౩. తికనిపాతో

౧. అఙ్గణికభారద్వాజత్థేరగాథావణ్ణనా

తికనిపాతే అయోని సుద్ధిమన్వేసన్తి ఆయస్మతో అఙ్గణికభారద్వాజత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకతింసే కప్పే సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే హిమవన్తసమీపే ఉక్కట్ఠే నామ నగరే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా అఙ్గణికభారద్వాజోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయతాయ పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అమరం తపం చరన్తో తత్థ తత్థ విచరన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధం జనపదచారికం చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా తం మిచ్ఛాతపం పహాయ సాసనే పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౩.౪౮-౫౧) –

‘‘ఉసభం పవరం వీరం, వేస్సభుం విజితావినం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, బుద్ధసేట్ఠమవన్దహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, వన్దనాయ ఇదం ఫలం.

‘‘చతువీసతికప్పమ్హి, వికతానన్దనామకో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా విముత్తిసుఖేన విహరన్తో ఞాతీనం అనుకమ్పాయ అత్తనో జాతిభూమిం గన్త్వా బహూ ఞాతకే సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపేత్వా తతో నివత్తిత్వా కురురట్ఠే కుణ్డియస్స నామ నిగమస్స అవిదూరే అరఞ్ఞే వసన్తో కేనచిదేవ కరణీయేన ఉగ్గారామం గతో ఉత్తరాపథతో ఆగతేహి సన్దిట్ఠేహి బ్రాహ్మణేహి సమాగతో తేహి, ‘‘భో భారద్వాజ, కిం దిస్వా బ్రాహ్మణానం సమయం పహాయ ఇమం సమయం గణ్హీ’’తి పుచ్ఛితో తేసం ఇతో బుద్ధసాసనతో బహిద్ధా సుద్ధి నత్థీతి దస్సేన్తో –

౨౧౯. ‘‘అయోని సుద్ధిమన్వేసం, అగ్గిం పరిచరిం వనే;

సుద్ధిమగ్గం అజానన్తో, అకాసిం అమరం తప’’న్తి. – పఠమం గాథమాహ;

తత్థ అయోనీతి అయోనిసో అనుపాయేన. సుద్ధిన్తి సంసారసుద్ధిం భవనిస్సరణం. అన్వేసన్తి గవేసన్తో. అగ్గిం పరిచరిం వనేతి ‘‘అయం సుద్ధిమగ్గో’’తి అధిప్పాయేన అరఞ్ఞాయతనే అగ్గిహుతసాలాయం అగ్యాగారం కత్వా ఆహుతిం పగ్గణ్హన్తో అగ్గిదేవం పరిచరిం వేదే వుత్తవిధినా పూజేసిం. సుద్ధిమగ్గం అజానన్తో, అకాసిం అమరం తపన్తి సుద్ధియా నిబ్బానస్స మగ్గం అజానన్తో అగ్గిపరిచరణం వియ పఞ్చతపతప్పనాదిఅత్తకిలమథానుయోగం ‘‘సుద్ధిమగ్గో’’తి మఞ్ఞాయ అకాసిం అచరిం పటిపజ్జిం.

ఏవం థేరో అస్సమతో అస్సమం గచ్ఛన్తో వియ వేదే వుత్తవిధినా అగ్గిపరిచరణాదినా అనుట్ఠాయ సుద్ధియా అప్పత్తభావేన బహిద్ధా సుద్ధియా అభావం దస్సేత్వా ఇదాని ఇమస్మింయేవ సాసనే సుద్ధి చ మయా అధిగతాతి దస్సేన్తో –

౨౨౦. ‘‘తం సుఖేన సుఖం లద్ధం, పస్స ధమ్మసుధమ్మతం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. – దుతియగాథమాహ;

తత్థ తన్తి యస్సత్థాయ సుద్ధిం అన్వేసన్తో తస్స మగ్గం అజానన్తో అగ్గిం పరిచరిం అమరం తపం అచరిం, తం నిబ్బానసుఖం సుఖేన సమథవిపస్సనాయ సుఖాయ పటిపదాయ అత్తకిలమథానుయోగం అనుపగమ్మ మయా లద్ధం పత్తం అధిగతం. పస్స ధమ్మసుధమ్మతన్తి సత్థు సాసనధమ్మస్స సుధమ్మతం అవిపరీతనియ్యానికధమ్మసభావం పస్స జానాహీతి ధమ్మాలపనవసేన వదతి, అత్తానం వా ఆలపతి. తస్స లద్ధభావం పన దస్సేన్తో –

