౨. దుకనిపాతో

౧. పఠమవగ్గో

౧. ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా

దుకనిపాతే నత్థి కోచి భవో నిచ్చోతిఆదికా ఆయస్మతో ఉత్తరత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన విచరతి. తేన చ సమయేన సత్థా తస్స అనుగ్గణ్హనత్థం వనన్తరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తో. సో అన్తలిక్ఖేన గచ్ఛన్తో భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో ఆకాసతో ఓరుయ్హ సువిసుద్ధేహి విపులేహి కణికారపుప్ఫేహి భగవన్తం పూజేసి, పుప్ఫాని బుద్ధానుభావేన సత్థు ఉపరి ఛత్తాకారేన అట్ఠంసు, సో తేన భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నచిత్తో హుత్వా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసే నిబ్బత్తిత్వా ఉళారం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తో యావతాయుకం తత్థ ఠత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే బ్రాహ్మణమహాసాలపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఉత్తరోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా జాతియా రూపేన విజ్జాయ వయేన సీలాచారేన చ లోకస్స సమ్భావనీయో జాతో. తస్స తం సమ్పత్తిం దిస్వా వస్సకారో మగధమహామత్తో అత్తనో ధీతరం దాతుకామో హుత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేసి. సో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ తం పటిక్ఖిపిత్వా కాలేన కాలం ధమ్మసేనాపతిం పయిరుపాసన్తో తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా వత్తసమ్పన్నో హుత్వా థేరం ఉపట్ఠహతి.

తేన చ సమయేన థేరస్స అఞ్ఞతరో ఆబాధో ఉప్పన్నో, తస్స భేసజ్జత్థాయ ఉత్తరో సామణేరో పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ విహారతో నిక్ఖన్తో అన్తరామగ్గే తళాకస్స తీరే పత్తం ఠపేత్వా ఉదకసమీపం గన్త్వా ముఖం ధోవతి. అథ అఞ్ఞతరో ఉమఙ్గచోరో ఆరక్ఖపురిసేహి అనుబద్ధో అగ్గద్వారేనేవ నగరతో నిక్ఖమిత్వా పలాయన్తో అత్తనా గహితం రతనభణ్డికం సామణేరస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా పలాయి. సామణేరో పత్తసమీపం ఉపగతో. చోరం అనుబన్ధన్తా రాజపురిసా సామణేరస్స పత్తే భణ్డికం దిస్వా, ‘‘అయం చోరో, ఇమినా చోరియం కత’’న్తి సామణేరం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా వస్సకారస్స బ్రాహ్మణస్స దస్సేసుం. వస్సకారో చ తదా రఞ్ఞో వినిచ్ఛయే నియుత్తో హుత్వా ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసతి. సో ‘‘పుబ్బే మమ వచనం నాదియి, సుద్ధపాసణ్డియేసు పబ్బజీ’’తి చ బద్ధాఘాతత్తా కమ్మం అసోధేత్వావ జీవన్తమేవ తం సూలే ఉత్తాసేసి.

అథస్స భగవా ఞాణపరిపాకం ఓలోకేత్వా తం ఠానం గన్త్వా విప్ఫురన్తహత్థనఖమణిమయూఖసమ్భిన్నసితాభతాయ పగ్ఘరన్తజాతిహిఙ్గులకసువణ్ణరసధారం వియ జాలాగుణ్ఠితముదుతలునదీఘఙ్గులిహత్థం ఉత్తరస్స సీసే ఠపేత్వా, ‘‘ఉత్తర, ఇదం తే పురిమకమ్మస్స ఫలం ఉప్పన్నం, తత్థ తయా పచ్చవేక్ఖణబలేన అధివాసనా కాతబ్బా’’తి వత్వా అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేసి. ఉత్తరో అమతాభిసేకసదిసేన సత్థు హత్థసమ్ఫస్సేన సఞ్జాతప్పసాదసోమనస్సతాయ ఉళారం పీతిపామోజ్జం పటిలభిత్వా యథాపరిచితం విపస్సనామగ్గం సమారూళ్హో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా సత్థు చ దేసనావిలాసేన తావదేవ మగ్గపటిపాటియా సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౬.౫౫-౯౨) –

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, బాత్తింసవరలక్ఖణో;

వివేకకామో భగవా, హిమవన్తముపాగమి.

