కామావచరకుసలపదభాజనీయవణ్ణనా
౧. ‘‘యే వా పన…పే… అరూపినో ధమ్మా’’తి ఇదం ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తి ఏవమాదికం వియ న విసుం ‘‘తేపి హోన్తీ’’తి హోతి-సద్దేన సమ్బన్ధం కత్వా వుత్తం, ఉద్దిట్ఠావసేసే చ పన గహేత్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి అప్పేతుం వుత్తన్తి అప్పనాయ అవరోధితం. ఏవఞ్చ కత్వా నిద్దేసేపి ఏతస్స పదభాజనీయం న వుత్తన్తి. సరూపేన పన అదస్సితత్తా ‘‘అత్థీ’’తి వత్వా దుతియేన హోతి-సద్దేన సమ్బన్ధో నిద్దేసో చ న కతో, సఙ్ఖేపేన పన ఉద్దిసిత్వా సఙ్ఖేపేనేవ యే వా పన ధమ్మా నిద్దిట్ఠాతి ఏతస్స ధమ్మస్స ఉద్దేసే అవరోధో యుత్తో. ధమ్మనిద్దేసే చ నిద్దేసావసానే వుత్తస్సాతి.
పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదవచనేనేవ పుచ్ఛాభావే విఞ్ఞాతే పుచ్ఛావిసేసఞాపనత్థం ఆహ ‘‘అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా’’తి. పఞ్చవిధా హీతి మహానిద్దేసే (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨; మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౮) ఆగతా పుచ్ఛా దస్సేతి. లక్ఖణన్తి ఞాతుం ఇచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావం ఆహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన ఞాణేన పచ్చక్ఖం వియ అదిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఇద’’న్తి తులాభూతాయ పఞ్ఞాయ అతులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతాయ పఞ్ఞాయ అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటీకతభావం. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆదిపుచ్ఛాయ హి ‘‘కా తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుకమ్యతాతి కథేతుకమ్యతాయ.
పభేదతో ధమ్మానం దేసనన్తి మాతికాదేసనం ఆహ. తత్థ హి పురతో కుసలాదికే పభేదే వత్వా పచ్ఛతో ధమ్మా వుత్తాతి ‘‘పభేదవన్తదస్సనత్థ’’న్తి నిద్దేసం ఆహ. ఇదం వుత్తం హోతి – మాతికాయ సవిసేసనా ధమ్మా వుత్తా, తే చ విసేసితబ్బత్తా పధానా, పధానఞ్చ ఇతికత్తబ్బతాయ యుజ్జతీతి ధమ్మానమేవ పధానానం పుచ్ఛితబ్బతా విస్సజ్జితబ్బతా చ హోతి, తస్మా తే పుచ్ఛితబ్బే దస్సేతుం ‘‘కతమే ధమ్మా’’తి వుత్తం, తే పన విసేసవన్తో పుచ్ఛితాతి దస్సేతుం పున ‘‘కుసలా’’తి వుత్తన్తి ఏవం పభేదవన్తదస్సనత్థం అయం పదానుక్కమో కతోతి. ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి విస్సజ్జనేపి ఏవమేవ యోజనా కాతబ్బా. ‘‘పభేదతో ధమ్మానం దేసనం దీపేత్వా’’తి ఏతస్స అత్థం వివరితుం ‘‘ఇమస్మిఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. అనేకప్పభేదా దేసేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి అవోహారదేసనతో ధమ్మానమేవ దేసేతబ్బత్తా తేసఞ్చ ఘనవినిబ్భోగపటిసమ్భిదాఞాణావహనతో పభేదవన్తానం దేసేతబ్బత్తా ‘‘కుసలా…పే… దీపేత్వా’’తి ఏతేన సమ్బన్ధో. ఏవమేవ హి యథావుత్తదీపనస్స హేతుం సకారణం పకాసేతుం పున ‘‘ధమ్మాయేవా’’తిఆది వుత్తన్తి. ధమ్మాతి సామఞ్ఞమత్తవచనేన సమూహాదిఘనవసేన ఏకత్తగ్గహణం హోతీతి ఏకత్తవినిబ్భోగకరణం ఘనవినిబ్భోగఞాణం ఆవహతి పభేదదేసనా, తథా కుసలాదిధమ్మానం అబ్యాకతాదిఅత్థానఞ్చ దీపనతో ధమ్మపటిసమ్భిదాదిఞాణఞ్చ ఆవహతి. ‘‘పభేదవన్తదస్సనత్థ’’న్తి ఏతం వివరితుం ‘‘ఇదాని యే తేనా’’తిఆదిమాహ. పభేద…పే… యుజ్జతి ఇతికత్తబ్బతాయుత్తస్స విసేసనత్తా. అథ వా ఉద్దేసో ధమ్మప్పధానో, పుచ్ఛా సంసయితప్పధానా, న చ ధమ్మభావో సంసయితో, కుసలాదిభేదో పన సంసయితోతి నిచ్ఛితసంసయితవసేనాయం పదానుక్కమో కతో.
ఏత్థాతి ఏతస్మిం వచనే. కిమత్థమాహ భగవాతి తం దస్సేతుం ఆహ ‘‘సమయే నిద్దిసి చిత్త’’న్తి. పరియోసానేతి సమయే చిత్తనిద్దేసస్స ‘‘యస్మిం…పే… ఆరబ్భా’’తి ఏతస్స పరియోసానే. తస్మిం సమయేతి తస్మిం చిత్తుప్పాదసమయే. చిత్తేన సమయం నియమేత్వాన అథ పచ్ఛా బోధేతున్తి సమ్బన్ధో. విజ్జమానేపి భోజనగమనాదిసమయనానత్తే సమవాయాదినానత్తే చ యథావుత్తచిత్తనియమితా విసేసితా అఞ్ఞస్మిం సమయే యథాధిప్పేతానం ఫస్సాదీనం అభావా చిత్తనియమితే సమయే ఫస్సాదయో బోధేతుం విసేసనమేవ తావ చిత్తం దస్సేతుం సమయే చిత్తం నిద్దిసీతి అత్థో. విసేసితబ్బోపి హి సమయో అత్తనో ఉపకారత్థం విసేసనభావం ఆపజ్జతి, విసేసనభూతఞ్చ చిత్తం తదుపకారత్థం విసేసితబ్బభావన్తి. సన్తతిఘనాదీనం అయం విసేసో – పురిమపచ్ఛిమానం నిరన్తరతాయ ఏకీభూతానమివ పవత్తి సన్తతిఘనతా, తథా ఫస్సాదీనం ఏకసమూహవసేన దుబ్బిఞ్ఞేయ్యకిచ్చభేదవసేన ఏకారమ్మణతావసేన చ ఏకీభూతానమివ పవత్తి సమూహాదిఘనతాతి.
కాలఞ్చ సమయఞ్చాతి యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ. ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయపటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ‘‘ఖణో’’తి చ ‘‘సమయో’’తి చ వుచ్చతి, సో ఏకోవాతి అత్థో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమయోపి ఖోతి సిక్ఖాపరిపూరణస్స హేతుపి. సమయప్పవాదకేతి దిట్ఠిప్పవాదకే. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో సమయం పవదన్తీతి. అత్థాభిసమయాతి హితపటిలాభా. అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి పీళనాదీని అభిసమితబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని, అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి తానేవ తథా ఏకత్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తంసమఙ్గినో హిం సనం అవిప్ఫారికతాకరణం. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదిభావేన సన్తాపనం పరిదహనం.
‘‘ఇధా’’తి వచనం అకుసలేసు అబ్యాకతేసు చ కేసుచి ఖణస్స అసమ్భవతో. నను కుసలానఞ్చ నవమేన ఖణేన వినా ఉప్పత్తి హోతీతి? నో న హోతి, న పన నవమో ఏవ ఖణో, చతుచక్కానిపి ఖణోతి వుత్తాని. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన అత్తసమ్మాపణిధిఖణమన్తరేన నత్థి కుసలస్స ఉప్పత్తీతి ఖణో ఇధ గహితో. ఇన్ద్రియవిసయమనసికారాధీనం విఞ్ఞాణన్తి ఏవమాది సాధారణఫలం దట్ఠబ్బం. నవమోతి అట్ఠక్ఖణే ఉపాదాయ వుత్తం. చతుచక్కం వత్తతీతి పున పతిరూపదేసవాసాదిసమ్పత్తి చతుచక్కం విపరివత్తతీతి అత్థో. ఓకాసభూతానీతి అత్తనో నిబ్బత్తియా ‘‘ఇదాని ఉప్పజ్జన్తు కుసలానీ’’తి అనుమతిదానం వియ భూతాని.
చిత్తకాలోతి ధమ్మేనేవ సతా కాలో విసేసితో, న తస్స పవత్తిత్థ పవత్తిస్సతి పవత్తతీతి ఏతేన అవత్థావిసేసేన, నాపి తస్స విజాననకిచ్చేన, తస్మా ఏవంవిధే ధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తోతి వుత్తో. కమప్పవత్తా విసేసా ఏవ పటిపాటీతి బీజభావో చ పటిపాటీతి వత్తుమరహతీతి ఇమినాధిప్పాయేన ‘‘బీజకాలోతి ధమ్మపటిపాటిం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో’’తి ఆహ. ధమ్మపటిపాటిం వాతి అట్ఠకలాపధమ్మే సన్ధాయాహ. సఞ్చితా వియ గయ్హమానకాలా ఏవ కాలసఞ్చయో, యథా వా తథా వా కాలోతి ఏకం సభావం గహేత్వా అభినివేసం కరోన్తస్స తదభినివేసనిసేధనత్థం ‘‘సో పనేస సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞత్తిమత్తకో’’తి ఆహ. ఞత్వా విఞ్ఞేయ్యోతి సమ్బన్ధో. ఇతరో పన హేతూతి ఏస సమయో పచ్చయోవ విఞ్ఞేయ్యో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం అధికారే న హేతుహేతు సాధారణహేతు చాతి అత్థో. సమవాయో పచ్చయసామగ్గీ, హేతు పన ఏకేకో పచ్చయోతి అయమేతేసం విసేసో వేదితబ్బో. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనేకపచ్చయదస్సనేన తంతంద్వారికానం కుసలానఞ్చ తప్పచ్చయతం దస్సేతి.
పరిగ్గహో కతో అట్ఠకథాచరియేహి. ఏకకారణవాదోతి పకతికారణవాదో, ఇస్సరకారణవాదో వా. అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖోతి అవయవానం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖతాయ సముదాయో వుత్తో. అపేక్ఖా చ యావ సహాయకారణసమాగమో న హోతి, తావ ఫలస్స అనిప్ఫాదనం సమాగమే నిప్ఫాదనసమత్థస్స నిప్ఫాదనఞ్చ. సమాగమో చ యేసు యుజ్జమానేసు నిబ్యాపారేసుపి ఫలస్స పవత్తి, తేసం సబ్భావోతి.
అసామగ్గీ…పే… పత్తితోతి చక్ఖురూపాలోకమనసికారానం అసమవేతానం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స అహేతుభావే సతి సమవేతానఞ్చ తంసభావావినివత్తితో హేతుభావానాపత్తితోతి అత్థో. న హి సభావన్తరం అఞ్ఞేన సహితం సభావన్తరం హోతీతి. ఏకస్మిన్తి అన్ధసతే ఏకేకస్మిం అన్ధేతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథా యథారుతవసేన అత్థే గయ్హమానే ఏకస్స అన్ధస్స దస్సనాసమత్థతా సబ్బేసమ్పి న హోతి, నాపి ఏకస్స అసమత్థతాయ సబ్బేసమ్పి అసమత్థతా వుత్తా, కిన్తు సబ్బేసం విసుం అసమత్థతాయ ఏవాతి ఉపమావచనం న యుజ్జేయ్య, నాపి ఉపమోపమితబ్బసమ్బన్ధో. న హి ఉపమితబ్బేసు చక్ఖాదీసు ఏకస్స అసమత్థతాయ సబ్బేసమ్పి అసమత్థతా వుత్తా, కిన్తు సబ్బేసం విసుం అసమత్థతాయ సహితానం అసమత్థతాతి. అన్ధసతం పస్సతీతి చ అన్ధసతం సహితం పస్సతీతి అధిప్పాయో అఞ్ఞథా వుత్తనయేన ఉపమితబ్బాసమానతాపత్తితో. సాధా…పే… ఠితభావోతి యేసు విజ్జమానేసు ఫలప్పవత్తి తేసం సమోధానే, యథా పవత్తమానేసు తేసు ఫలప్పవత్తి, తథా పవత్తిమాహ. న యేసం కేసఞ్చి అనేకేసం సమోధానమత్తం సామగ్గీ. న హి సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బసమోధానం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స, కట్ఠకపాలపాసాణసమోధానం వా సోతవిఞ్ఞాణస్స హేతూతి. తన్తి తం దస్సనం. అసా…పే… సిద్ధోతి నాయమత్థో సాధేతబ్బో విసుం అహేతూనం చక్ఖాదీనం సహితానం హేతుభావస్స పచ్చక్ఖసిద్ధత్తాతి అత్థో. న హి పచ్చక్ఖసిద్ధే యుత్తిమగ్గనం యుత్తన్తి.
మనుస్సత్తాదీనం ఖణావయవానం సామగ్గీ ఖణసామగ్గీ, తం వినా సో నవమచక్కసమ్పత్తిసఙ్ఖాతో ఖణో నత్థి. సా ఏవ హి ఖణసామగ్గీ సో ఖణోతి అత్థో. ఖణ…పే… దీపేతి అత్తనో దుల్లభతాయాతి అత్థో. ఖణత్థో వా సమయసద్దో ఖణసఙ్ఖాతో సమయోతి వుత్తో. సో యస్మిం దుల్లభే ఖణే సతీతి ఇమస్సత్థస్స విభావనవసేన తదాయత్తాయ కుసలుప్పత్తియా దుల్లభభావం దీపేతి. ఏతేనుపాయేన సమవాయ…పే… వుత్తిం దీపేతీతి ఏత్థ ఇతో పరేసు చ యోజనా తస్స తస్స తంతందీపనే కాతబ్బా.
తస్స పురిసస్సాతి ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే చత్తారో దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహా సిక్ఖితా కతహత్థా కతుపాసనా చతుద్దిసా ఠితా అస్సు, అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ‘అహం ఇమేసం…పే… కతుపాసనానం కణ్డే ఖిత్తే ఖిత్తే అప్పతిట్ఠితే పథవియం గహేత్వా ఆహరిస్సామీ’’’తి (సం. ని. ౨.౨౨౮) ఏవం వుత్తజవనపురిసస్స. తావ పరిత్తకోతి గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియాయేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బద్ధఖురధారాసన్నిపాతతో చ పరిత్తతరో కాలో. కాలసఙ్ఖాతో సమయో చిత్తపరిచ్ఛిన్నో వుచ్చమానో తేనేవ పరిచ్ఛేదకచిత్తేన ‘‘ఏవం పరిత్తో అహ’’న్తి అత్తనో పరిత్తతం దీపేతి. యథా చాహం, ఏవం సబ్బో కుసలచిత్తప్పవత్తికాలోతి తస్స పరిత్తతం దీపేతి. సద్దస్స దీపనా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.
