నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

థేరగాథా-అట్ఠకథా

(పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

మహాకారుణికం నాథం, ఞేయ్యసాగరపారగుం;

వన్దే నిపుణగమ్భీర-విచిత్రనయదేసనం.

విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన నియ్యన్తి లోకతో;

వన్దే తముత్తమం ధమ్మం, సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం.

సీలాదిగుణసమ్పన్నో, ఠితో మగ్గఫలేసు యో;

వన్దే అరియసఙ్ఘం తం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

యా తా సుభూతిఆదీహి, కతకిచ్చేహి తాదిహి;

థేరేహి భాసితా గాథా, థేరీహి చ నిరామిసా.

ఉదాననాదవిధినా, గమ్భీరా నిపుణా సుభా;

సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తా, అరియధమ్మప్పకాసికా.

థేరగాథాతి నామేన, థేరీగాథాతి తాదినో;

యా ఖుద్దకనికాయమ్హి, సఙ్గాయింసు మహేసయో.

తాసం గమ్భీరఞాణేహి, ఓగాహేతబ్బభావతో;

కిఞ్చాపి దుక్కరా కాతుం, అత్థసంవణ్ణనా మయా.

సహసంవణ్ణనం యస్మా, ధరతే సత్థు సాసనం;

పుబ్బాచరియసీహానం, తిట్ఠతేవ వినిచ్ఛయో.

తస్మా తం అవలమ్బిత్వా, ఓగాహేత్వాన పఞ్చపి;

నికాయే ఉపనిస్సాయ, పోరాణట్ఠకథానయం.

సువిసుద్ధం అసంకిణ్ణం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం;

మహావిహారవాసీనం, సమయం అవిలోమయం.

యాసం అత్థో దువిఞ్ఞేయ్యో, అనుపుబ్బికథం వినా;

తాసం తఞ్చ విభావేన్తో, దీపయన్తో వినిచ్ఛయం.

యథాబలం కరిస్సామి, అత్థసంవణ్ణనం సుభం;

సక్కచ్చం థేరగాథానం, థేరీగాథానమేవ చ.

ఇతి ఆకఙ్ఖమానస్స, సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితిం;

తదత్థం విభజన్తస్స, నిసామయథ సాధవోతి.

కా పనేతా థేరగాథా థేరీగాథా చ, కథఞ్చ పవత్తాతి, కామఞ్చాయమత్థో గాథాసు వుత్తోయేవ పాకటకరణత్థం పన పునపి వుచ్చతే – తత్థ థేరగాథా తావ సుభూతిత్థేరాదీహి భాసితా. యా హి తే అత్తనా యథాధిగతం మగ్గఫలసుఖం పచ్చవేక్ఖిత్వా కాచి ఉదానవసేన, కాచి అత్తనో సమాపత్తివిహారపచ్చవేక్ఖణవసేన, కాచి పుచ్ఛావసేన, కాచి పరినిబ్బానసమయే సాసనస్స నియ్యానికభావవిభావనవసేన అభాసింసు, తా సబ్బా సఙ్గీతికాలే ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘థేరగాథా’’ఇచ్చేవ ధమ్మసఙ్గాహకేహి సఙ్గీతా. థేరీగాథా పన థేరియో ఉద్దిస్స దేసితా.

తా పన వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నా. దీఘనికాయో, మజ్ఝిమనికాయో, సంయుత్తనికాయో, అఙ్గుత్తరనికాయో, ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు నికాయేసు ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నా, సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథా, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లన్తి నవసు సాసనఙ్గేసు గాథఙ్గసఙ్గహం గతా.

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వేసహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతిసహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి.

ఏవం ధమ్మభణ్డాగారికేన పటిఞ్ఞాతేసు చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు కతిపయధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహం గతా.

తత్థ థేరగాథా తావ నిపాతతో ఏకనిపాతో ఏకుత్తరవసేన యావ చుద్దసనిపాతాతి చుద్దసనిపాతో సోళసనిపాతో వీసతినిపాతో తింసనిపాతో చత్తాలీసనిపాతో పఞ్ఞాసనిపాతో సట్ఠినిపాతో సత్తతినిపాతోతి ఏకవీసతినిపాతసఙ్గహా. నిపాతనం నిక్ఖిపనన్తి నిపాతో. ఏకో ఏకేకో గాథానం నిపాతో నిక్ఖేపో ఏత్థాతి ఏకనిపాతో. ఇమినా నయేన సేసేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

తత్థ ఏకనిపాతే ద్వాదస వగ్గా. ఏకేకస్మిం వగ్గే దస దస కత్వా వీసుత్తరసతం థేరా, తత్తికా ఏవ గాథా. వుత్తఞ్హి –

‘‘వీసుత్తరసతం థేరా, కతకిచ్చా అనాసవా;

ఏకకమ్హి నిపాతమ్హి, సుసఙ్గీతా మహేసిభీ’’తి.

దుకనిపాతే ఏకూనపఞ్ఞాస థేరా, అట్ఠనవుతి గాథా; తికనిపాతే సోళస థేరా, అట్ఠచత్తాలీస గాథా; చతుక్కనిపాతే తేరస థేరా, ద్వేపఞ్ఞాస గాథా; పఞ్చకనిపాతే ద్వాదస థేరా, సట్ఠి గాథా; ఛక్కనిపాతే చుద్దస థేరా, చతురాసీతి గాథా; సత్తకనిపాతే పఞ్చ థేరా, పఞ్చతింస గాథా; అట్ఠకనిపాతే తయో థేరా, చతువీసతి గాథా; నవకనిపాతే ఏకో థేరో, నవ గాథా; దసనిపాతే సత్త థేరా, సత్తతి గాథా; ఏకాదసనిపాతే ఏకో థేరో, ఏకాదస గాథా; ద్వాదసనిపాతే ద్వే థేరా, చతువీసతి గాథా; తేరసనిపాతే ఏకో థేరో, తేరస గాథా; చుద్దసనిపాతే ద్వే థేరా, అట్ఠవీసతి గాథా; పన్నరసనిపాతో నత్థి, సోళసనిపాతే ద్వే థేరా, ద్వత్తింస గాథా; వీసతినిపాతే దస థేరా, పఞ్చచత్తాలీసాధికాని ద్వే గాథాసతాని; తింసనిపాతే తయో థేరా, సతం పఞ్చ చ గాథా; చత్తాలీసనిపాతే ఏకో థేరో, ద్వేచత్తాలీస గాథా; పఞ్ఞాసనిపాతే ఏకో థేరో, పఞ్చపఞ్ఞాస గాథా; సట్ఠినిపాతే ఏకో థేరో, అట్ఠసట్ఠి గాథా; సత్తతినిపాతే ఏకో థేరో, ఏకసత్తతి గాథా. సమ్పిణ్డేత్వా పన ద్వేసతాని చతుసట్ఠి చ థేరా, సహస్సం తీణి సతాని సట్ఠి చ గాథాతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సహస్సం హోన్తి తా గాథా, తీణి సట్ఠి సతాని చ;

థేరా చ ద్వే సతా సట్ఠి, చత్తారో చ పకాసితా’’తి.

థేరీగాథా పన ఏకనిపాతో ఏకుత్తరవసేన యావ నవనిపాతాతి నవనిపాతో ఏకాదసనిపాతో, ద్వాదసనిపాతో, సోళసనిపాతో, వీసతినిపాతో, తింసనిపాతో, చత్తాలీసనిపాతో, మహానిపాతోతి సోళసనిపాతసఙ్గహా. తత్థ ఏకనిపాతే అట్ఠారస థేరియో, అట్ఠారసేవ గాథా; దుకనిపాతే దస థేరియో, వీసతి గాథా; తికనిపాతే అట్ఠ థేరియో, చతువీసతి గాథా; చతుక్కనిపాతే ఏకా థేరీ, చతస్సో గాథా; పఞ్చకనిపాతే ద్వాదస థేరియో సట్ఠి గాథా; ఛక్కనిపాతే అట్ఠ థేరియో అట్ఠచత్తాలీస గాథా; సత్తనిపాతే తిస్సో థేరియో, ఏకవీసతి గాథా; అట్ఠ నిపాతతో పట్ఠాయ యావ సోళసనిపాతా ఏకేకా థేరియో తంతంనిపాతపరిమాణా గాథా; వీసతినిపాతే పఞ్చ థేరియో, అట్ఠారససతగాథా; తింసనిపాతే ఏకా థేరీ, చతుత్తింస గాథా; చత్తాలీసనిపాతే ఏకా థేరీ, అట్ఠచత్తాలీస గాథా; మహానిపాతేపి ఏకా థేరీ, పఞ్చసత్తతి గాథా. ఏవమేత్థ నిపాతానం గాథావగ్గానం గాథానఞ్చ పరిమాణం వేదితబ్బం.

