౭. సోణపోటిరియపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

న తావ సుపితుం హోతీతి ఆయస్మతో సోణస్స పోటిరియపుత్తస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో సిఖిస్స భగవతో కాలే వనచరో హుత్వా జీవన్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నచిత్తో కురఞ్జియఫలం సత్థునో అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం పోటిరియస్స నామ గామభోజకస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సోణోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో భద్దియస్స సాకియరఞ్ఞో సేనాపతి అహోసి. అథ భద్దియరాజే హేట్ఠా వుత్తనయేన పబ్బజితే, సేనాపతి ‘‘రాజాపి నామ పబ్బజి, కిం మయ్హం ఘరావాసేనా’’తి పబ్బజి? పబ్బజిత్వా పన నిద్దారామో విహరతి, న భావనమనుయుఞ్జతి. తం భగవా అనుపియాయం అమ్బవనే విహరన్తో అత్తనో ఓభాసం ఫరాపేత్వా తేనస్స సతిం జనేత్వా ఇమాయ గాథాయ తం ఓవదన్తో –

౧౯౩. ‘‘న తావ సుపితుం హోతి, రత్తి నక్ఖత్తమాలినీ;

పటిజగ్గితుమేవేసా, రత్తి హోతి విజానతా.

౧౯౪. ‘‘హత్థిక్ఖన్ధావపతితం, కుఞ్జరో చే అనుక్కమే;

సఙ్గామే మే మతం సేయ్యో, యఞ్చే జీవే పరాజితో’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ న తావ సుపితుం హోతి, రత్తి నక్ఖత్తమాలినీతి అట్ఠహి అక్ఖణేహి వజ్జితం నవమం ఖణం లభిత్వా ఠితస్స విఞ్ఞుజాతికస్స యావ న అరహత్తం హత్థగతం హోతి, తావ అయం నక్ఖత్తమాలినీ రత్తి సుపితుం నిద్దాయితుం న హోతి, సుపనస్స కాలో న హోతి. అపిచ ఖో పటిజగ్గితుమేవేసా, రత్తి హోతి విజానతాతి ఏసా రత్తి నామ మనుస్సానం మిగపక్ఖీనఞ్చ నిద్దూపగమనేన విసేసతో నిస్సద్దవేలాభూతా పటిపత్తిం అత్తని సఞ్జగ్గితుం జాగరియానుయోగమనుయుఞ్జితుమేవ విజానతా విఞ్ఞునా ఇచ్ఛితా హోతీతి.

తం సుత్వా సోణో సంవిగ్గతరమానసో హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా అబ్భోకాసికఙ్గం అధిట్ఠాయ విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో ‘‘హత్థిక్ఖన్ధోవ పతిత’’న్తి దుతియం గాథమాహ. తత్థ అవపతితన్తి అవముఖం పతితం ఉద్ధంపాదం అధోముఖం పతితం. కుఞ్జరో చే అనుక్కమేతి కుఞ్జరో అనుక్కమేయ్య చే. ఇదం వుత్తం హోతి – యదాహం హత్థిమారుహిత్వా సఙ్గామం పవిట్ఠో హత్థిక్ఖన్ధతో పతితో, తదాహం సఙ్గామే తేన హత్థినా మద్దితో మతో అహోసిం చే, తం మే మరణం సేయ్యో, యఞ్చే ఇదాని కిలేసేహి పరాజితో జీవేయ్యం, తం న సేయ్యోతి. ఇమం గాథం వదన్తోయేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౨.౧-౬) –

‘‘మిగలుద్దో పురే ఆసిం, విపినే విచరం అహం;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, సబ్బధమ్మాన పారగుం.

‘‘కురఞ్జియఫలం గయ్హ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం;

పుఞ్ఞక్ఖేత్తస్స తాదినో, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ‘‘సత్థారా వుత్తం, అత్తనా వుత్త’’న్తి ఉభయఞ్హి గాథం ‘‘హత్థిక్ఖన్ధావపతిత’’న్తిఆదినా పచ్చుదాహాసి. తేన ఇదమేవ అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి.

సోణపోటిరియపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.