పకతివాదీనం మహతో వియ అణువాదీనం ద్విఅణుకస్స వియ చ ఏకస్సేవ. హేతు…పే… వుత్తితం దీపేతీతి పచ్చయాయత్తవుత్తిదీపనతో తప్పరభావా హేతుసఙ్ఖాతస్స పరాయత్తవుత్తిదీపనతా వుత్తా. సతి పన పచ్చయాయత్తభావే పచ్చయసామగ్గీఆయత్తతా సమవాయసఙ్ఖాతేన దీపియతీతి అతప్పరభావతో తస్స తందీపనతా న వుత్తా. అనేన సమయేన కత్తుభూతేన, అనేన సమయేన వా కరణభూతేన భగవతా పటిసేధితోతి అత్థో. ఏస నయో పురిమాసు దీపనాసు.
అధికరణవసేనాతి ఆధారవసేన. ఏత్థాతి కాలసమూహసఙ్ఖాతే సమయే గహితేతి అత్థో. కాలోపి హి చిత్తపరిచ్ఛిన్నో సభావతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేనేవ సఞ్ఞాతో ‘‘అధికరణ’’న్తి వుత్తో తంఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావా. భావోతి కిరియా. కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం. యథా గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతోతి దోహనకిరియా గమనకిరియాయ లక్ఖణం హోతి, ఏవమిహాపి ‘‘యస్మిం సమయే తస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే సతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి అఞ్ఞకిరియాసమ్బన్ధాభావేన పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తుప్పాదకిరియా ఫస్సాదిభవనకిరియా చ లక్ఖీయతీతి ఉభయత్థ సమయసద్దే భుమ్మనిద్దేసో కతో లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి.
ఉద్దానతోతి ఉద్దేసతో సఙ్ఖేపతో. కిలేసకామో వత్థుకామభావం భజన్తో కామనీయవసేన భజతి, న కామనవసేనాతి కామనవసేన కిలేసకామో ఏవ హోతి, న వత్థుకామో. దువిధోపేసోతి వచనేన దువిధస్సపి సహితస్స అవచరణప్పదేసం సఙ్గణ్హాతి. తేన వత్థుకామస్సేవ పవత్తిదేసో రూపారూపధాతుద్వయం అపనీతం హోతి. నను చ దువిధోపి సహితో రూపారూపధాతూసు పవత్తతి రూపారూపావచరధమ్మానం వత్థుకామత్తా తదారమ్మణానం రూపారూపరాగానఞ్చ కిలేసకామభావసిద్ధితోతి? తం న, బహలకిలేసస్స కామరాగస్స కిలేసకామభావేన ఇధ సఙ్గహితత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా రూపారూపధాతూసు పవత్తమానేసు కామావచరధమ్మేసు నికన్తి ఇధ న సఙ్గహితా సుఖుమత్తా. ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా’’తి సబ్బకామే ఉద్దిసిత్వాపి హి ‘‘దువిధోపేసో’’తి ఏత్థ తదేకదేసభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞసహితతాపరిచ్ఛిన్నా కామరాగతబ్బత్థుకధమ్మావ సఙ్గహితాతి, నిరవసేసో వా కిలేసకామో కామరాగో కామతణ్హారూపతణ్హాఅరూపతణ్హానిరోధతణ్హాభేదో ఇధ పవత్తతీతి అనవసేసప్పవత్తితం సన్ధాయ ‘‘దువిధోపేసో’’తి వుత్తం, వత్థుకామోపి చ అప్పకో ఇధాపి న వత్తతి రూపారూపావచరవిపాకమత్తో, తథాపి పరిపుణ్ణవత్థుకామత్తా కామావచరధమ్మావ ఇధ గహితా. ఏవఞ్చ కత్వా ససత్థావచరోపమా యుత్తా హోతి. ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౧౬౩; విభ. ౬౨౫) ఏత్థ రూపభవో ఉత్తరపదలోపం కత్వా ‘‘రూప’’న్తి వుత్తో, ఏవమిధాపి ఉత్తరపదలోపో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞథా హి చిత్తం కామావచరావచరన్తి వుచ్చేయ్యాతి. ఆరమ్మణకరణవసేనాతిఆదికే ‘‘కామో’’తి సబ్బం తణ్హమాహ, తస్మా ‘‘కామఞ్చేసా’’తిఆది వుత్తం, ‘‘కామే అవచారేతీతి కామావచార’’న్తి వత్తబ్బే చా-సద్దస్స రస్సత్తం కతం.
రుళ్హిసద్దేనాతి ఞాణసమ్పయుత్తేసు రుళ్హేన సద్దేన, ఞాణసమ్పయుత్తేసు వా పవత్తిత్వా అనవజ్జసుఖవిపాకతాయ తంసదిసేసు ఞాణవిప్పయుత్తేసు రుళ్హేన సద్దేన. అథ వా కిఞ్చి నిమిత్తం గహేత్వా సతిపి అఞ్ఞస్మిం తంనిమిత్తయుత్తే కిస్మిఞ్చిదేవ విసయే సమ్ముతియా చిరకాలతావసేన నిమిత్తవిరహేపి పవత్తి రుళ్హి నామ యథా ‘‘మహియం సేతీతి మహింసో, గచ్ఛన్తీతి గావో’’తి, ఏవం కుసలసద్దస్సపి రుళ్హిభావో వేదితబ్బో. పఞ్ఞానిద్దేసే ‘‘కోసల్ల’’న్తి అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౬) వుత్తం, తస్స చ భావా కుసలసద్దప్పవత్తీతి కోసల్లయోగా కుసలన్తి అయం అభిధమ్మపరియాయో హోతి. కుసలన్తి కుసలభావం ఆహ.
విపాకాదీనం అవజ్జపటిపక్ఖతా నత్థీతి కుసలమేవ అనవజ్జలక్ఖణం వుత్తం. అనవజ్జలక్ఖణమేవాతి సుఖవిపాకసభావస్స లక్ఖణభావనివారణత్థం అవధారణం కతం, తంనివారణఞ్చ తస్స పచ్చుపట్ఠానతం వత్థుకామతాయ కతం. సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన వోదానభావరసం. ఫలట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం. సభావో కక్ఖళాదిఫుసనాదికో అసాధారణో. సామఞ్ఞం సాధారణో అనిచ్చాదిసభావో. ఇధ చ కుసలలక్ఖణం సబ్బకుసలసాధారణసభావత్తా సామఞ్ఞం దట్ఠబ్బం, అకుసలాదీహి అసాధారణతాయ సభావో వా. ఉపట్ఠానాకారోతి గహేతబ్బభావేన ఞాణస్స ఉపట్ఠహనాకారో. ఫలం పన అత్తనో కారణం పటిచ్చ తప్పటిబిమ్బభావేన, పటిముఖం వా ఉపట్ఠాతీతి పచ్చుపట్ఠానం.
విజానాతీతి సఞ్ఞాపఞ్ఞాకిచ్చవిసిట్ఠం విసయగ్గహణం ఆహ. సబ్బచిత్తసాధారణత్తా యత్థ యత్థ యథా యథా అత్థో లబ్భతి, తత్థ తత్థ తథా తథా గహేతబ్బోతి. యం ఆసేవనపచ్చయభావేన చినోతి, యఞ్చ కమ్మునా అభిసఙ్ఖతత్తా చితం, తం తథా ‘‘చిత్త’’న్తి వుత్తం. యం పన తథా న హోతి, తం పరిత్తకిరియద్వయం అన్తిమజవనఞ్చ లబ్భమానచిన్తనవిచిత్తతాదివసేన ‘‘చిత్త’’న్తి వేదితబ్బం. హసితుప్పాదో పన అఞ్ఞజవనగతికోవ. చిత్తానం పనాతి విచిత్రానన్తి అత్థో. తదన్తోగధత్తా హి సముదాయవోహారేన అవయవోపి ‘‘చిత్త’’న్తి వుచ్చతి యథా పబ్బతనదీసముద్దాదిఏకదేసేసు దిట్ఠేసు పబ్బతాదయో దిట్ఠాతి వుచ్చన్తీతి. చరణం నామ గహేత్వా చరితబ్బచిత్తపటో. రూపానీతి బిమ్బాని.
అజ్ఝత్తికన్తి ఇన్ద్రియబద్ధం వదతి. చిత్తకతమేవాతి చిత్తస్స మూలకారణతం సన్ధాయ వుత్తం. కమ్మస్స హేతం చిత్తం కారణన్తి. తం పన అత్థం విభావేతుం ‘‘కాయకమ్మాదిభేద’’న్తిఆదిమాహ. లిఙ్గనానత్తన్తి సణ్ఠాననానత్తం, భిన్నసణ్ఠానఙ్గపచ్చఙ్గవతో సరీరస్స వా నానత్తం. వోహారవసేన ఇత్థిపురిసాదిభావేన వోహరితబ్బేసు పత్థనావిసేసా ఉప్పజ్జన్తి, తతో కమ్మవిసేసా. ఏవమిదం కమ్మనానత్తం వోహారనానత్తతో హోతి. అపా…పే… కాదితాతి ఏవమాదీసు ఆది-సద్దేహి గతియా ఉపపత్తియా అత్తభావే లోకధమ్మేసు చ నానాకరణాని సుత్తాగతాని సఙ్గణ్హాతి.
కమ్మనానత్తాదివసేనాతి ఏత్థ కుసలాకుసలవసేన కమ్మనానత్తం వేదితబ్బం. విసదిససభావతా హి నానత్తన్తి. కుసలకమ్మస్స దానాదివసేన కాయసుచరితాదిభావేన చ పుథుత్తం, అకుసలకమ్మస్స చ మచ్ఛరియాదీహి కాయదుచ్చరితాదీహి చ పుథుత్తం వేదితబ్బం. బహుప్పకారతా హి పుథుత్తన్తి. అన్నదానాదివసేన దానాదీనం పాణాతిపాతావిరతిఆదివసేన కాయసుచరితాదీనం ఆవాసమచ్ఛరియాదివసేన మచ్ఛరియాదీనం పాణాతిపాతాదివసేన కాయదుచ్చరితాదీనఞ్చ పభేదో వేదితబ్బో. ఏకేకస్స హి పకారస్స భేదో పభేదోతి. నానత్తాదీనం వవత్థానం తథా తథా వవత్థితతా నిచ్ఛితతా. ఏతేనుపాయేన లిఙ్గనానత్తాదీని వేదితబ్బాని. కమ్మనానత్తాదీహి నిబ్బత్తాని హి తానీతి.
పచ్చుప్పన్నస్స లిఙ్గస్స కమ్మతో పవత్తిం తదనుక్కమేన పచ్చుప్పన్నకమ్మస్స నిప్ఫత్తిఞ్చ దస్సేత్వా తతో అనాగతలిఙ్గనానత్తాదినిప్ఫత్తిదస్సనేన సంసారం ఘటేన్తో ‘‘కమ్మనానాకరణం పటిచ్చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమేన కమ్మవచనేన అవిజ్జాసఙ్ఖారా, లిఙ్గాదివచనేన విఞ్ఞాణాదీని భవపరియోసానాని, గతిఆదివచనేన జాతిజరామరణాని గహితానీతి దట్ఠబ్బాని. తత్థ గతీతి నిరయాదయో పఞ్చ గతియో వుచ్చన్తి, తాసం నానాకరణం అపదాదిభావో. తా హి తథా భిన్నాతి. ఉపపత్తీతి గోమహింసాదిఖత్తియాదిచాతుమహారాజికాదిఉపపత్తియో, తాసం నానాకరణం ఉచ్చాదితా. ఖత్తియో ఏవ హి ఏకచ్చో కులభోగఇస్సరియాదీహి ఉచ్చో హోతి, ఏకచ్చో నీచో. తేహి ఏవ హీనతాయ హీనో, పధానభావం నీతతాయ పణీతో, అడ్ఢతాయ సుగతో, దలిద్దతాయ దుగ్గతో. కులవసేన వా ఉచ్చనీచతా, ఇస్సరియవసేన హీనపణీతతా, భోగవసేన సుగతదుగ్గతతా యోజేతబ్బా. సువణ్ణదుబ్బణ్ణతాతి ఓదాతసామాదివణ్ణసుద్ధిఅసుద్ధివసేన వుత్తం. సుజాతదుజ్జాతతాతి నిగ్రోధపరిమణ్డలాదిఆరోహపరిణాహేహి లక్ఖణేహి వా అత్తభావపరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణజాతతావసేన. సుసణ్ఠితదుస్సణ్ఠితతాతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం సణ్ఠానవసేన.
అపరమ్పి వుత్తం అజ్ఝత్తికచిత్తస్స యథావుత్తస్స చిత్తకతభావసాధకం సుత్తం ‘‘కమ్మతో’’తిఆది. కమ్మఞ్హి చిత్తతో నిబ్బత్తన్తి తతో నిప్ఫజ్జమానం సబ్బమ్పి చిత్తం చిత్తకతమేవాతి సాధేతి. కమ్మనిబ్బత్తతో లిఙ్గతో పవత్తమానలిఙ్గసఞ్ఞా మూలకారణతో కమ్మతో ఆసన్నకారణతో లిఙ్గతో చ పవత్తా హోతీతి ‘‘కమ్మతో…పే… పవత్తరే’’తి ఆహ. అథ వా లిఙ్గఞ్చ సఞ్ఞా చ లిఙ్గసఞ్ఞా, తా యథాసఙ్ఖ్యం కమ్మతో లిఙ్గతో చ పవత్తరేతి అత్థో. సఞ్ఞాతో భేదం గచ్ఛన్తీతి తే ఇత్థిపురిసాదిలిఙ్గసఞ్ఞాతో ఇత్థిపురిసాదివోహారభేదం ధమ్మా గచ్ఛన్తి, తథా తథా వోహరితబ్బాతి అత్థో. ఇమాయ గాథాయ అతీతపచ్చుప్పన్నద్ధపటిచ్చసముప్పాదవసేన చిత్తకతం చిత్తం దస్సితం.
లోకో ఏవ పజాతత్తా పజాతి పురిమపాదస్స వివరణం పచ్ఛిమపాదో దట్ఠబ్బో. యథా రథస్స ఆణి నిబన్ధనా, ఏవం సత్తలోకరథస్స కమ్మం నిబన్ధనన్తి ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. ఇమాయ చ గాథాయ అద్ధద్వయవసేన చిత్తస్స కమ్మవిఞ్ఞాణకతతా దస్సితా. కిత్తిన్తి పరమ్ముఖా కిత్తనం పత్థటయసతం. పసంసన్తి సమ్ముఖా పసంసనం థుతిం. కమ్మనానాకరణన్తి కమ్మతో నిబ్బత్తనానాకరణం కమ్మజేహి అనుమియమానం కమ్మస్సేవ వా నానాకరణం.
కమ్మస్సకాతి కమ్మసయా. కమ్మస్స దాయం తేన దాతబ్బం ఆదియన్తీతి కమ్మదాయాదా. అణ్డజాదీనఞ్చ యోనీనం కమ్మతో నిబ్బత్తత్తా కమ్మమేవ యోని అత్తభావపటిలాభనిమిత్తం ఏతేసన్తి కమ్మయోనీ. బన్ధనట్ఠేన కమ్మం బన్ధు ఏతేసన్తి కమ్మబన్ధూ.