నిదానగాథావణ్ణనా

ఏవం పరిచ్ఛిన్నపరిమాణాసు పనేతాసు థేరగాథా ఆది. తత్థాపి –

‘‘సీహానంవ నదన్తానం, దాఠీనం గిరిగబ్భరే;

సుణాథ భావితత్తానం, గాథా అత్థూపనాయికా’’తి.

అయం పఠమమహాసఙ్గీతికాలే ఆయస్మతా ఆనన్దేన తేసం థేరానం థోమనత్థం భాసితా గాథా ఆది. తత్థ సీహానన్తి సీహసద్దో ‘‘సీహో, భిక్ఖవే, మిగరాజా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౩) మిగరాజే ఆగతో. ‘‘అథ ఖో సీహో సేనాపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౪) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘సీహోతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౯౯; ౧౦.౨౧) తథాగతే. తత్థ యథా తథాగతే సదిసకప్పనాయ ఆగతో, ఏవం ఇధాపి సదిసకప్పనావసేనేవ వేదితబ్బో, తస్మా సీహానంవాతి సీహానం ఇవ. సన్ధివసేన సరలోపో ‘‘ఏవంస తే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨) వియ. తత్థ ఇవాతి నిపాతపదం. సుణాథాతి ఆఖ్యాతపదం. ఇతరాని నామపదాని. సీహానంవాతి చ సమ్బన్ధే సామివచనం. కామఞ్చేత్థ సమ్బన్ధీ సరూపతో న వుత్తో, అత్థతో పన వుత్తోవ హోతి. యథా హి ‘‘ఓట్ఠస్సేవ ముఖం ఏతస్సా’’తి వుత్తే ఓట్ఠస్స ముఖం వియ ముఖం ఏతస్సాతి అయమత్థో వుత్తో ఏవ హోతి, ఏవమిధాపి ‘‘సీహానంవా’’తి వుత్తే సీహానం నాదో వియాతి అయమత్థో వుత్తో ఏవ హోతి. తత్థ ముఖసద్దసన్నిధానం హోతీతి చే, ఇధాపి ‘‘నదన్తాన’’న్తి పదసన్నిధానతో, తస్మా సీహానంవాతి నిదస్సనవచనం. నదన్తానన్తి తస్స నిదస్సితబ్బేన సమ్బన్ధదస్సనం. దాఠీనన్తి తబ్బిసేసనం. గిరిగబ్భరేతి తస్స పవత్తిట్ఠానదస్సనం. సుణాథాతి సవనే నియోజనం. భావితత్తానన్తి సోతబ్బస్స పభవదస్సనం. గాథాతి సోతబ్బవత్థుదస్సనం. అత్థుపనాయికాతి తబ్బిసేసనం. కామఞ్చేత్థ ‘‘సీహానం నదన్తానం దాఠీన’’న్తి పుల్లిఙ్గవసేన ఆగతం, లిఙ్గం పన పరివత్తేత్వా ‘‘సీహీన’’న్తిఆదినా ఇత్థిలిఙ్గవసేనాపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏకసేసవసేన వా సీహా చ సీహియో చ సీహా, తేసం సీహానన్తిఆదినా సాధారణా హేతా తిస్సో నిదానగాథా థేరగాథానం థేరీగాథానఞ్చాతి.

తత్థ సహనతో హననతో చ సీహో. యథా హి సీహస్స మిగరఞ్ఞో బలవిసేసయోగతో సరభమిగమత్తవరవారణాదితోపి పరిస్సయో నామ నత్థి, వాతాతపాదిపరిస్సయమ్పి సో సహతియేవ, గోచరాయ పక్కమన్తోపి తేజుస్సదతాయ మత్తగన్ధహత్థివనమహింసాదికే సమాగన్త్వా అభీరూ అఛమ్భీ అభిభవతి, అభిభవన్తో చ తే అఞ్ఞదత్థు హన్త్వా తత్థ ముదుమంసాని భక్ఖయిత్వా సుఖేనేవ విహరతి, ఏవమేతేపి మహాథేరా అరియబలవిసేసయోగేన సబ్బేసమ్పి పరిస్సయానం సహనతో, రాగాదిసంకిలేసబలస్స అభిభవిత్వా హననతో పజహనతో తేజుస్సదభావేన కుతోచిపి అభీరూ అఛమ్భీ ఝానాదిసుఖేన విహరన్తీతి సహనతో హననతో చ సీహా వియాతి సీహా. సద్దత్థతో పన యథా కన్తనత్థేన ఆదిఅన్తవిపల్లాసతో తక్కం వుచ్చతి, ఏవం హింసనట్ఠేన సీహో వేదితబ్బో. తథా సహనట్ఠేన. పిసోదరాదిపక్ఖేపేన నిరుత్తినయేన పన వుచ్చమానే వత్తబ్బమేవ నత్థి.

అథ వా యథా మిగరాజా కేసరసీహో అత్తనో తేజుస్సదతాయ ఏకచారీ విహరతి, న కఞ్చి సహాయం పచ్చాసీసతి, ఏవమేతేపి తేజుస్సదతాయ వివేకాభిరతియా చ ఏకచారినోతి ఏకచరియట్ఠేనపి సీహా వియాతి సీహా, తేనాహ – భగవా ‘‘సీహంవేకచరం నాగ’’న్తి (సం. ని. ౧.౩౦; సు. ని. ౧౬౮).

అథ వా అసన్తాసనజవపరక్కమాదివిసేసయోగతో సీహా వియాతి సీహా, ఏతే మహాథేరా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అసనియా ఫలన్తియా న సన్తసన్తి, కతమేవ ద్వే? భిక్ఖు చ ఖీణాసవో సీహో చ మిగరాజా’’తి (అ. ని. ౨.౬౦).

జవోపి సీహస్స అఞ్ఞేహి అసాధారణో, తథా పరక్కమో. తథా హి సో ఉసభసతమ్పి లఙ్ఘిత్వా వనమహింసాదీసు నిపతతి, పోతకోపి సమానో పభిన్నమదానమ్పి మత్తవరవారణానం పటిమానం భిన్దిత్వా దన్తకళీరంవ ఖాదతి. ఏతేసం పన అరియమగ్గజవో ఇద్ధిజవో చ అఞ్ఞేహి అసాధారణో, సమ్మప్పధానపరక్కమో చ నిరతిసయో. తస్మా సీహానంవాతి సీహసదిసానం వియ. సీహస్స చేత్థ హీనూపమతా దట్ఠబ్బా, అచ్చన్తవిసిట్ఠస్స సహనాదిఅత్థస్స థేరేస్వేవ లబ్భనతో.

నదన్తానన్తి గజ్జన్తానం. గోచరపరక్కమతుట్ఠివేలాదీసు హి యథా సీహా అత్తనో ఆసయతో నిక్ఖమిత్వా విజమ్భిత్వా సీహనాదం అభీతనాదం నదన్తి, ఏవం ఏతేపి విసయజ్ఝత్తపచ్చవేక్ఖణఉదానాదికాలేసు ఇమం అభీతనాదం నదింసు. తేన వుత్తం – ‘‘సీహానంవ నదన్తాన’’న్తి. దాఠీనన్తి దాఠావన్తానం. పసట్ఠదాఠీనం, అతిసయదాఠానన్తి వా అత్థో. యథా హి సీహా అతివియ దళ్హానం తిక్ఖానఞ్చ చతున్నం దాఠానం బలేన పటిపక్ఖం అభిభవిత్వా అత్తనో మనోరథం మత్థకం పూరేన్తి, ఏవమేతేపి చతున్నం అరియమగ్గదాఠానం బలేన అనాదిమతి సంసారే అనభిభూతపుబ్బపటిపక్ఖం అభిభవిత్వా అత్తనో మనోరథం మత్థకం పాపేసుం. ఇధాపి దాఠా వియాతి దాఠాతి సదిసకప్పనావసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

గిరిగబ్భరేతి పబ్బతగుహాయం, సమీపత్థే భుమ్మవచనం. ‘‘గిరిగవ్హరే’’తి కేచి పఠన్తి. పబ్బతేసు వనగహనే వనసణ్డేతి అత్థో. ఇదం పన నేసం విరోచనట్ఠానదస్సనఞ్చేవ సీహనాదస్స యోగ్యభూమిదస్సనఞ్చ. నదన్తానం గిరిగబ్భరేతి యోజనా. యథా హి సీహా యేభుయ్యేన గిరిగబ్భరే అఞ్ఞేహి దురాసదతాయ జనవివిత్తే వసన్తా అత్తనో దస్సనేన ఉప్పజ్జనకస్స ఖుద్దకమిగసన్తాసస్స పరిహరణత్థం గోచరగమనే సీహనాదం నదన్తి, ఏవమేతేపి అఞ్ఞేహి దురాసదగిరిగబ్భరసదిసేవ సుఞ్ఞాగారేవసన్తా గుణేహి ఖుద్దకానం పుథుజ్జనానం తణ్హాదిట్ఠిపరిత్తాసపరివజ్జనత్థం వక్ఖమానగాథాసఙ్ఖాతం అభీతనాదం నదింసు. తేన వుత్తం ‘‘సీహానంవ నదన్తానం, దాఠీనం గిరిగబ్భరే’’తి.

