ధమ్ముద్దేసవారకథా

ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా

ఆచరియానన్తి రేవతాచరియస్స. న పనేతం సారతో దట్ఠబ్బం. న హి ఫస్సాదీనం కామావచరాదిభావదస్సనత్థం ఇదమారద్ధం, కిన్తు తస్మిం సమయే ఫస్సాదిసభావదస్సనత్థన్తి.

చిత్తస్స పఠమాభినిపాతత్తాతి సబ్బే చేతసికా చిత్తాయత్తా చిత్తకిరియాభావేన వుచ్చన్తీతి ఫస్సో ‘‘చిత్తస్స పఠమాభినిపాతో’’తి వుత్తో. కామం ఉప్పన్నఫస్సో పుగ్గలో చిత్తచేతసికరాసి వా ఆరమ్మణేన ఫుట్ఠో ఫస్ససహజాతాయ వేదనాయ తంసమకాలమేవ వేదేతి, ఫస్సో పన ఓభాసస్స పదీపో వియ వేదనాదీనం పచ్చయవిసేసో హోతీతి పురిమకాలో వియ వుత్తో. గోపానసీనం ఉపరి తిరియం ఠపితకట్ఠం పక్ఖపాసో. కట్ఠద్వయాది వియ ఏకదేసేన ఏకపస్సేన అనల్లీయమానోపి రూపేన సహ ఫస్సస్స సామఞ్ఞం అనల్లీయమానం సఙ్ఘట్టనమేవ, న విసయభావో, సఙ్ఘట్టనఞ్చ ఫస్సస్స చిత్తారమ్మణానం సన్నిపతనభావో ఏవ. వత్థారమ్మణసన్నిపాతేన సమ్పజ్జతీతి సఙ్ఘట్టనసమ్పత్తికో ఫస్సో. పాణిద్వయస్స సన్నిపాతో వియ చిత్తారమ్మణసన్నిపాతో ఫస్సో చిత్తస్స ఆరమ్మణే సన్నిపతితప్పవత్తియా పచ్చయో హోతీతి కిచ్చట్ఠేనేవ రసేన సఙ్ఘట్టనరసో. తథా పచ్చయభావో హి తస్స ఫస్సస్స సఙ్ఘట్టనకిచ్చన్తి. యథా హి పాణియా పాణిమ్హి సఙ్ఘట్టనం తబ్బిసేసభూతా రూపధమ్మా, ఏవం చిత్తస్స ఆరమ్మణే సఙ్ఘట్టనం తబ్బిసేసభూతో ఏకో చేతసికధమ్మో దట్ఠబ్బో. చిత్తేయేవాతి ఏతేన చేతసికసభావతం వత్థారమ్మణేహి అసంసట్ఠం సఙ్ఘట్టనం వేదనాయ దస్సేతి, న పన వత్థునిస్సయతం పటిక్ఖిపతి. తస్స ఫస్సస్స కారణభూతో తదనురూపో సమన్నాహారో తజ్జాసమన్నాహారో. ఇన్ద్రియస్స తదభిముఖభావో ఆవజ్జనాయ చ ఆరమ్మణకరణం విసయస్స పరిక్ఖతతా అభిసఙ్ఖతతా విఞ్ఞాణస్స విసయభావకరణన్తి అత్థో.

సుఖవేదనాయమేవ లబ్భతి అస్సాదభావతోతి అధిప్పాయో. విస్సవితాయాతి అరహతాయ. అనేకత్థత్తా హి ధాతూనం అరహత్థో విపుబ్బో సుసద్దో. విస్సవం వా సజనం వసితా కామకారితా విస్సవితా. ఆరమ్మణరసేకదేసమేవ అనుభవన్తీతి ఇదం ఫుసనాదికిచ్చం ఏకదేసానుభవనమివ హోతీతి కత్వా వుత్తం. వేదయితసభావో ఏవ హి అనుభవనన్తి. ఫుసనాదిభావేన వా ఆరమ్మణగ్గహణం ఏకదేసానుభవనం, వేదయితభావేన గహణం యథాకామం సబ్బానుభవనం. ఏవం సభావానేవ తాని గహణానీతి న వేదనాయ వియ ఫస్సాదీనమ్పి యథాసకకిచ్చకరణేన సామిభావానుభవనం చోదేతబ్బం. అయం ఇధాతి ఏతేన పఞ్చసు వేదనాసు ఇమస్మిం చిత్తే అధిప్పేతం సోమనస్సవేదనం వదతి, తస్మా అసోమనస్సవేదనం అపనేత్వా గహితాయ సోమనస్సవేదనాయ సమానా ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసతా వుత్తాతి వేదితబ్బా.