చిత్తస్సాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స. తస్స పన అలద్ధోకాసతా అఞ్ఞేన కమ్మేన పటిబాహితత్తా తదవిపచ్చనోకాసే పుగ్గలస్స నిబ్బత్తత్తా చ వేదితబ్బా. విజ్జమానమ్పి అపరాపరియవేదనీయకమ్మవిఞ్ఞాణం కాలగతిపయోగాదిసహకారీపచ్చయవికలతాయ అవసేసపచ్చయవేకల్లం దట్ఠబ్బం. ఏకచ్చచిత్తన్తి చిత్తేన కత్తబ్బచిత్రేన ఏకచ్చభూతం తేన కత్తబ్బచిత్రమాహ.
అనుభవిత్వా భవిత్వా చ అపగతం భూతాపగతం. అనుభూతభూతతా హి భూతతాసామఞ్ఞేన భూతసద్దేన వుత్తా. సామఞ్ఞమేవ హి ఉపసగ్గేన విసేసీయతీతి. అనుభూతసద్దో చ కమ్మవచనిచ్ఛాభావతో అనుభవకవాచకో దట్ఠబ్బో. వికప్పగాహవసేన రాగాదీహి తబ్బిపక్ఖేహి చ అకుసలం కుసలఞ్చ ఆరమ్మణరసం అనుభవతి, న విపాకో కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా, నాపి కిరియా అహేతుకానం అతిదుబ్బలతాయ సహేతుకానఞ్చ ఖీణకిలేసస్స ఛళఙ్గుపేక్ఖావతో ఉప్పజ్జమానానం అతిసన్తవుత్తిత్తా. ఏత్థ చ పురిమనయే కుసలాకుసలమేవ వత్తుం అధిప్పాయవసేన ‘‘భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. యం ‘‘ఉప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా’’తి (సం. ని. ౫.౬౫౧-౬౬౨; విభ. ౩౯౦-౩౯౧) ఏత్థ ఉప్పన్నన్తి గహేత్వా తంసదిసానం పహానం, వుద్ధి చ వుత్తా, పచ్ఛిమనయే పన చ-సద్దేన కుసలాకుసలఞ్చ ఆకడ్ఢిత్వా సబ్బం సఙ్ఖతం వుత్తం భూతాపగతభావాభిధానాధిప్పాయేన.
విపచ్చితుం ఓకాసకరణవసేన ఉప్పతితం అతీతకమ్మఞ్చ తతో ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధో అనాగతో విపాకో చ ‘‘ఓకాసకతుప్పన్న’’న్తి వుత్తో. యం ఉప్పన్నసద్దేన వినాపి విఞ్ఞాయమానం ఉప్పన్నం, తం సన్ధాయ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికాన’’న్తిఆది (అ. ని. ౧౦.౨౧౭, ౨౧౯) వుత్తం. తాసు తాసు భూమీసూతి మనుస్సదేవాదిఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. తస్మిం తస్మిం సన్తానే అనుప్పత్తిఅనాపాదితతాయ అసమూహతం. ఏత్థ చ లద్ధభూమికం ‘‘భూమిలద్ధ’’న్తి వుత్తం అగ్గిఆహితో వియ. ఓకాసకతుప్పన్నసద్దేపి చ ఓకాసో కతో ఏతేనాతి, ఓకాసో కతో ఏతస్సాతి చ దువిధత్థేపి ఏవమేవ కతసద్దస్స పరనిపాతో వేదితబ్బో.
సబ్బదా అవత్తమానమ్పి గమియచిత్తం పటిపక్ఖపచ్చవేక్ఖణాయ అవిక్ఖమ్భితత్తా ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి వుత్తం. అన్తరధాపేతీతి విక్ఖమ్భికా ఆనాపానస్సతి విక్ఖమ్భేతి. అన్తరాయేవాతి భూమిలద్ధే సభూమియం అబ్బోచ్ఛిన్నే విచ్ఛిన్దిత్వాతి అత్థో. అనతీతం అననాగతఞ్చ ఖణత్తయేకదేసగతమ్పి ఉప్పజ్జమానం ‘‘ఖణత్తయగత’’న్తి వుత్తం. దేసనాయ పధానేన గహితో అత్థో ‘‘సీస’’న్తి వుచ్చతి. లోకియధమ్మఞ్హి దేసేతబ్బం పత్వా దేసనాయ చిత్తం పుబ్బఙ్గమం హోతి, ధమ్మసభావం వా సన్ధాయేతం వుత్తం. అకుసలాతి సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా వుత్తా. చేతనాతి కేచి. అకుసలభాగియాతి రాగాదయో ఏకన్తఅకుసలా. అకుసలపక్ఖికాతి ఫస్సాదయోపి తప్పక్ఖికా. మనో తేసం ధమ్మానం పఠమం ఉప్పజ్జతీతి సహజాతోపి మనో సమ్పయుత్తే సఙ్గణ్హిత్వా అధిపతిభావేన పవత్తమానో పఠమం ఉప్పన్నో వియ హోతీతి ఏవం వుత్తో. సమ్పయుత్తాపి తదనువత్తనతాయ అన్వదేవ అకుసలా ధమ్మాతి వుత్తా, అనన్తరపచ్చయమనం వా సన్ధాయ మనోపుబ్బఙ్గమతా వుత్తా. చిత్తేన నీయతీతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం సన్ధాయాహ, తణ్హాసమ్పయుత్తం వా. పభస్సరన్తి సభావపణ్డరతం సన్ధాయాహ. అరక్ఖితేతి సతియా అనునయపటిఘాదీహి అరక్ఖితే, రాగాదీహి బ్యాపన్నే, తేహి ఏవ అవస్సుతే. చిత్తస్స పుబ్బఙ్గమభావసాధనే అఞ్ఞమఞ్ఞం బలదానవసేన సుత్తానురక్ఖణం, ఇధ వా ఉపసంహతానం ఆభిధమ్మికేహి విఞ్ఞాతానం చిరకాలప్పవత్తివసేన వేదితబ్బం.
కతరపఞ్ఞం త్వన్తిఆది న పాళిఆరుళ్హం, ఏవం భగవా పుచ్ఛతీతి అట్ఠకథాయమేవ వుత్తం. పఞ్ఞా పన కిమత్థియాతి ఇదమ్పి ఏకం సుత్తం. ‘‘అభిఞ్ఞత్థా పరిఞ్ఞత్థా పహానత్థా’’తి తస్స విస్సజ్జనం.
సాతన్తి సభావవసేన వుత్తం, మధురన్తి మధురం వియాతి ఉపమావసేన. పోనోబ్భవికాతి పునబ్భవకరణసీలా. తత్రతత్రాభినన్దనతో నన్దీ, నన్దిభూతో రాగో నన్దిరాగో, నన్దిరాగభావేన సహగతాతి నన్దిరాగసహగతాతి న ఏత్థ సమ్పయోగవసేన సహగతభావో అత్థీతి సహగతసద్దో తణ్హాయ నన్దిరాగభావం జోతేతి. నన్దిరాగభూతాతి చస్స అత్థో. నిస్సయేతి పాదకే. రూపారూపారమ్మణానన్తి పథవీకసిణాదిఆకాసాదిఆరమ్మణానం. సంసట్ఠేతి ఖీరోదకం వియ సమోదితే ఏకీభావమివ గతే. సహజాతేతి సమ్పయుత్తసహజాతే, న సహజాతమత్తే. ఇధాపీతి ‘‘ఇమస్మిమ్పి పదే అయమేవ అత్థో అధిప్పేతో’’తి ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ యథాదస్సితసంసట్ఠసద్దో సహజాతే అధిప్పేతోతి. అరూపం రూపేనాతి పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థునా. ఉక్కట్ఠనిద్దేసోతి అనవసేససఙ్గహేన కతో అతిసయనిద్దేసో.
అనాభట్ఠతాయేవాతి ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తిఆదీసు దిట్ఠతాదయో వియ అభాసితబ్బతా అనాభట్ఠతా. సబ్బాకారేన సదిసస్స దుతియచిత్తస్స ససఙ్ఖారికతావచనేన ఇమస్స అసఙ్ఖారికతా విఞ్ఞాయతి, తస్మా అభాసితబ్బతాయ న గహితోతి అత్థో యుజ్జతి. అధిప్పాయో పన పాళియం అభాసితత్తా ఏవ తత్థ దేసేతబ్బభావేన న గహితో న సఙ్గహితో న తస్సత్థస్స అభావాతి. అథ వా పాళియం అనాభట్ఠతాయ ఏవ అట్ఠకథాయం న గహితో న తస్సత్థో వుత్తో. నియమేత్వావాతి పరతో ఏవంవిధస్సేవ ససఙ్ఖారికభావవచనతో ఇధ తదవచనేనేవ అసఙ్ఖారికభావం నియమేత్వా.
మనోవిఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ ద్వారం వత్థూతి వుత్తం, ద్వారేన వా తంసహాయభూతం హదయవత్థు వుత్తం. సరసభావేనాతి సకిచ్చభావేన. అవిజ్జా హి సఙ్ఖారానం పచ్చయభావకిచ్చా, అఞ్ఞాసాధారణో వా రసితబ్బో విఞ్ఞాతబ్బో భావో సరసభావో, అవిజ్జాసభావో సఙ్ఖారసభావోతి ఏవమాదికో. ‘‘సరససభావేనా’’తిపి పాఠో, సోయేవ అత్థో. అవిజ్జాపచ్చయాతి వా సరసేన, సఙ్ఖారాతి సభావేన.
ఏకసముట్ఠానాదితా రూపధమ్మేసు ఏవ యోజేతబ్బా తేసు తబ్బోహారబాహుల్లతో. అతీతాదిభావో రూపారూపధమ్మేసు, చిత్తచేతసికనిబ్బానానమ్పి వా యథాసభావం ఏకద్వినకుతోచిసముట్ఠానతా యోజేతబ్బా. అనాపాథగతాతి చక్ఖాదీనం అగోచరగతా సుఖుమరజాదిరూపం వియ వత్థుపరిత్తతాయ తత్తాయోగుళే పతితోదకబిన్దురూపం వియ ఖణపరిత్తతాయ అతిదూరతాయ అచ్చాసన్నాదితాయ అతీతానాగతతాయ చ. విసయో అనఞ్ఞత్థభావేన, గోచరో చ తత్థ చరణేన వుత్తో, తబ్బిసయనిచ్ఛయేన మనో పటిసరణం. అయమత్థో సిద్ధో హోతి అఞ్ఞథా తేసం ధమ్మారమ్మణభావేన ‘‘నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తి వచనస్స అనుపపత్తితో. దిబ్బచక్ఖుదిబ్బసోతఇద్ధివిధఞాణేహి యథావుత్తనయేన అనాపాథగతాని రూపాదీని ఆలమ్బియమానాని న ధమ్మారమ్మణన్తి కత్థచి వుచ్చమానాని దిట్ఠాని, ఇతరథా చ దిట్ఠాని ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సతీ’’తిఆదీసూతి.
ఆపాథమాగచ్ఛతి మనసా పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి చ గహేతబ్బభావూపగమనేన. ఘట్టేత్వాతి పటిముఖభావాపాథం గన్త్వా. సరభాణకస్స ఓసారకస్స. పకతియా దిట్ఠాదివసేన ఆపాథగమనఞ్చ భోజనపరిణామఉతుభోజనవిసేసఉస్సాహాదీహి కల్యం, రోగినో వాతాదీహి చ ఉపద్దుతం వా కాయం అనువత్తన్తస్స జాగరస్స భవఙ్గస్స చలనపచ్చయానం కాయికసుఖదుక్ఖఉతుభోజనాదిఉపనిస్సయానం చిత్తపణిదహనసదిసాసదిససమ్బన్ధదస్సనాదిపచ్చయానం, సుత్తస్స చ సుపినదస్సనే ధాతుక్ఖోభాదిపచ్చయానం వసేన వేదితబ్బం. అదిట్ఠస్స అసుతస్స అనాగతబుద్ధరూపాదినో పసాదదాతుకామతావత్థుస్స తంసదిసతాసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతసమ్బన్ధేనేవ. న కేవలం తంసదిసతావ ఉభయసమ్బన్ధో, కిన్తు తబ్బిపక్ఖతా తదేకదేసతా తంసమ్పయుత్తతాదికో చ వేదితబ్బో. కేనచి వుత్తే కిస్మిఞ్చి సుతే అవిచారేత్వా సద్దహనం సద్ధా, సయమేవ తం విచారేత్వా రోచనం రుచి, ‘‘ఏవం వా ఏవం వా భవిస్సతీ’’తి ఆకారవిచారణం ఆకారపరివితక్కో, విచారేన్తస్స కత్థచి దిట్ఠియా నిజ్ఝానక్ఖమనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి.
గేరుకహరితాలఞ్జనాదిధాతూసు. సుభనిమిత్తం సుభగ్గహణస్స నిమిత్తం. తం సుభనిమిత్తత్తా రఞ్జనీయత్తా చ లోభస్స వత్థు. నియమితస్స చిత్తస్స వసేన నియమితవసేన. ఏవమితరేసు ద్వీసు. ఆభోగో ఆభుజితం. లూఖపుగ్గలా దోసబహులా. అదోసబహులా సినిద్ధపుగ్గలా. తదధిముత్తతాతి పీతినిన్నచిత్తతా. ఇమేహి…పే… వేదితబ్బో పీతియా సోమనస్సవిప్పయోగాసమ్భవతోతి అధిప్పాయో.
జీవితవుత్తియా ఆయతనభావతో హత్థారోహాదిసిప్పమేవ సిప్పాయతనం. కసివాణిజ్జాదికమ్మమేవ కమ్మాయతనం. ఆయువేదాదివిజ్జా ఏవ విజ్జాట్ఠానం. అబ్యాపజ్జేతి దోమనస్సబ్యాపాదరహితే రూపభవే. ధమ్మపదాతి ధమ్మకోట్ఠాసా. పిలవన్తీతి ఉపట్ఠహన్తి పదిస్సన్తి. యోగాతి భావనాభియోగా సమాధితో. వత్థువిసదకిరియాతి అజ్ఝత్తికబాహిరానం వత్థూనం నిమ్మలభావకిరియా. సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనం ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా. గమ్భీరానం ఞాణేన చరితబ్బానం, గమ్భీరఞాణేన వా చరితబ్బానం సుత్తన్తానం పచ్చవేక్ఖణా గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా.
వంసోతి అనుక్కమో. తన్తీతి సన్తతి. పవేణీతి సమ్బన్ధో. సబ్బమేతం చారిత్తకిరియాపబన్ధస్స వచనం. చారిత్తసీలత్తా సీలమయం. ‘‘దస్సామీ’’తి వచీభేదేన వత్థుస్స పరిణతత్తా తతో పట్ఠాయ దానం ఆరద్ధం నామ హోతి, యతో తస్స అత్తనో పరిణామనాదీసు ఆపత్తి హోతి. విజ్జమానవత్థుస్మిం చిన్తనకాలతో పట్ఠాయ దానం ఆరద్ధన్తి తత్థ దానమయం కుసలం హోతీతి అధిప్పాయో. న హి దానవత్థుం అవిజ్జమానకమ్పి సఙ్ఖరోన్తస్స కుసలం న హోతీతి. తం పన దానమయస్స పుబ్బభాగోతి తదేవ భజేయ్య, వుత్తం అట్ఠకథాయం. కులవంసాదివసేనాతి ఉదాహరణమత్తమేవేతం. అత్తనా సమాదిన్నవత్తవసేన సప్పురిసవత్తగామజనపదవత్తాదివసేన చ చారిత్తసీలతా వేదితబ్బా.