‘‘అజ్ఝోగాహేత్వా హిమవన్తం, అగ్గో కారుణికో ముని;

పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాన, నిసీది పరిసుత్తమో.

‘‘విజ్జాధరో తదా ఆసిం, అన్తలిక్ఖచరో అహం;

తిసూలం సుగతం గయ్హ, గచ్ఛామి అమ్బరే తదా.

‘‘పబ్బతగ్గే యథా అగ్గి, పుణ్ణమాయేవ చన్దిమా;

వనం ఓభాసతే బుద్ధో, సాలరాజావ ఫుల్లితో.

‘‘వనగ్గా నిక్ఖమిత్వాన, బుద్ధరంసీభిధావరే;

నళగ్గివణ్ణసఙ్కాసా, దిస్వా చిత్తం పసాదయిం.

‘‘విచినం అద్దసం పుప్ఫం, కణికారం దేవగన్ధికం;

తీణి పుప్ఫాని ఆదాయ, బుద్ధసేట్ఠమపూజయిం.

‘‘బుద్ధస్స ఆనుభావేన, తీణి పుప్ఫాని మే తదా;

ఉద్ధంవణ్టా అధోపత్తా, ఛాయం కుబ్బన్తి సత్థునో.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తత్థ మే సుకతం బ్యమ్హం, కణికారీతి ఞాయతి;

సట్ఠియోజనముబ్బేధం, తింసయోజనవిత్థతం.

‘‘సహస్సకణ్డం సతభేణ్డు, ధజాలు హరితామయం;

సతసహస్సనియ్యూహా, బ్యమ్హే పాతుభవింసు మే.

‘‘సోణ్ణమయా మణిమయా, లోహితఙ్కమయాపి చ;

ఫలికాపి చ పల్లఙ్కా, యేనిచ్ఛకా యదిచ్ఛకా.

‘‘మహారహఞ్చ సయనం, తూలికా వికతీయుతం;

ఉద్ధలోమిఞ్చ ఏకన్తం, బిమ్బోహనసమాయుతం.

‘‘భవనా నిక్ఖమిత్వాన, చరన్తో దేవచారికం;

యథా ఇచ్ఛామి గమనం, దేవసఙ్ఘపురక్ఖతో.

‘‘పుప్ఫస్స హేట్ఠా తిట్ఠామి, ఉపరిచ్ఛదనం మమ;

సమన్తా యోజనసతం, కణికారేహి ఛాదితం.

‘‘సట్ఠితూరియసహస్సాని, సాయం పాతం ఉపట్ఠహుం;

పరివారేన్తి మం నిచ్చం, రత్తిన్దివమతన్దితా.

‘‘తత్థ నచ్చేహి గీతేహి, తాళేహి వాదితేహి చ;

రమామి ఖిడ్డా రతియా, మోదామి కామకామహం.

‘‘తత్థ భుత్వా పివిత్వా చ, మోదామి తిదసే తదా;

నారీగణేహి సహితో, మోదామి బ్యమ్హముత్తమే.

‘‘సతానం పఞ్చక్ఖత్తుఞ్చ, దేవరజ్జమకారయిం;

సతానం తీణిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం;

పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం.

‘‘భవే భవే సంసరన్తో, మహాభోగం లభామహం;

భోగే మే ఊనతా నత్థి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే భవే సంసరామి, దేవత్తే అథ మానుసే;

అఞ్ఞం గతిం న జానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే కులే పజాయామి, ఖత్తియే చాపి బ్రాహ్మణే;

నీచే కులే న జానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘హత్థియానం అస్సయానం, సివికం సన్దమానికం;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దాసీగణం దాసగణం, నారియో సమలఙ్కతా;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కోసేయ్యకమ్బలియాని, ఖోమకప్పాసికాని చ;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘నవవత్థం నవఫలం, నవగ్గరసభోజనం;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇమం ఖాద ఇమం భుఞ్జ, ఇమమ్హి సయనే సయ;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సబ్బత్థ పూజితో హోమి, యసో అచ్చుగ్గతో మమ;

మహాపక్ఖో సదా హోమి, అభేజ్జపరిసో సదా;

ఞాతీనం ఉత్తమో హోమి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సీతం ఉణ్హం న జానామి, పరిళాహో న విజ్జతి;

అథో చేతసికం దుక్ఖం, హదయే మే న విజ్జతి.

