కామావచరకుసలం

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

ఇమస్స పనత్థస్సాతి కమ్మద్వారానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అనియతతాయ ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తిఆదినా పకాసనత్థం. పఞ్చ విఞ్ఞాణానీతి ఏత్థ ఛట్ఠస్స విఞ్ఞాణస్స తస్స చ ద్వారస్స అనుద్దేసో ద్వారద్వారవన్తానం సహాభావా. నియతరూపరూపవసేన చతుసముట్ఠానికకాయా వుత్తాతి సద్దస్స వికారరూపాదీనఞ్చ అసఙ్గహో.

పఠమజవనసముట్ఠితా వాయోధాతు యదిపి తస్మిం ఖణే రూపానం దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చాలేతుం న సక్కోతి, తథాపి విఞ్ఞత్తివికారసహితావ సా వేదితబ్బా. దససు హి దిసాసు యం దిసం గన్తుకామో అఙ్గపచ్చఙ్గాని వా ఖిపితుకామో, తందిసాభిముఖానేవ రూపాని సా సన్థమ్భేతి సన్ధారేతి చాతి తదభిముఖభావవికారవతీ హోతి, అధిప్పాయసహభావీ చ వికారో విఞ్ఞత్తీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఆవజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావో యథాధిప్పాయవికారరూపుప్పాదనేన ఉపపన్నో హోతి, యతో బాత్తింస చిత్తాని రూపిరియాపథవిఞ్ఞత్తిజనకాని వుత్తానీతి. యోజనం గతో, దసయోజనం గతోతి వత్తబ్బతం ఆపజ్జాపేతి అనేకసహస్సవారం ఉప్పన్నా.

వాయోధాతుయా…పే… పచ్చయో భవితున్తి థమ్భనచలనేసు వాయోధాతుయా పచ్చయో భవితుం సమత్థో చిత్తసముట్ఠానమహాభూతానం ఏకో ఆకారవిసేసో అత్థి, అయం విఞ్ఞత్తి నామ. తేసఞ్హి తదాకారత్తా వాయోధాతు థమ్భేతి చాలేతి చాతి. న చిత్తసముట్ఠానాతి ఏతేన పరమత్థతో అభావం దస్సేతి. న హి రూపం అప్పచ్చయం అత్థి, న చ నిబ్బానవజ్జో అత్థో నిచ్చో అత్థీతి. విఞ్ఞత్తితాయాతి విఞ్ఞత్తివికారతాయ. చిత్తసముట్ఠానభావో వియ మహాభూతవికారతాయ ఉపాదారూపభావో చ అధిప్పేతోతి వేదితబ్బో.

కాయికకరణన్తి కాయద్వారప్పవత్తం చిత్తకిరియం, అధిప్పాయన్తి అత్థో. కారేతి మఞ్ఞేతి ఏతేన వణ్ణగ్గహణానుసారేన గహితాయ విఞ్ఞత్తియా యం కరణం విఞ్ఞాతబ్బం, తస్స విజాననేన విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతత్తం దస్సేతి. న హి విఞ్ఞత్తిరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు ‘‘ఇదమేస కారేతీ’’తి విజాననం హోతీతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స హి రూపే అభినిపాతమత్తం కిచ్చం, న అధిప్పాయసహభునో చలనవికారస్స గహణం. చిత్తస్స పన లహుపరివత్తితాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా అనన్తరం మనోవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతమ్పి చలనం చక్ఖునా దిట్ఠం వియ మఞ్ఞన్తి అవిసేసవిదునో, తస్మా యథా నీలాభినిపాతవసప్పవత్తాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా నీలన్తి పవత్తాయ మనోవిఞ్ఞాణవీథియా చ అన్తరం న విఞ్ఞాయతి, ఏవం అవిఞ్ఞాయమానన్తరేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణేన గహితే తస్మిం చిత్తేన సహేవ అనుపరివత్తే కాయథమ్భనవికారచోపనసఙ్ఖాతే ‘‘ఇదమేస కారేతి, అయమస్స అధిప్పాయో’’తి విజాననం హోతి.

తాలపణ్ణాదిరూపాని దిస్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ మనోద్వారవీథియా అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ తాలపణ్ణాదీనం ఉదకాదిసహచారిప్పకారతం సఞ్ఞాణాకారం గహేత్వా ఉదకాదిగ్గహణం వియ. ఏత్థ ఉదకం భవిస్సతీతిఆదినా చ ఉదకాదిసమ్బన్ధనాకారేన రూపగ్గహణానుసారవిఞ్ఞాణేన యం ఉదకాది విఞ్ఞాతబ్బం, తస్స విజాననేన తదాకారస్స విఞ్ఞాతతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. ఏతస్స పన కాయికకరణగ్గహణస్స ఉదకాదిగ్గహణస్స చ పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణం ఉపనిస్సయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. అథ పన నాలమ్బితాపి విఞ్ఞత్తి కాయికకరణగ్గహణస్స చ పచ్చయో పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణోపనిస్సయవసేన సాధిప్పాయవికారభూతవణ్ణగ్గహణానన్తరం పవత్తమానస్స అధిప్పాయగ్గహణస్స అధిప్పాయసహభూవికారాభావే అభావతో, ఏవం సతి వణ్ణగ్గహణానన్తరేన ఉదకాదిగ్గహణేనేవ తాలపణ్ణాదిసఞ్ఞాణాకారో వియ వణ్ణగ్గహణానన్తరేన అధిప్పాయగ్గహణేనేవ విఞ్ఞత్తి పాకటా హోతీతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’’తి అధిప్పాయవిజాననేనేవ విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతతా వుత్తా.