‘‘తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. –

ఆహ, తం వుత్తత్థమేవ. ఏవం సుద్ధియా అధిగతత్తా ‘‘ఇతో పట్ఠాయాహం పరమత్థతో బ్రాహ్మణో’’తి దస్సేన్తో –

౨౨౧. ‘‘బ్రహ్మబన్ధు పురే ఆసిం, ఇదాని ఖోమ్హి బ్రాహ్మణో;

తేవిజ్జో న్హాతకోచమ్హి, సోత్తియో చమ్హి వేదగూ’’తి. – తతియం గాథమాహ;

తస్సత్థో – ఇతో పుబ్బే జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణభావతో బ్రాహ్మణానం సమఞ్ఞాయ బ్రహ్మబన్ధు నామ ఆసిం. బాహితపాపత్తా పన ఇదాని ఖో అరహత్తాధిగమేన పరమత్థతో బ్రాహ్మణో చ అమ్హి. ఇతో పుబ్బే భవసఞ్చయకరానం తిస్సన్నం వేదసఙ్ఖాతానం విజ్జానం అజ్ఝయనేన సమఞ్ఞామత్తేన తేవిజ్జో నామ హుత్వా ఇదాని భవక్ఖయకరాయ విజ్జాయ వసేన తిస్సన్నం విజ్జానం అధిగతత్తా పరమత్థతో తేవిజ్జో చ అమ్హి. తథా ఇతో పుబ్బే భవస్సాదగధితాయ న్హాతకవతనిప్ఫత్తియా సమఞ్ఞామత్తేన న్హాతకో నామ హుత్వా ఇదాని అట్ఠఙ్గికమగ్గజలేన సువిక్ఖాలితకిలేసమలతాయ పరమత్థతో న్హాతకో చమ్హి. ఇతో పుబ్బే అవిముత్తభవస్సాదమన్తజ్ఝానేన వోహారమత్తతో సోత్తియో నామ హుత్వా ఇదాని సువిముత్తభవస్సాదధమ్మజ్ఝానేన పరమత్థతో సోత్తియో చమ్హి. ఇతో పుబ్బే అప్పటినిస్సట్ఠపాపధమ్మానం వేదానం గతమత్తేన వేదగూ నామ హుత్వా ఇదాని వేదసఙ్ఖాతేన మగ్గఞాణేన సంసారమహోఘస్స వేదస్స చతుసచ్చస్స చ పారం గతత్తా అధిగతత్తా ఞాతత్తా పరమత్థతో వేదగూ జాతోతి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణా సాసనే ఉళారం పసాదం పవేదేసుం.

అఙ్గణికభారద్వాజత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పచ్చయత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్చాహాహం పబ్బజితోతి ఆయస్మతో పచ్చయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం వినతాయ నామ నదియా తీరే గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో మనుఞ్ఞదస్సనాని మహన్తాని ఉదుమ్బరఫలాని ఓచినిత్వా ఉపనామేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం భద్దకప్పే కస్సపే భగవతి లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కే వేనేయ్యజనానుగ్గహం కరోన్తే తస్స సాసనే పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా భావనమనుయుఞ్జన్తో ఏకదివసం సంసారదుక్ఖం చిన్తేత్వా

అతివియ సఞ్జాతసంవేగో విహారే నిసిన్నో ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా ఇతో న నిక్ఖమిస్సామీ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ వాయమన్తో ఞాణస్స అపరిపక్కత్తా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతుం నాసక్ఖి. సో కాలఙ్కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రోహితనగరే ఖత్తియకులే నిబ్బత్తిత్వా పచ్చయోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠితో ఏకదివసం మహారాజబలిం కాతుం ఆరభి. తత్థ మహాజనో సన్నిపతి. తస్మిం సమాగమే తస్స పసాదఞ్జననత్థం సత్థా మహాజనస్స పేక్ఖన్తస్సేవ ఆకాసే వేస్సవణేన నిమ్మితే రతనమయకూటాగారే రతనమయసీహాసనే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేసి. మహతో జనకాయస్స ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తం ధమ్మం సుత్వా పచ్చయరాజాపి రజ్జం పహాయ పురిమహేతుసఞ్చోదితో పబ్బజి. సో యథా కస్సపస్స భగవతో కాలే పటిఞ్ఞం అకాసి, ఏవం పటిఞ్ఞం కత్వా విహారం పవిసిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా తావదేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౧౫-౨౦) –

‘‘వినతానదియా తీరే, విహాసి పురిసుత్తమో;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, ఏకగ్గం సుసమాహితం.