నిమిత్తేన పునసఞ్జాననకిచ్చా పచ్చాభిఞ్ఞాణరసా. పునసఞ్జాననస్స పచ్చయో పునసఞ్జాననపచ్చయో, తదేవ నిమిత్తం పున…పే… నిమిత్తం, తస్స కరణం పున…పే… కరణం. పునసఞ్జాననపచ్చయభూతం వా నిమిత్తకరణం పున…పే… కరణం, తదస్సా కిచ్చన్తి అత్థో. పునసఞ్జాననపచ్చయనిమిత్తకరణం నిమిత్తకారికాయ నిమిత్తేన సఞ్జానన్తియా చ సబ్బాయ సఞ్ఞాయ సమానం వేదితబ్బం. ఞాణమేవ అనువత్తతి, తస్మా అభినివేసకారికా విపరీతగ్గాహికా చ న హోతీతి అధిప్పాయో. ఏతేనుపాయేన సమాధిసమ్పయుత్తాయ అచిరట్ఠానతా చ న హోతీతి దట్ఠబ్బా.

అభిసన్దహతీతి పబన్ధతి పవత్తేతి. చేతనాభావో బ్యాపారభావో. దిగుణుస్సాహాతి న దిగుణం వీరియయోగం సన్ధాయ వుత్తం, అత్తనో ఏవ పన బ్యాపారకిచ్చస్స మహన్తభావం దీపేతి. ఉస్సాహనభావేనాతి ఆదరభావేన. సా హి సయం ఆదరభూతా సమ్పయుత్తే ఆదరయతీతి.

విజాననం ఆరమ్మణస్స ఉపలద్ధి. సన్దహనం చిత్తన్తరస్స అనుప్పబన్ధనం. చక్ఖునా హి దిట్ఠన్తి చక్ఖునా దట్ఠబ్బం. యథా ‘‘దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాత’’న్తి దట్ఠబ్బాది వుచ్చతి, ఏవమిధాపి వేదితబ్బం. చక్ఖునా హీతిఆదీసు చక్ఖునా…పే… మనసా ద్వారేనాతి అత్థో. నగరగుత్తికస్స వియ చిత్తస్స ఆరమ్మణవిభావనమత్తం ఉపధారణమత్తం ఉపలద్ధిమత్తం కిచ్చం, ఆరమ్మణపటివేధనపచ్చాభిఞ్ఞాణాది పన కిచ్చం పఞ్ఞాసఞ్ఞాదీనన్తి వేదితబ్బం. పురిమనిద్దిట్ఠన్తి సమయవవత్థానే నిద్దిట్ఠం. భావేన్తో వియ న న ఉప్పజ్జతి, కిన్తు ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘చిత్తం హోతీ’’తి వుత్తన్తి ఏతం హోతి-సద్దస్స ఉప్పజ్జతి-సద్దస్స చ సమానత్థత్తే సతి యుజ్జేయ్య, తదత్థత్తే చ తత్థ ఉప్పన్నం హోతీతి న వుచ్చేయ్య. న హి యుత్తం ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం. చిత్తస్స చ ఉప్పన్నతా సమయవవత్థానే వుత్తా ఏవాతి కిం తస్స పున ఉప్పత్తిదస్సనేన. యేన చ సమయవవత్థానం కతం, తస్స నిద్దేసో న న సక్కా కాతున్తి కిం తం నిద్దేసత్థం ఉద్దేసేన దుతియేన, నిద్దేసేనేవ చ ఫస్సాదీహి చ అఞ్ఞత్తం చిత్తస్స సిజ్ఝతీతి కిం తదత్థేన పున వచనేన, అఞ్ఞప్పయోజనత్తా పన పురిమస్స చిత్తవచనస్స పచ్ఛిమం వుత్తం. పురిమఞ్హి సమయవవత్థానత్థమేవ వుత్తం, న వవత్థితసమయే విజ్జమానధమ్మదస్సనత్థం, ఇతరఞ్చ తస్మిం సమయే విజ్జమానధమ్మదస్సనత్థం వుత్తం, న సమయవవత్థానత్థం, న చ అఞ్ఞదత్థం వచనం అఞ్ఞదత్థం వదతి, న చ లేసేన వుత్తోతి కత్వా మహాకారుణికో అత్థం పాకటం న కరోతీతి.

ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా

వితక్కేతీతి ధమ్మతో అఞ్ఞస్స కత్తునివత్తనత్థం ధమ్మమేవ కత్తారం నిద్దిసతి. తస్స పన వసవత్తిభావనివారణత్థం ‘‘వితక్కనం వా’’తి భావనిద్దేసో. రూపం రూపన్తి పథవీ పథవీతి వా ఆకోటేన్తో వియ హోతీతి ఆకోటనలక్ఖణో. ఆదితో, అభిముఖం వా హననం ఆహననం, పరితో, పరివత్తేత్వా వా ఆహననం పరియాహననం. విచారతో ఓళారికట్ఠేన విచారస్సేవ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన అనురవతో ఓళారికో తస్స చ పుబ్బఙ్గమో ఘణ్టాభిఘాతో వియ హోతి వితక్కో. సో యథా ఘణ్టాభిఘాతో పఠమాభినిపాతో హోతి, ఏవం ఆరమ్మణాభిముఖనిరోపనట్ఠేన పఠమాభినిపాతో హోతి. విప్ఫారవాతి విచలనయుత్తో. అనుప్పబన్ధేన పవత్తియన్తి ఉపచారే వా అప్పనాయం వా సన్తానేన పవత్తియం. తత్థ హి వితక్కో నిచ్చలో హుత్వా ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా పవత్తతి. మణ్డలన్తి ఖలమణ్డలం.

పిణయతీతి తప్పేతి, వడ్ఢేతి వా. ఫరణరసాతి పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనరసా. ఉదగ్గభావో ఓదగ్యం. ఖుద్దికా లహుం లోమహంసనమత్తం కత్వా భిన్నా న పున ఉప్పజ్జతి. ఖణికా బహులం ఉప్పజ్జతి. ఉబ్బేగతో ఫరణా నిచ్చలత్తా చిరట్ఠితికత్తా చ పణీతతరా. పస్సద్ధియా నిమిత్తభావేన గబ్భం గణ్హన్తీ. అప్పనాసమ్పయుత్తావ పీతి అప్పనాసమాధిపూరికాతి కత్వా సా ఠపితా. ఇతరా ద్వే ఖణికోపచారసమాధిపూరికా పీతీ.

సమాధిచిత్తేనాతి సమాధిసహితచిత్తేన. అవిసారో అత్తనో ఏవ అవిసరణసభావో. అవిక్ఖేపో సమ్పయుత్తానం అవిక్ఖిత్తతా. యేన సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో ధమ్మో అవిక్ఖేపోతి. విసేసతోతి యేభుయ్యేన. సుఖవిరహితోపి హి అత్థి సమాధీతి. పదీపనిదస్సనేన సన్తానట్ఠితిభావం సమాధిస్స దస్సేతి.

ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా

సద్దహన్తి ఏతాయాతి సద్దహనకిరియాయ పవత్తమానానం ధమ్మానం తత్థ ఆధిపచ్చభావేన సద్ధాయ పచ్చయతం దస్సేతి. తస్సా హి ధమ్మానం తథాపచ్చయభావే సతి ‘‘పుగ్గలో సద్దహతీ’’తి వోహారో హోతి. పసాదనీయట్ఠానేసు పసాదస్స పటిపక్ఖభూతం అకుసలం అస్సద్ధియం మిచ్ఛాధిమోక్ఖో చ. పసాదభూతో నిచ్ఛయో వత్థుగతో అధిమోక్ఖలక్ఖణం, న యేవాపనకాధిమోక్ఖోతి. ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ‘‘మం అన్తరేన తుమ్హాకం అధిముచ్చనం నత్థి, మయా సద్దహథా’’తి వియ అత్తానం అనువత్తేతి సమ్పయుత్తధమ్మే. ఏవం సేసేసుపి. పక్ఖన్దనన్తి సంసీదనం. పఙ్కో కద్దమతో ఘనీభూతో హోతి. పణకం పిచ్ఛిలం ఉదకమలం. పీతం ఉదకం. ఓకప్పనలక్ఖణాతి అనుపవిసిత్వా ఏవమేతన్తి కప్పనలక్ఖణా. అకలుసభావో అకాలుసియం, అనావిలభావోతి అత్థో. బుద్ధాదివత్థూని సద్ధేయ్యాని. సప్పురిసూపసేవనసద్ధమ్మసవనయోనిసోమనసికారధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియో సోతాపత్తియఙ్గాని. కుసలధమ్మానం ఆదానే హత్థో వియ, సబ్బసమ్పత్తినిప్ఫాదనే విత్తం వియ, అమతకసిఫలఫలనే బీజం వియ దట్ఠబ్బా.

వీరభావోతి యేన వీరో నామ హోతి, సో ధమ్మోతి అత్థో. అనుబలప్పదానం పగ్గహో. మగ్గో గన్తబ్బో హోతి, మగ్గో గతో, కమ్మం కత్తబ్బం, కమ్మం కతం, అప్పమత్తకో ఆబాధో ఉప్పన్నో, గిలానా వుట్ఠితో హోతి అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా, గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో న లభతి లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, లభతి…పే… పారిపూరిన్తి ఏతాని అనురూపపచ్చవేక్ఖణాసహితాని అట్ఠ వీరియారమ్భవత్థూని తంమూలకాని వా పచ్చవేక్ఖణాని.

చిరకతాదిఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం. ఉదకే అలాబు వియ ఆరమ్మణం పిలవిత్వా గన్తుం అప్పదానం పాసాణస్స వియ నిచ్చలస్స ఆరమ్మణస్స ఠపనం సారణం అసమ్ముట్ఠతాకరణం అపిలాపనం. అపిలాపే కరోతి అపిలాపేతి. గతియోతి నిప్ఫత్తియో సమ్భవతో ఫలతో చ. అపరో నయోతి రసాదిదస్సనత్థం ఆరద్ధం. సమ్మోసపచ్చనీకం కిచ్చం అసమ్మోసో, న సమ్మోసాభావమత్తం. సతియా వత్థుభూతా కాయాదయో కాయాదిసతిపట్ఠానా, సతియోయేవ వా పురిమా పచ్ఛిమానం పదట్ఠానం.

విక్ఖేపస్స ఉద్ధచ్చస్స. పఞ్ఞాపేతీతి పకారేహి జానాపేతి. ఏకాలోకా హోతీతి విపస్సనుపక్కిలేసోభాసం సన్ధాయాహ. మనతే విజానాతి ఏతేనాతి వా మనో, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చా’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫) కారణభావేన మనో వుత్తో. సబ్బో హి మనో అత్తనో అనన్తరస్స విఞ్ఞాణస్స కారణన్తి. విజానాతీతి పరిచ్ఛిన్నోపలద్ధివసేన జానాతి, న సఞ్ఞాపఞ్ఞా వియ సఞ్జాననపటివిజ్ఝనవసేన.

పీతిసోమనస్ససమ్పయోగతోతి వుత్తే యేన యోగా సుమనో హోతి, తం సోమనస్సన్తి వుచ్చతీతి పీతియా చ సోమనస్సభావో ఆపజ్జతి, తస్మా వినాపి కాయేన వత్థునా సాతవేదనాసమ్పయోగతోతి యోజేతబ్బం. ఏవఞ్చ నిప్పీతికం సోమనస్సఞ్చ సఙ్గహితం హోతి, పీతిఉపలక్ఖితం వా సోమనస్సం సప్పీతికం నిప్పీతికఞ్చ సోమనస్సన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో.