అయం నో పహరితుకామోతి అధిప్పాయవిజాననేన విఞ్ఞత్తియా పాకటభావం దస్సేతి. న హి తదపాకటభావే అధిప్పాయవిజాననం హోతీతి. సమ్ముఖీ…పే… యేవ నామ హోతీతి అసమ్ముఖీభూతతాయ అనాపాథగతానం రూపాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాదిభావో వియ సభావభూతం తం ద్విధా విఞ్ఞత్తిభావం సాధేతి. పరం బోధేతుకామతాయ వినాపి అభిక్కమనాదిప్పవత్తనేన సో చిత్తసహభూవికారో అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చ విఞ్ఞాయతీతి ద్విధాపి విఞ్ఞత్తియేవాతి వేదితబ్బా.

తస్మిం ద్వారే సిద్ధాతి తేన ద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బభావతో తేనేవ ద్వారేన నామలాభతో తస్మిం ద్వారే పాకటభావవసేన సిద్ధా. కుసలం వా అకుసలం వాతి ఠపేతబ్బం. కస్మా? యస్మా పరవాదినో అవిపాకస్స కమ్మభావో న సిద్ధో, ఇతరస్స పన సిద్ధోతి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకానం ఏకాదసన్నం కిరియచిత్తానం వసేన తికం పూరేత్వా ఠపేతబ్బం.

ద్వారే చరన్తి కమ్మానీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – యది ద్వారా ద్వారన్తరచారినో హోన్తి, ద్వారసమ్భేదా కమ్మసమ్భేదోపీతి కాయకమ్మం కాయకమ్మద్వారన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం న సియా, కమ్మానమ్పి కమ్మన్తరచరణే ఏసేవ నయో. యది పన ద్వారానమ్పి ద్వారభావేన కమ్మన్తరచరణం కమ్మానఞ్చ ద్వారన్తరచరణం న సియా, సుట్ఠుతరం కమ్మద్వారవవత్థానం సియా. న పన కమ్మానం ద్వారన్తరే అచరణం అత్థి, కిన్తు ద్వారే అఞ్ఞస్మిఞ్చ చరన్తి కమ్మాని అఞ్ఞానిపి. యస్మా పన ద్వారే ద్వారాని న చరన్తి, తస్మా అద్వారచారీహి ద్వారేహి కారణభూతేహి కమ్మాని ద్వారన్తరే చరన్తానిపి వవత్థితాని. న కేవలం కమ్మానేవ, తేహి పన ద్వారానిపీతి ఏవం కమ్మద్వారాని అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాని ‘‘యేభుయ్యేనవుత్తితాయ తబ్బహులవుత్తితాయ చా’’తి వుచ్చమానాయ వవత్థానయుత్తియా. తత్థ ద్వారాపేక్ఖత్తా కమ్మానం కాయకమ్మాదిభావస్స అద్వారచారీహి ద్వారేహి వవత్థానం హోతి, న పన ద్వారన్తరచారీహి కమ్మేహి ద్వారానం అవవత్థానం కమ్మానపేక్ఖకాయద్వారాదిభావేహి ద్వారేహి వవత్థితానం కాయకమ్మాదీనం కాయకమ్మద్వారాదివవత్థానకరత్తా. అథ వా ద్వారన్తరే చరన్తానిపి కాయాదీహి ఉపలక్ఖితానేవ చరన్తి పాణాతిపాతాదీనం ఏవంసభావత్తా ఆణత్తిహత్థవికారాదీహి వుచ్చమానస్సపి కాయాదీహి సాధేతబ్బసభావావబోధతో, తస్మా న కమ్మన్తరస్స అత్తని చరన్తస్సపి ద్వారన్తరం సనామం దేతి, నాపి కమ్మం ద్వారస్స, తంతంద్వారమేవ పన కమ్మస్స కమ్మఞ్చ ద్వారన్తరే చరన్తమ్పి అత్తనోయేవ ద్వారస్స నామం దేతీతి సిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం. పుబ్బే పన ద్వారేసు అనిబద్ధతా కమ్మానం ద్వారన్తరచరణమేవ సన్ధాయ వుత్తా, న ఏతం వవత్థానన్తి.

తత్థాతి తేసు ద్వారకమ్మేసు. కాయకమ్మస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానన్తి తంసహజాతా విఞ్ఞత్తియేవ వుచ్చతి. కిఞ్చాపి హి సా తస్స కేనచి పకారేన పచ్చయో న హోతి, తథాపి కమ్మస్స విసేసికా విఞ్ఞత్తి తంసహజాతా హోతీతి తస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభావేన వుత్తా యథావుత్తనియమేన అఞ్ఞవిసేసనస్స కమ్మస్స విసేసనన్తరే ఉప్పత్తిఅభావా. కాయేన పన కతత్తాతి కాయవిఞ్ఞత్తిం జనేత్వా తాయ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదాదినిప్ఫాదనతో అత్తనో నిప్ఫత్తివసేన ‘‘కాయేన కతం కమ్మ’’న్తి వుత్తం. కారణభూతో హి పనేత్థ కాయోతి.

అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి ఏత్థ కమ్మునా కాయో కాయకమ్మద్వారన్తి ఏవం వవత్థితో, న కాయో ఇచ్చేవ. యథా సూచికమ్మునా సూచికమ్మకరణన్తి వవత్థితా, న సూచి ఇచ్చేవ, తథా ఇదమ్పి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసితాతి అత్థో. ఏవం సన్తేతి యథావుత్తం వవత్థాననియమం అగ్గహేత్వా ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తిఆదివచనమేవ గహేత్వా చోదేతి. తత్థ ఏవం సన్తేతి కమ్మానం ద్వారచరణే అఞ్ఞమఞ్ఞేన చ వవత్థానే నామలాభే విసేసనే సతీతి అత్థో.