‘‘సువణ్ణవణ్ణో హుత్వాన, సంసరామి భవాభవే;

వేవణ్ణియం న జానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

సావత్థియం పురే జాతో, మహాసాలే సుఅడ్ఢకే.

‘‘పఞ్చ కామగుణే హిత్వా, పబ్బజిం అనగారియం;

జాతియా సత్తవస్సోహం, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘ఉపసమ్పాదయీ బుద్ధో, గుణమఞ్ఞాయ చక్ఖుమా;

తరుణో పూజనీయోహం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దిబ్బచక్ఖు విసుద్ధం మే, సమాధికుసలో అహం;

అభిఞ్ఞాపారమిప్పత్తో, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘పటిసమ్భిదా అనుప్పత్తో, ఇద్ధిపాదేసు కోవిదో;

ధమ్మేసు పారమిప్పత్తో, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, యం బుద్ధమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పున హుత్వా సూలతో ఉట్ఠహిత్వా పరానుద్దయాయ ఆకాసే ఠత్వా పాటిహారియం దస్సేసి. మహాజనో అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో అహోసి. తావదేవస్స వణో సంరూళ్హి, సో భిక్ఖూహి, ‘‘ఆవుసో, తాదిసం దుక్ఖం అనుభవన్తో కథం త్వం విపస్సనం అనుయుఞ్జితుం అసక్ఖీ’’తి పుట్ఠో, ‘‘పగేవ మే, ఆవుసో, సంసారే ఆదీనవో, సఙ్ఖారానఞ్చ సభావో సుదిట్ఠో, ఏవాహం తాదిసం దుక్ఖం అనుభవన్తోపి అసక్ఖిం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా విసేసం అధిగన్తు’’న్తి దస్సేన్తో –

౧౨౧. ‘‘నత్థి కోచి భవో నిచ్చో, సఙ్ఖారా వాపి సస్సతా;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే ఖన్ధా, చవన్తి అపరాపరం.

౧౨౨. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, భవేనమ్హి అనత్థికో;

నిస్సటో సబ్బకామేహి, పత్తో మే ఆసవక్ఖయో’’తి. –

ఇమం గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ నత్థి కోచి భవో నిచ్చోతి కమ్మభవో ఉపపత్తిభవో కామభవో రూపభవో అరూపభవో సఞ్ఞీభవో అసఞ్ఞీభవో నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీభవో ఏకవోకారభవో చతువోకారభవో పఞ్చవోకారభవోతి ఏవంభేదో, తత్థాపి హీనో మజ్ఝిమో ఉక్కట్ఠో దీఘాయుకో సుఖబహులో వోమిస్ససుఖదుక్ఖోతి ఏవంవిభాగో యోకోచి నిచ్చో ధువో థిరో అపలోకియధమ్మో నత్థి తం తం కారణం పటిచ్చ సముప్పన్నత్తా. యస్మా చ ఏతదేవం, తస్మా సఙ్ఖారా వాపి సస్సతా నత్థీతి యోజనా. పచ్చయేహి సఙ్ఖతత్తా ‘‘సఙ్ఖారా’’తి లద్ధనామే హి పఞ్చక్ఖన్ధే ఉపాదాయ భవసమఞ్ఞాయ సఙ్ఖారావ హుత్వా సమ్భూతా జరామరణేన చ విపరిణమన్తీతి అసస్సతా విపరిణామధమ్మా. తథా హి తే ‘‘సఙ్ఖారా’’తి వుచ్చన్తి. తేనాహ ఉప్పజ్జన్తి చ తే ఖన్ధా, చవన్తి అపరాపరన్తి. తే భవపరియాయేన సఙ్ఖారపరియాయేన చ వుత్తా పఞ్చక్ఖన్ధా యథాపచ్చయం అపరాపరం ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ జరాయ పరిపీళితా హుత్వా చవన్తి పరిభిజ్జన్తీతి అత్థో. ఏతేన ‘‘భవో, సఙ్ఖారా’’తి చ లద్ధవోహారా పఞ్చక్ఖన్ధా ఉదయబ్బయసభావాతి దస్సేతి. యస్మా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స తయోపి భవా ఆదిత్తం వియ సఙ్ఖతే ఆదీనవం దోసం పగేవ విపస్సనాపఞ్ఞాయ జానిత్వా అనిచ్చలక్ఖణేహి దిట్ఠా సఙ్ఖారా దుక్ఖానత్తా విభూతతరా ఉపట్ఠహన్తి, తేనాహ భగవా – ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫).