పవత్తసన్తతాధిపతేయ్యన్తి పవత్తసఙ్ఖాతాయ సన్తతియా అధిపతిభూతం. జీవితిన్ద్రియస్స హి అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే అనుపాలేన్తస్స అనన్తరఞ్చ సానుపాలనానం ఉప్పత్తియా హేతుభూతస్స వసేన పవత్తం చిరట్ఠితికం హోతి, తంతంకమ్మవిసేసేన విసేసయుత్తం యావ చుతి అవిసేసేన వా యావ పరినిబ్బానం అవిచ్ఛిన్నం పవత్తతి జీవమానతావిసేసయుత్తఞ్చాతి రూపారూపజీవితిన్ద్రియానం సమానలక్ఖణాదిం వత్తుం ‘‘అత్తనా అవినిభుత్తధమ్మాన’’న్తి ఆహ. అనుపాలేతబ్బానం అత్థిక్ఖణేయేవ. అసతి హి అనుపాలేతబ్బే ఉప్పలాదిమ్హి కిం ఉదకం అనుపాలేయ్యాతి. తస్స తస్సాతి అనుపాలనాదికస్స. సాధనతోతి సాధనేన. తంసాధనఞ్చ జీవమానవిసేసపచ్చయభావతో.

ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా నిట్ఠితా.

మగ్గఙ్గరాసివణ్ణనా

సమ్మాతి అవిపరీతనియ్యానికభావేన. పసత్థతా చ ఏవమేవ దట్ఠబ్బా.

బలరాసివణ్ణనా

అస్సద్ధియేతి అస్సద్ధియకారణా. ఉభయపదవసేనాతి సద్ధాపదం బలపదన్తి ఏవమాదిపదద్వయవసేన. నియకజ్ఝత్తం జాతిఆదిసముట్ఠానం ఏతిస్సాతి అజ్ఝత్తసముట్ఠానా. గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తే గారవవసేన పతిస్సవనం పతిస్సవో, సహ పతిస్సవేన సప్పతిస్సవం, పతిస్సవభూతం తంసభాగఞ్చ యంకిఞ్చి గారవన్తి అత్థో. జాతిఆదిమహత్తపచ్చవేక్ఖణేన ఉప్పజ్జమానా చ హిరీ తత్థ గారవవసేన పవత్తతీతి ‘‘సప్పతిస్సవలక్ఖణా’’తి వుచ్చతి. వజ్జం భాయతి తఞ్చ భయతో పస్సతీతి వజ్జభీరుకభయదస్సావీ. ఏవంసభావం ఓత్తప్పం. హిరీ పాపధమ్మే గూథం వియ పస్సతి, ఓత్తప్పం ఉణ్హం వియ. దాయజ్జం నవలోకుత్తరధమ్మాది. అజ్ఝత్తసముట్ఠానాదితా చ హిరీఓత్తప్పానం తత్థ తత్థ పాకటభావేన వుత్తా, న పన తేసం కదాచి అఞ్ఞమఞ్ఞం విప్పయోగా. న హి లజ్జనం నిబ్భయం పాపభయం వా అలజ్జనం హోతీతి.

మూలరాసివణ్ణనా

అగేధో అనభిజ్ఝనం అనభికఙ్ఖనం. అనల్లీనో భావో అధిప్పాయో ఏతస్సాతి అనల్లీనభావో, ఏవఞ్హి ఉపమాయ సమేతి. అనుకూలమిత్తో అనువత్తకో. వినయరసోతి వినయనరసో. అదోసో దుస్సీల్యమలస్సాతి ఇదం దుస్సీల్యస్స దోససముట్ఠానతం దోసూపనిస్సయతఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. అభావనాయాతి ‘‘తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనాఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా ఆసేవనట్ఠేన భావనా’’తి ఏవం వుత్తాయ పఞ్ఞాసాధనాయ భావనాయ అప్పవత్తి, తప్పటిపక్ఖభూతా వా అకుసలా అభావనా. నిగ్గుణేపి గుణగ్గహణం అధికగ్గహణం. విజ్జమానమ్పి గుణం విద్ధంసేత్వా గహణం ఊనగ్గహణం. చతువిపల్లాసగ్గహణం విపరీతగ్గహణం.