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతాతి ఏత్థ సుభాసితభాసనసఙ్ఖాతా అపిసుణవాచా, ధమ్మభాసనసఙ్ఖాతో అసమ్ఫప్పలాపో, పియభాసనసఙ్ఖాతా అఫరుసవాచా, సచ్చభాసనసఙ్ఖాతో అముసావాదో చాతి ఏతా వాచా తథాపవత్తా చేతనా దట్ఠబ్బా. సహసద్దా పనాతి తస్స వికారస్స సద్దేన సహ సమ్భూతత్తా వుత్తం. చిత్తానుపరివత్తితాయ పన సో న యావ సద్దభావీతి దట్ఠబ్బో, వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి పవత్తేన మహాఅట్ఠకథావాదేన చిత్తసముట్ఠానసద్దో వినాపి విఞ్ఞత్తిఘట్టనేన ఉప్పజ్జతీతి ఆపజ్జతి. ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౬౩౬) హి వచనతో అసోతవిఞ్ఞేయ్యసద్దేన సహ విఞ్ఞత్తియా ఉప్పత్తి నత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి.

చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనన్తి ఏత్థ చ న కోచి చిత్తసముట్ఠానో సద్దో అసఙ్గహితో నామ అత్థీతి అధిప్పాయేన మహాఅట్ఠకథావాదం పటిసేధేతి. ఛబ్బిధేన రూపసఙ్గహాదీసు హి ‘‘సోతవిఞ్ఞేయ్య’’న్తి ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తి ఏత్థ ‘‘సుత’’న్తి చ న కోచి సద్దో న సఙ్గయ్హతీతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన విఞ్ఞత్తిసహజమేవ జివ్హాతాలుచలనాదికరవితక్కసముట్ఠితం సుఖుమసద్దం ‘‘దిబ్బసోతేన సుత్వా ఆదిసతీ’’తి సుత్తే పట్ఠానే చ ఓళారికసద్దం సన్ధాయ ‘‘సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తన్తి ఇమినా అధిప్పాయేన అసోతవిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా సియా. సద్దో చ అసోతవిఞ్ఞేయ్యో చాతి విరుద్ధమేతన్తి పన పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. విఞ్ఞత్తిపచ్చయా ఘట్టనా విఞ్ఞత్తిఘట్టనా. విఞ్ఞత్తి ఏవ వా. ఘట్టనాకారప్పవత్తభూతవికారో హి ‘‘ఘట్టనా’’తి వుత్తో. సఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి, న పుబ్బాపరభావేన. పథవీధాతుయాతి ఇదం వాయోధాతుయా వియ చాలనం పథవీధాతుయా సఙ్ఘట్టనం కిచ్చం అధికన్తి కత్వా వుత్తం, వికారస్స చ తప్పచ్చయభావో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తబ్బికారానఞ్హి భూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావోతి. అఞ్ఞమ్పి సబ్బం విధానం కాయవిఞ్ఞత్తియం వియ వేదితబ్బం.

తిసముట్ఠానికకాయం…పే… న లబ్భతి. న హి చాలనం ఉపాదిన్నఘట్టనన్తి. చాలనఞ్హి దేసన్తరుప్పాదనపరమ్పరతా, ఘట్టనం పచ్చయవిసేసేన భూతకలాపానం ఆసన్నతరుప్పాదోతి. ఉపత్థమ్భనకిచ్చమ్పి నత్థీతి ఉపత్థమ్భనేన వినా పఠమచిత్తసముట్ఠానాపి ఘట్టనాకారేన పవత్తతీతి ఘట్టనత్థం ఉపత్థమ్భనేన పయోజనం నత్థి, లద్ధాసేవనేన చిత్తేనేవ ఘట్టనస్స బలవభావతో చాతి అధిప్పాయో. ఉపత్థమ్భనం నత్థి అత్థీతి విచారేత్వా గహేతబ్బం.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

అయం నామ చేతనా కమ్మం న హోతీతి న వత్తబ్బాతి ఇదం యస్స ద్వారం మనో, తందస్సనత్థం వుత్తం. కప్పేతీతి ‘‘త్వం ఫుసనం కరోహి, త్వం వేదయిత’’న్తి ఏవం కప్పేన్తం వియ పవత్తతీతి అత్థో. పకప్పనఞ్చ తదేవ. కిం పిణ్డం కరోతీతి ఆయూహనత్థవసేన పుచ్ఛతి. ఫస్సాదిధమ్మే హి అవిప్పకిణ్ణే కత్వా సకిచ్చేసు పవత్తనం ఆయూహనం, తత్థేవ బ్యాపారణం చేతయనం, తథాకరణం అభిసఙ్ఖరణన్తి. తేభూమకస్సేవ గహణం లోకుత్తరకమ్మస్స కమ్మక్ఖయకరత్తా.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మకథావణ్ణనా