యస్మా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స తయోపి భవా ఆదిత్తం వియ అగారం సప్పటిభయా ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘భవేనమ్హి అనత్థికో’’తి. ఏవం పన సబ్బసో భవేహి వినివత్తియమానస్స కామేసు అపేక్ఖాయ లేసోపి న సమ్భవతియేవ, తేనాహ ‘‘నిస్సటో సబ్బకామేహీ’’తి, అమ్హీతి యోజనా. మానుసేహి వియ దిబ్బేహిపి కామేహి నివత్తితచిత్తోస్మీతి అత్థో. పత్తో మే ఆసవక్ఖయోతి యస్మా ఏవం సుపరిమజ్జితసఙ్ఖారో భవేసు సుపరిదిట్ఠాదీనవో కామేసు చ అనాసత్తమానసో తస్మా సూలమత్థకే నిసిన్నేనాపి మే మయా పత్తో అధిగతో ఆసవక్ఖయో నిబ్బానం అరహత్తఞ్చాతి. అఞ్ఞేహి చ సబ్రహ్మచారీహి అప్పత్తమానసేహి తదధిగమాయ ఉస్సాహో కరణీయోతి భిక్ఖూనం ఓవాదమదాసి.

ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పిణ్డోలభారద్వాజత్థేరగాథావణ్ణనా

నయిదం అనయేనాతిఆదికా ఆయస్మతో పిణ్డోలభారద్వాజత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సీహయోనియం నిబ్బత్తిత్వా పబ్బతగుహాయం విహరతి. భగవా తస్స అనుగ్గహం కాతుం గోచరాయ పక్కన్తకాలే సయనగుహం పవిసిత్వా నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. సీహో గోచరం గహేత్వా నివత్తో గుహాద్వారే భగవన్తం దిస్వా హట్ఠతుట్ఠో జలజథలజపుప్ఫేహి పూజం కత్వా చిత్తం పసాదేన్తో భగవతో ఆరక్ఖత్థాయ అరఞ్ఞే వాళమిగే అపనేతుం తీసు వేలాసు సీహనాదం నదన్తో బుద్ధగతాయ సతియా అట్ఠాసి. యథా పఠమదివసం, ఏవం సత్తాహం పూజేసి. భగవా సత్తాహచ్చయేన నిరోధా వుట్ఠహిత్వా ‘‘వత్తిస్సతి ఇమస్స ఏత్తకో ఉపనిస్సయో’’తి తస్స పస్సన్తస్సేవ ఆకాసం పక్ఖన్దిత్వా విహారమేవ గతో. సీహో పాలిలేయ్యకహత్థీ వియ బుద్ధవియోగదుక్ఖం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో కాలం కత్వా హంసవతీనగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో నగరవాసీహి సద్ధిం విహారం గతో ధమ్మదేసనం సుత్వా సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే కోసమ్బియం రఞ్ఞో ఉతేనస్స పురోహితపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి భారద్వాజో నామ నామేన. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని మన్తే వాచేన్తో మహగ్ఘసభావేన అననురూపాచారత్తా తేహి పరిచ్చజ్జన్తో రాజగహం గన్త్వా భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ లాభసక్కారం దిస్వా సాసనే పబ్బజిత్వా భోజనే అమత్తఞ్ఞూ హుత్వా విచరన్తో సత్థారా ఉపాయేన మత్తఞ్ఞుతాయ పతిట్ఠాపితో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౧౦౪-౧౦౯) –

‘‘మిగలుద్దో పురే ఆసిం, విపినే విచరం తదా;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, సబ్బధమ్మాన పారగుం.

‘‘పియాలఫలమాదాయ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం;