యాథావసభావేతి ‘‘ఏత్తకో ఏతస్స గుణో, ఏత్తకో దోసో’’తి గుణదోసానం సభావే ‘‘జరాధమ్మో జీరతి, తం కుతేత్థ లబ్భా మా జీరీ’’తి ఏవమాదిపచ్చవేక్ఖణసమ్భవతో. అలోభేన చ గహట్ఠానం ఖేత్తవత్థాదీసు వివాదాభావతో. అమోహేన పబ్బజితానం దిట్ఠిగతవివాదాభావతో. కామరాగాభినివేసవినిబన్ధా హి గహట్ఠా గహట్ఠేహి వివదన్తి, దిట్ఠిరాగాభినివేసవినిబన్ధా సమణా సమణేహీతి. రాగవసేన మిత్తసన్థవో దోసవసేన విరోధో చ తబ్బిసేసేన ఉపగమాపగమా, ఆరమ్మణే వా రూపాదిమ్హి అనురోధవిరోధా. అమజ్ఝత్తభావస్స పటిఘానునయసఙ్ఖాతస్స మోహేన పవత్తి. సుఖవిపరిణామే దుక్ఖసమాయోగే చ పటిఘపవత్తియం వేదనాపరిగ్గహో న సిజ్ఝతీతి అదోసానుభావేన వేదనాసతిపట్ఠానం సిజ్ఝతి. దిబ్బవిహారస్సాతి చతున్నం ఝానానం. అరియవిహారో ఫలసమాపత్తి. మోహేన అవిచారేన్తో ఉదాసీనపక్ఖేసుపి సత్తసఙ్ఖారేసు సబ్బేసు అభిసఙ్గం కరోతీతి అమూళ్హస్స తదభావో వేదితబ్బో. దుక్ఖదస్సనస్స ఆసన్నపటిపక్ఖత్తా దోసస్స తప్పటిపక్ఖేన అదోసేన దుక్ఖదస్సనం హోతి.

కమ్మపథరాసివణ్ణనా

సుఖాదీని అత్తనో న బ్యాపాదేతి న వినాసేతి పరస్స చాతి దట్ఠబ్బం. కమ్మపథతాతంసభాగతాహి కమ్మపథవసేన.

పస్సద్ధాదియుగలవణ్ణనా

దరథో సారమ్భో, దుక్ఖదోమనస్సపచ్చయానం ఉద్ధచ్చాదికానం కిలేసానం చతున్నం వా ఖన్ధానం ఏతం అధివచనం. ఉద్ధచ్చప్పధానా కిలేసా ఉద్ధచ్చాదికిలేసా, ఉద్ధచ్చం వా ఆదిం కత్వా సబ్బకిలేసే సఙ్గణ్హాతి. సువణ్ణవిసుద్ధి వియాతి యథా సువణ్ణవిసుద్ధి అలఙ్కారవికతివినియోగక్ఖమా, ఏవం అయమ్పి హితకిరియావినియోగక్ఖమా.

సమం, సమన్తతో వా పకారేహి జాననం సమ్పజఞ్ఞం. చేతియవన్దనాదిఅత్థం అభిక్కమాదీసు అత్థానత్థపరిగ్గణ్హనం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సతి చ అత్థే సప్పాయాసప్పాయరూపాదిపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. గోచరగామాభిక్కమనాదీసు కమ్మట్ఠానావిజహనం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమనాదీనం ధాతుఆదివసేన పవిచయో అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. సబ్బకమ్మట్ఠానభావనానుయుత్తానం సబ్బయోగీనం సబ్బదా ఉపకారకా ఇమే ద్వే ధమ్మా పారిపన్థకహరణతో భావనావడ్ఢనతో చ. యథాహ ‘‘ద్వే ధమ్మా బహుకారా సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౨). యుగే నద్ధా వియాతి యుగనద్ధా, అఞ్ఞమఞ్ఞం నిమిత్తభావేన సమం పవత్తాతి అత్థో. ‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౧) హి సుత్తే ఏతేసం యుగనద్ధతా వుత్తా. సబ్బకుసలధమ్మేసు లీనుద్ధచ్చాభావో ఏతేహి ద్వీహి సమం యుత్తేహీతి ‘‘వీరియసమాధియోజనత్థాయా’’తి ఆహ, యోగవచనత్థాయాతి అత్థో.