చేతయిత్వా కమ్మం కరోతీతి ఏత్థ యస్మా పురిమచేతనాయ చేతయిత్వా సన్నిట్ఠానకమ్మం కరోతి, తస్మా చేతనాపుబ్బకం కమ్మం తంచేతనాసభావమేవాతి చేతనం అహం కమ్మం వదామీతి అత్థో. అథ వా సమానకాలత్తేపి కారణకిరియా పుబ్బకాలా వియ వత్తుం యుత్తా, ఫలకిరియా చ అపరకాలా వియ. యస్మా చ చేతనాయ చేతయిత్వా కాయవాచాహి చోపనకిరియం మనసా చ అభిజ్ఝాదికిరియం కరోతి, తస్మా తస్సా కిరియాయ కారికం చేతనం అహం కమ్మం వదామీతి అత్థో. కాయే వాతి కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతే కాయే వా. సతీతి ధరమానే, అనిరోధితే వా. కాయసముట్ఠాపికా చేతనా కాయసఞ్చేతనా. ఏత్థ చ సుఖదుక్ఖుప్పాదకేన కమ్మేన భవితబ్బం, చేతనా చ సుఖదుక్ఖుప్పాదికా వుత్తాతి తస్సా కమ్మభావో సిద్ధో హోతి. సఞ్చేతనియన్తి సఞ్చేతనసభావవన్తం. సమిద్ధిత్థేరేన ‘‘సఞ్చేతనియం, ఆవుసో…పే… మనసా సుఖం సో వేదయతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౦; కథా. ౫౩౯) అవిభజిత్వా బ్యాకతో. సుఖవేదనీయన్తిఆదినా పన విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బో సో పఞ్హో, తస్మా సమ్మా బ్యాకతో నామ న హోతి. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. యథా పన సుత్తాని ఠితాని, తథా చోపనకిరియానిస్సయభూతా కాయవాచా అభిజ్ఝాదికిరియానిస్సయో చ మనోద్వారాని, యాయ పన చేతనాయ తేహి కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తి వాసిఆదీహి వియ ఛేదనాదిం, సా చేతనా కమ్మన్తి ద్వారప్పవత్తియమ్పి కమ్మద్వారాభేదనఞ్చ కమ్మద్వారవవత్థానఞ్చ దిస్సతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘కాయేన చే కతం కమ్మ’’న్తిఆదిగాథాయో (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కాయకమ్మద్వార) అతివియ యుజ్జన్తి.

లోకుత్తరమగ్గో ఇధ లోకియకమ్మకథాయం అనధిప్పేతోపి భజాపియమానో తీణి కమ్మాని భజతి. మనేన దుస్సీల్యన్తి కాయికవాచసికవీతిక్కమవజ్జం సబ్బం అకుసలం సఙ్గణ్హాతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధిం వా. తమ్పి చేతం ‘‘మనసా సంవరో సాధూ’’తి (సం. ని. ౧.౧౧౬; ధ. ప. ౩౬౧) వుత్తస్స సంవరస్స పటిపక్ఖవసేన వుత్తం, న సీలవిపత్తివసేన. న హి సా మానసికా అత్థీతి మగ్గస్సేవ భజాపనం మహావిసయత్తా. బోజ్ఝఙ్గా హి మనోకమ్మమేవ భజేయ్యుం, న చ న సక్కా మగ్గభజాపనేనేవ తేసం భజాపనం విఞ్ఞాతున్తి.

కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి తంతంద్వారే సంసన్దనం అవరోధనం ద్వారన్తరే కమ్మన్తరుప్పత్తియమ్పి కమ్మద్వారాభేదనఞ్చ ద్వారసంసన్దనం నామ. ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదినా (కథా. ౫౩౯) కమ్మపథప్పత్తావ సన్నిట్ఠాపకచేతనా కమ్మన్తి వుత్తాతి పురిమచేతనా సబ్బా కాయకమ్మం న హోతీతి వుత్తం. ఆణాపేత్వా…పే… అలభన్తస్సాతి ఆణత్తేహి అమారితభావం సన్ధాయ వుత్తం, వచీదుచ్చరితం నామ హోతి అకమ్మపథభావతోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తి పవత్తబ్యాపాదవసేన చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి కాయకమ్మవోహారలాభా. అబ్బోహారికా వా మనోకమ్మవోహారవిరహా. ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదయో ఏత్థ నిదస్సనం.

కులుమ్బస్సాతి గబ్భస్స, కులస్సేవ వా. తిస్సోపి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హతాయ అననుజాననతో ‘‘తవ సుత్తస్సా’’తి వుత్తం. దసవిధా ఇద్ధి పటిసమ్భిదామగ్గే ఇద్ధికథాయ గహేతబ్బా. భావనామయన్తి అధిట్ఠానిద్ధిం సన్ధాయ వదతి. ఘటభేదో వియ పరూపఘాతో, ఉదకవినాసో వియ ఇద్ధివినాసో చ హోతీతి ఉపమా సంసన్దతి. తవ పఞ్హోతి భావనామయాయ పరూపఘాతో హోతీతి వుత్తో ఞాపేతుం ఇచ్ఛితో అత్థో. ఆథబ్బణిద్ధి విజ్జామయిద్ధి హోతి. సత్తమే పదేతి మణ్డలాదితో సత్తమే పదే.

వచనన్తరేన గమేతబ్బత్థం నేయ్యత్థం, సయమేవ గమితబ్బత్థం నీతత్థం. కిరియతో సముట్ఠాతి, ఉదాహు అకిరియతోతి తేనాధిప్పేతం సమ్పజానముసావాదం సన్ధాయ పుచ్ఛతి, న ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తం. తత్థ అవుత్తమేవ హి సో అనరియవోహారం వుత్తన్తి గహేత్వా వోహరతీతి. వాచాగిరన్తి వాచాసఙ్ఖాతం గిరం, వాచానుచ్చారణం వా.

ఖన్దసివాదయో సేట్ఠాతి ఖన్దాతి కుమారా. సివాతి మహేస్సరా, మిచ్ఛాదిట్ఠియా నిదస్సనత్థమిదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నత్థికదిట్ఠాదయో ఏవ హి కమ్మపథప్పత్తా కమ్మన్తి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికాతి కాయద్వారే వచీద్వారే చ సముట్ఠితాపి కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం న లభతి అభిజ్ఝాదిప్పధానత్తా. ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, మనోసఞ్చేతనా అకుసలం మనోకమ్మ’’న్తి పన వచనతో సభావేనేవ సా మనోకమ్మం, న అభిజ్ఝాదిపక్ఖికత్తాతి ‘‘అభిజ్ఝాదిపక్ఖికావా’’తి న వుత్తం. ఇమస్మిం పన ఠానే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా చిన్తనకాలే చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మాపి మనోద్వారే ఏవ సముట్ఠహన్తి, తస్మా చేతనాయ అబ్బోహారికభావో కథఞ్చి నత్థీతి అధిప్పాయో.

‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా కుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనతో (కథా. ౫౩౯) పాణాతిపాతాదిపటిపక్ఖభూతా తబ్బిరతివిసిట్ఠా చేతనావ పాణాతిపాతవిరతిఆదికా హోన్తీతి ‘‘చేతనాపక్ఖికా వా’’తి వుత్తం, న ‘‘విరతిపక్ఖికా’’తి. రక్ఖతీతి అవినాసేత్వా కథేతి. భిన్దతీతి వినాసేత్వా కథేతి.

కమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ద్వారం. చక్ఖు చ తం విఞ్ఞాణద్వారఞ్చాతి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారం. చక్ఖు విఞ్ఞాణద్వారన్తి వా అసమాసనిద్దేసో. తం పన చక్ఖుమేవ. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘చక్ఖునా సంవరో సాధూ’’తిఆదికాయ (ధ. ప. ౩౬౦) గాథాయ పసాదకాయచోపనకాయసంవరే ఏకజ్ఝం కత్వా కాయేన సంవరో వుత్తో, తం ఇధ భిన్దిత్వా అట్ఠ సంవరా, తప్పటిపక్ఖభావేన అసంవరా అట్ఠ కథితా. సీలసంవరాదయోపి పఞ్చేవ సంవరా సబ్బద్వారేసు ఉప్పజ్జమానాపి, తప్పటిపక్ఖభావేన దుస్సీల్యాదీని అసంవరాతి వుత్తాని. తత్థ దుస్సీల్యం పాణాతిపాతాదిచేతనా. ముట్ఠస్సచ్చం సతిపటిపక్ఖా అకుసలా ధమ్మా. పమాదన్తి కేచి. సీతాదీసు పటిఘో అక్ఖన్తి. థినమిద్ధం కోసజ్జం.

వినా వచీద్వారేన సుద్ధం కాయద్వారసఙ్ఖాతన్తి ఇదం వచీద్వారసల్లక్ఖితస్స ముసావాదాదినోపి కాయద్వారే పవత్తిసబ్భావా అసుద్ధతా అత్థీతి తంనివారణత్థం వుత్తం. న హి తం కాయకమ్మం హోతి. సుద్ధవచీద్వారోపలక్ఖితం పన వచీకమ్మమేవ హోతీతి. ఏత్థ అసంవరోతి ఏతేన సుద్ధకాయద్వారేన ఉపలక్ఖితో అసంవరో ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి వుత్తో. ద్వారన్తరానుపలక్ఖితం సబ్బం తంద్వారికాకుసలఞ్చేతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా కమ్మపథసంసన్దనే ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పజ్జమానో అసంవరో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆది ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన వచీఅసంవరవసేన చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా సహ అవిరుద్ధం హోతి. అసంవరో హి ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి సద్వారే ఏవాతి వుచ్చతి, సద్వారవసేన ఉప్పన్నోతి చ, కమ్మం అఞ్ఞద్వారే అఞ్ఞద్వారవసేన చాతి ఏవం అవిరుద్ధం.

అథ వా ఏత్థాతి సుద్ధం అసుద్ధన్తి ఏతం అవిచారేత్వా ఏతస్మిం చోపనేతి వుత్తం హోతి. ఏవం సతి ద్వారన్తరోపలక్ఖితం కమ్మపథభావప్పత్తతాయ వచీమనోకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారే ఉప్పన్నం, సేసం సబ్బం తంద్వారుప్పన్నాకుసలం వియ ‘‘చోపనకాయఅసంవరో’’తి వుచ్చతి. కమ్మపథభావప్పత్తియా ద్వారన్తరుప్పన్నం కాయకమ్మఞ్చ తథా న వుచ్చతీతి కమ్మపథసంసన్దనవిరోధో సియా, తదవిరోధం తత్థేవ వక్ఖామ. సీలసంవరాదయో పఞ్చ నిక్ఖేపకణ్డే ఆవి భవిస్సన్తి. తత్థ ఞాణసంవరే పచ్చయసన్నిస్సితసీలస్స, వీరియసంవరే చ ఆజీవపారిసుద్ధియా అన్తోగధతా దట్ఠబ్బా.

అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా

సరసేనేవ చ పతనసభావస్స పాణస్స అన్తరా ఏవ అతీవ పాతనం అతిపాతో, సణికం పతితుం అదత్వావ సీఘం పాతనన్తి అత్థో. అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతనం అతిపాతో. పయోగవత్థుమహన్తతాదీహి మహాసావజ్జతా తేహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవభావతో. యథావుత్తపచ్చయవిపరియాయేపి తంతంపచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవాబలవవసేనేవ అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా వేదితబ్బా. ఇద్ధిమయో కమ్మవిపాకజిద్ధిమయో దాఠాకోటికాదీనం వియ.

గోత్తరక్ఖితా సగోత్తేహి రక్ఖితా. ధమ్మరక్ఖితా సహధమ్మికేహి రక్ఖితా. ససామికా సారక్ఖా. యస్సా గమనే రఞ్ఞా దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. అత్థభఞ్జకోతి కమ్మపథప్పత్తం వుత్తం. కమ్మపథకథా హేసాతి. అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయాతిఆది ముసావాదసామఞ్ఞతో వుత్తం. హసాధిప్పాయేన విసంవాదనపురేక్ఖారస్సేవ ముసావాదో. సుఞ్ఞభావన్తి పీతివిరహితతాయ రిత్తతం. అత్థవిపన్నతాయ న హదయఙ్గమా. అగ్గణ్హన్తేతి అసద్దహన్తే కమ్మపథభేదో న హోతి. యో కోచి పన సమ్ఫప్పలాపో ద్వీహి సమ్భారేహి సిజ్ఝతీతి. అత్తనో పరిణామనం చిత్తేనేవాతి వేదితబ్బం. మిచ్ఛా పస్సతీతి వితథం పస్సతి.