సుణాథాతి సవనాణత్తికవచనం, తేన వక్ఖమానానం గాథానం సన్నిపతితాయ పరిసాయ సోతుకామతం ఉప్పాదేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి, ఉస్సాహం సముట్ఠాపేన్తో గారవం బహుమానఞ్చ ఉపట్ఠపేతి. అథ వా ‘‘సీహాన’’న్తిఆదీనం పదానం సదిసకప్పనాయ వినా ముఖ్యవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తస్మా దళ్హతిక్ఖభావేన పసట్ఠాతిసయదాఠతాయ దాఠీనం గిరిగబ్భరే నదన్తానం సీహగజ్జితం గజ్జన్తానం సీహానం మిగరాజూనం వియ తేసం అభీతనాదసదిసా గాథా సుణాథాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యథా సీహనాదం నదన్తానం సీహానం మిగరాజూనం కుతోచిపి భయాభావతో సో అభీతనాదో తదఞ్ఞమిగసన్తాసకరో, ఏవం భావితత్తానం అప్పమత్తానం థేరానం సీహనాదసదిసియో సబ్బసో భయహేతూనం సుప్పహీనత్తా అభీతనాదభూతా, పమత్తజనసన్తాసకరా గాథా సుణాథా’’తి.

భావితత్తానన్తి భావితచిత్తానం. చిత్తఞ్హి ‘‘అత్తా హి కిర దుద్దమో (ధ. ప. ౧౫౯) యో వే ఠితత్తో తసరంవ ఉజ్జూ’’తి (సు. ని. ౨౧౭) చ ‘‘అత్తసమ్మాపణిధీ’’తి (ఖు. పా. ౫.౪; సు. ని. ౨౬౩) చ ఏవమాదీసు అత్తాతి వుచ్చతి, తస్మా అధిచిత్తానుయోగేన సమథవిపస్సనాభివడ్ఢితచిత్తానం సమథవిపస్సనాభావనామత్థకం పాపేత్వా ఠితానన్తి అత్థో. అథ వా భావితత్తానన్తి భావితసభావానం, సభావభూతసీలాదిభావితానన్తి అత్థో. గీయతీతి గాథా, అనుట్ఠుభాదివసేన ఇసీహి పవత్తితం చతుప్పదం ఛప్పదం వా వచనం. అఞ్ఞేసమ్పి తంసదిసతాయ తథా వుచ్చన్తి. అత్తత్థాదిభేదే అత్థే ఉపనేన్తి తేసు వా ఉపనియ్యన్తీతి అత్థూపనాయికా.

అథ వా భావితత్తానన్తి భావితత్తాభావానం, అత్తభావో హి ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి ‘‘అత్తా’’తి వుచ్చతి, సో చ తేహి అప్పమాదభావనాయ అనవజ్జభావనాయ భావితో సమ్మదేవ గుణగన్ధం గాహాపితో. తేన తేసం కాయభావనా సీలభావనా చిత్తభావనా పఞ్ఞాభావనాతి చతున్నమ్పి భావనానం పరిపుణ్ణభావం దస్సేతి. ‘‘భావనా’’తి చ సమ్బోధిపటిపదా ఇధాధిప్పేతా. యాయం సచ్చసమ్బోధి అత్థి, సా దువిధా అభిసమయతో తదత్థతో చ. సమ్బోధి పన తివిధా సమ్మాసమ్బోధి పచ్చేకసమ్బోధి సావకసమ్బోధీతి. తత్థ సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుజ్ఝనతో బోధనతో చ సమ్మాసమ్బోధి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. తేనాహ –

‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో బలేసు చ వసీభావ’’న్తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧).

బోధనేయ్యబోధనత్థో హి బలేసు వసీభావో. పచ్చేకం సయమేవ బోధీతి పచ్చేకసమ్బోధి, అననుబుద్ధో సయమ్భూఞాణేన సచ్చాభిసమయోతి అత్థో. సమ్మాసమ్బుద్ధానఞ్హి సయమ్భూఞాణతాయ సయమేవ పవత్తమానోపి సచ్చాభిసమయో సానుబుద్ధో అపరిమాణానం సత్తానం సచ్చాభిసమయస్స హేతుభావతో. ఇమేసం పన సో ఏకస్సాపి సత్తస్స సచ్చాభిసమయహేతు న హోతి. సత్థు ధమ్మదేసనాయ సవనన్తే జాతాతి సావకా. సావకానం సచ్చాభిసమయో సావకసమ్బోధి. తివిధాపేసా తిణ్ణం బోధిసత్తానం యథాసకం ఆగమనీయపటిపదాయ మత్థకప్పత్తియా సతిపట్ఠానాదీనం సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం భావనాపారిపూరీతి వేదితబ్బా ఇతరాభిసమయానం తదవినాభావతో. న హి సచ్ఛికిరియాభిసమయేన వినా భావనాభిసమయో సమ్భవతి, సతి చ భావనాభిసమయే పహానాభిసమయో పరిఞ్ఞాభిసమయో చ సిద్ధోయేవ హోతీతి.

యదా హి మహాబోధిసత్తో పరిపూరితబోధిసమ్భారో చరిమభవే కతపుబ్బకిచ్చో బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ – ‘‘న తావిమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి, యావ న మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చిస్సతీ’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో అసమ్పత్తాయ ఏవ సఞ్ఝావేలాయ మారబలం విధమిత్వా పురిమయామే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన అనేకాకారవోకారే పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధే అనుస్సరిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖువిసోధనేన చుతూపపాతఞాణఅనాగతంసఞాణాని అధిగన్త్వా పచ్ఛిమయామే ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ చవతి చ ఉపపజ్జతి చ, అథ చ పనిమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్సా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭) జరామరణతో పట్ఠాయ పటిచ్చసముప్పాదముఖేన విపస్సనం అభినివిసిత్వా మహాగహనం ఛిన్దితుం నిసదసిలాయం ఫరసుం నిసేన్తో వియ కిలేసగహనం ఛిన్దితుం లోకనాథో ఞాణఫరసుం తేజేన్తో బుద్ధభావాయ హేతుసమ్పత్తియా పరిపాకం గతత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమాయ విపస్సనం గబ్భం గణ్హాపేన్తో అన్తరన్తరా నానాసమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా యథావవత్థాపితే నామరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన అనేకాకారవోకారసఙ్ఖారే సమ్మసన్తో ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖేన సమ్మసనవారం విత్థారేత్వా తత్థ మహావజిరఞాణసఙ్ఖాతే విపస్సనాఞాణే తిక్ఖే సూరే పసన్నే వుట్ఠానగామినిభావేన పవత్తమానే యదా తం మగ్గేన ఘటేతి, తదా మగ్గపటిపాటియా దియడ్ఢకిలేససహస్సం ఖేపేన్తో అగ్గమగ్గక్ఖణే సమ్మాసమ్బోధిం అధిగచ్ఛతి నామ, అగ్గఫలక్ఖణతో పట్ఠాయ అధిగతో నామ. సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో దసబలచతువేసారజ్జాదయోపి తస్స తదా హత్థగతాయేవ హోన్తీతి అయం తావ అభిసమయతో సమ్మాసమ్బోధిపటిపదా. తదత్థతో పన మహాభినీహారతో పట్ఠాయ యావ తుసితభవనే నిబ్బత్తి, ఏత్థన్తరే పవత్తం బోధిసమ్భారసమ్భరణం. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం సబ్బాకారసమ్పన్నం చరియాపిటకవణ్ణనాయం విత్థారతో వుత్తమేవాతి తత్థ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం.

పచ్చేకబోధిసత్తాపి పచ్చేకబోధియా కతాభినీహారా అనుపుబ్బేన సమ్భతపచ్చేకసమ్బోధిసమ్భారా తాదిసే కాలే చరిమత్తభావే ఠితా ఞాణస్స పరిపాకగతభావేన ఉపట్ఠితం సంవేగనిమిత్తం గహేత్వా సవిసేసం భవాదీసు ఆదీనవం దిస్వా సయమ్భూఞాణేన పవత్తి పవత్తిహేతుం నివత్తి నివత్తిహేతుఞ్చ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదినా ఆగతనయేన చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం పరిబ్రూహేన్తా అత్తనో అభినీహారానురూపం సఙ్ఖారే పరిమద్దన్తా అనుక్కమేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అగ్గమగ్గం అధిగచ్ఛన్తా పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి నామ, అగ్గఫలక్ఖణతో పట్ఠాయ పచ్చేకసమ్బుద్ధా నామ హుత్వా సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యా హోన్తి.