‘‘తస్మిం పసన్నమానసో, కిలేసమలధోవనే;

ఉదుమ్బరఫలం గయ్హ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం ఫలమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, సంవిగ్గమానమానసో;

కస్సపస్స భగవతో, సాసనే పబ్బజిం అహం.

‘‘తథా పబ్బజితో సన్తో, భావనం అనుయుఞ్జిసం;

న విహారా నిక్ఖమిస్సం, ఇతి కత్వాన మానసం.

‘‘ఉత్తమత్థం అసమ్పత్తో, న చ పత్తోమ్హి తావదే;

ఇదాని పన ఞాణస్స, పరిపాకేన నిబ్బుతో;

పత్తోమ్హి అచలం ఠానం, ఫుసిత్వా అచ్చుతం పదం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తికిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౨౨. ‘‘పఞ్చాహాహం పబ్బజితో, సేఖో అప్పత్తమానసో;

విహారం మే పవిట్ఠస్స, చేతసో పణిధీ అహు.

౨౨౩. ‘‘నాసిస్సం న పివిస్సామి, విహారతో న నిక్ఖమే;

నపి పస్సం నిపాతేస్సం, తణ్హాసల్లే అనూహతే.

౨౨౪. ‘‘తస్స మేవం విహరతో, పస్స వీరియపరక్కమం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. –

ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ పఞ్చాహాహం పబ్బజితోతి పఞ్చాహో అహం, పబ్బజితో హుత్వా పఞ్చాహో, పబ్బజితదివసతో పఞ్చమో అహో నిట్ఠితోతి అత్థో. సేఖో అప్పత్తమానసోతి అధిసీలసిక్ఖాదీనం సిక్ఖనతో సేఖో. అనవసేసతో మానం సియతి సముచ్ఛిన్దతీతి మానసో, అగ్గమగ్గో, తంనిబ్బత్తితో మానసతో ఆగతం మానసం, అరహత్తం, తం, సో వా అప్పత్తో ఏతేనాతి అప్పత్తమానసో. విహారం మే పవిట్ఠస్స, చేతసో పణిధీ అహూతి ఏవం సేఖస్స మే వసనకవిహారం ఓవరకం పవిట్ఠస్స సతో ఏవరూపో ఇదాని వుచ్చమానాకారో చేతోపణిధి అహోసి, ఏవం మయా చిత్తం పణిహితన్తి అత్థో.

నాసిస్సన్తిఆదినా చిత్తపణిధిం దస్సేతి. తత్థ నాసిస్సన్తి యంకిఞ్చి భోజనం న భుఞ్జిస్సం న భుఞ్జిస్సామి తణ్హాసల్లే మమ హదయగతే అనూహతే అనుద్ధతేతి ఏవం సబ్బపదేసు యోజేతబ్బం. న పివిస్సామీతి యంకిఞ్చి పాతబ్బం న పివిస్సామి. విహారతో న నిక్ఖమేతి ఇమస్మా ఇదాని మయా నిసిన్నగబ్భతో న నిక్ఖమేయ్యం. నపి పస్సం నిపాతేస్సన్తి మమ సరీరస్స ద్వీసు పస్సేసు ఏకమ్పి పస్సం కాయకిలమథవినోదనత్థం న నిపాతేస్సం, ఏకపస్సేనపి న నిపజ్జిస్సామీతి అత్థో.

తస్స మేవం విహరతోతి తస్స మే ఏవం చిత్తం పణిధాయ దళ్హవీరియాధిట్ఠానం కత్వా విపస్సనానుయోగవసేన విహరతో. పస్స వీరియపరక్కమన్తి విధినా ఈరయితబ్బతో ‘‘వీరియం’’ పరం ఠానం అక్కమనతో ‘‘పరక్కమో’’తి చ లద్ధనామం ఉస్సోళ్హీభూతం వాయామం పస్స జానాహి. యస్స పనానుభావేన మయా తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనన్తి వుత్తత్థమేవ.