కోట్ఠాసతోతి ఫస్సపఞ్చమకాదీసు చిత్తఙ్గకోట్ఠాసేసు యే కోట్ఠాసా హోన్తి, తతోతి అత్థో. నను చ చేతనా కమ్మపథేసు న వుత్తాతి పటిపాటియా సత్తన్నం కమ్మపథభావో న యుత్తోతి? న, అవచనస్స అఞ్ఞహేతుత్తా. న హి చేతనాయ అకమ్మపథత్తా కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, కదాచి పన కమ్మపథో హోతి, న సబ్బదాతి కమ్మపథభావస్స అనియతత్తా అవచనం. యదా పన కమ్మపథో హోతి, తదా కమ్మపథరాసిసఙ్గహో న నివారితోతి. ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదా పరిత్తారమ్మణా ఏవా’’తి ఏతేన అదిన్నాదానాదీనం సత్తారమ్మణభావవిరోధం ‘‘సత్తసఙ్ఖాతే సఙ్ఖారే ఏవ ఆరబ్భ పవత్తితో’’తి సయమేవ పరిహరిస్సతి. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానా దిట్ఠి తేభూమకధమ్మవిసయావాతి సఙ్ఖారారమ్మణతా వుత్తా. విపాకనిస్సన్దఫలాని యథాక్కమం నిరయాదివిపాకదుగ్గతతాదీని.

అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా

పాణాతిపాతాదీహి పన విరతియోతి ఏతం యాహి విరతీహి సమ్పయుత్తా చేతనా ‘‘కాయవచీకమ్మానీ’’తి వుచ్చన్తి, తాసఞ్చ కమ్మపథభావో యుత్తోతి కత్వా వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘పటిపాటియా సత్త చేతనాపి వట్టన్తి విరతియోపీ’’తి. అల్లససమంసన్తి జీవమానకససమంసం. వోరోపేతా హుత్వా నాభిజానామి. దుస్సీల్యాదారమ్మణా తదారమ్మణా. జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణా కథం దుస్సీల్యాదీని పజహన్తీతి తం దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. అనభిజ్ఝా…పే… విరమన్తస్సాతి అభిజ్ఝం పజహన్తస్సాతి అత్థో. న హి మనోదుచ్చరితా విరతి అత్థి అనభిజ్ఝాదీహేవ తప్పహానతో.

కమ్మపథసంసన్దనకథావణ్ణనా

కమ్మపథప్పత్తానం దుస్సీల్యాదీనం అసంవరానం తథా దుచ్చరితానఞ్చ అకుసలకమ్మపథేహి కమ్మపథప్పత్తానమేవ చ సుసీల్యాదీనం సంవరానం తథా సుచరితానఞ్చ కుసలకమ్మపథేహి అత్థతో నానత్తాభావదస్సనం. అథ వా తేసం ఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధభావేన దీపనం కమ్మపథసంసన్దనన్తి కేచి వదన్తి, తదేతం విచారేతబ్బం. న హి పఞ్చఫస్సద్వారపఞ్చఅసంవరద్వారపఞ్చసంవరద్వారేసు ఉప్పన్నానం అసంవరానం సంవరానఞ్చ కమ్మపథతా అత్థి పాణాతిపాతాదీనం పరసన్తకవత్థులోభపరసత్తారమ్మణబ్యాపాదఅహేతుకదిట్ఠిఆదీనఞ్చ తేసు ద్వారేసు అనుప్పత్తితో. తివిధకఆయదుచ్చరితాదీని చ కమ్మపథాతి పాకటా ఏవాతి కిం తేసం కమ్మపథేహి నానత్తాభావదస్సనేన, న చ దుచ్చరితానం సుచరితానఞ్చ ఫస్సద్వారాదివసేన ఉప్పత్తి దీపితా, నాపి అసంవరానం సంవరానఞ్చ యతో తేసం ఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధభావేన దీపనా సియా, కేవలం పన ఫస్సద్వారాదివసేన ఉప్పన్నానం అసంవరానం సంవరానఞ్చ కాయకమ్మాదితా దీపితా. యది చ ఏత్తకం కమ్మపథసంసన్దనం, ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం పఞ్చఫస్సద్వారవసేన నుప్పజ్జతీ’’తిఆది కమ్మపథసంసన్దనం న సియా. ఏసాపి ఛఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధదీపనాతి చే, వుత్తమేవ పకారన్తరేన దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తి న వత్తబ్బం. సముచ్చయత్థే చ అథ వా-సద్దే కమ్మపథప్పత్తానేవ దుస్సీల్యాదీని కాయకమ్మాదినామేహి వదన్తేహి మనోకమ్మస్స ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పత్తి న వత్తబ్బా. న హి తం చక్ఖుద్వారాదివసేన ఉప్పజ్జతీతి. యది చ కమ్మపథప్పత్తా ఏవ అసంవరాదయో గహితా, దుచ్చరితేహి అఞ్ఞేసం అసంవరానం అభావా తేసఞ్చ తంతంకమ్మభావస్స వుత్తత్తా ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అసంవరో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా. వుచ్చమానే హి తస్మిం సఙ్కరో సియా, వచీమనోకమ్మానిపి హి కాయద్వారే ఉప్పజ్జన్తి, తథా సేసద్వారేసుపి కమ్మన్తరానీతి.