సవత్థుకన్తి భేరిఆదివత్థుసహితం కత్వా. విజ్జమానకవత్థున్తి భేరిఆదివత్థుం. ధమ్మస్సవనఘోసనాదీసు చ సవత్థుకం కత్వా సద్దస్స దానం సద్దవత్థూనం ఠానకరణానం ససద్దప్పవత్తికరణమేవాతి తస్స చిన్తనం విజ్జమానవత్థుపరిచ్చాగో వేదితబ్బో. భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా ఇధ చ రూపారమ్మణాదిభావం, అఞ్ఞత్థ చ ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) దానమయాదిభావం, అపరత్థ చ ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? తీణి…పే… తంసముట్ఠానం కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా కాయకమ్మాదిభావఞ్చ వదన్తో. అపరియాపన్నా చాతి పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా అఞ్ఞాయతనత్తా చ అసఙ్గహితా.
పరిభోగరసో పరిభోగపచ్చయం పీతిసోమనస్సం. అయం పన రససమానతావసేన గహణం ఉపాదాయ రసారమ్మణన్తి వుత్తో, న సభావతో. సభావేన పన గహణం ఉపాదాయ పీతిసోమనస్సం ధమ్మారమ్మణమేవ హోతీతి ‘‘సుఖా వేదనా ధమ్మారమ్మణ’’న్తి వుత్తం. ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధన్తి రూపారమ్మణం…పే… ధమ్మారమ్మణన్తి ఏవం నియమేత్వా వుత్తం. కమ్మస్స అనిబద్ధత్తాతి కమ్మస్స అనియతత్తా. యథా హి రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం అనఞ్ఞారమ్మణం హోతి, న ఏవం కాయద్వారాదీసు ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే నుప్పజ్జతి, తస్మా కమ్మస్స ద్వారనియమరహితత్తా ద్వారమ్పి కమ్మనియమరహితన్తి ఇధ ఆరమ్మణం వియ నియమేత్వా న వుత్తం. వినా ఆరమ్మణేన అనుప్పజ్జనతోతి ఏతస్సపి చత్థో ‘‘యథా కాయకమ్మాదీసు ఏకం కమ్మం తేన ద్వారేన వినా అఞ్ఞస్మిం ద్వారే చరతి, న ఏవం రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం తేనారమ్మణేన వినా ఆరమ్మణన్తరే ఉప్పజ్జతీ’’తి వేదితబ్బో. న హి యథా వచీద్వారే ఉప్పజ్జమానమ్పి ‘‘కాయకమ్మ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం సద్దారమ్మణే ఉప్పజ్జమానం ‘‘రూపారమ్మణ’’న్తి వుచ్చతి.
కామావచరకుసలం
కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా
ఇమస్స పనత్థస్సాతి కమ్మద్వారానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అనియతతాయ ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తిఆదినా పకాసనత్థం. పఞ్చ విఞ్ఞాణానీతి ఏత్థ ఛట్ఠస్స విఞ్ఞాణస్స తస్స చ ద్వారస్స అనుద్దేసో ద్వారద్వారవన్తానం సహాభావా. నియతరూపరూపవసేన చతుసముట్ఠానికకాయా వుత్తాతి సద్దస్స వికారరూపాదీనఞ్చ అసఙ్గహో.
పఠమజవనసముట్ఠితా వాయోధాతు యదిపి తస్మిం ఖణే రూపానం దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చాలేతుం న సక్కోతి, తథాపి విఞ్ఞత్తివికారసహితావ సా వేదితబ్బా. దససు హి దిసాసు యం దిసం గన్తుకామో అఙ్గపచ్చఙ్గాని వా ఖిపితుకామో, తందిసాభిముఖానేవ రూపాని సా సన్థమ్భేతి సన్ధారేతి చాతి తదభిముఖభావవికారవతీ హోతి, అధిప్పాయసహభావీ చ వికారో విఞ్ఞత్తీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఆవజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావో యథాధిప్పాయవికారరూపుప్పాదనేన ఉపపన్నో హోతి, యతో బాత్తింస చిత్తాని రూపిరియాపథవిఞ్ఞత్తిజనకాని వుత్తానీతి. యోజనం గతో, దసయోజనం గతోతి వత్తబ్బతం ఆపజ్జాపేతి అనేకసహస్సవారం ఉప్పన్నా.
వాయోధాతుయా…పే… పచ్చయో భవితున్తి థమ్భనచలనేసు వాయోధాతుయా పచ్చయో భవితుం సమత్థో చిత్తసముట్ఠానమహాభూతానం ఏకో ఆకారవిసేసో అత్థి, అయం విఞ్ఞత్తి నామ. తేసఞ్హి తదాకారత్తా వాయోధాతు థమ్భేతి చాలేతి చాతి. న చిత్తసముట్ఠానాతి ఏతేన పరమత్థతో అభావం దస్సేతి. న హి రూపం అప్పచ్చయం అత్థి, న చ నిబ్బానవజ్జో అత్థో నిచ్చో అత్థీతి. విఞ్ఞత్తితాయాతి విఞ్ఞత్తివికారతాయ. చిత్తసముట్ఠానభావో వియ మహాభూతవికారతాయ ఉపాదారూపభావో చ అధిప్పేతోతి వేదితబ్బో.
కాయికకరణన్తి కాయద్వారప్పవత్తం చిత్తకిరియం, అధిప్పాయన్తి అత్థో. కారేతి మఞ్ఞేతి ఏతేన వణ్ణగ్గహణానుసారేన గహితాయ విఞ్ఞత్తియా యం కరణం విఞ్ఞాతబ్బం, తస్స విజాననేన విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతత్తం దస్సేతి. న హి విఞ్ఞత్తిరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు ‘‘ఇదమేస కారేతీ’’తి విజాననం హోతీతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స హి రూపే అభినిపాతమత్తం కిచ్చం, న అధిప్పాయసహభునో చలనవికారస్స గహణం. చిత్తస్స పన లహుపరివత్తితాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా అనన్తరం మనోవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతమ్పి చలనం చక్ఖునా దిట్ఠం వియ మఞ్ఞన్తి అవిసేసవిదునో, తస్మా యథా నీలాభినిపాతవసప్పవత్తాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా నీలన్తి పవత్తాయ మనోవిఞ్ఞాణవీథియా చ అన్తరం న విఞ్ఞాయతి, ఏవం అవిఞ్ఞాయమానన్తరేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణేన గహితే తస్మిం చిత్తేన సహేవ అనుపరివత్తే కాయథమ్భనవికారచోపనసఙ్ఖాతే ‘‘ఇదమేస కారేతి, అయమస్స అధిప్పాయో’’తి విజాననం హోతి.
తాలపణ్ణాదిరూపాని దిస్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ మనోద్వారవీథియా అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ తాలపణ్ణాదీనం ఉదకాదిసహచారిప్పకారతం సఞ్ఞాణాకారం గహేత్వా ఉదకాదిగ్గహణం వియ. ఏత్థ ఉదకం భవిస్సతీతిఆదినా చ ఉదకాదిసమ్బన్ధనాకారేన రూపగ్గహణానుసారవిఞ్ఞాణేన యం ఉదకాది విఞ్ఞాతబ్బం, తస్స విజాననేన తదాకారస్స విఞ్ఞాతతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. ఏతస్స పన కాయికకరణగ్గహణస్స ఉదకాదిగ్గహణస్స చ పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణం ఉపనిస్సయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. అథ పన నాలమ్బితాపి విఞ్ఞత్తి కాయికకరణగ్గహణస్స చ పచ్చయో పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణోపనిస్సయవసేన సాధిప్పాయవికారభూతవణ్ణగ్గహణానన్తరం పవత్తమానస్స అధిప్పాయగ్గహణస్స అధిప్పాయసహభూవికారాభావే అభావతో, ఏవం సతి వణ్ణగ్గహణానన్తరేన ఉదకాదిగ్గహణేనేవ తాలపణ్ణాదిసఞ్ఞాణాకారో వియ వణ్ణగ్గహణానన్తరేన అధిప్పాయగ్గహణేనేవ విఞ్ఞత్తి పాకటా హోతీతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’’తి అధిప్పాయవిజాననేనేవ విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతతా వుత్తా.
అయం నో పహరితుకామోతి అధిప్పాయవిజాననేన విఞ్ఞత్తియా పాకటభావం దస్సేతి. న హి తదపాకటభావే అధిప్పాయవిజాననం హోతీతి. సమ్ముఖీ…పే… యేవ నామ హోతీతి అసమ్ముఖీభూతతాయ అనాపాథగతానం రూపాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాదిభావో వియ సభావభూతం తం ద్విధా విఞ్ఞత్తిభావం సాధేతి. పరం బోధేతుకామతాయ వినాపి అభిక్కమనాదిప్పవత్తనేన సో చిత్తసహభూవికారో అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చ విఞ్ఞాయతీతి ద్విధాపి విఞ్ఞత్తియేవాతి వేదితబ్బా.
తస్మిం ద్వారే సిద్ధాతి తేన ద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బభావతో తేనేవ ద్వారేన నామలాభతో తస్మిం ద్వారే పాకటభావవసేన సిద్ధా. కుసలం వా అకుసలం వాతి ఠపేతబ్బం. కస్మా? యస్మా పరవాదినో అవిపాకస్స కమ్మభావో న సిద్ధో, ఇతరస్స పన సిద్ధోతి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకానం ఏకాదసన్నం కిరియచిత్తానం వసేన తికం పూరేత్వా ఠపేతబ్బం.
ద్వారే చరన్తి కమ్మానీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – యది ద్వారా ద్వారన్తరచారినో హోన్తి, ద్వారసమ్భేదా కమ్మసమ్భేదోపీతి కాయకమ్మం కాయకమ్మద్వారన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం న సియా, కమ్మానమ్పి కమ్మన్తరచరణే ఏసేవ నయో. యది పన ద్వారానమ్పి ద్వారభావేన కమ్మన్తరచరణం కమ్మానఞ్చ ద్వారన్తరచరణం న సియా, సుట్ఠుతరం కమ్మద్వారవవత్థానం సియా. న పన కమ్మానం ద్వారన్తరే అచరణం అత్థి, కిన్తు ద్వారే అఞ్ఞస్మిఞ్చ చరన్తి కమ్మాని అఞ్ఞానిపి. యస్మా పన ద్వారే ద్వారాని న చరన్తి, తస్మా అద్వారచారీహి ద్వారేహి కారణభూతేహి కమ్మాని ద్వారన్తరే చరన్తానిపి వవత్థితాని. న కేవలం కమ్మానేవ, తేహి పన ద్వారానిపీతి ఏవం కమ్మద్వారాని అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాని ‘‘యేభుయ్యేనవుత్తితాయ తబ్బహులవుత్తితాయ చా’’తి వుచ్చమానాయ వవత్థానయుత్తియా. తత్థ ద్వారాపేక్ఖత్తా కమ్మానం కాయకమ్మాదిభావస్స అద్వారచారీహి ద్వారేహి వవత్థానం హోతి, న పన ద్వారన్తరచారీహి కమ్మేహి ద్వారానం అవవత్థానం కమ్మానపేక్ఖకాయద్వారాదిభావేహి ద్వారేహి వవత్థితానం కాయకమ్మాదీనం కాయకమ్మద్వారాదివవత్థానకరత్తా. అథ వా ద్వారన్తరే చరన్తానిపి కాయాదీహి ఉపలక్ఖితానేవ చరన్తి పాణాతిపాతాదీనం ఏవంసభావత్తా ఆణత్తిహత్థవికారాదీహి వుచ్చమానస్సపి కాయాదీహి సాధేతబ్బసభావావబోధతో, తస్మా న కమ్మన్తరస్స అత్తని చరన్తస్సపి ద్వారన్తరం సనామం దేతి, నాపి కమ్మం ద్వారస్స, తంతంద్వారమేవ పన కమ్మస్స కమ్మఞ్చ ద్వారన్తరే చరన్తమ్పి అత్తనోయేవ ద్వారస్స నామం దేతీతి సిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం. పుబ్బే పన ద్వారేసు అనిబద్ధతా కమ్మానం ద్వారన్తరచరణమేవ సన్ధాయ వుత్తా, న ఏతం వవత్థానన్తి.
తత్థాతి తేసు ద్వారకమ్మేసు. కాయకమ్మస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానన్తి తంసహజాతా విఞ్ఞత్తియేవ వుచ్చతి. కిఞ్చాపి హి సా తస్స కేనచి పకారేన పచ్చయో న హోతి, తథాపి కమ్మస్స విసేసికా విఞ్ఞత్తి తంసహజాతా హోతీతి తస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభావేన వుత్తా యథావుత్తనియమేన అఞ్ఞవిసేసనస్స కమ్మస్స విసేసనన్తరే ఉప్పత్తిఅభావా. కాయేన పన కతత్తాతి కాయవిఞ్ఞత్తిం జనేత్వా తాయ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదాదినిప్ఫాదనతో అత్తనో నిప్ఫత్తివసేన ‘‘కాయేన కతం కమ్మ’’న్తి వుత్తం. కారణభూతో హి పనేత్థ కాయోతి.
అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి ఏత్థ కమ్మునా కాయో కాయకమ్మద్వారన్తి ఏవం వవత్థితో, న కాయో ఇచ్చేవ. యథా సూచికమ్మునా సూచికమ్మకరణన్తి వవత్థితా, న సూచి ఇచ్చేవ, తథా ఇదమ్పి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసితాతి అత్థో. ఏవం సన్తేతి యథావుత్తం వవత్థాననియమం అగ్గహేత్వా ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తిఆదివచనమేవ గహేత్వా చోదేతి. తత్థ ఏవం సన్తేతి కమ్మానం ద్వారచరణే అఞ్ఞమఞ్ఞేన చ వవత్థానే నామలాభే విసేసనే సతీతి అత్థో.
కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా
చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతాతి ఏత్థ సుభాసితభాసనసఙ్ఖాతా అపిసుణవాచా, ధమ్మభాసనసఙ్ఖాతో అసమ్ఫప్పలాపో, పియభాసనసఙ్ఖాతా అఫరుసవాచా, సచ్చభాసనసఙ్ఖాతో అముసావాదో చాతి ఏతా వాచా తథాపవత్తా చేతనా దట్ఠబ్బా. సహసద్దా పనాతి తస్స వికారస్స సద్దేన సహ సమ్భూతత్తా వుత్తం. చిత్తానుపరివత్తితాయ పన సో న యావ సద్దభావీతి దట్ఠబ్బో, వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి పవత్తేన మహాఅట్ఠకథావాదేన చిత్తసముట్ఠానసద్దో వినాపి విఞ్ఞత్తిఘట్టనేన ఉప్పజ్జతీతి ఆపజ్జతి. ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౬౩౬) హి వచనతో అసోతవిఞ్ఞేయ్యసద్దేన సహ విఞ్ఞత్తియా ఉప్పత్తి నత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి.
చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనన్తి ఏత్థ చ న కోచి చిత్తసముట్ఠానో సద్దో అసఙ్గహితో నామ అత్థీతి అధిప్పాయేన మహాఅట్ఠకథావాదం పటిసేధేతి. ఛబ్బిధేన రూపసఙ్గహాదీసు హి ‘‘సోతవిఞ్ఞేయ్య’’న్తి ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తి ఏత్థ ‘‘సుత’’న్తి చ న కోచి సద్దో న సఙ్గయ్హతీతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన విఞ్ఞత్తిసహజమేవ జివ్హాతాలుచలనాదికరవితక్కసముట్ఠితం సుఖుమసద్దం ‘‘దిబ్బసోతేన సుత్వా ఆదిసతీ’’తి సుత్తే పట్ఠానే చ ఓళారికసద్దం సన్ధాయ ‘‘సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తన్తి ఇమినా అధిప్పాయేన అసోతవిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా సియా. సద్దో చ అసోతవిఞ్ఞేయ్యో చాతి విరుద్ధమేతన్తి పన పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. విఞ్ఞత్తిపచ్చయా ఘట్టనా విఞ్ఞత్తిఘట్టనా. విఞ్ఞత్తి ఏవ వా. ఘట్టనాకారప్పవత్తభూతవికారో హి ‘‘ఘట్టనా’’తి వుత్తో. సఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి, న పుబ్బాపరభావేన. పథవీధాతుయాతి ఇదం వాయోధాతుయా వియ చాలనం పథవీధాతుయా సఙ్ఘట్టనం కిచ్చం అధికన్తి కత్వా వుత్తం, వికారస్స చ తప్పచ్చయభావో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తబ్బికారానఞ్హి భూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావోతి. అఞ్ఞమ్పి సబ్బం విధానం కాయవిఞ్ఞత్తియం వియ వేదితబ్బం.
తిసముట్ఠానికకాయం…పే… న లబ్భతి. న హి చాలనం ఉపాదిన్నఘట్టనన్తి. చాలనఞ్హి దేసన్తరుప్పాదనపరమ్పరతా, ఘట్టనం పచ్చయవిసేసేన భూతకలాపానం ఆసన్నతరుప్పాదోతి. ఉపత్థమ్భనకిచ్చమ్పి నత్థీతి ఉపత్థమ్భనేన వినా పఠమచిత్తసముట్ఠానాపి ఘట్టనాకారేన పవత్తతీతి ఘట్టనత్థం ఉపత్థమ్భనేన పయోజనం నత్థి, లద్ధాసేవనేన చిత్తేనేవ ఘట్టనస్స బలవభావతో చాతి అధిప్పాయో. ఉపత్థమ్భనం నత్థి అత్థీతి విచారేత్వా గహేతబ్బం.
వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా
అయం నామ చేతనా కమ్మం న హోతీతి న వత్తబ్బాతి ఇదం యస్స ద్వారం మనో, తందస్సనత్థం వుత్తం. కప్పేతీతి ‘‘త్వం ఫుసనం కరోహి, త్వం వేదయిత’’న్తి ఏవం కప్పేన్తం వియ పవత్తతీతి అత్థో. పకప్పనఞ్చ తదేవ. కిం పిణ్డం కరోతీతి ఆయూహనత్థవసేన పుచ్ఛతి. ఫస్సాదిధమ్మే హి అవిప్పకిణ్ణే కత్వా సకిచ్చేసు పవత్తనం ఆయూహనం, తత్థేవ బ్యాపారణం చేతయనం, తథాకరణం అభిసఙ్ఖరణన్తి. తేభూమకస్సేవ గహణం లోకుత్తరకమ్మస్స కమ్మక్ఖయకరత్తా.
మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కమ్మకథావణ్ణనా
చేతయిత్వా కమ్మం కరోతీతి ఏత్థ యస్మా పురిమచేతనాయ చేతయిత్వా సన్నిట్ఠానకమ్మం కరోతి, తస్మా చేతనాపుబ్బకం కమ్మం తంచేతనాసభావమేవాతి చేతనం అహం కమ్మం వదామీతి అత్థో. అథ వా సమానకాలత్తేపి కారణకిరియా పుబ్బకాలా వియ వత్తుం యుత్తా, ఫలకిరియా చ అపరకాలా వియ. యస్మా చ చేతనాయ చేతయిత్వా కాయవాచాహి చోపనకిరియం మనసా చ అభిజ్ఝాదికిరియం కరోతి, తస్మా తస్సా కిరియాయ కారికం చేతనం అహం కమ్మం వదామీతి అత్థో. కాయే వాతి కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే కాయే వా. సతీతి ధరమానే, అనిరోధితే వా. కాయసముట్ఠాపికా చేతనా కాయసఞ్చేతనా. ఏత్థ చ సుఖదుక్ఖుప్పాదకేన కమ్మేన భవితబ్బం, చేతనా చ సుఖదుక్ఖుప్పాదికా వుత్తాతి తస్సా కమ్మభావో సిద్ధో హోతి. సఞ్చేతనియన్తి సఞ్చేతనసభావవన్తం. సమిద్ధిత్థేరేన ‘‘సఞ్చేతనియం, ఆవుసో…పే… మనసా సుఖం సో వేదయతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౦; కథా. ౫౩౯) అవిభజిత్వా బ్యాకతో. సుఖవేదనీయన్తిఆదినా పన విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బో సో పఞ్హో, తస్మా సమ్మా బ్యాకతో నామ న హోతి. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. యథా పన సుత్తాని ఠితాని, తథా చోపనకిరియానిస్సయభూతా కాయవాచా అభిజ్ఝాదికిరియానిస్సయో చ మనోద్వారాని, యాయ పన చేతనాయ తేహి కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తి వాసిఆదీహి వియ ఛేదనాదిం, సా చేతనా కమ్మన్తి ద్వారప్పవత్తియమ్పి కమ్మద్వారాభేదనఞ్చ కమ్మద్వారవవత్థానఞ్చ దిస్సతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘కాయేన చే కతం కమ్మ’’న్తిఆదిగాథాయో (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కాయకమ్మద్వార) అతివియ యుజ్జన్తి.
లోకుత్తరమగ్గో ఇధ లోకియకమ్మకథాయం అనధిప్పేతోపి భజాపియమానో తీణి కమ్మాని భజతి. మనేన దుస్సీల్యన్తి కాయికవాచసికవీతిక్కమవజ్జం సబ్బం అకుసలం సఙ్గణ్హాతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధిం వా. తమ్పి చేతం ‘‘మనసా సంవరో సాధూ’’తి (సం. ని. ౧.౧౧౬; ధ. ప. ౩౬౧) వుత్తస్స సంవరస్స పటిపక్ఖవసేన వుత్తం, న సీలవిపత్తివసేన. న హి సా మానసికా అత్థీతి మగ్గస్సేవ భజాపనం మహావిసయత్తా. బోజ్ఝఙ్గా హి మనోకమ్మమేవ భజేయ్యుం, న చ న సక్కా మగ్గభజాపనేనేవ తేసం భజాపనం విఞ్ఞాతున్తి.
కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి తంతంద్వారే సంసన్దనం అవరోధనం ద్వారన్తరే కమ్మన్తరుప్పత్తియమ్పి కమ్మద్వారాభేదనఞ్చ ద్వారసంసన్దనం నామ. ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా (కథా. ౫౩౯) కమ్మపథప్పత్తావ సన్నిట్ఠాపకచేతనా కమ్మన్తి వుత్తాతి పురిమచేతనా సబ్బా కాయకమ్మం న హోతీతి వుత్తం. ఆణాపేత్వా…పే… అలభన్తస్సాతి ఆణత్తేహి అమారితభావం సన్ధాయ వుత్తం, వచీదుచ్చరితం నామ హోతి అకమ్మపథభావతోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తి పవత్తబ్యాపాదవసేన చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి కాయకమ్మవోహారలాభా. అబ్బోహారికా వా మనోకమ్మవోహారవిరహా. ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదయో ఏత్థ నిదస్సనం.
కులుమ్బస్సాతి గబ్భస్స, కులస్సేవ వా. తిస్సోపి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హతాయ అననుజాననతో ‘‘తవ సుత్తస్సా’’తి వుత్తం. దసవిధా ఇద్ధి పటిసమ్భిదామగ్గే ఇద్ధికథాయ గహేతబ్బా. భావనామయన్తి అధిట్ఠానిద్ధిం సన్ధాయ వదతి. ఘటభేదో వియ పరూపఘాతో, ఉదకవినాసో వియ ఇద్ధివినాసో చ హోతీతి ఉపమా సంసన్దతి. తవ పఞ్హోతి భావనామయాయ పరూపఘాతో హోతీతి వుత్తో ఞాపేతుం ఇచ్ఛితో అత్థో. ఆథబ్బణిద్ధి విజ్జామయిద్ధి హోతి. సత్తమే పదేతి మణ్డలాదితో సత్తమే పదే.
వచనన్తరేన గమేతబ్బత్థం నేయ్యత్థం, సయమేవ గమితబ్బత్థం నీతత్థం. కిరియతో సముట్ఠాతి, ఉదాహు అకిరియతోతి తేనాధిప్పేతం సమ్పజానముసావాదం సన్ధాయ పుచ్ఛతి, న ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తం. తత్థ అవుత్తమేవ హి సో అనరియవోహారం వుత్తన్తి గహేత్వా వోహరతీతి. వాచాగిరన్తి వాచాసఙ్ఖాతం గిరం, వాచానుచ్చారణం వా.
ఖన్దసివాదయో సేట్ఠాతి ఖన్దాతి కుమారా. సివాతి మహేస్సరా, మిచ్ఛాదిట్ఠియా నిదస్సనత్థమిదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నత్థికదిట్ఠాదయో ఏవ హి కమ్మపథప్పత్తా కమ్మన్తి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికాతి కాయద్వారే వచీద్వారే చ సముట్ఠితాపి కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం న లభతి అభిజ్ఝాదిప్పధానత్తా. ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, మనోసఞ్చేతనా అకుసలం మనోకమ్మ’’న్తి పన వచనతో సభావేనేవ సా మనోకమ్మం, న అభిజ్ఝాదిపక్ఖికత్తాతి ‘‘అభిజ్ఝాదిపక్ఖికావా’’తి న వుత్తం. ఇమస్మిం పన ఠానే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా చిన్తనకాలే చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మాపి మనోద్వారే ఏవ సముట్ఠహన్తి, తస్మా చేతనాయ అబ్బోహారికభావో కథఞ్చి నత్థీతి అధిప్పాయో.
‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా కుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనతో (కథా. ౫౩౯) పాణాతిపాతాదిపటిపక్ఖభూతా తబ్బిరతివిసిట్ఠా చేతనావ పాణాతిపాతవిరతిఆదికా హోన్తీతి ‘‘చేతనాపక్ఖికా వా’’తి వుత్తం, న ‘‘విరతిపక్ఖికా’’తి. రక్ఖతీతి అవినాసేత్వా కథేతి. భిన్దతీతి వినాసేత్వా కథేతి.
కమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ద్వారం. చక్ఖు చ తం విఞ్ఞాణద్వారఞ్చాతి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారం. చక్ఖు విఞ్ఞాణద్వారన్తి వా అసమాసనిద్దేసో. తం పన చక్ఖుమేవ. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘చక్ఖునా సంవరో సాధూ’’తిఆదికాయ (ధ. ప. ౩౬౦) గాథాయ పసాదకాయచోపనకాయసంవరే ఏకజ్ఝం కత్వా కాయేన సంవరో వుత్తో, తం ఇధ భిన్దిత్వా అట్ఠ సంవరా, తప్పటిపక్ఖభావేన అసంవరా అట్ఠ కథితా. సీలసంవరాదయోపి పఞ్చేవ సంవరా సబ్బద్వారేసు ఉప్పజ్జమానాపి, తప్పటిపక్ఖభావేన దుస్సీల్యాదీని అసంవరాతి వుత్తాని. తత్థ దుస్సీల్యం పాణాతిపాతాదిచేతనా. ముట్ఠస్సచ్చం సతిపటిపక్ఖా అకుసలా ధమ్మా. పమాదన్తి కేచి. సీతాదీసు పటిఘో అక్ఖన్తి. థినమిద్ధం కోసజ్జం.
వినా వచీద్వారేన సుద్ధం కాయద్వారసఙ్ఖాతన్తి ఇదం వచీద్వారసల్లక్ఖితస్స ముసావాదాదినోపి కాయద్వారే పవత్తిసబ్భావా అసుద్ధతా అత్థీతి తంనివారణత్థం వుత్తం. న హి తం కాయకమ్మం హోతి. సుద్ధవచీద్వారోపలక్ఖితం పన వచీకమ్మమేవ హోతీతి. ఏత్థ అసంవరోతి ఏతేన సుద్ధకాయద్వారేన ఉపలక్ఖితో అసంవరో ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి వుత్తో. ద్వారన్తరానుపలక్ఖితం సబ్బం తంద్వారికాకుసలఞ్చేతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా కమ్మపథసంసన్దనే ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పజ్జమానో అసంవరో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆది ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన వచీఅసంవరవసేన చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా సహ అవిరుద్ధం హోతి. అసంవరో హి ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి సద్వారే ఏవాతి వుచ్చతి, సద్వారవసేన ఉప్పన్నోతి చ, కమ్మం అఞ్ఞద్వారే అఞ్ఞద్వారవసేన చాతి ఏవం అవిరుద్ధం.
అథ వా ఏత్థాతి సుద్ధం అసుద్ధన్తి ఏతం అవిచారేత్వా ఏతస్మిం చోపనేతి వుత్తం హోతి. ఏవం సతి ద్వారన్తరోపలక్ఖితం కమ్మపథభావప్పత్తతాయ వచీమనోకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారే ఉప్పన్నం, సేసం సబ్బం తంద్వారుప్పన్నాకుసలం వియ ‘‘చోపనకాయఅసంవరో’’తి వుచ్చతి. కమ్మపథభావప్పత్తియా ద్వారన్తరుప్పన్నం కాయకమ్మఞ్చ తథా న వుచ్చతీతి కమ్మపథసంసన్దనవిరోధో సియా, తదవిరోధం తత్థేవ వక్ఖామ. సీలసంవరాదయో పఞ్చ నిక్ఖేపకణ్డే ఆవి భవిస్సన్తి. తత్థ ఞాణసంవరే పచ్చయసన్నిస్సితసీలస్స, వీరియసంవరే చ ఆజీవపారిసుద్ధియా అన్తోగధతా దట్ఠబ్బా.
అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా
సరసేనేవ చ పతనసభావస్స పాణస్స అన్తరా ఏవ అతీవ పాతనం అతిపాతో, సణికం పతితుం అదత్వావ సీఘం పాతనన్తి అత్థో. అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతనం అతిపాతో. పయోగవత్థుమహన్తతాదీహి మహాసావజ్జతా తేహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవభావతో. యథావుత్తపచ్చయవిపరియాయేపి తంతంపచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవాబలవవసేనేవ అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా వేదితబ్బా. ఇద్ధిమయో కమ్మవిపాకజిద్ధిమయో దాఠాకోటికాదీనం వియ.