పచ్చయత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. బాకులత్థేరగాథావణ్ణనా

యో పుబ్బే కరణీయానీతి ఆయస్మతో బాకులత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి కిర అతీతే ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స మత్థకే అనోమదస్సిస్స భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో ‘‘సమ్పరాయికత్థం గవేసిస్సామీ’’తి ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పబ్బతపాదే విహరన్తో పఞ్చాభిఞ్ఞాఅట్ఠసమాపత్తిలాభీ హుత్వా విహరన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠితో సత్థు ఉదరాబాధే ఉప్పన్నే అరఞ్ఞతో భేసజ్జాని ఆహరిత్వా తం వూపసమేత్వా తత్థ పుఞ్ఞం ఆరోగ్యత్థాయ పరిణామేత్వా తతో చుతో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం అప్పాబాధానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయం తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తో పణిధానం కత్వా యావజీవం కుసలం ఉపచినిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో విపస్సిస్స భగవతో నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ బన్ధుమతీనగరే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో పురిమనయేనేవ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాలాభీ హుత్వా పబ్బతపాదే వసన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠితో భిక్ఖూనం తిణపుప్ఫకరోగే ఉప్పన్నే తం వూపసమేత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకనవుతికప్పే దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా ఘరావాసం వసన్తో ఏకం జిణ్ణం వినస్సమానం మహావిహారం దిస్వా తత్థ ఉపోసథాగారాదికం సబ్బం ఆవసథం కారేత్వా తత్థ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సబ్బం భేసజ్జం పటియాదేత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ కోసమ్బియం సేట్ఠిగేహే నిబ్బత్తి. సో అరోగభావాయ మహాయమునాయ న్హాపియమానో ధాతియా హత్థతో మచ్ఛేన గిలితో మచ్ఛే కేవట్టహత్థగతే బారాణసిసేట్ఠిభరియాయ విక్కిణిత్వా గహితే ఫాలియమానేపి పుఞ్ఞబలేన అరోగోయేవ హుత్వా తాయ పుత్తోతి గహేత్వా పోసియమానో తం పవత్తిం సుత్వా జనకేహి మాతాపితూహి ‘‘అయం అమ్హాకం పుత్తో, దేథ నో పుత్త’’న్తి అనుయోగే కతే రఞ్ఞా ‘‘ఉభయేసమ్పి సాధారణో హోతూ’’తి ద్విన్నం కులానం దాయాదభావేన వినిచ్ఛయం కత్వా ఠపితత్తా బాకులోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో హుత్వా మహతిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో ఆసీతికో హుత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్తాహమేవ పుథుజ్జనో అహోసి, అట్ఠమే అరుణే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪౦.౩౮౬-౪౧౧) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, సోభితో నామ పబ్బతో;

అస్సమో సుకతో మయ్హం, సకసిస్సేహి మాపితో.

‘‘మణ్డపా చ బహూ తత్థ, పుప్ఫితా సిన్ధువారకా;

కపిత్థా చ బహూ తత్థ, పుప్ఫితా జీవజీవకా.

‘‘నిగ్గుణ్డియో బహూ తత్థ, బదరామలకాని చ;

ఫారుసకా అలాబూ చ, పుణ్డరీకా చ పుప్ఫితా.

‘‘ఆళకా బేలువా తత్థ, కదలీ మాతులుఙ్గకా;

మహానామా బహూ తత్థ, అజ్జునా చ పియఙ్గుకా.

‘‘కోసమ్బా సళలా నిమ్బా, నిగ్రోధా చ కపిత్థనా;

ఏదిసో అస్సమో మయ్హం, ససిస్సోహం తహిం వసిం.

‘‘అనోమదస్సీ భగవా, సయమ్భూ లోకనాయకో;

గవేసం పటిసల్లానం, మమస్సమముపాగమి.

‘‘ఉపేతమ్హి మహావీరే, అనోమదస్సిమహాయసే;

ఖణేన లోకనాథస్స, వాతాబాధో సముట్ఠహి.