పుఞ్ఞక్ఖేత్తస్స వీరస్స, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా ‘‘భగవతో సమ్ముఖా యం సావకేహి పత్తబ్బం, తం మయా పత్త’’న్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘే చ ‘‘యస్స మగ్గే వా ఫలే వా కఙ్ఖా అత్థి, సో మం పుచ్ఛతూ’’తి సీహనాదం నది. తేన తం భగవా, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సీహనాదికానం యదిదం పిణ్డోలభారద్వాజో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮, ౧౯౫) ఏతదగ్గే ఠపేసి. సో ఏకదివసం అత్తనో సన్తికం ఉపగతం గిహికాలే సహాయభూతం మచ్ఛరిం మిచ్ఛాదిట్ఠిబ్రాహ్మణం అనుకమ్పమానో తస్స దానకథం కథేత్వా తేన చ ‘‘అయం మమ ధనం వినాసేతుకామో’’తి భకుటిం కత్వాపి ‘‘తుయ్హం ఏకభత్తం దేమీ’’తి వుత్తే, ‘‘తం సఙ్ఘస్స దేహి మా మయ్హ’’న్తి సఙ్ఘస్స పరిణామేసి. పున బ్రాహ్మణేన ‘‘అయం మం బహూనం దాపేతుకామో’’తి అప్పచ్చయే పకాసితే దుతియదివసం ధమ్మసేనాపతినా సఙ్ఘగతాయ దక్ఖిణాయ మహప్ఫలభావప్పకాసనేన తం పసాదేత్వా, ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ‘ఆహారగేధేన మం దానే నీయోజేసీ’తి మఞ్ఞతి, ఆహారస్స పన మయా సబ్బసో పరిఞ్ఞాతభావం న జానాతి, హన్ద నం జానాపేమీ’’తి –

౧౨౩. ‘‘నయిదం అనయేన జీవితం, నాహారో హదయస్స సన్తికో;

ఆహారట్ఠితికో సముస్సయో, ఇతి దిస్వాన చరామి ఏసనం.

౧౨౪. ‘‘పఙ్కోతి హి నం అవేదయుం, యాయం వన్దనపూజనా కులేసు;

సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం, సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో’’తి. –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ నయిదం అనయేన జీవితన్తి ఇదం మమ జీవితం అనయేన అఞాయేన వేళుదానపుప్ఫదానాదిఅనేసనాయ న హోతి జీవితనికన్తియా అభావతో. నాహారో హదయస్స సన్తికోతి ఆహారో చ ఆహరియమానో మగ్గఫలఞాణం వియ హదయస్స చిత్తస్స సన్తికరో న హోతి, కేవలం పన సజ్జుకం ఖుదాపటిఘాతమత్తం కరోతీతి అధిప్పాయో. అథ వా నాహారో హదయస్స సన్తికోతి ఆహారో రసతణ్హావత్థు మే హదయస్స సన్తికో ఆసత్తో న హోతి రసతణ్హాయ ఏవ అభావతో. ‘‘సన్తికే’’తిపి పఠన్తి. యో హి ఆహారగిద్ధో లాభసక్కారప్పసుతో విచరతి, తస్స ఆహారో హదయస్స సన్తికే నామ అభిణ్హం మనసికాతబ్బతో. యో పన పరిఞ్ఞాతాహారో, సో తత్థ పహీనచ్ఛన్దరాగో, న తస్సాహారో హదయస్స సన్తికే నామ – ‘‘కథం ను ఖో లభేయ్య’’న్తిఆదిమనసికరణస్సేవ అభావతో. యది హి జీవితనికన్తి ఆహారరసతణ్హా చ నత్థి, అథ కస్మా పిణ్డాయ చరసీతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఆహారట్ఠితికో సముస్సయో, ఇతి దిస్వాన చరామి ఏసన’’న్తి. ఆహారో భోజనం ఠితి ఠానం పచ్చయో ఏతస్సాతి ఆహారట్ఠితికో. ‘‘ఆహారపటిబద్ధవుత్తికో సముస్సయో కాయో’’ఇతి దిస్వాన ఏవం ఞత్వా ఇమమత్థం బుద్ధియం ఠపేత్వా చరామి ఏసనం, భిక్ఖాపరియేసనం కరోమీతి అత్థో.

పచ్చయనిమిత్తం కులాని ఉపసఙ్కమన్తో తత్థ వన్దనపూజనాహి లాభసక్కారేహి చ బజ్ఝతీతి ఏవం మాదిసేసు న చిన్తేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘పఙ్కో’’తిగాథం అభాసి. తస్సత్థో – యా అయం పచ్చయనిమిత్తం ఉపగతానం పబ్బజితానం కులేసు గేహవాసీసు పవత్తిస్సతి గుణసమ్భావనా పూజనా చ, యస్మా తం అభావితత్తానం ఓసీదాపనట్ఠేన మలీనభావకరణేన చ పఙ్కో కద్దమోతి బుద్ధాదయో అవేదయుం అబ్భఞ్ఞాసుం పవేదేసుం వా, తస్మా సా సప్పురిసానం బన్ధాయ న హోతి సక్కారాసాయ పగేవ పహీనత్తా. అసప్పురిసస్స పన సక్కారాసా దువిఞ్ఞేయ్యసభావతాయ పీళాజననతో అన్తో తుదనతో ఉద్ధరితుం అసక్కుణేయ్యతో చ సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం. తతో ఏవ తేన సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో దురుబ్బహేయ్యో తస్స పహానపటిపత్తియా అప్పటిపజ్జనతో, సక్కారాసాపహానేన పహీనో హోతీతి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణో థేరే అభిప్పసన్నో అహోసి.