సావకా పన సత్థు సబ్రహ్మచారినో వా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానకథం సుత్వా తస్మింయేవ ఖణే కాలన్తరే వా తజ్జం పటిపత్తిం అనుతిట్ఠన్తా ఘటేన్తా వాయమన్తా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా, యది వా పటిపదాయ వడ్ఢన్తియా, సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తా అత్తనో అభినీహారానురూపసిద్ధిఅగ్గసావకభూమియా వా కేవలం వా అగ్గమగ్గక్ఖణే సావకసమ్బోధిం అధిగచ్ఛన్తి నామ. తతో పరం సావకబుద్ధా నామ హోన్తి సదేవకే లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యా. ఏవం తావ అభిసమయతో పచ్చేకసమ్బోధి సావకసమ్బోధి చ వేదితబ్బా.

తదత్థతో పన యథా మహాబోధిసత్తానం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ బోధిసమ్భారసమ్భరణం ఇచ్ఛితబ్బం మజ్ఝిమపరిచ్ఛేదేన అట్ఠ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ, ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన సోళస అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ ఏతే చ భేదా పఞ్ఞాధికసద్ధాధికవీరియాధికవసేన వేదితబ్బా. పఞ్ఞాధికానఞ్హి సద్ధా మన్దా హోతి పఞ్ఞా తిక్ఖా, తతో చ ఉపాయకోసల్లస్స విసదనిపుణభావేన నచిరస్సేవ పారమియో పారిపూరిం గచ్ఛన్తి. సద్ధాధికానం పఞ్ఞా మజ్ఝిమా హోతీతి తేసం నాతిసీఘం నాతిసణికం పారమియో పారిపూరిం గచ్ఛన్తి. వీరియాధికానం పన పఞ్ఞా మన్దా హోతీతి తేసం చిరేనేవ పారమియో పారిపూరిం గచ్ఛన్తి. న ఏవం పచ్చేకబోధిసత్తానం. తేసఞ్హి సతిపి పఞ్ఞాధికభావే ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ బోధిసమ్భారసమ్భరణం ఇచ్ఛితబ్బం, న తతో ఓరం. సద్ధాధికవీరియాధికాపి వుత్తపరిచ్ఛేదతో పరం కతిపయే ఏవ కప్పే అతిక్కమిత్వా పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి, న తతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యన్తి. సావకబోధిసత్తానం పన యేసం అగ్గసావకభావాయ అభినీహారో, తేసం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం కప్పానం సతసహస్సఞ్చ సమ్భారసమ్భరణం ఇచ్ఛితబ్బం. యేసం మహాసావకభావాయ, తేసం కప్పానం సతసహస్సమేవ, తథా బుద్ధస్స మాతాపితూనం ఉపట్ఠాకస్స పుత్తస్స చ. తత్థ యథా –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోహానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఏవం వుత్తే అట్ఠ ధమ్మే సమోధానేత్వా కతపణిధానానం మహాబోధిసత్తానం మహాభినీహారతో పభుతి సవిసేసం దానాదీసు యుత్తప్పయుత్తానం దివసే దివసే వేస్సన్తరదానసదిసం మహాదానం దేన్తానం తదనురూపసీలాదికే సబ్బపారమిధమ్మే ఆచినన్తానమ్పి యథావుత్తకాలపరిచ్ఛేదం అసమ్పత్వా అన్తరా ఏవ బుద్ధభావప్పత్తి నామ నత్థి. కస్మా? ఞాణస్స అపరిపచ్చనతో. పరిచ్ఛిన్నకాలే నిప్ఫాదితం వియ హి సస్సం బుద్ధఞాణం యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనేవ వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తం గబ్భం గణ్హన్తం పరిపాకం గచ్ఛతీతి ఏవం –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, విగతాసవదస్సనం;

అధికారో ఛన్దతా ఏతే, అభినీహారకారణా’’తి. (సు. ని. అట్ఠ. ౧.ఖగ్గవిసాణసుత్తవణ్ణనా) –

ఇమే పఞ్చ ధమ్మే సమోధానేత్వా కతాభినీహారానం పచ్చేకబోధిసత్తానం ‘‘అధికారో ఛన్దతా’’తి ద్వఙ్గసమన్నాగతాయ పత్థనాయ వసేన కతపణిధానానం సావకబోధిసత్తానఞ్చ తత్థ తత్థ వుత్తకాలపరిచ్ఛేదం అసమ్పత్వా అన్తరా ఏవ పచ్చేకసమ్బోధియా యథావుత్తసావకసమ్బోధియా చ అధిగమో నత్థి. కస్మా? ఞాణస్స అపరిపచ్చనతో. ఇమేసమ్పి హి యథా మహాబోధిసత్తానం దానాదిపారమీహి పరిబ్రూహితా పఞ్ఞాపారమీ అనుక్కమేన గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ బుద్ధఞాణం పరిపూరేతి, ఏవం దానాదీహి పరిబ్రూహితా అనుపుబ్బేన యథారహం గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ పచ్చేకబోధిఞాణం సావకబోధిఞాణఞ్చ పరిపూరేతి. దానపరిచయేన హేతే తత్థ తత్థ భవే అలోభజ్ఝాసయతాయ సబ్బత్థ అసఙ్గమానసా అనపేక్ఖచిత్తా హుత్వా, సీలపరిచయేన సుసంవుతకాయవాచతాయ సుపరిసుద్ధకాయవచీకమ్మన్తా పరిసుద్ధాజీవా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భోజనే మత్తఞ్ఞునో హుత్వా జాగరియానుయోగేన చిత్తం సమాదహన్తి, స్వాయం తేసం జాగరియానుయోగో గతపచ్చాగతికవత్తవసేన వేదితబ్బో.

ఏవం పన పటిపజ్జన్తానం అధికారసమ్పత్తియా అప్పకసిరేనేవ అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చాభిఞ్ఞా ఛళభిఞ్ఞా అధిట్ఠానభూతా పుబ్బభాగవిపస్సనా చ హత్థగతాయేవ హోన్తి. వీరియాదయో పన తదన్తోగధా ఏవ. యఞ్హి పచ్చేకబోధియా సావకబోధియా వా అత్థాయ దానాదిపుఞ్ఞసమ్భరణే అబ్భుస్సహనం, ఇదం వీరియం. యం తదనుపరోధస్స సహనం, అయం ఖన్తి. యం దానసీలాదిసమాదానావిసంవాదనం, ఇదం సచ్చం. సబ్బత్థమేవ అచలసమాధానాధిట్ఠానం, ఇదం అధిట్ఠానం. యా దానసీలాదీనం పవత్తిట్ఠానభూతేసు సత్తేసు హితేసితా, అయం మేత్తా. యం సత్తానం కతవిప్పకారేసు అజ్ఝుపేక్ఖనం, అయం ఉపేక్ఖాతి. ఏవం దానసీలభావనాసు సీలసమాధిపఞ్ఞాసు చ సిజ్ఝమానాసు వీరియాదయో సిద్ధా ఏవ హోన్తి. సాయేవ పచ్చేకబోధిఅత్థాయ సావకబోధిఅత్థాయ చ దానాదిపటిపదా తేసం బోధిసత్తానం సన్తానస్స భావనతో పరిభావనతో భావనా నామ. విసేసతో దానసీలాదీహి స్వాభిసఙ్ఖతే సన్తానే పవత్తా సమథవిపస్సనాపటిపదా, యతో తే బోధిసత్తా పుబ్బయోగావచరసముదాగమసమ్పన్నా హోన్తి. తేనాహ భగవా –

‘‘పఞ్చిమే, ఆనన్ద, ఆనిసంసా పుబ్బయోగావచరే. కతమే పఞ్చ? ఇధానన్ద, పుబ్బయోగావచరో దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, అథ మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, అథ దేవపుత్తో సమానో అఞ్ఞం ఆరాధేతి, అథ బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, అథ పచ్ఛిమే కాలే పచ్చేకసమ్బుద్ధో హోతీ’’తి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.ఖగ్గవిసాణసుత్తవణ్ణనా).