‘‘విచరన్తో అరఞ్ఞమ్హి, అద్దసం లోకనాయకం;

ఉపగన్త్వాన సమ్బుద్ధం, చక్ఖుమన్తం మహాయసం.

‘‘ఇరియఞ్చాపి దిస్వాన, ఉపలక్ఖేసహం తదా;

అసంసయఞ్హి బుద్ధస్స, బ్యాధి నో ఉదపజ్జథ.

‘‘ఖిప్పం అస్సమమాగఞ్ఛిం, మమ సిస్సాన సన్తికే;

భేసజ్జం కత్తుకామోహం, సిస్సే ఆమన్తయిం తదా.

‘‘పటిస్సుణిత్వాన మే వాక్యం, సిస్సా సబ్బే సగారవా;

ఏకజ్ఝం సన్నిపతింసు, సత్థుగారవతా మమ.

‘‘ఖిప్పం పబ్బతమారుయ్హ, సబ్బోసధమహాసహం;

పానీయయోగం కత్వాన, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘పరిభుత్తే మహావీరే, సబ్బఞ్ఞులోకనాయకే;

ఖిప్పం వాతో వూపసమి, సుగతస్స మహేసినో.

‘‘పస్సద్ధం దరథం దిస్వా, అనోమదస్సీ మహాయసో;

సకాసనే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యో మే పాదాసి భేసజ్జం, బ్యాధిఞ్చ సమయీ మమ;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘కప్పసతసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్సతి;

వాదితే తూరియే తత్థ, మోదిస్సతి సదా అయం.

‘‘మనుస్సలోకమాగన్త్వా, సుక్కమూలేన చోదితో;

సహస్సక్ఖత్తుం రాజా చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘పఞ్చపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, అనోమో నామ ఖత్తియో;

చాతురన్తో విజితావీ, జమ్బుమణ్డస్స ఇస్సరో.

‘‘సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో;

తావతింసేపి ఖోభేత్వా, ఇస్సరం కారయిస్సతి.

‘‘దేవభూతో మనుస్సో వా, అప్పాబాధో భవిస్సతి;

పరిగ్గహం వివజ్జేత్వా, బ్యాధిం లోకే తరిస్సతి.

‘‘అపరిమేయ్యే ఇతో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘కిలేసే ఝాపయిత్వాన, తణ్హాసోతం తరిస్సతి;

బాకులో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘ఇదం సబ్బం అభిఞ్ఞాయ, గోతమో సక్యపుఙ్గవో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేస్సతి.

‘‘అనోమదస్సీ భగవా, సయమ్భూ లోకనాయకో;

వివేకానువిలోకేన్తో, మమస్సమముపాగమి.

‘‘ఉపాగతం మహావీరం, సబ్బఞ్ఞుం లోకనాయకం;

సబ్బోసధేన తప్పేసిం, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘తస్స మే సుకతం కమ్మం, సుఖేత్తే బీజసమ్పదా;

ఖేపేతుం నేవ సక్కోమి, తదా హి సుకతం మమ.

‘‘లాభా మమ సులద్ధం మే, యోహం అద్దక్ఖి నాయకం;

తేన కమ్మావసేసేన, పత్తోమ్హి అచలం పదం.

‘‘సబ్బమేతం అభిఞ్ఞాయ, గోతమో సక్యపుఙ్గవో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.

‘‘అపరిమేయ్యే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, భేసజ్జస్స ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ఏకదివసం సత్థారా అత్తనో సావకే పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తేన అప్పాబాధానం అగ్గట్ఠానే ఠపితో సో పరినిబ్బానసమయే సఙ్ఘమజ్ఝే భిక్ఖూనం ఓవాదముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౨౫. ‘‘యో పుబ్బే కరణీయాని, పచ్ఛా సో కాతుమిచ్ఛతి;

సుఖా సో ధంసతే ఠానా, పచ్ఛా చ మనుతప్పతి.

౨౨౬. ‘‘యఞ్హి కయిరా తఞ్హి వదే, యం న కయిరా న తం వదే;

అకరోన్తం భాసమానం, పరిజానన్తి పణ్డితా.