గోత్తరక్ఖితా సగోత్తేహి రక్ఖితా. ధమ్మరక్ఖితా సహధమ్మికేహి రక్ఖితా. ససామికా సారక్ఖా. యస్సా గమనే రఞ్ఞా దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. అత్థభఞ్జకోతి కమ్మపథప్పత్తం వుత్తం. కమ్మపథకథా హేసాతి. అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయాతిఆది ముసావాదసామఞ్ఞతో వుత్తం. హసాధిప్పాయేన విసంవాదనపురేక్ఖారస్సేవ ముసావాదో. సుఞ్ఞభావన్తి పీతివిరహితతాయ రిత్తతం. అత్థవిపన్నతాయ న హదయఙ్గమా. అగ్గణ్హన్తేతి అసద్దహన్తే కమ్మపథభేదో న హోతి. యో కోచి పన సమ్ఫప్పలాపో ద్వీహి సమ్భారేహి సిజ్ఝతీతి. అత్తనో పరిణామనం చిత్తేనేవాతి వేదితబ్బం. మిచ్ఛా పస్సతీతి వితథం పస్సతి.
కోట్ఠాసతోతి ఫస్సపఞ్చమకాదీసు చిత్తఙ్గకోట్ఠాసేసు యే కోట్ఠాసా హోన్తి, తతోతి అత్థో. నను చ చేతనా కమ్మపథేసు న వుత్తాతి పటిపాటియా సత్తన్నం కమ్మపథభావో న యుత్తోతి? న, అవచనస్స అఞ్ఞహేతుత్తా. న హి చేతనాయ అకమ్మపథత్తా కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, కదాచి పన కమ్మపథో హోతి, న సబ్బదాతి కమ్మపథభావస్స అనియతత్తా అవచనం. యదా పన కమ్మపథో హోతి, తదా కమ్మపథరాసిసఙ్గహో న నివారితోతి. ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదా పరిత్తారమ్మణా ఏవా’’తి ఏతేన అదిన్నాదానాదీనం సత్తారమ్మణభావవిరోధం ‘‘సత్తసఙ్ఖాతే సఙ్ఖారే ఏవ ఆరబ్భ పవత్తితో’’తి సయమేవ పరిహరిస్సతి. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానా దిట్ఠి తేభూమకధమ్మవిసయావాతి సఙ్ఖారారమ్మణతా వుత్తా. విపాకనిస్సన్దఫలాని యథాక్కమం నిరయాదివిపాకదుగ్గతతాదీని.
అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా
పాణాతిపాతాదీహి పన విరతియోతి ఏతం యాహి విరతీహి సమ్పయుత్తా చేతనా ‘‘కాయవచీకమ్మానీ’’తి వుచ్చన్తి, తాసఞ్చ కమ్మపథభావో యుత్తోతి కత్వా వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘పటిపాటియా సత్త చేతనాపి వట్టన్తి విరతియోపీ’’తి. అల్లససమంసన్తి జీవమానకససమంసం. వోరోపేతా హుత్వా నాభిజానామి. దుస్సీల్యాదారమ్మణా తదారమ్మణా. జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణా కథం దుస్సీల్యాదీని పజహన్తీతి తం దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. అనభిజ్ఝా…పే… విరమన్తస్సాతి అభిజ్ఝం పజహన్తస్సాతి అత్థో. న హి మనోదుచ్చరితా విరతి అత్థి అనభిజ్ఝాదీహేవ తప్పహానతో.
కమ్మపథసంసన్దనకథావణ్ణనా
కమ్మపథప్పత్తానం దుస్సీల్యాదీనం అసంవరానం తథా దుచ్చరితానఞ్చ అకుసలకమ్మపథేహి కమ్మపథప్పత్తానమేవ చ సుసీల్యాదీనం సంవరానం తథా సుచరితానఞ్చ కుసలకమ్మపథేహి అత్థతో నానత్తాభావదస్సనం. అథ వా తేసం ఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధభావేన దీపనం కమ్మపథసంసన్దనన్తి కేచి వదన్తి, తదేతం విచారేతబ్బం. న హి పఞ్చఫస్సద్వారపఞ్చఅసంవరద్వారపఞ్చసంవరద్వారేసు ఉప్పన్నానం అసంవరానం సంవరానఞ్చ కమ్మపథతా అత్థి పాణాతిపాతాదీనం పరసన్తకవత్థులోభపరసత్తారమ్మణబ్యాపాదఅహేతుకదిట్ఠిఆదీనఞ్చ తేసు ద్వారేసు అనుప్పత్తితో. తివిధకఆయదుచ్చరితాదీని చ కమ్మపథాతి పాకటా ఏవాతి కిం తేసం కమ్మపథేహి నానత్తాభావదస్సనేన, న చ దుచ్చరితానం సుచరితానఞ్చ ఫస్సద్వారాదివసేన ఉప్పత్తి దీపితా, నాపి అసంవరానం సంవరానఞ్చ యతో తేసం ఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధభావేన దీపనా సియా, కేవలం పన ఫస్సద్వారాదివసేన ఉప్పన్నానం అసంవరానం సంవరానఞ్చ కాయకమ్మాదితా దీపితా. యది చ ఏత్తకం కమ్మపథసంసన్దనం, ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం పఞ్చఫస్సద్వారవసేన నుప్పజ్జతీ’’తిఆది కమ్మపథసంసన్దనం న సియా. ఏసాపి ఛఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధదీపనాతి చే, వుత్తమేవ పకారన్తరేన దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తి న వత్తబ్బం. సముచ్చయత్థే చ అథ వా-సద్దే కమ్మపథప్పత్తానేవ దుస్సీల్యాదీని కాయకమ్మాదినామేహి వదన్తేహి మనోకమ్మస్స ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పత్తి న వత్తబ్బా. న హి తం చక్ఖుద్వారాదివసేన ఉప్పజ్జతీతి. యది చ కమ్మపథప్పత్తా ఏవ అసంవరాదయో గహితా, దుచ్చరితేహి అఞ్ఞేసం అసంవరానం అభావా తేసఞ్చ తంతంకమ్మభావస్స వుత్తత్తా ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అసంవరో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా. వుచ్చమానే హి తస్మిం సఙ్కరో సియా, వచీమనోకమ్మానిపి హి కాయద్వారే ఉప్పజ్జన్తి, తథా సేసద్వారేసుపి కమ్మన్తరానీతి.
అథ పన ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానం కమ్మన్తరమ్పి తంద్వారికకమ్మమేవ సియా, ‘‘తివిధం కాయదుచ్చరితం అకుసలం కాయకమ్మమేవా’’తిఆది, ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన వాచాఅసంవరద్వారవసేన చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది చ విరుజ్ఝేయ్య. దుచ్చరితానఞ్హి అఞ్ఞద్వారచరణం అత్థి, న చస్స ద్వారన్తరుప్పన్నం కమ్మన్తరం హోతీతి. తస్మా హేట్ఠా కమ్మపథప్పత్తానం ఏవ కాయకమ్మాదిభావస్స వుత్తత్తా సేసానఞ్చ తంతంద్వారుప్పన్నానం కుసలాకుసలానం ద్వారసంసన్దనే తంతంద్వారపక్ఖికభావస్స కతత్తా ఇధ కమ్మపథం అప్పత్తానఞ్చ చేతనాభావతో అకమ్మానఞ్చ అసంవరానం సంవరానఞ్చ భజాపియమానానం కమ్మపథానం వియ కాయకమ్మాదితాదీపనం, కమ్మపథప్పత్తానం తివిధకాయదుచ్చరితాదీనం తివిధకాయసుచరితాదీనఞ్చ ద్వారన్తరచరణేపి కాయకమ్మాదిభావావిజహనదీపనం, యథాపకాసితానఞ్చ కమ్మపథభావం పత్తానం అపత్తానఞ్చ అకుసలకాయకమ్మాదీనఞ్చ కుసలకాయకమ్మాదీనఞ్చ ఫస్సద్వారాదీహి ఉప్పత్తిపకాసనఞ్చ కమ్మపథసంసన్దనం నామ. కస్మా? అకమ్మపథానం కమ్మపథేసు కమ్మపథానఞ్చ అకమ్మపథేసు సమాననామతావసేన, కమ్మపథానం కమ్మపథేసు సామఞ్ఞనామావిజహనవసేన, ఉభయేసఞ్చ ఉప్పత్తివసేన ద్వారేసు ఏత్థ సంసన్దితత్తా.
తత్థ తివిధకమ్మద్వారవసేన ఉప్పన్నానం కమ్మానం ఞాతకమ్మభావతాయ తంతంకమ్మభావస్స అవచనీయత్తా కమ్మద్వారేసు తేసం ఉప్పత్తియా చ వుత్తత్తా పఞ్చవిఞ్ఞాణద్వారవసేన అసంవరాదీనం ఉప్పత్తిపరియాయవచనాభావతో చ కమ్మద్వారవిఞ్ఞాణద్వారాని విరజ్ఝిత్వా ‘‘పఞ్చఫస్సద్వారవసేన హి ఉప్పన్నో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి సుఖం వా’’తిఆదినా ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా వేదనాక్ఖన్ధో అత్థి కుసలో’’తిఆదినా చ పఞ్చఫస్సద్వారవసేన అసంవరాదీనం ఉప్పత్తిపరియాయో వుత్తో, న చ ‘‘యమిదం చక్ఖువిఞ్ఞాణపచ్చయా’’తిఆదివచనం అత్థీతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసహజాతో హి ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో’’తిఆది (ధ. స. ౧ కమ్మకథా; మహాని. అట్ఠ. ౮౬). తేన హి అసంవరానం సంవరానఞ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీహి అసహజాతత్తా మనోసమ్ఫస్ససహజాతానఞ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సద్వారాదివసేన ఉప్పత్తి దీపితాతి. ‘‘సో హి కాయద్వారే చోపనం పత్తో అకుసలం కాయకమ్మం హోతీ’’తిఆదినా ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా చ వచీకమ్మాదీనఞ్చ కమ్మపథప్పత్తానం అసంవరభూతానం కాయకమ్మాదిభావే ఆపన్నే ‘‘చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం అకుసలం వచీకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా అపవాదేన నివత్తి దట్ఠబ్బా. ఏవఞ్చ కత్వా పుబ్బే దస్సితేసు అసంవరవినిచ్ఛయేసు దుతియవినిచ్ఛయేసు చ న కోచి విరోధో. న హి వచీకమ్మాదిభూతో చోపనకాయఅసంవరో కాయకమ్మాది హోతీతి.
అకుసలం మనోకమ్మం పన ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి, తం కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్తం అకుసలం కాయవచీకమ్మం హోతీతి ఏత్థ కిం తం అకుసలం మనోకమ్మం నామ, హేట్ఠా దస్సితనయేన చ కాయవచీద్వారేసు ఉప్పన్నం తివిధం మనోదుచ్చరితం చోపనం అప్పత్తం సబ్బాకుసలఞ్చ. యది ఏవం తస్స కాయవచీకమ్మభావో నత్థీతి ‘‘చోపనప్పత్తం కాయవచీకమ్మం హోతీ’’తి న యుజ్జతీతి? నో న యుజ్జతి చోపనప్పత్తం కాయే వాచాయ చ అకుసలం కమ్మం హోతీతి అత్థసిద్ధితో. కమ్మం పన హోన్తం కిం కమ్మం హోతీతి? మనోకమ్మమేవ హోతీతి. ఇదం వుత్తం హోతి – చోపనప్పత్తం అకుసలం కాయద్వారే వచీద్వారే చ మనోకమ్మం హోతీతి. అథ వా తం-సద్దస్స మనోకమ్మేన సమ్బన్ధం అకత్వా ఛఫస్సద్వారవసేన యం ఉప్పజ్జతి, తన్తి యథావుత్తఉప్పాదమత్తపరిచ్ఛిన్నేన సమ్బన్ధో కాతబ్బో. కిం పన తన్తి? కమ్మకథాయ పవత్తమానత్తా కమ్మన్తి విఞ్ఞాయతి, తఞ్చ మనోసమ్ఫస్సద్వారే ఉప్పజ్జమానమ్పి తివిధం కమ్మం హోతీతి. యథా తం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నియమస్స అకతత్తా చోపనప్పత్తి ఉపలక్ఖణభావేన కాయవచీకమ్మనామసాధికావ, న పన సబ్బమ్పి చోపనప్పత్తం కాయవచీకమ్మమేవ, నాపి కుసలపక్ఖే చోపనం అప్పత్తం కాయవచీకమ్మం న హోతీతి అయమత్థో సిద్ధోవ హోతీతి.
అథ వా తన్తి తం ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జమానం మనోకమ్మన్తి సబ్బం మనసాపి నిప్ఫజ్జమానం కమ్మం మనోకమ్మన్తి చోదకాధిప్పాయేన గహేత్వా వదతి, న పుబ్బే దస్సితమనోకమ్మన్తి. యో హి పరస్స అధిప్పాయో ‘‘మనసా నిప్ఫత్తితో సబ్బేన మనోకమ్మేనేవ భవితబ్బం, న కాయవచీకమ్మేనా’’తి, తం నివత్తేత్వా కమ్మత్తయనియమం దస్సేతుం ఇదమారద్ధం ‘‘తం కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్త’’న్తిఆది. ఏత్థ చ సఙ్కరాభావో పురిమనయేనేవ వేదితబ్బో. అథ వా కమ్మన్తి అవిసేసేన కమ్మసద్దమత్తేన సమ్బన్ధం కత్వా యథావుత్తో కమ్మప్పభేదో యథా హోతి, తం పకారం దస్సేతి. అసఙ్కరో చ వుత్తనయోవ. యం పన వదన్తి ‘‘కాయవచీకమ్మసహజాతా అభిజ్ఝాదయో యదా చేతనాపక్ఖికా హోన్తి, తదా తాని మనోకమ్మాని కాయవచీకమ్మాని హోన్తీ’’తి, తఞ్చ న, చేతనాపక్ఖికానం మనోకమ్మత్తాభావా. అబ్బోహారికత్తే చ మనోకమ్మతా సుట్ఠుతరం నత్థి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అబ్బోహారికా వా’’తి. తస్మా మనోకమ్మస్స కాయవచీకమ్మతా న వత్తబ్బా. అభిజ్ఝాదికిరియాకారికాయ ఏవ చేతనాయ సమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయో మనోకమ్మం, న పాణాతిపాతాదికాయవచీకిరియాకారికాయాతి భియ్యోపి తేసం మనోకమ్మతాతి న తేసం మనోకమ్మానం సతం కాయవచీకమ్మతా వత్తబ్బాతి. ఏవం కమ్మానం ద్వారేసు ద్వారానఞ్చ కమ్మేసు అనియతత్తా ద్వారనిబన్ధనం న కతం. ఇదాని అకతేపి చ ద్వారనిబన్ధనే యేసం ద్వారానం వసేన ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తేసం తంతంద్వారకమ్మపథానఞ్చ వసేన ఉప్పత్తియా యథాభట్ఠపాళియా వుత్తాయ చ దీపనత్థం ‘‘తత్థ కామావచర’’న్తిఆదిమాహ. చిత్తం తివిధకమ్మద్వారవసేన ఉప్పజ్జతీతి ఇదం మనోకమ్మద్వారభూతస్స తేన సభావేన ఉప్పత్తిం గహేత్వా వుత్తం. యథా వా చిత్తం చిత్తాధిపతేయ్యన్తి సమ్పయుత్తవసేన వుచ్చతి, ఏవమిధాపీతి వేదితబ్బం. చోపనద్వయరహితస్స మనోపబన్ధస్స మనోకమ్మద్వారభావే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
కమ్మపథసంసన్దనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అయం యోజనాతి ‘‘రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా’’తి ఏతేన సహ ‘‘యం యం వా పనా’’తి ఏతస్స అయం సమ్బన్ధోతి అత్థో. కో పనాయం సమ్బన్ధోతి? యేన వచనాని అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బజ్ఝన్తి, తం పుబ్బాపరవచనే పయోజనం సమ్బన్ధో. ఇధ చ సబ్బారమ్మణతాదిదస్సనం ‘‘రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా’’తి ఏతస్స అనన్తరం ‘‘యం యం వా పనా’’తి ఏతస్స వచనే పయోజనం యోజనా దట్ఠబ్బం. తత్థ ‘‘రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా ఆరబ్భా’’తి ఏత్తకేన ఆపన్నం దోసం దస్సేత్వా తన్నివత్తనవసేన ‘‘యం యం వా పనా’’తి ఏతస్స పయోజనం దస్సేతుం ‘‘హేట్ఠా’’తిఆదిమాహ. దుతియే అత్థవికప్పే ‘‘యం యం వాపనా’’తి ఏతేన అప్పధానమ్పి రూపాదిం ఆకడ్ఢతి. న హి పధానస్స చిత్తస్స అత్తనోయేవ ఆరమ్మణభావో అత్థీతి. హేట్ఠా వుత్తనయేనాతి సబ్బారమ్మణతాదినయేన. ‘‘హేట్ఠా గహితమేవ గహితన్తి వత్వా తస్స వచనే పయోజనం దస్సేతుం ‘రూపం వా…పే… ఇదం వా ఇదం వా ఆరబ్భా’తి కథేతుం ఇదం వుత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇదం వా ఇదం వాతి ఏతం సబ్బారమ్మణతాదిం సన్ధాయ కథితన్తి వేదితబ్బం.