ఇతి పుబ్బభాగపటిపదాభూతాయ పారమితాపరిభావితాయ సమథవిపస్సనాభావనాయ నిరోధగామినిపటిపదాభూతాయ అభిసమయసఙ్ఖాతాయ మగ్గభావనాయ చ భావితత్తభావా బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకా భావితత్తా నామ. తేసు ఇధ బుద్ధసావకా అధిప్పేతా.

ఏత్థ చ ‘‘సీహానంవా’’తి ఇమినా థేరానం సీహసమానవుత్తితాదస్సనేన అత్తనో పటిపక్ఖేహి అనభిభవనీయతం, తే చ అభిభుయ్య పవత్తిం దస్సేతి. ‘‘సీహానంవ నదన్తానం…పే… గాథా’’తి ఇమినా థేరగాథానం సీహనాదసదిసతాదస్సనేన తాసం పరవాదేహి అనభిభవనీయతం, తే చ అభిభవిత్వా పవత్తిం దస్సేతి. ‘‘భావితత్తాన’’న్తి ఇమినా తదుభయస్స కారణం విభావేతి. భావితత్తభావేన థేరా ఇధ సీహసదిసా వుత్తా, తేసఞ్చ గాథా సీహనాదసదిసియో. ‘‘అత్థూపనాయికా’’తి ఇమినా అభిభవనే పయోజనం దస్సేతి. తత్థ థేరానం పటిపక్ఖో నామ సంకిలేసధమ్మో, తదభిభవో తదఙ్గివిక్ఖమ్భనప్పహానేహి సద్ధిం సముచ్ఛేదప్పహానం. తస్మిం సతి పటిపస్సద్ధీప్పహానం నిస్సరణప్పహానఞ్చ సిద్ధమేవ హోతి, యతో తే భావితత్తాతి వుచ్చన్తి. మగ్గక్ఖణే హి అరియా అప్పమాదభావనం భావేన్తి నామ, అగ్గఫలక్ఖణతో పట్ఠాయ భావితత్తా నామాతి వుత్తోవాయమత్థో.

తేసు తదఙ్గప్పహానేన నేసం సీలసమ్పదా దస్సితా, విక్ఖమ్భనప్పహానేన సమాధిసమ్పదా, సముచ్ఛేదప్పహానేన పఞ్ఞాసమ్పదా, ఇతరేన తాసం ఫలం దస్సితం. సీలేన చ తేసం పటిపత్తియా ఆదికల్యాణతా దస్సితా, ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం’’ (సం. ని. ౫.౩౬౯), ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ’’ (సం. ని. ౧.౨౩; విసుద్ధి. ౧.౧), ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦) చ వచనతో సీలం పటిపత్తియా ఆదికల్యాణంవ అవిప్పటిసారాదిగుణావహత్తా. సమాధినా మజ్ఝేకల్యాణతా దస్సితా, ‘‘చిత్తం భావయం’’, ‘‘కుసలస్స ఉపసమ్పదా’’తి చ వచనతో సమాధిపటిపత్తియా మజ్ఝేకల్యాణోవ, ఇద్ధివిధాదిగుణావహత్తా. పఞ్ఞాయ పరియోసానకల్యాణతా దస్సితా, ‘‘సచిత్తపరియోదపనం’’ (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦), ‘‘పఞ్ఞం భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩; విసుద్ధి. ౧.౧) చ వచనతో పఞ్ఞా పటిపత్తియా పరియోసానంవ, పఞ్ఞుత్తరతో కుసలానం ధమ్మానం సావ కల్యాణా ఇట్ఠానిట్ఠేసు తాదిభావావహత్తా.

‘‘సేలో యథా ఏకఘనో, వాతేన న సమీరతి; (మహావ. ౨౪౪);

ఏవం నిన్దాపసంసాసు, న సమిఞ్జన్తి పణ్డితా’’తి. (ధ. ప. ౮౧) –

హి వుత్తం.

తథా సీలసమ్పదాయ తేవిజ్జభావో దస్సితో. సీలసమ్పత్తిఞ్హి నిస్సాయ తిస్సో విజ్జా పాపుణన్తి. సమాధిసమ్పదాయ ఛళభిఞ్ఞాభావో. సమాధిసమ్పత్తిఞ్హి నిస్సాయ ఛళభిఞ్ఞా పాపుణన్తి. పఞ్ఞాసమ్పదాయ పభిన్నపటిసమ్భిదాభావో. పఞ్ఞాసమ్పదఞ్హి నిస్సాయ చతస్సో పటిసమ్భిదా పాపుణన్తి. ఇమినా తేసం థేరానం కేచి తేవిజ్జా, కేచి ఛళభిఞ్ఞా, కేచి పటిసమ్భిదాపత్తాతి అయమత్థో దస్సితోతి వేదితబ్బం.

తథా సీలసమ్పదాయ తేసం కామసుఖానుయోగసఙ్ఖాతస్స అన్తస్స పరివజ్జనం దస్సేతి. సమాధిసమ్పదాయ అత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతస్స, పఞ్ఞాసమ్పదాయ మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ సేవనం దస్సేతి. తథా సీలసమ్పదాయ తేసం వీతిక్కమప్పహానం కిలేసానం దస్సేతి. సమాధిసమ్పదాయ పరియుట్ఠానప్పహానం, పఞ్ఞాసమ్పదాయ అనుసయప్పహానం దస్సేతి. సీలసమ్పదాయ వా దుచ్చరితసంకిలేసవిసోధనం, సమాధిసమ్పదాయ తణ్హాసంకిలేసవిసోధనం, పఞ్ఞాసమ్పదాయ దిట్ఠిసంకిలేసవిసోధనం దస్సేతి. తదఙ్గప్పహానేన వా నేసం అపాయసమతిక్కమో దస్సితో. విక్ఖమ్భనప్పహానేన కామధాతుసమతిక్కమో, సముచ్ఛేదప్పహానేన సబ్బభవసమతిక్కమో దస్సితోతి వేదితబ్బం.

‘‘భావితత్తాన’’న్తి వా ఏత్థ సీలభావనా, చిత్తభావనా పఞ్ఞాభావనాతి తిస్సో భావనా వేదితబ్బా కాయభావనాయ తదన్తోగధత్తా. సీలభావనా చ పటిపత్తియా ఆదీతి సబ్బం పురిమసదిసం. యథా పన సీహనాదం పరే మిగగణా న సహన్తి, కుతో అభిభవే, అఞ్ఞదత్థు సీహనాదోవ తే అభిభవతి ఏవమేవ అఞ్ఞతిత్థియవాదా థేరానం వాదే న సహన్తి, కుతో అభిభవే, అఞ్ఞదత్థు థేరవాదావ తే అభిభవన్తి. తం కిస్స హేతు? ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ. ప. ౨౭౭-౨౭౯) ‘‘నిబ్బానధాతూ’’తి చ పవత్తనతో. న హి ధమ్మతో సక్కా కేనచి అఞ్ఞథా కాతుం అప్పటివత్తనీయతో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవిభవిస్సతి. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపేనేవ పఠమగాథాయ అత్థవిభావనా వేదితబ్బా.

దుతియగాథాయం పన అయం సమ్బన్ధదస్సనముఖేన అత్థవిభావనా. తత్థ యేసం థేరానం గాథా సావేతుకామో, తే సాధారణవసేన నామతో గోత్తతో గుణతో చ కిత్తేతుం ‘‘యథానామా’’తిఆది వుత్తం. అసాధారణతో పన తత్థ తత్థ గాథాస్వేవ ఆవిభవిస్సతి. తత్థ యథానామాతి యంయంనామా, సుభూతి మహాకోట్ఠికోతిఆదినా నయేన నామధేయ్యేన పఞ్ఞాతాతి అత్థో. యథాగోత్తాతి యంయంగోత్తా, గోతమో కస్సపోతిఆదినా నయేన కులపదేసేన యాయ యాయ జాతియా పఞ్ఞాతాతి అత్థో. యథాధమ్మవిహారినోతి యాదిసధమ్మవిహారినో, పరియత్తిపరమతాయం అట్ఠత్వా యథానురూపం సమాపత్తివిహారినో హుత్వా విహరింసూతి అత్థో. అథ వా యథాధమ్మవిహారినోతి యథాధమ్మా విహారినో చ, యాదిససీలాదిధమ్మా దిబ్బవిహారాదీసు అభిణ్హసో విహరమానా యాదిసవిహారా చాతి అత్థో. యథాధిముత్తాతి యాదిసఅధిముత్తికా సద్ధాధిముత్తిపఞ్ఞాధిముత్తీసు యంయంఅధిముత్తికా సుఞ్ఞతముఖాదీసు వా యథా యథా నిబ్బానం అధిముత్తాతి యథాధిముత్తా. ‘‘నిబ్బానం అధిముత్తానం, అత్థం గచ్ఛన్తి ఆసవా’’తి (ధ. ప. ౨౨౬) హి వుత్తం. ఉభయఞ్చేతం పుబ్బభాగవసేన వేదితబ్బం. అరహత్తప్పత్తితో పుబ్బేయేవ హి యథావుత్తమధిముచ్చనం, న పరతో. తేనాహ భగవా –

‘‘అస్సద్ధో అకతఞ్ఞూ చ, సన్ధిచ్ఛేదో చ యో నరో’’తిఆది. (ధ. ప. ౯౭).