౨౨౭. ‘‘సుసుఖం వత నిబ్బానం, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితం;

అసోకం విరజం ఖేమం, యత్థ దుక్ఖం నిరుజ్ఝతీ’’తి. – గాథాత్తయమభాసి;

తత్థ యో పుబ్బే కరణీయాని, పచ్ఛా సో కాతుమిచ్ఛతీతి యో పుగ్గలో పుబ్బే పురేతరం జరారోగాదీహి అనభిభూతకాలేయేవ కాతబ్బాని అత్తనో హితసుఖావహాని కమ్మాని పమాదవసేన అకత్వా పచ్ఛా సో కాతబ్బకాలం అతిక్కమిత్వా కాతుం ఇచ్ఛతి. సోతి చ నిపాతమత్తం. తదా పన జరారోగాదీహి అభిభూతత్తా కాతుం న సక్కోతి, అసక్కోన్తో చ సుఖా సో ధంసతే ఠానా, పచ్ఛా చ మనుతప్పతీతి సో పుగ్గలో సుఖా ఠానా సగ్గతో నిబ్బానతో చ తదుపాయస్స అనుప్పాదితత్తా పరిహాయన్తో ‘‘అకతం మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮; నేత్తి. ౧౨౦) పచ్ఛా చ అనుతప్పతి విప్పటిసారం ఆపజ్జతి. మ-కారో పదసన్ధికరో. అహం పన కరణీయం కత్వా ఏవ తుమ్హే ఏవం వదామీతి దస్సేన్తో ‘‘యఞ్హి కయిరా’’తి దుతియం గాథమాహ.

తత్థ పరిజానన్తీతి ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తి న బహుం మఞ్ఞన్తీతి అత్థో. సమ్మాపటిపత్తివసేన హి యథావాదీ తథాకారీ ఏవ సోభతి, న తతో అఞ్ఞథా. కరణీయపరియాయేన సాధారణతో వుత్తమత్థం ఇదాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘సుసుఖం వతా’’తిఆదినా తతియం గాథమాహ. తస్సత్థో – సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన భగవతా దేసితం సబ్బసో సోకహేతూనం అభావతో అసోకం విగతరాగాదిరజత్తా విరజం చతూహి యోగేహి అనుపద్దుతత్తా ఖేమం నిబ్బానం సుట్ఠు సుఖం వత, కస్మా? యత్థ యస్మిం నిబ్బానే సకలం వట్టదుక్ఖం నిరుజ్ఝతి అచ్చన్తమేవ వూపసమతీతి.

బాకులత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ధనియత్థేరగాథావణ్ణనా

సుఖఞ్చే జీవితుం ఇచ్ఛేతి ఆయస్మతో ధనియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో నళమాలాయ పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే కుమ్భకారకులే నిబ్బత్తిత్వా ధనియోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో కుమ్భకారకమ్మేన జీవతి. తేన చ సమయేన సత్థా ధనియస్స కుమ్భకారస్స సాలాయం నిసీదిత్వా పుక్కుసాతిస్స కులపుత్తస్స ఛధాతువిభఙ్గసుత్తం (మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో) దేసేసి. సో తం సుత్వా కతకిచ్చో అహోసి. ధనియో తస్స పరినిబ్బుతభావం సుత్వా ‘‘నియ్యానికం వత బుద్ధసాసనం, యత్థ ఏకరత్తిపరిచయేనాపి వట్టదుక్ఖతో ముఞ్చితుం సక్కా’’తి పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కుటిమణ్డనానుయుత్తో విహరన్తో కుటికరణం పటిచ్చ భగవతా గరహితో సఙ్ఘికే సేనాసనే వసన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౮.౧-౭) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, ఆహుతీనం పటిగ్గహం;

విపినగ్గేన గచ్ఛన్తం, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘నళమాలం గహేత్వాన, నిక్ఖమన్తో చ తావదే;

తత్థద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, ఓఘతిణ్ణమనాసవం.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, నళమాలమపూజయిం;

దక్ఖిణేయ్యం మహావీరం, సబ్బలోకానుకమ్పకం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం మాలమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా యే భిక్ఖూ ధుతఙ్గసమాధానేన అత్తానం ఉక్కంసేత్వా సఙ్ఘభత్తాదిం సాదియన్తే అఞ్ఞే భిక్ఖూ అవజానన్తి, తేసం ఓవాదదానముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౨౮. ‘‘సుఖఞ్చే జీవితుం ఇచ్ఛే, సామఞ్ఞస్మిం అపేక్ఖవా;

సఙ్ఘికం నాతిమఞ్ఞేయ్య, చీవరం పానభోజనం.