ధమ్ముద్దేసవారకథా
ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా
ఆచరియానన్తి రేవతాచరియస్స. న పనేతం సారతో దట్ఠబ్బం. న హి ఫస్సాదీనం కామావచరాదిభావదస్సనత్థం ఇదమారద్ధం, కిన్తు తస్మిం సమయే ఫస్సాదిసభావదస్సనత్థన్తి.
చిత్తస్స పఠమాభినిపాతత్తాతి సబ్బే చేతసికా చిత్తాయత్తా చిత్తకిరియాభావేన వుచ్చన్తీతి ఫస్సో ‘‘చిత్తస్స పఠమాభినిపాతో’’తి వుత్తో. కామం ఉప్పన్నఫస్సో పుగ్గలో చిత్తచేతసికరాసి వా ఆరమ్మణేన ఫుట్ఠో ఫస్ససహజాతాయ వేదనాయ తంసమకాలమేవ వేదేతి, ఫస్సో పన ఓభాసస్స పదీపో వియ వేదనాదీనం పచ్చయవిసేసో హోతీతి పురిమకాలో వియ వుత్తో. గోపానసీనం ఉపరి తిరియం ఠపితకట్ఠం పక్ఖపాసో. కట్ఠద్వయాది వియ ఏకదేసేన ఏకపస్సేన అనల్లీయమానోపి రూపేన సహ ఫస్సస్స సామఞ్ఞం అనల్లీయమానం సఙ్ఘట్టనమేవ, న విసయభావో, సఙ్ఘట్టనఞ్చ ఫస్సస్స చిత్తారమ్మణానం సన్నిపతనభావో ఏవ. వత్థారమ్మణసన్నిపాతేన సమ్పజ్జతీతి సఙ్ఘట్టనసమ్పత్తికో ఫస్సో. పాణిద్వయస్స సన్నిపాతో వియ చిత్తారమ్మణసన్నిపాతో ఫస్సో చిత్తస్స ఆరమ్మణే సన్నిపతితప్పవత్తియా పచ్చయో హోతీతి కిచ్చట్ఠేనేవ రసేన సఙ్ఘట్టనరసో. తథా పచ్చయభావో హి తస్స ఫస్సస్స సఙ్ఘట్టనకిచ్చన్తి. యథా హి పాణియా పాణిమ్హి సఙ్ఘట్టనం తబ్బిసేసభూతా రూపధమ్మా, ఏవం చిత్తస్స ఆరమ్మణే సఙ్ఘట్టనం తబ్బిసేసభూతో ఏకో చేతసికధమ్మో దట్ఠబ్బో. చిత్తేయేవాతి ఏతేన చేతసికసభావతం వత్థారమ్మణేహి అసంసట్ఠం సఙ్ఘట్టనం వేదనాయ దస్సేతి, న పన వత్థునిస్సయతం పటిక్ఖిపతి. తస్స ఫస్సస్స కారణభూతో తదనురూపో సమన్నాహారో తజ్జాసమన్నాహారో. ఇన్ద్రియస్స తదభిముఖభావో ఆవజ్జనాయ చ ఆరమ్మణకరణం విసయస్స పరిక్ఖతతా అభిసఙ్ఖతతా విఞ్ఞాణస్స విసయభావకరణన్తి అత్థో.
సుఖవేదనాయమేవ లబ్భతి అస్సాదభావతోతి అధిప్పాయో. విస్సవితాయాతి అరహతాయ. అనేకత్థత్తా హి ధాతూనం అరహత్థో విపుబ్బో సుసద్దో. విస్సవం వా సజనం వసితా కామకారితా విస్సవితా. ఆరమ్మణరసేకదేసమేవ అనుభవన్తీతి ఇదం ఫుసనాదికిచ్చం ఏకదేసానుభవనమివ హోతీతి కత్వా వుత్తం. వేదయితసభావో ఏవ హి అనుభవనన్తి. ఫుసనాదిభావేన వా ఆరమ్మణగ్గహణం ఏకదేసానుభవనం, వేదయితభావేన గహణం యథాకామం సబ్బానుభవనం. ఏవం సభావానేవ తాని గహణానీతి న వేదనాయ వియ ఫస్సాదీనమ్పి యథాసకకిచ్చకరణేన సామిభావానుభవనం చోదేతబ్బం. అయం ఇధాతి ఏతేన పఞ్చసు వేదనాసు ఇమస్మిం చిత్తే అధిప్పేతం సోమనస్సవేదనం వదతి, తస్మా అసోమనస్సవేదనం అపనేత్వా గహితాయ సోమనస్సవేదనాయ సమానా ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసతా వుత్తాతి వేదితబ్బా.
నిమిత్తేన పునసఞ్జాననకిచ్చా పచ్చాభిఞ్ఞాణరసా. పునసఞ్జాననస్స పచ్చయో పునసఞ్జాననపచ్చయో, తదేవ నిమిత్తం పున…పే… నిమిత్తం, తస్స కరణం పున…పే… కరణం. పునసఞ్జాననపచ్చయభూతం వా నిమిత్తకరణం పున…పే… కరణం, తదస్సా కిచ్చన్తి అత్థో. పునసఞ్జాననపచ్చయనిమిత్తకరణం నిమిత్తకారికాయ నిమిత్తేన సఞ్జానన్తియా చ సబ్బాయ సఞ్ఞాయ సమానం వేదితబ్బం. ఞాణమేవ అనువత్తతి, తస్మా అభినివేసకారికా విపరీతగ్గాహికా చ న హోతీతి అధిప్పాయో. ఏతేనుపాయేన సమాధిసమ్పయుత్తాయ అచిరట్ఠానతా చ న హోతీతి దట్ఠబ్బా.
అభిసన్దహతీతి పబన్ధతి పవత్తేతి. చేతనాభావో బ్యాపారభావో. దిగుణుస్సాహాతి న దిగుణం వీరియయోగం సన్ధాయ వుత్తం, అత్తనో ఏవ పన బ్యాపారకిచ్చస్స మహన్తభావం దీపేతి. ఉస్సాహనభావేనాతి ఆదరభావేన. సా హి సయం ఆదరభూతా సమ్పయుత్తే ఆదరయతీతి.
విజాననం ఆరమ్మణస్స ఉపలద్ధి. సన్దహనం చిత్తన్తరస్స అనుప్పబన్ధనం. చక్ఖునా హి దిట్ఠన్తి చక్ఖునా దట్ఠబ్బం. యథా ‘‘దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాత’’న్తి దట్ఠబ్బాది వుచ్చతి, ఏవమిధాపి వేదితబ్బం. చక్ఖునా హీతిఆదీసు చక్ఖునా…పే… మనసా ద్వారేనాతి అత్థో. నగరగుత్తికస్స వియ చిత్తస్స ఆరమ్మణవిభావనమత్తం ఉపధారణమత్తం ఉపలద్ధిమత్తం కిచ్చం, ఆరమ్మణపటివేధనపచ్చాభిఞ్ఞాణాది పన కిచ్చం పఞ్ఞాసఞ్ఞాదీనన్తి వేదితబ్బం. పురిమనిద్దిట్ఠన్తి సమయవవత్థానే నిద్దిట్ఠం. భావేన్తో వియ న న ఉప్పజ్జతి, కిన్తు ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘చిత్తం హోతీ’’తి వుత్తన్తి ఏతం హోతి-సద్దస్స ఉప్పజ్జతి-సద్దస్స చ సమానత్థత్తే సతి యుజ్జేయ్య, తదత్థత్తే చ తత్థ ఉప్పన్నం హోతీతి న వుచ్చేయ్య. న హి యుత్తం ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం. చిత్తస్స చ ఉప్పన్నతా సమయవవత్థానే వుత్తా ఏవాతి కిం తస్స పున ఉప్పత్తిదస్సనేన. యేన చ సమయవవత్థానం కతం, తస్స నిద్దేసో న న సక్కా కాతున్తి కిం తం నిద్దేసత్థం ఉద్దేసేన దుతియేన, నిద్దేసేనేవ చ ఫస్సాదీహి చ అఞ్ఞత్తం చిత్తస్స సిజ్ఝతీతి కిం తదత్థేన పున వచనేన, అఞ్ఞప్పయోజనత్తా పన పురిమస్స చిత్తవచనస్స పచ్ఛిమం వుత్తం. పురిమఞ్హి సమయవవత్థానత్థమేవ వుత్తం, న వవత్థితసమయే విజ్జమానధమ్మదస్సనత్థం, ఇతరఞ్చ తస్మిం సమయే విజ్జమానధమ్మదస్సనత్థం వుత్తం, న సమయవవత్థానత్థం, న చ అఞ్ఞదత్థం వచనం అఞ్ఞదత్థం వదతి, న చ లేసేన వుత్తోతి కత్వా మహాకారుణికో అత్థం పాకటం న కరోతీతి.
ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా
వితక్కేతీతి ధమ్మతో అఞ్ఞస్స కత్తునివత్తనత్థం ధమ్మమేవ కత్తారం నిద్దిసతి. తస్స పన వసవత్తిభావనివారణత్థం ‘‘వితక్కనం వా’’తి భావనిద్దేసో. రూపం రూపన్తి పథవీ పథవీతి వా ఆకోటేన్తో వియ హోతీతి ఆకోటనలక్ఖణో. ఆదితో, అభిముఖం వా హననం ఆహననం, పరితో, పరివత్తేత్వా వా ఆహననం పరియాహననం. విచారతో ఓళారికట్ఠేన విచారస్సేవ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన అనురవతో ఓళారికో తస్స చ పుబ్బఙ్గమో ఘణ్టాభిఘాతో వియ హోతి వితక్కో. సో యథా ఘణ్టాభిఘాతో పఠమాభినిపాతో హోతి, ఏవం ఆరమ్మణాభిముఖనిరోపనట్ఠేన పఠమాభినిపాతో హోతి. విప్ఫారవాతి విచలనయుత్తో. అనుప్పబన్ధేన పవత్తియన్తి ఉపచారే వా అప్పనాయం వా సన్తానేన పవత్తియం. తత్థ హి వితక్కో నిచ్చలో హుత్వా ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా పవత్తతి. మణ్డలన్తి ఖలమణ్డలం.
పిణయతీతి తప్పేతి, వడ్ఢేతి వా. ఫరణరసాతి పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనరసా. ఉదగ్గభావో ఓదగ్యం. ఖుద్దికా లహుం లోమహంసనమత్తం కత్వా భిన్నా న పున ఉప్పజ్జతి. ఖణికా బహులం ఉప్పజ్జతి. ఉబ్బేగతో ఫరణా నిచ్చలత్తా చిరట్ఠితికత్తా చ పణీతతరా. పస్సద్ధియా నిమిత్తభావేన గబ్భం గణ్హన్తీ. అప్పనాసమ్పయుత్తావ పీతి అప్పనాసమాధిపూరికాతి కత్వా సా ఠపితా. ఇతరా ద్వే ఖణికోపచారసమాధిపూరికా పీతీ.
సమాధిచిత్తేనాతి సమాధిసహితచిత్తేన. అవిసారో అత్తనో ఏవ అవిసరణసభావో. అవిక్ఖేపో సమ్పయుత్తానం అవిక్ఖిత్తతా. యేన సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో ధమ్మో అవిక్ఖేపోతి. విసేసతోతి యేభుయ్యేన. సుఖవిరహితోపి హి అత్థి సమాధీతి. పదీపనిదస్సనేన సన్తానట్ఠితిభావం సమాధిస్స దస్సేతి.
ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా
సద్దహన్తి ఏతాయాతి సద్దహనకిరియాయ పవత్తమానానం ధమ్మానం తత్థ ఆధిపచ్చభావేన సద్ధాయ పచ్చయతం దస్సేతి. తస్సా హి ధమ్మానం తథాపచ్చయభావే సతి ‘‘పుగ్గలో సద్దహతీ’’తి వోహారో హోతి. పసాదనీయట్ఠానేసు పసాదస్స పటిపక్ఖభూతం అకుసలం అస్సద్ధియం మిచ్ఛాధిమోక్ఖో చ. పసాదభూతో నిచ్ఛయో వత్థుగతో అధిమోక్ఖలక్ఖణం, న యేవాపనకాధిమోక్ఖోతి. ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ‘‘మం అన్తరేన తుమ్హాకం అధిముచ్చనం నత్థి, మయా సద్దహథా’’తి వియ అత్తానం అనువత్తేతి సమ్పయుత్తధమ్మే. ఏవం సేసేసుపి. పక్ఖన్దనన్తి సంసీదనం. పఙ్కో కద్దమతో ఘనీభూతో హోతి. పణకం పిచ్ఛిలం ఉదకమలం. పీతం ఉదకం. ఓకప్పనలక్ఖణాతి అనుపవిసిత్వా ఏవమేతన్తి కప్పనలక్ఖణా. అకలుసభావో అకాలుసియం, అనావిలభావోతి అత్థో. బుద్ధాదివత్థూని సద్ధేయ్యాని. సప్పురిసూపసేవనసద్ధమ్మసవనయోనిసోమనసికారధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియో సోతాపత్తియఙ్గాని. కుసలధమ్మానం ఆదానే హత్థో వియ, సబ్బసమ్పత్తినిప్ఫాదనే విత్తం వియ, అమతకసిఫలఫలనే బీజం వియ దట్ఠబ్బా.