పిణ్డోలభారద్వాజత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వల్లియత్థేరగాథావణ్ణనా

మక్కటో పఞ్చద్వారాయన్తిఆదికా ఆయస్మతో వల్లియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో ఏకతింసే కప్పే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం కేనచిదేవ కరణీయేన అరఞ్ఞం గతో తత్థ నారదం నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధం రుక్ఖమూలే వసన్తం దిస్వా పసన్నమానసో నళేహి సాలం కత్వా తిణేహి ఛాదేత్వా అదాసి. చఙ్కమనట్ఠానఞ్చస్స సోధేత్వా వాలుకా ఓకిరిత్వా అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణమహాసాలస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, వల్లియోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో యోబ్బనమనుప్పత్తో ఇన్ద్రియవసికో హుత్వా విచరన్తో కల్యాణమిత్తసంసగ్గేన భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౯౩-౧౦౩) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, హారితో నామ పబ్బతో;

సయమ్భూ నారదో నామ, రుక్ఖమూలే వసీ తదా.

‘‘నళాగారం కరిత్వాన, తిణేన ఛాదయిం అహం;

చఙ్కమం సోధయిత్వాన, సయమ్భుస్స అదాసహం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తత్థ మే సుకతం బ్యమ్హం, నళకుటికనిమ్మితం;

సట్ఠియోజనముబ్బేధం, తింసయోజనవిత్థతం.

‘‘చతుద్దసేసు కప్పేసు, దేవలోకే రమిం అహం;

ఏకసత్తతిక్ఖత్తుఞ్చ, దేవరజ్జమకారయిం.

‘‘చతుత్తింసతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం;

పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం.

‘‘ధమ్మపాసాదమారుయ్హ, సబ్బాకారవరూపమం;

యదిచ్ఛకాహం విహరే, సక్యపుత్తస్స సాసనే.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, నళకుటియిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా పుథుజ్జనకాలే అత్తనో చిత్తస్స రూపాదిఆరమ్మణేసు యథాకామప్పవత్తియా, ఇదాని అరియమగ్గేన నిగ్గహితభావస్స చ విభావనేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౧౨౫. ‘‘మక్కటో పఞ్చద్వారాయం, కుటికాయం పసక్కియ;

ద్వారేన అనుపరియేతి, ఘట్టయన్తో ముహుం ముహుం.

౧౨౬. ‘‘తిట్ఠ మక్కట మా ధావి, న హి తే తం యథా పురే;

నిగ్గహీతోసి పఞ్ఞాయ, నేవ దూరం గమిస్ససీ’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ ఘట్టయన్తోతి అత్తనో లోలభావేన రుక్ఖస్స అఞ్ఞం సాఖం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞస్స గహణేన అనేకవారం తత్థ రుక్ఖం చాలేన్తో ఫలూపభోగమక్కటో వియ తేన తేన చక్ఖాదిద్వారేన రూపాదిఆరమ్మణేసు అఞ్ఞం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హన్తో చిత్తసన్తానస్స సమాదానవసేన నిచ్చలం ఠాతుం అప్పదానేన అభిక్ఖణం ఘట్టయన్తో చాలేన్తో తస్మింయేవ రూపాదిఆరమ్మణే అనుపరివత్తతి యథాకామం విచరతి. వత్తమానసమీపతాయ చేత్థ వత్తమానవచనం. ఏవం అనుపరియన్తో చ తిట్ఠ, మక్కట, మా ధావి త్వం, చిత్తమక్కట, ఇదాని తిట్ఠ మా ధావి, ఇతో పట్ఠాయ తే ధావితుం న సక్కా, తస్మా న హి తే తం యథా పూరే యస్మా తం అత్తభావగేహం పుబ్బే వియ న తే సేవితం పిహితద్వారభావతో, కిఞ్చ నిగ్గహీతోసి పఞ్ఞాయ సయఞ్చ ఇదాని మగ్గపఞ్ఞాయ కిలేసాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతానం పాదానం ఛేదనేన అచ్చన్తికం నిగ్గహం పత్తోసి, తస్మా నేవ దూరం గమిస్ససి ఇతో అత్తభావతో దూరం దుతియాదిఅత్తభావం నేవ గమిస్ససి యావచరిమకచిత్తం ఏవ తే గమనన్తి దస్సేతి. ‘‘నేతో దూర’’న్తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో.

