్ఖా న హోతి సయం నిమిత్తగ్గహణతో నిమిత్తగ్గహణానివారణాతి తదనులోమమగ్గోపి న నిమిత్తస్స పటిపక్ఖో. యది సియా, నిమిత్తగతవిపస్సనాయపి పటిపక్ఖో సియాతి. తస్మా విజ్జమానోపి సరసో వవత్థానకరపచ్చనీకాభావా అభిధమ్మే అనిమిత్తన్తి నామదాయకో న గహితో. అనిచ్చానుపస్సనానులోమో పన మగ్గో సుద్ధికపటిపదానయేయేవ సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. తస్మా ఏవ చ సో నయో వుత్తోతి. ఏవన్తి యం వక్ఖతి ‘‘అనిచ్చతో వుట్ఠహన్తస్స మగ్గో అనిమిత్తో హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦), ఏవం ఆహరిత్వా అట్ఠకథాచరియేహి సో అనిమిత్తమగ్గో దీపితోతి అత్థో.

వుట్ఠాన…పే… కిమారమ్మణాతి అనిచ్చాదితో వుట్ఠహన్తస్స వుట్ఠానగామినియా లక్ఖణారమ్మణత్తే సతి సఙ్ఖారేహి వుట్ఠానం న సియా, సఙ్ఖారారమ్మణత్తే చ లక్ఖణపటివేధోతి మఞ్ఞమానో పుచ్ఛతి. ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా సఙ్ఖారేసు పవత్తమానేన ఞాణేన లక్ఖణానిపి పటివిద్ధాని హోన్తి తదాకారసఙ్ఖారగహణతోతి ఆహ ‘‘లక్ఖణారమ్మణా’’తి. సఙ్ఖారారమ్మణా ఏవ యథావుత్తాధిప్పాయేన ‘‘లక్ఖణారమ్మణా’’తి వుత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘లక్ఖణం నామా’’తిఆదిమాహ. అనిచ్చతా దుక్ఖతా అనత్తతాతి హి విసుం గయ్హమానం లక్ఖణం పఞ్ఞత్తిగతికం పరమత్థతో అవిజ్జమానం, అవిజ్జమానత్తా ఏవ పరిత్తాదివసేన నవత్తబ్బధమ్మభూతం. తస్మా విసుం గహేతబ్బస్స లక్ఖణస్స పరమత్థతో అభావా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సఙ్ఖారే సభావతో సల్లక్ఖేన్తోవ లక్ఖణాని సల్లక్ఖేతి నామాతి ఆహ ‘‘యో పన అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేతీ’’తి. యస్మా చ అనిచ్చన్తిఆదినా సఙ్ఖారావ దిస్సమానా, తస్మా తే కణ్ఠే బద్ధకుణపం వియ పటినిస్సజ్జనీయా హోన్తి.