వీరభావోతి యేన వీరో నామ హోతి, సో ధమ్మోతి అత్థో. అనుబలప్పదానం పగ్గహో. మగ్గో గన్తబ్బో హోతి, మగ్గో గతో, కమ్మం కత్తబ్బం, కమ్మం కతం, అప్పమత్తకో ఆబాధో ఉప్పన్నో, గిలానా వుట్ఠితో హోతి అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా, గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో న లభతి లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, లభతి…పే… పారిపూరిన్తి ఏతాని అనురూపపచ్చవేక్ఖణాసహితాని అట్ఠ వీరియారమ్భవత్థూని తంమూలకాని వా పచ్చవేక్ఖణాని.
చిరకతాదిఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం. ఉదకే అలాబు వియ ఆరమ్మణం పిలవిత్వా గన్తుం అప్పదానం పాసాణస్స వియ నిచ్చలస్స ఆరమ్మణస్స ఠపనం సారణం అసమ్ముట్ఠతాకరణం అపిలాపనం. అపిలాపే కరోతి అపిలాపేతి. గతియోతి నిప్ఫత్తియో సమ్భవతో ఫలతో చ. అపరో నయోతి రసాదిదస్సనత్థం ఆరద్ధం. సమ్మోసపచ్చనీకం కిచ్చం అసమ్మోసో, న సమ్మోసాభావమత్తం. సతియా వత్థుభూతా కాయాదయో కాయాదిసతిపట్ఠానా, సతియోయేవ వా పురిమా పచ్ఛిమానం పదట్ఠానం.
విక్ఖేపస్స ఉద్ధచ్చస్స. పఞ్ఞాపేతీతి పకారేహి జానాపేతి. ఏకాలోకా హోతీతి విపస్సనుపక్కిలేసోభాసం సన్ధాయాహ. మనతే విజానాతి ఏతేనాతి వా మనో, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చా’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫) కారణభావేన మనో వుత్తో. సబ్బో హి మనో అత్తనో అనన్తరస్స విఞ్ఞాణస్స కారణన్తి. విజానాతీతి పరిచ్ఛిన్నోపలద్ధివసేన జానాతి, న సఞ్ఞాపఞ్ఞా వియ సఞ్జాననపటివిజ్ఝనవసేన.
పీతిసోమనస్ససమ్పయోగతోతి వుత్తే యేన యోగా సుమనో హోతి, తం సోమనస్సన్తి వుచ్చతీతి పీతియా చ సోమనస్సభావో ఆపజ్జతి, తస్మా వినాపి కాయేన వత్థునా సాతవేదనాసమ్పయోగతోతి యోజేతబ్బం. ఏవఞ్చ నిప్పీతికం సోమనస్సఞ్చ సఙ్గహితం హోతి, పీతిఉపలక్ఖితం వా సోమనస్సం సప్పీతికం నిప్పీతికఞ్చ సోమనస్సన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో.
పవత్తసన్తతాధిపతేయ్యన్తి పవత్తసఙ్ఖాతాయ సన్తతియా అధిపతిభూతం. జీవితిన్ద్రియస్స హి అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే అనుపాలేన్తస్స అనన్తరఞ్చ సానుపాలనానం ఉప్పత్తియా హేతుభూతస్స వసేన పవత్తం చిరట్ఠితికం హోతి, తంతంకమ్మవిసేసేన విసేసయుత్తం యావ చుతి అవిసేసేన వా యావ పరినిబ్బానం అవిచ్ఛిన్నం పవత్తతి జీవమానతావిసేసయుత్తఞ్చాతి రూపారూపజీవితిన్ద్రియానం సమానలక్ఖణాదిం వత్తుం ‘‘అత్తనా అవినిభుత్తధమ్మాన’’న్తి ఆహ. అనుపాలేతబ్బానం అత్థిక్ఖణేయేవ. అసతి హి అనుపాలేతబ్బే ఉప్పలాదిమ్హి కిం ఉదకం అనుపాలేయ్యాతి. తస్స తస్సాతి అనుపాలనాదికస్స. సాధనతోతి సాధనేన. తంసాధనఞ్చ జీవమానవిసేసపచ్చయభావతో.
ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా నిట్ఠితా.
మగ్గఙ్గరాసివణ్ణనా
సమ్మాతి అవిపరీతనియ్యానికభావేన. పసత్థతా చ ఏవమేవ దట్ఠబ్బా.
బలరాసివణ్ణనా
అస్సద్ధియేతి అస్సద్ధియకారణా. ఉభయపదవసేనాతి సద్ధాపదం బలపదన్తి ఏవమాదిపదద్వయవసేన. నియకజ్ఝత్తం జాతిఆదిసముట్ఠానం ఏతిస్సాతి అజ్ఝత్తసముట్ఠానా. గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తే గారవవసేన పతిస్సవనం పతిస్సవో, సహ పతిస్సవేన సప్పతిస్సవం, పతిస్సవభూతం తంసభాగఞ్చ యంకిఞ్చి గారవన్తి అత్థో. జాతిఆదిమహత్తపచ్చవేక్ఖణేన ఉప్పజ్జమానా చ హిరీ తత్థ గారవవసేన పవత్తతీతి ‘‘సప్పతిస్సవలక్ఖణా’’తి వుచ్చతి. వజ్జం భాయతి తఞ్చ భయతో పస్సతీతి వజ్జభీరుకభయదస్సావీ. ఏవంసభావం ఓత్తప్పం. హిరీ పాపధమ్మే గూథం వియ పస్సతి, ఓత్తప్పం ఉణ్హం వియ. దాయజ్జం నవలోకుత్తరధమ్మాది. అజ్ఝత్తసముట్ఠానాదితా చ హిరీఓత్తప్పానం తత్థ తత్థ పాకటభావేన వుత్తా, న పన తేసం కదాచి అఞ్ఞమఞ్ఞం విప్పయోగా. న హి లజ్జనం నిబ్భయం పాపభయం వా అలజ్జనం హోతీతి.
మూలరాసివణ్ణనా
అగేధో అనభిజ్ఝనం అనభికఙ్ఖనం. అనల్లీనో భావో అధిప్పాయో ఏతస్సాతి అనల్లీనభావో, ఏవఞ్హి ఉపమాయ సమేతి. అనుకూలమిత్తో అనువత్తకో. వినయరసోతి వినయనరసో. అదోసో దుస్సీల్యమలస్సాతి ఇదం దుస్సీల్యస్స దోససముట్ఠానతం దోసూపనిస్సయతఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. అభావనాయాతి ‘‘తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన భావనాఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన భావనా ఆసేవనట్ఠేన భావనా’’తి ఏవం వుత్తాయ పఞ్ఞాసాధనాయ భావనాయ అప్పవత్తి, తప్పటిపక్ఖభూతా వా అకుసలా అభావనా. నిగ్గుణేపి గుణగ్గహణం అధికగ్గహణం. విజ్జమానమ్పి గుణం విద్ధంసేత్వా గహణం ఊనగ్గహణం. చతువిపల్లాసగ్గహణం విపరీతగ్గహణం.
యాథావసభావేతి ‘‘ఏత్తకో ఏతస్స గుణో, ఏత్తకో దోసో’’తి గుణదోసానం సభావే ‘‘జరాధమ్మో జీరతి, తం కుతేత్థ లబ్భా మా జీరీ’’తి ఏవమాదిపచ్చవేక్ఖణసమ్భవతో. అలోభేన చ గహట్ఠానం ఖేత్తవత్థాదీసు వివాదాభావతో. అమోహేన పబ్బజితానం దిట్ఠిగతవివాదాభావతో. కామరాగాభినివేసవినిబన్ధా హి గహట్ఠా గహట్ఠేహి వివదన్తి, దిట్ఠిరాగాభినివేసవినిబన్ధా సమణా సమణేహీతి. రాగవసేన మిత్తసన్థవో దోసవసేన విరోధో చ తబ్బిసేసేన ఉపగమాపగమా, ఆరమ్మణే వా రూపాదిమ్హి అనురోధవిరోధా. అమజ్ఝత్తభావస్స పటిఘానునయసఙ్ఖాతస్స మోహేన పవత్తి. సుఖవిపరిణామే దుక్ఖసమాయోగే చ పటిఘపవత్తియం వేదనాపరిగ్గహో న సిజ్ఝతీతి అదోసానుభావేన వేదనాసతిపట్ఠానం సిజ్ఝతి. దిబ్బవిహారస్సాతి చతున్నం ఝానానం. అరియవిహారో ఫలసమాపత్తి. మోహేన అవిచారేన్తో ఉదాసీనపక్ఖేసుపి సత్తసఙ్ఖారేసు సబ్బేసు అభిసఙ్గం కరోతీతి అమూళ్హస్స తదభావో వేదితబ్బో. దుక్ఖదస్సనస్స ఆసన్నపటిపక్ఖత్తా దోసస్స తప్పటిపక్ఖేన అదోసేన దుక్ఖదస్సనం హోతి.
కమ్మపథరాసివణ్ణనా
సుఖాదీని అత్తనో న బ్యాపాదేతి న వినాసేతి పరస్స చాతి దట్ఠబ్బం. కమ్మపథతాతంసభాగతాహి కమ్మపథవసేన.
పస్సద్ధాదియుగలవణ్ణనా
దరథో సారమ్భో, దుక్ఖదోమనస్సపచ్చయానం ఉద్ధచ్చాదికానం కిలేసానం చతున్నం వా ఖన్ధానం ఏతం అధివచనం. ఉద్ధచ్చప్పధానా కిలేసా ఉద్ధచ్చాదికిలేసా, ఉద్ధచ్చం వా ఆదిం కత్వా సబ్బకిలేసే సఙ్గణ్హాతి. సువణ్ణవిసుద్ధి వియాతి యథా సువణ్ణవిసుద్ధి అలఙ్కారవికతివినియోగక్ఖమా, ఏవం అయమ్పి హితకిరియావినియోగక్ఖమా.
సమం, సమన్తతో వా పకారేహి జాననం సమ్పజఞ్ఞం. చేతియవన్దనాదిఅత్థం అభిక్కమాదీసు అత్థానత్థపరిగ్గణ్హనం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సతి చ అత్థే సప్పాయాసప్పాయరూపాదిపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. గోచరగామాభిక్కమనాదీసు కమ్మట్ఠానావిజహనం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమనాదీనం ధాతుఆదివసేన పవిచయో అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. సబ్బకమ్మట్ఠానభావనానుయుత్తానం సబ్బయోగీనం సబ్బదా ఉపకారకా ఇమే ద్వే ధమ్మా పారిపన్థకహరణతో భావనావడ్ఢనతో చ. యథాహ ‘‘ద్వే ధమ్మా బహుకారా సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౨). యుగే నద్ధా వియాతి యుగనద్ధా, అఞ్ఞమఞ్ఞం నిమిత్తభావేన సమం పవత్తాతి అత్థో. ‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౧) హి సుత్తే ఏతేసం యుగనద్ధతా వుత్తా. సబ్బకుసలధమ్మేసు లీనుద్ధచ్చాభావో ఏతేహి ద్వీహి సమం యుత్తేహీతి ‘‘వీరియసమాధియోజనత్థాయా’’తి ఆహ, యోగవచనత్థాయాతి అత్థో.
యేవాపనకవణ్ణనా
రూపాభావేనాతి రుప్పనాభావేన. ధమ్మాతి ఏతస్స అత్థో సభావతో ఉపలబ్భమానాతి. మేత్తాపుబ్బభాగోతి అప్పనాప్పత్తాయ మేత్తాయ పుబ్బభాగో, పరికమ్మమేత్తా ఏతస్మిం చిత్తే అత్థీతి అత్థో. విరతివసేనాతి వచీపవత్తియా న పూరేతి, కిన్తు విరతియోగేనాతి అత్థో. అపణ్ణకఙ్గానీతి అవిరద్ధఙ్గాని. యథా తథా వా ఆరమ్మణే వినిచ్ఛయనం అధిముచ్చనం. న హి అనధిముచ్చన్తో పాణాతిపాతాదీసు దానాదీసు వా పవత్తతి, సద్ధా పన పసాదనీయేసు పసాదాధిమోక్ఖోతి అయమేతేసం విసేసో. దారకస్స వియ ఇతో చితో చ సంసప్పనస్స కరిస్సామి న కరిస్సామీతి అవినిచ్ఛయస్స పటిపక్ఖకిరియా అసంసప్పనం. పురిమమనతోతి భవఙ్గతో. విసదిసం వీథిజవనం మనం కరోతీతి మనసికారసామఞ్ఞేన వీథిజవనపటిపాదకే దస్సేతి. తేసు ధమ్మేసూతి చిత్తచేతసికధమ్మేసు. అతదారమ్మణత్తేపి హి తేసు సమప్పవత్తేసు ఉదాసీనభావతో తత్రమజ్ఝత్తతాతి వుచ్చతి. అలీనానుద్ధతప్పవత్తిపచ్చయత్తా ఊనాధికనివారణరసా. కాయదుచ్చరితాదివత్థూనన్తి పాణాదీనం. అమద్దనా మద్దనపటిపక్ఖభావోవ.
తంతంరాసికిచ్చవసేన విభాగరహితా అవిభత్తికా. ఏత్థాతి ఏతేసు సవిభత్తికేసు దుతియట్ఠానాదీసుపి భాజియమానేసు అపుబ్బం నత్థీతి అత్థో. పదం పూరితన్తి ఝానాదిపదం పఞ్చకాదివసేన పూరితం. పఞ్చ హి అఙ్గాని ఝానపదస్స అత్థో, తేసు ఏకస్మిఞ్చ ఊనే ఝానపదం ఊనం హోతీతి. పదసమూహో పదకోట్ఠాసో వా తం తమేవ వా పదం, అవుత్తం హాపితం నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘పూరిత’’న్తి. వుత్తస్మిఞ్ఞేవ వుచ్చమానే అనేకేసం పురిససద్దానం వియ కోచి సమ్బన్ధో నత్థీతి మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘అననుసన్ధికా కథా’’తి. అన్తరన్తరా వుత్తస్మిఞ్ఞేవ వుచ్చమానే అనుక్కమేన ధమ్మా కథితా న హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉప్పటిపాటియా’’తి. ఫస్సపఞ్చమకరాసి సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణవసేన చతుక్ఖన్ధతప్పచ్చయసఙ్గహవసేన చ వుత్తో. యథావుత్తేసు పన రాసీసు ఏకరాసికిచ్చస్సపి అభావా ఛన్దాదయో యేవాపనకవసేన వుత్తా. వుత్తానమ్పి చ ధమ్మానం యథా వేదనాదీనం ఝానఙ్గాదిభావో వుత్తో, న ఏవం సోవచస్సతాకల్యాణమిత్తతాదివిసేసో వుత్తోతి తస్స సఙ్గణ్హనత్థం కేచి ధమ్మే విసుం ఠపేత్వా తే చ తఞ్చ విసేసం ‘‘యే వా పనా’’తి ఆహ. వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా సావసేసే ధమ్మే వత్వా ‘‘యే వా పనా’’తి వుత్తం.
యేవాపనకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.