౨౨౯. సుఖఞ్చే జీవితుం ఇచ్ఛే, సామఞ్ఞస్మిం అపేక్ఖవా;

అహి మూసికసోబ్భంవ, సేవేథ సయనాసనం.

౨౩౦. సుఖఞ్చే జీవితుం ఇచ్ఛే, సామఞ్ఞస్మిం అపేక్ఖవా;

ఇతరీతరేన తుస్సేయ్య, ఏకధమ్మఞ్చ భావయే’’తి. – తిస్సో గాథా అభాసి;

తత్థ సుఖఞ్చే జీవితుం ఇచ్ఛే, సామఞ్ఞస్మిం అపేక్ఖవాతి సామఞ్ఞస్మిం సమణభావే అపేక్ఖవా సిక్ఖాయ తిబ్బగారవో హుత్వా సుఖం జీవితుం ఇచ్ఛేయ్య చే, అనేసనం పహాయ సామఞ్ఞసుఖేన సచే జీవితుకామోతి అత్థో. సఙ్ఘికం నాతిమఞ్ఞేయ్య, చీవరం పానభోజనన్తి సఙ్ఘతో ఆభతం చీవరం ఆహారం న అవమఞ్ఞేయ్య, సఙ్ఘస్స ఉప్పజ్జనకలాభో నామ పరిసుద్ధుప్పాదో హోతీతి తం పరిభుఞ్జన్తస్స ఆజీవపారిసుద్ధిసమ్భవేన సామఞ్ఞసుఖం హత్థగతమేవాతి అధిప్పాయో. అహి మూసికసోబ్భంవాతి అహి వియ మూసికాయ ఖతబిలం సేవేథ సేవేయ్య సేనాసనం. యథా నామ సప్పో సయమత్తనో ఆసయం అకత్వా మూసికాయ అఞ్ఞేన వా కతే ఆసయే వసిత్వా యేన కామం పక్కమతి, ఏవమేవం భిక్ఖు సయం సేనాసనకరణా సంకిలేసం అనాపజ్జిత్వా యత్థ కత్థచి వసిత్వా పక్కమేయ్యాతి అత్థో.

ఇదాని వుత్తే అవుత్తే చ పచ్చయే యథాలాభసన్తోసేనేవ సామఞ్ఞసుఖం హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇతరీతరేన తుస్సేయ్యా’’తి, యేన కేనచి హీనేన వా పణీతేన వా యథాలద్ధేన పచ్చయేన సన్తోసం ఆపజ్జేయ్యాతి అత్థో. ఏకధమ్మన్తి అప్పమాదభావం, తఞ్హి అనుయుఞ్జన్తస్స అనవజ్జం సబ్బం లోకియసుఖం లోకుత్తరసుఖఞ్చ హత్థగతమేవ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘అప్పమత్తో హి ఝాయన్తో, పప్పోతి విపులం సుఖ’’న్తి (మ. ని. ౨.౩౫౨; ధ. ప. ౨౭).

ధనియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మాతఙ్గపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

అతిసీతన్తి ఆయస్మతో మాతఙ్గపుత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హిమవన్తసమీపే మహతో జాతస్సరస్స హేట్ఠా మహతి నాగభవనే మహానుభావో నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తో ఏకదివసం నాగభవనతో నిక్ఖమిత్వా విచరన్తో సత్థారం ఆకాసేన గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అత్తనో సీసమణినా పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలరట్ఠే మాతఙ్గస్స నామ కుటుమ్బికస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తో మాతఙ్గపుత్తోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. సో విఞ్ఞుతం పత్తో అలసజాతికో హుత్వా కిఞ్చి కమ్మం అకరోన్తో ఞాతకేహి అఞ్ఞేహి చ గరహితో ‘‘సుఖజీవినో ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా’’తి సుఖజీవితం ఆకఙ్ఖన్తో భిక్ఖూహి కతపరిచయో హుత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అఞ్ఞే భిక్ఖూ ఇద్ధిమన్తే దిస్వా ఇద్ధిబలం పత్థేత్వా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా భావనం అనుయుఞ్జన్తో ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౮.౮-౨౯) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;