అథ పన ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానం కమ్మన్తరమ్పి తంద్వారికకమ్మమేవ సియా, ‘‘తివిధం కాయదుచ్చరితం అకుసలం కాయకమ్మమేవా’’తిఆది, ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన వాచాఅసంవరద్వారవసేన చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది చ విరుజ్ఝేయ్య. దుచ్చరితానఞ్హి అఞ్ఞద్వారచరణం అత్థి, న చస్స ద్వారన్తరుప్పన్నం కమ్మన్తరం హోతీతి. తస్మా హేట్ఠా కమ్మపథప్పత్తానం ఏవ కాయకమ్మాదిభావస్స వుత్తత్తా సేసానఞ్చ తంతంద్వారుప్పన్నానం కుసలాకుసలానం ద్వారసంసన్దనే తంతంద్వారపక్ఖికభావస్స కతత్తా ఇధ కమ్మపథం అప్పత్తానఞ్చ చేతనాభావతో అకమ్మానఞ్చ అసంవరానం సంవరానఞ్చ భజాపియమానానం కమ్మపథానం వియ కాయకమ్మాదితాదీపనం, కమ్మపథప్పత్తానం తివిధకాయదుచ్చరితాదీనం తివిధకాయసుచరితాదీనఞ్చ ద్వారన్తరచరణేపి కాయకమ్మాదిభావావిజహనదీపనం, యథాపకాసితానఞ్చ కమ్మపథభావం పత్తానం అపత్తానఞ్చ అకుసలకాయకమ్మాదీనఞ్చ కుసలకాయకమ్మాదీనఞ్చ ఫస్సద్వారాదీహి ఉప్పత్తిపకాసనఞ్చ కమ్మపథసంసన్దనం నామ. కస్మా? అకమ్మపథానం కమ్మపథేసు కమ్మపథానఞ్చ అకమ్మపథేసు సమాననామతావసేన, కమ్మపథానం కమ్మపథేసు సామఞ్ఞనామావిజహనవసేన, ఉభయేసఞ్చ ఉప్పత్తివసేన ద్వారేసు ఏత్థ సంసన్దితత్తా.

తత్థ తివిధకమ్మద్వారవసేన ఉప్పన్నానం కమ్మానం ఞాతకమ్మభావతాయ తంతంకమ్మభావస్స అవచనీయత్తా కమ్మద్వారేసు తేసం ఉప్పత్తియా చ వుత్తత్తా పఞ్చవిఞ్ఞాణద్వారవసేన అసంవరాదీనం ఉప్పత్తిపరియాయవచనాభావతో చ కమ్మద్వారవిఞ్ఞాణద్వారాని విరజ్ఝిత్వా ‘‘పఞ్చఫస్సద్వారవసేన హి ఉప్పన్నో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి సుఖం వా’’తిఆదినా ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా వేదనాక్ఖన్ధో అత్థి కుసలో’’తిఆదినా చ పఞ్చఫస్సద్వారవసేన అసంవరాదీనం ఉప్పత్తిపరియాయో వుత్తో, న చ ‘‘యమిదం చక్ఖువిఞ్ఞాణపచ్చయా’’తిఆదివచనం అత్థీతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసహజాతో హి ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో’’తిఆది (ధ. స. ౧ కమ్మకథా; మహాని. అట్ఠ. ౮౬). తేన హి అసంవరానం సంవరానఞ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీహి అసహజాతత్తా మనోసమ్ఫస్ససహజాతానఞ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సద్వారాదివసేన ఉప్పత్తి దీపితాతి. ‘‘సో హి కాయద్వారే చోపనం పత్తో అకుసలం కాయకమ్మం హోతీ’’తిఆదినా ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా చ వచీకమ్మాదీనఞ్చ కమ్మపథప్పత్తానం అసంవరభూతానం కాయకమ్మాదిభావే ఆపన్నే ‘‘చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం అకుసలం వచీకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా అపవాదేన నివత్తి దట్ఠబ్బా. ఏవఞ్చ కత్వా పుబ్బే దస్సితేసు అసంవరవినిచ్ఛయేసు దుతియవినిచ్ఛయేసు చ న కోచి విరోధో. న హి వచీకమ్మాదిభూతో చోపనకాయఅసంవరో కాయకమ్మాది హోతీతి.

అకుసలం మనోకమ్మం పన ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి, తం కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్తం అకుసలం కాయవచీకమ్మం హోతీతి ఏత్థ కిం తం అకుసలం మనోకమ్మం నామ, హేట్ఠా దస్సితనయేన చ కాయవచీద్వారేసు ఉప్పన్నం తివిధం మనోదుచ్చరితం చోపనం అప్పత్తం సబ్బాకుసలఞ్చ. యది ఏవం తస్స కాయవచీకమ్మభావో నత్థీతి ‘‘చోపనప్పత్తం కాయవచీకమ్మం హోతీ’’తి న యుజ్జతీతి? నో న యుజ్జతి చోపనప్పత్తం కాయే వాచాయ చ అకుసలం కమ్మం హోతీతి అత్థసిద్ధితో. కమ్మం పన హోన్తం కిం కమ్మం హోతీతి? మనోకమ్మమేవ హోతీతి. ఇదం వుత్తం హోతి – చోపనప్పత్తం అకుసలం కాయద్వారే వచీద్వారే చ మనోకమ్మం హోతీతి. అథ వా తం-సద్దస్స మనోకమ్మేన సమ్బన్ధం అకత్వా ఛఫస్సద్వారవసేన యం ఉప్పజ్జతి, తన్తి యథావుత్తఉప్పాదమత్తపరిచ్ఛిన్నేన సమ్బన్ధో కాతబ్బో. కిం పన తన్తి? కమ్మకథాయ పవత్తమానత్తా కమ్మన్తి విఞ్ఞాయతి, తఞ్చ మనోసమ్ఫస్సద్వారే ఉప్పజ్జమానమ్పి తివిధం కమ్మం హోతీతి. యథా తం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నియమస్స అకతత్తా చోపనప్పత్తి ఉపలక్ఖణభావేన కాయవచీకమ్మనామసాధికావ, న పన సబ్బమ్పి చోపనప్పత్తం కాయవచీకమ్మమేవ, నాపి కుసలపక్ఖే చోపనం అప్పత్తం కాయవచీకమ్మం న హోతీతి అయమత్థో సిద్ధోవ హోతీతి.