వల్లియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. గఙ్గాతీరియత్థేరగాథావణ్ణనా

తిణ్ణం మే తాలపత్తానన్తిఆదికా ఆయస్మతో గఙ్గాతీరియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సాసనే అభిప్పసన్నో హుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పానీయమదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స గహపతిస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ‘‘దత్తో’’తిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో ఘరావాసం వసన్తో అగమనీయట్ఠానభావం అజానిత్వా వీతిక్కమం కత్వా పున అగమనీయట్ఠానభావం ఞత్వా సంవేగజాతో పబ్బజిత్వా తం కమ్మం జిగుచ్ఛిత్వా లూఖపటిపత్తిం అనుతిట్ఠన్తో పంసుకూలచీవరం ఛవసిత్తసదిసం మత్తికాపత్తఞ్చ గహేత్వా గఙ్గాతీరే తీహి తాలపత్తేహి కుటికం కత్వా విహాసి, తేనేవస్స గఙ్గాతీరియోతి సమఞ్ఞా అహోసి. సో ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా న కేనచి సల్లపిస్సామీ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ పఠమం సంవచ్ఛరం తుణ్హీభూతో వచీభేదం అకరోన్తోవ విహాసి. దుతియే సంవచ్ఛరే గోచరగామే అఞ్ఞతరాయ ఇత్థియా ‘‘మూగో ను ఖో నో’’తి వీమంసితుకామాయ పత్తే ఖీరం ఆసిఞ్చన్తియా హత్థవిహారే కతేపి ఓకిరితే, ‘‘అలం, భగినీ’’తి వాచం నిచ్ఛరి. తతియే పన సంవచ్ఛరే అన్తరవస్సేవ ఘటయన్తో వాయమన్తో అరహత్తం పాపుణి, తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౫౧-౫౬) –

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, భిక్ఖుసఙ్ఘే అనుత్తరే;

పసన్నచిత్తో సుమనో, పానీఘటమపూరయిం.

‘‘పబ్బతగ్గే దుమగ్గే వా, ఆకాసే వాథ భూమియం;

యదా పానీయమిచ్ఛామి, ఖిప్పం నిబ్బత్తతే మమ.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, దకదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహా పన హుత్వా అత్తనో పుబ్బభాగపటిపత్తియా విభావనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౧౨౭. ‘‘తిణ్ణం మే తాలపత్తానం, గఙ్గాతీరే కుటీ కతా;

ఛవసిత్తోవ మే పత్తో, పంసుకూలఞ్చ చీవరం.

౧౨౮. ‘‘ద్విన్నం అన్తరవస్సానం, ఏకా వాచా మే భాసితా;

తతియే అన్తరవస్సమ్హి, తమోఖన్ధో పదాలితో’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ తిణ్ణం మే తాలపత్తానం, గఙ్గాతీరే కుటీ కతాతి తాలరుక్ఖతో పహితేహి తీహి తాలపణ్ణేహి మయ్హం వస్సనపరిహరణత్థం గఙ్గాయ నదియా తీరే కుటికా కతా. తేన అత్తనో సేనాసనసన్తోసం దస్సేతి. వుత్తఞ్హి ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘పల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స, జణ్ణుకే నాభివస్సతి;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౫; మి. ప. ౬.౧.౧);

‘‘తాలపత్తీన’’న్తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. ఛవసిత్తోవ మే పత్తోతి మయ్హం పత్తో ఛవసిత్తసదిసో, మతానం ఖీరసేచనకుణ్డసదిసోతి అత్థో. పంసుకూలఞ్చ చీవరన్తి చీవరఞ్చ మే అన్తరమగ్గసుసానాదీసు ఛడ్డితనన్తకేహి కతం పంసుకూలం. పదద్వయేన పరిక్ఖారసన్తోసం దస్సేతి.