‘‘యథావిముత్తా’’తి వా పాఠో, పఞ్ఞావిముత్తిఉభతోభాగవిముత్తీసు యంయంవిముత్తికాతి అత్థో. సప్పఞ్ఞాతి తిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ పారిహారికపఞ్ఞాయ భావనాపఞ్ఞాయ చాతి తివిధాయపి పఞ్ఞాయ పఞ్ఞవన్తో. విహరింసూతి తాయ ఏవ సప్పఞ్ఞతాయ యథాలద్ధేన ఫాసువిహారేనేవ వసింసు. అతన్దితాతి అనలసా, అత్తహితపటిపత్తియం యథాబలం పరహితపటిపత్తియఞ్చ ఉట్ఠానవన్తోతి అత్థో.

ఏత్థ చ పన నామగోత్తగ్గహణేన తేసం థేరానం పకాసపఞ్ఞాతభావం దస్సేతి. ధమ్మవిహారగ్గహణేన సీలసమ్పదం సమాధిసమ్పదఞ్చ దస్సేతి. ‘‘యథాధిముత్తా సప్పఞ్ఞా’’తి ఇమినా పఞ్ఞాసమ్పదం. ‘‘అతన్దితా’’తి ఇమినా సీలసమ్పదాదీనం కారణభూతం వీరియసమ్పదం దస్సేతి. ‘‘యథానామా’’తి ఇమినా తేసం పకాసననామతం దస్సేతి. ‘‘యథాగోత్తా’’తి ఇమినా సద్ధానుసారీధమ్మానుసారీగోత్తసమ్పత్తిసముదాగమం, ‘‘యథాధమ్మవిహారినో’’తిఆదినా సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనం సమ్పత్తిసముదాగమం, ‘‘అతన్దితా’’తి ఇమినా ఏవం అత్తహితసమ్పత్తియం ఠితానం పరహితపటిపత్తిం దస్సేతి.

అథ వా ‘‘యథానామా’’తి ఇదం తేసం థేరానం గరూహి గహితనామధేయ్యదస్సనం సమఞ్ఞామత్తకిత్తనతో. ‘‘యథాగోత్తా’’తి ఇదం కులపుత్తభావదస్సనం కులాపదేస కిత్తనతో. తేన నేసం సద్ధాపబ్బజితభావం దస్సేతి. ‘‘యథాధమ్మవిహారినో’’తి ఇదం చరణసమ్పత్తిదస్సనం సీలసంవరాదీహి సమఙ్గీభావదీపనతో. ‘‘యథాధిముత్తా సప్పఞ్ఞా’’తి ఇదం నేసం విజ్జాసమ్పత్తిదస్సనం ఆసవక్ఖయపరియోసానాయ ఞాణసమ్పత్తియా అధిగమపరిదీపనతో. ‘‘అతన్దితా’’తి ఇదం విజ్జాచరణసమ్పత్తీనం అధిగమూపాయదస్సనం. ‘‘యథానామా’’తి వా ఇమినా తేసం పకాసననామతంయేవ దస్సేతి. ‘‘యథాగోత్తా’’తి పన ఇమినా పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం దస్సేతి. న హి సమ్మాఅప్పణిహితత్తనో పుబ్బే చ అకతపుఞ్ఞస్స సద్ధానుసారీధమ్మానుసారినో గోత్తసమ్పత్తిసముదాగమో సమ్భవతి. ‘‘యథాధమ్మవిహారినో’’తి ఇమినా తేసం పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం దస్సేతి. న హి అప్పతిరూపే దేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స చ తాదిసా గుణవిసేసా సమ్భవన్తి. ‘‘యథాధిముత్తా’’తి ఇమినా సద్ధమ్మసవనసమ్పదాసమాయోగం దస్సేతి. న హి పరతోఘోసేన వినా సావకానం సచ్చసమ్పటివేధో సమ్భవతి. ‘‘సప్పఞ్ఞా అతన్దితా’’తి ఇమినా యథావుత్తస్స గుణవిసేసస్స అబ్యభిచారిహేతుం దస్సేతి ఞాయారమ్భదస్సనతో.

అపరో నయో – ‘‘యథాగోత్తా’’తి ఏత్థ గోత్తకిత్తనేన తేసం థేరానం యోనిసోమనసికారసమ్పదం దస్సేతి యథావుత్తగోత్తసమ్పన్నస్స యోనిసోమనసికారసమ్భవతో. ‘‘యథాధమ్మవిహారినో’’తి ఏత్థ ధమ్మవిహారగ్గహణేన సద్ధమ్మసవనసమ్పదం దస్సేతి సద్ధమ్మసవనేన వినా తదభావతో. ‘‘యథాధిముత్తా’’తి ఇమినా మత్థకప్పత్తం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం దస్సేతి. ‘‘సప్పఞ్ఞా’’తి ఇమినా సబ్బత్థ సమ్పజానకారితం. ‘‘అతన్దితా’’తి ఇమినా వుత్తనయేన అత్తహితసమ్పత్తిం పరిపూరేత్వా ఠితానం పరేసం హితసుఖావహాయ పటిపత్తియం అకిలాసుభావం దస్సేతి. తథా ‘‘యథాగోత్తా’’తి ఇమినా నేసం సరణగమనసమ్పదా దస్సితా సద్ధానుసారీగోత్తకిత్తనతో. ‘‘యథాధమ్మవిహారినో’’తి ఇమినా సీలక్ఖన్ధపుబ్బఙ్గమో సమాధిక్ఖన్ధో దస్సితో. ‘‘యథాధిముత్తా సప్పఞ్ఞా’’తి ఇమినా పఞ్ఞక్ఖన్ధాదయో. సరణగమనఞ్చ సావకగుణానం ఆది, సమాధి మజ్ఝే, పఞ్ఞా పరియోసానన్తి ఆదిమజ్ఝపరియోసానదస్సనేన సబ్బేపి సావకగుణా దస్సితా హోన్తి.

ఈదిసీ పన గుణవిభూతి యాయ సమ్మాపటిపత్తియా తేహి అధిగతా, తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ తత్థ విపస్సిత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు తేసు అరఞ్ఞరుక్ఖమూలపబ్బతాదీసు వివిత్తసేనాసనేసు. తత్థ తత్థాతి వా తస్మిం తస్మిం ఉదానాదికాలే. విపస్సిత్వాతి సమ్పస్సిత్వా. నామరూపవవత్థాపనపచ్చయపరిగ్గహేహి దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియో సమ్పాదేత్వా కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన పఞ్చమం విసుద్ధిం అధిగన్త్వా పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధియా మత్థకం పాపనవసేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఫుసిత్వాతి పత్వా సచ్ఛికత్వా. అచ్చుతం పదన్తి నిబ్బానం. తఞ్హి సయం అచవనధమ్మత్తా అధిగతానం అచ్చుతిహేతుభావతో చ నత్థి ఏత్థ చుతీతి ‘‘అచ్చుతం’’. సఙ్ఖతధమ్మేహి అసమ్మిస్సభావతాయ తదత్థికేహి పటిపజ్జితబ్బతాయ చ ‘‘పద’’న్తి చ వుచ్చతి. కతన్తన్తి కతస్స అన్తం. యో హి తేహి అధిగతో అరియమగ్గో, సో అత్తనో పచ్చయేహి ఉప్పాదితత్తా కతో నామ. తస్స పన పరియోసానభూతం ఫలం కతన్తోతి అధిప్పేతం. తం కతన్తం అగ్గఫలం. అథ వా పచ్చయేహి కతత్తా నిప్ఫాదితత్తా కతా నామ సఙ్ఖతధమ్మా, తన్నిస్సరణభావతో కతన్తో నిబ్బానం. తం కతన్తం. పచ్చవేక్ఖన్తాతి ‘‘అధిగతం వత మయా అరియమగ్గాధిగమేన ఇదం అరియఫలం, అధిగతా అసఙ్ఖతా ధాతూ’’తి అరియఫలనిబ్బానాని విముత్తిఞాణదస్సనేన పటిపత్తిం అవేక్ఖమానా. అథ వా సచ్చసమ్పటివేధవసేన యం అరియేన కరణీయం పరిఞ్ఞాదిసోళసవిధం కిచ్చం అగ్గఫలే ఠితేన నిప్ఫాదితత్తా పరియోసాపితత్తా కతం నామ, ఏవం కతం తం పచ్చవేక్ఖన్తా. ఏతేన పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణం దస్సితం. పురిమనయేన పన ఇతరపచ్చవేక్ఖణానీతి ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణాని దస్సితాని హోన్తి.