యేవాపనకవణ్ణనా

రూపాభావేనాతి రుప్పనాభావేన. ధమ్మాతి ఏతస్స అత్థో సభావతో ఉపలబ్భమానాతి. మేత్తాపుబ్బభాగోతి అప్పనాప్పత్తాయ మేత్తాయ పుబ్బభాగో, పరికమ్మమేత్తా ఏతస్మిం చిత్తే అత్థీతి అత్థో. విరతివసేనాతి వచీపవత్తియా న పూరేతి, కిన్తు విరతియోగేనాతి అత్థో. అపణ్ణకఙ్గానీతి అవిరద్ధఙ్గాని. యథా తథా వా ఆరమ్మణే వినిచ్ఛయనం అధిముచ్చనం. న హి అనధిముచ్చన్తో పాణాతిపాతాదీసు దానాదీసు వా పవత్తతి, సద్ధా పన పసాదనీయేసు పసాదాధిమోక్ఖోతి అయమేతేసం విసేసో. దారకస్స వియ ఇతో చితో చ సంసప్పనస్స కరిస్సామి న కరిస్సామీతి అవినిచ్ఛయస్స పటిపక్ఖకిరియా అసంసప్పనం. పురిమమనతోతి భవఙ్గతో. విసదిసం వీథిజవనం మనం కరోతీతి మనసికారసామఞ్ఞేన వీథిజవనపటిపాదకే దస్సేతి. తేసు ధమ్మేసూతి చిత్తచేతసికధమ్మేసు. అతదారమ్మణత్తేపి హి తేసు సమప్పవత్తేసు ఉదాసీనభావతో తత్రమజ్ఝత్తతాతి వుచ్చతి. అలీనానుద్ధతప్పవత్తిపచ్చయత్తా ఊనాధికనివారణరసా. కాయదుచ్చరితాదివత్థూనన్తి పాణాదీనం. అమద్దనా మద్దనపటిపక్ఖభావోవ.

తంతంరాసికిచ్చవసేన విభాగరహితా అవిభత్తికా. ఏత్థాతి ఏతేసు సవిభత్తికేసు దుతియట్ఠానాదీసుపి భాజియమానేసు అపుబ్బం నత్థీతి అత్థో. పదం పూరితన్తి ఝానాదిపదం పఞ్చకాదివసేన పూరితం. పఞ్చ హి అఙ్గాని ఝానపదస్స అత్థో, తేసు ఏకస్మిఞ్చ ఊనే ఝానపదం ఊనం హోతీతి. పదసమూహో పదకోట్ఠాసో వా తం తమేవ వా పదం, అవుత్తం హాపితం నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘పూరిత’’న్తి. వుత్తస్మిఞ్ఞేవ వుచ్చమానే అనేకేసం పురిససద్దానం వియ కోచి సమ్బన్ధో నత్థీతి మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘అననుసన్ధికా కథా’’తి. అన్తరన్తరా వుత్తస్మిఞ్ఞేవ వుచ్చమానే అనుక్కమేన ధమ్మా కథితా న హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉప్పటిపాటియా’’తి. ఫస్సపఞ్చమకరాసి సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణవసేన చతుక్ఖన్ధతప్పచ్చయసఙ్గహవసేన చ వుత్తో. యథావుత్తేసు పన రాసీసు ఏకరాసికిచ్చస్సపి అభావా ఛన్దాదయో యేవాపనకవసేన వుత్తా. వుత్తానమ్పి చ ధమ్మానం యథా వేదనాదీనం ఝానఙ్గాదిభావో వుత్తో, న ఏవం సోవచస్సతాకల్యాణమిత్తతాదివిసేసో వుత్తోతి తస్స సఙ్గణ్హనత్థం కేచి ధమ్మే విసుం ఠపేత్వా తే చ తఞ్చ విసేసం ‘‘యే వా పనా’’తి ఆహ. వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా సావసేసే ధమ్మే వత్వా ‘‘యే వా పనా’’తి వుత్తం.

యేవాపనకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.