అథ వా తన్తి తం ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జమానం మనోకమ్మన్తి సబ్బం మనసాపి నిప్ఫజ్జమానం కమ్మం మనోకమ్మన్తి చోదకాధిప్పాయేన గహేత్వా వదతి, న పుబ్బే దస్సితమనోకమ్మన్తి. యో హి పరస్స అధిప్పాయో ‘‘మనసా నిప్ఫత్తితో సబ్బేన మనోకమ్మేనేవ భవితబ్బం, న కాయవచీకమ్మేనా’’తి, తం నివత్తేత్వా కమ్మత్తయనియమం దస్సేతుం ఇదమారద్ధం ‘‘తం కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్త’’న్తిఆది. ఏత్థ చ సఙ్కరాభావో పురిమనయేనేవ వేదితబ్బో. అథ వా కమ్మన్తి అవిసేసేన కమ్మసద్దమత్తేన సమ్బన్ధం కత్వా యథావుత్తో కమ్మప్పభేదో యథా హోతి, తం పకారం దస్సేతి. అసఙ్కరో చ వుత్తనయోవ. యం పన వదన్తి ‘‘కాయవచీకమ్మసహజాతా అభిజ్ఝాదయో యదా చేతనాపక్ఖికా హోన్తి, తదా తాని మనోకమ్మాని కాయవచీకమ్మాని హోన్తీ’’తి, తఞ్చ న, చేతనాపక్ఖికానం మనోకమ్మత్తాభావా. అబ్బోహారికత్తే చ మనోకమ్మతా సుట్ఠుతరం నత్థి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అబ్బోహారికా వా’’తి. తస్మా మనోకమ్మస్స కాయవచీకమ్మతా న వత్తబ్బా. అభిజ్ఝాదికిరియాకారికాయ ఏవ చేతనాయ సమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయో మనోకమ్మం, న పాణాతిపాతాదికాయవచీకిరియాకారికాయాతి భియ్యోపి తేసం మనోకమ్మతాతి న తేసం మనోకమ్మానం సతం కాయవచీకమ్మతా వత్తబ్బాతి. ఏవం కమ్మానం ద్వారేసు ద్వారానఞ్చ కమ్మేసు అనియతత్తా ద్వారనిబన్ధనం న కతం. ఇదాని అకతేపి చ ద్వారనిబన్ధనే యేసం ద్వారానం వసేన ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తేసం తంతంద్వారకమ్మపథానఞ్చ వసేన ఉప్పత్తియా యథాభట్ఠపాళియా వుత్తాయ చ దీపనత్థం ‘‘తత్థ కామావచర’’న్తిఆదిమాహ. చిత్తం తివిధకమ్మద్వారవసేన ఉప్పజ్జతీతి ఇదం మనోకమ్మద్వారభూతస్స తేన సభావేన ఉప్పత్తిం గహేత్వా వుత్తం. యథా వా చిత్తం చిత్తాధిపతేయ్యన్తి సమ్పయుత్తవసేన వుచ్చతి, ఏవమిధాపీతి వేదితబ్బం. చోపనద్వయరహితస్స మనోపబన్ధస్స మనోకమ్మద్వారభావే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.

కమ్మపథసంసన్దనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అయం యోజనాతి ‘‘రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా’’తి ఏతేన సహ ‘‘యం యం వా పనా’’తి ఏతస్స అయం సమ్బన్ధోతి అత్థో. కో పనాయం సమ్బన్ధోతి? యేన వచనాని అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బజ్ఝన్తి, తం పుబ్బాపరవచనే పయోజనం సమ్బన్ధో. ఇధ చ సబ్బారమ్మణతాదిదస్సనం ‘‘రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా’’తి ఏతస్స అనన్తరం ‘‘యం యం వా పనా’’తి ఏతస్స వచనే పయోజనం యోజనా దట్ఠబ్బం. తత్థ ‘‘రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా ఆరబ్భా’’తి ఏత్తకేన ఆపన్నం దోసం దస్సేత్వా తన్నివత్తనవసేన ‘‘యం యం వా పనా’’తి ఏతస్స పయోజనం దస్సేతుం ‘‘హేట్ఠా’’తిఆదిమాహ. దుతియే అత్థవికప్పే ‘‘యం యం వాపనా’’తి ఏతేన అప్పధానమ్పి రూపాదిం ఆకడ్ఢతి. న హి పధానస్స చిత్తస్స అత్తనోయేవ ఆరమ్మణభావో అత్థీతి. హేట్ఠా వుత్తనయేనాతి సబ్బారమ్మణతాదినయేన. ‘‘హేట్ఠా గహితమేవ గహితన్తి వత్వా తస్స వచనే పయోజనం దస్సేతుం ‘రూపం వా…పే… ఇదం వా ఇదం వా ఆరబ్భా’తి కథేతుం ఇదం వుత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇదం వా ఇదం వాతి ఏతం సబ్బారమ్మణతాదిం సన్ధాయ కథితన్తి వేదితబ్బం.