ఇమమత్థన్తి ఏత్థ ఇమన్తి సకలో థేరథేరీగాథానం అత్థో అత్తనో ఇతరేసఞ్చ తత్థ సన్నిపతితానం ధమ్మసఙ్గాహకమహాథేరానం బుద్ధియం విపరివత్తమానతాయ ఆసన్నో పచ్చక్ఖోతి చ కత్వా వుత్తం. అత్థన్తి ‘‘ఛన్నా మే కుటికా’’తిఆదీహి గాథాహి వుచ్చమానం అత్తూపనాయికం పరూపనాయికం లోకియలోకుత్తరపటిసంయుత్తం అత్థం. అభాసిసున్తి గాథాబన్ధవసేన కథేసుం, తందీపనియో ఇదాని మయా వుచ్చమానా తేసం భావితత్తానం గాథా అత్తూపనాయికా సుణాథాతి యోజనా. తే చ మహాథేరా ఏవం కథేన్తా అత్తనో సమ్మాపటిపత్తిపకాసనీహి గాథాహి సాసనస్స ఏకన్తనియ్యానికవిభావనేన పరేపి తత్థ సమ్మాపటిపత్తియం నియోజేన్తీతి ఏతమత్థం దీపేతి ఆయస్మా ధమ్మభణ్డాగారికో, తథా దీపేన్తో చ ఇమాహి గాథాహి తేసం థోమనం తాసఞ్చ తేసం వచనస్స నిదానభావేన ఠపనం ఠానగతమేవాతి దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం.

నిదానగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. ఏకకనిపాతో

౧. పఠమవగ్గో

౧. సుభూతిత్థేరగాథావణ్ణనా

ఇదాని ఛన్నా మే కుటికాతిఆదినయప్పవత్తానం థేరగాథానం అత్థవణ్ణనా హోతి. సా పనాయం అత్థవణ్ణనా యస్మా తాసం తాసం గాథానం అట్ఠుప్పత్తిం పకాసేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి సువిఞ్ఞేయ్యా చ. తస్మా తత్థ తత్థ అట్ఠుప్పత్తిం పకాసేత్వా అత్థవణ్ణనం కరిస్సామాతి.

తత్థ ఛన్నా మే కుటికాతిగాథాయ కా ఉప్పత్తి? వుచ్చతే – ఇతో కిర కప్పసతసహస్సమత్థకే అనుప్పన్నేయేవ పదుముత్తరే భగవతి లోకనాథే హంసవతీనామకే నగరే అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణమహాసాలస్స ఏకో పుత్తో ఉప్పజ్జి. తస్స ‘‘నన్దమాణవో’’తి నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో అత్తనో పరివారభూతేహి చతుచత్తాలీసాయ మాణవకసహస్సేహి సద్ధిం పబ్బతపాదే ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేసి. అన్తేవాసికానమ్పి కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. తేపి న చిరేనేవ ఝానలాభినో అహేసుం.

తేన చ సమయేన పదుముత్తరో భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా హంసవతీనగరం ఉపనిస్సాయ విహరన్తో ఏకదివసం పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో నన్దతాపసస్స అన్తేవాసికజటిలానం అరహత్తూపనిస్సయం నన్దతాపసస్స చ ద్వీహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స సావకట్ఠానన్తరస్స పత్థనం దిస్వా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పుబ్బణ్హసమయే పత్తచీవరమాదాయ అఞ్ఞం కఞ్చి అనామన్తేత్వా సీహో వియ ఏకచరో నన్దతాపసస్స అన్తేవాసికేసు ఫలాఫలత్థాయ గతేసు ‘‘బుద్ధభావం మే జానాతూ’’తి పస్సన్తస్సేవ నన్దతాపసస్స ఆకాసతో ఓతరిత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి. నన్దతాపసో బుద్ధానుభావఞ్చేవ లక్ఖణపారిపూరిఞ్చ దిస్వా లక్ఖణమన్తే సమ్మసిత్వా ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో నామ అగారం అజ్ఝావసన్తో రాజా హోతి చక్కవత్తీ, పబ్బజన్తో లోకే వివటచ్ఛదో సబ్బఞ్ఞూ బుద్ధో హోతి. అయం పురిసాజానీయో నిస్సంసయం బుద్ధోతి ఞత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా, పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా, అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నన్దతాపసోపి అత్తనో అనుచ్ఛవికం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

తస్మిం సమయే చతుచత్తాలీససహస్సజటిలా పణీతపణీతాని ఓజవన్తాని ఫలాఫలాని గహేత్వా ఆచరియస్స సన్తికం సమ్పత్తా బుద్ధానఞ్చేవ ఆచరియస్స చ నిసిన్నాసనం ఓలోకేన్తా ఆహంసు – ‘‘ఆచరియ, మయం ‘ఇమస్మిం లోకే తుమ్హేహి మహన్తతరో నత్థీ’తి విచరామ, అయం పన పురిసో తుమ్హేహి మహన్తతరో మఞ్ఞే’’తి. నన్దతాపసో, ‘‘తాతా, కిం వదేథ, సాసపేన సద్ధిం అట్ఠసట్ఠిసతసహస్సయోజనుబ్బేధం సినేరుం ఉపమేతుం ఇచ్ఛథ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన సద్ధిం మా మం ఉపమిత్థా’’తి ఆహ. అథ తే తాపసా ‘‘సచే అయం ఓరకో అభవిస్స, న అమ్హాకం ఆచరియో ఏవం ఉపమం ఆహరేయ్య, యావ మహా వతాయం పురిసాజానీయో’’తి పాదేసు నిపతిత్వా సిరసా వన్దింసు. అథ తే ఆచరియో ఆహ – ‘‘తాతా, అమ్హాకం బుద్ధానం అనుచ్ఛవికో దేయ్యధమ్మో నత్థి, భగవా చ భిక్ఖాచారవేలాయం ఇధాగతో, తస్మా మయం యథాబలం దేయ్యధమ్మం దస్సామ, తుమ్హే యం యం పణీతం ఫలాఫలం ఆనీతం, తం తం ఆహరథా’’తి వత్వా ఆహరాపేత్వా హత్థే ధోవిత్వా సయం తథాగతస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. సత్థారా ఫలాఫలే పటిగ్గహితమత్తే దేవతా దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. తాపసో ఉదకమ్పి సయమేవ పరిస్సావేత్వా అదాసి. తతో భోజనకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా నిసిన్నే సత్థరి సబ్బే అన్తేవాసికే పక్కోసిత్వా సత్థు సన్తికే సారణీయం కథం కథేన్తో నిసీది. సత్థా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆగచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి. భిక్ఖూ సత్థు చిత్తం ఞత్వా సతసహస్సమత్తా ఖీణాసవా ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు.

నన్దతాపసో అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, బుద్ధానం నిసిన్నాసనమ్పి నీచం, సమణసతసహస్సస్సపి ఆసనం నత్థి, తుమ్హేహి అజ్జ ఉళారం భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సక్కారం కాతుం వట్టతి, పబ్బతపాదతో వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరథా’’తి. అచిన్తేయ్యత్తా ఇద్ధివిసయస్స ముహుత్తేనేవ వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా బుద్ధానం యోజనప్పమాణం పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేసుం. అగ్గసావకానం తిగావుతం, సేసభిక్ఖూనం అడ్ఢయోజనికాదిభేదం, సఙ్ఘనవకస్స ఉసభమత్తం అహోసి. ఏవం పఞ్ఞత్తేసు ఆసనేసు నన్దతాపసో తథాగతస్స పురతో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఠితో, ‘‘భన్తే, మయ్హం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ ఇమం పుప్ఫాసనం అభిరుహథా’’తి ఆహ. నిసీది భగవా పుప్ఫాసనే. ఏవం నిసిన్నే సత్థరి సత్థు ఆకారం ఞత్వా భిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో పత్తాసనే నిసీదింసు. నన్దతాపసో మహన్తం పుప్ఫఛత్తం గహేత్వా తథాగతస్స మత్థకే ధారేన్తో అట్ఠాసి. సత్థా ‘‘తాపసానం అయం సక్కారో మహప్ఫలో హోతూ’’తి నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జి. సత్థు సమాపన్నభావం ఞత్వా భిక్ఖూపి సమాపజ్జింసు. తథాగతే సత్తాహం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే అన్తేవాసికా భిక్ఖాచారకాలే సమ్పత్తే వనమూలఫలాఫలం పరిభుఞ్జిత్వా సేసకాలే బుద్ధానం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తి. నన్దతాపసో పన భిక్ఖాచారమ్పి అగన్త్వా పుప్ఫఛత్తం ధారేన్తో సత్తాహం పీతిసుఖేనేవ వీతినామేతి.

సత్థా నిరోధతో వుట్ఠాయ అరణవిహారిఅఙ్గేన దక్ఖిణేయ్యఙ్గేన చాతి ద్వీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం ఏకం సావకం ‘‘ఇసిగణస్స పుప్ఫాసనానుమోదనం కరోహీ’’తి ఆణాపేసి. సో చక్కవత్తిరఞ్ఞో సన్తికా పటిలద్ధమహాలాభో మహాయోధో వియ తుట్ఠమానసో అత్తనో విసయే ఠత్వా తేపిటకం బుద్ధవచనం సమ్మసిత్వా అనుమోదనం అకాసి. తస్స దేసనావసానే సత్థా సయం ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సబ్బే చతుచత్తాలీససహస్సతాపసా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తేసం తావదేవ కేసమస్సు అన్తరధాయి. అట్ఠ పరిక్ఖారా కాయే పటిముక్కావ అహేసుం సట్ఠివస్సత్థేరా వియ సత్థారం పరివారయింసు. నన్దతాపసో పన విక్ఖిత్తచిత్తతాయ విసేసం నాధిగచ్ఛి. తస్స కిర అరణవిహారిత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సోతుం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ ‘‘అహో వతాహమ్పి అనాగతే ఉప్పజ్జనకబుద్ధస్స సాసనే ఇమినా సావకేన లద్ధధురం లభేయ్య’’న్తి చిత్తం ఉదపాది. సో తేన పరివితక్కేన మగ్గఫలపటివేధం కాతుం నాసక్ఖి. తథాగతం పన వన్దిత్వా సమ్ముఖే ఠత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, యేన భిక్ఖునా ఇసిగణస్స పుప్ఫాసనానుమోదనా కతా, కో నామాయం తుమ్హాకం సాసనే’’తి. ‘‘అరణవిహారిఅఙ్గే దక్ఖిణేయ్యఅఙ్గే చ ఏతదగ్గం పత్తో ఏసో భిక్ఖూ’’తి. ‘‘భన్తే, య్వాయం మయా సత్తాహం పుప్ఫఛత్తం ధారేన్తేన సక్కారో కతో, తేన అధికారేన న అఞ్ఞం సమ్పత్తిం పత్థేమి, అనాగతే పన ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అయం థేరో వియ ద్వీహఙ్గేహి సమన్నాగతో సావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థనమకాసి.

సత్థా ‘‘సమిజ్ఝిస్సతి ను, ఖో ఇమస్స తాపసస్స పత్థనా’’తి అనాగతంసఞాణం పేసేత్వా ఓలోకేన్తో కప్పసతసహస్సం అతిక్కమిత్వా సమిజ్ఝనకభావం దిస్వా నన్దతాపసం ఆహ – ‘‘న తే అయం పత్థనా మోఘా భవిస్సతి, అనాగతే కప్పసతసహస్సం అతిక్కమిత్వా గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సన్తికే సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి వత్వా ధమ్మకథం కథేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఆకాసం పక్ఖన్ది. నన్దతాపసో యావ చక్ఖుపథసమతిక్కమా సత్థారం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉద్దిస్స అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. సో అపరభాగే కాలేన కాలం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణి. అపరిహీనజ్ఝానోవ కాలఙ్కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో. తతో పన చుతో అపరానిపి పఞ్చ జాతిసతాని పబ్బజిత్వా ఆరఞ్ఞకో అహోసి. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలేపి పబ్బజిత్వా ఆరఞ్ఞకో హుత్వా గతపచ్చాగతవత్తం పూరేసి. ఏతం కిర వత్తం అపరిపూరేత్వా మహాసావకభావం పాపుణన్తా నామ నత్థి. గతపచ్చాగతవత్తం పన ఆగమట్ఠకథాసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సో వీసతివస్ససహస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేత్వా కాలఙ్కత్వా కామావచరదేవలోకే తావతింసభవనే నిబ్బత్తి. వుత్తఞ్హేతం అపదానే (అప. థేర ౧.౩.౧౫౧) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, నిసభో నామ పబ్బతో;

అస్సమో సుకతో మయ్హం, పణ్ణసాలా సుమాపితా.

‘‘కోసియో నామ నామేన, జటిలో ఉగ్గతాపనో;

ఏకాకియో అదుతియో, వసామి నిసభే తదా.

‘‘ఫలం మూలఞ్చ పణ్ణఞ్చ, న భుఞ్జామి అహం తదా;

పవత్తంవ సుపాతాహం, ఉపజీవామి తావదే.

‘‘నాహం కోపేమి ఆజీవం, చజమానోపి జీవితం;

ఆరాధేమి సకం చిత్తం, వివజ్జేమి అనేసనం.

‘‘రాగూపసంహితం చిత్తం, యదా ఉప్పజ్జతే మమ;

సయంవ పచ్చవేక్ఖామి, ఏకగ్గో తం దమేమహం.

‘‘రజ్జసే రజ్జనీయే చ, దుస్సనీయే చ దుస్ససే;

ముయ్హసే మోహనీయే చ, నిక్ఖమస్సు వనా తువం.

‘‘విసుద్ధానం అయం వాసో, నిమ్మలానం తపస్సినం;

మా ఖో విసుద్ధం దూసేసి, నిక్ఖమస్సు వనా తువం.

‘‘అగారికో భవిత్వాన, యదా పుత్తం లభిస్ససి;

ఉభోపి మా విరాధేసి, నిక్ఖమస్సు వనా తువం.

‘‘ఛవాలాతం యథా కట్ఠం, న క్వచి కిచ్చకారకం;

నేవ గామే అరఞ్ఞే వా, న హి తం కట్ఠసమ్మతం.

‘‘ఛవాలాతూపమో త్వం సి, న గిహీ నాపి సఞ్ఞతో;

ఉభతో ముత్తకో అజ్జ, నిక్ఖమస్సు వనా తువం.

‘‘సియా ను ఖో తవ ఏతం, కో పజానాతి తే ఇదం;

సద్ధాధురం వహిసి మే, కోసజ్జబహులాయ చ.

‘‘జిగుచ్ఛిస్సన్తి తం విఞ్ఞూ, అసుచిం నాగరికో యథా;

ఆకడ్ఢిత్వాన ఇసయో, చోదయిస్సన్తి తం సదా.

‘‘తం విఞ్ఞూ పవదిస్సన్తి, సమతిక్కన్తసాసనం;

సంవాసం అలభన్తో హి, కథం జీవిహిసి తువం.

‘‘తిధాపభిన్నం మాతఙ్గం, కుఞ్జరం సట్ఠిహాయనం;

బలీ నాగో ఉపగన్త్వా, యూథా నీహరతే గజం.

‘‘యూథా వినిస్సటో సన్తో, సుఖం సాతం న విన్దతి;

దుక్ఖితో విమనో హోతి, పజ్ఝాయన్తో పవేధతి.

‘‘తథేవ జటిలా తమ్పి, నీహరిస్సన్తి దుమ్మతిం;

తేహి త్వం నిస్సటో సన్తో, సుఖం సాతం న లచ్ఛసి.

‘‘దివా వా యది వా రత్తిం, సోకసల్లసమప్పితో;

దయ్హతి పరిళాహేన, గజో యూథావ నిస్సటో.

‘‘జాతరూపం యథా కూటం, నేవ ఝాయతి కత్థచి;

తథా సీలవీహినో త్వం, న ఝాయిస్ససి కత్థచి.

‘‘అగారం వసమానోపి, కథం జీవిహిసి తువం;

మత్తికం పేత్తికఞ్చాపి, నత్థి తే నిహితం ధనం.

‘‘సయం కమ్మం కరిత్వాన, గత్తే సేదం పమోచయం;

ఏవం జీవిహిసి గేహే, సాధు తే తం న రుచ్చతి.

‘‘ఏవాహం తత్థ వారేమి, సంకిలేసగతం మనం;

నానాధమ్మకథం కత్వా, పాపా చిత్తం నివారయిం.

‘‘ఏవం మే విహరన్తస్స, అప్పమాదవిహారినో;

తింసవస్ససహస్సాని, విపినే మే అతిక్కముం.

‘‘అప్పమాదరతం దిస్వా, ఉత్తమత్థం గవేసకం;

పదుముత్తరసమ్బుద్ధో, ఆగచ్ఛి మమ సన్తికం.