నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

థేరీగాథా-అట్ఠకథా

౧. ఏకకనిపాతో

౧. అఞ్ఞతరాథేరీగాథావణ్ణనా

ఇదాని థేరీగాథానం అత్థసంవణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. తత్థ యస్మా భిక్ఖునీనం ఆదితో యథా పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా చ పటిలద్ధా, తం పకాసేత్వా అత్థసంవణ్ణనాయ కరీయమానాయ తత్థ తత్థ గాథానం అట్ఠుప్పత్తిం విభావేతుం సుకరా హోతి సుపాకటా చ, తస్మా తం పకాసేతుం ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపతో అయం అనుపుబ్బికథా –

అయఞ్హి లోకనాథో ‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తీ’’త్యాదినా వుత్తాని అట్ఠఙ్గాని సమోధానేత్వా దీపఙ్కరస్స భగవతో పాదమూలే కతమహాభినీహారో సమతింసపారమియో పూరేన్తో చతువీసతియా బుద్ధానం సన్తికే లద్ధబ్యాకరణో అనుక్కమేన పారమియో పూరేత్వా ఞాతత్థచరియాయ లోకత్థచరియాయ బుద్ధత్థచరియాయ చ కోటిం పత్వా తుసితభవనే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి బుద్ధభావాయ –

‘‘కాలో ఖో తే మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛియం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పద’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬౭) –

ఆయాచితమనుస్సూపపత్తికో తాసం దేవతానం పటిఞ్ఞం దత్వా, కతపఞ్చమహావిలోకనో సక్యరాజకులే సుద్ధోదనమహారాజస్స గేహే సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో దసమాసే సతో సమ్పజానో తత్థ ఠత్వా, సతో సమ్పజానో తతో నిక్ఖన్తో లుమ్బినీవనే లద్ధాభిజాతికో వివిధా ధాతియో ఆదిం కత్వా మహతా పరిహారేన సమ్మదేవ పరిహరియమానో అనుక్కమేన వుడ్ఢిప్పత్తో తీసు పాసాదేసు వివిధనాటకజనపరివుతో దేవో వియ సమ్పత్తిం అనుభవన్తో జిణ్ణబ్యాధిమతదస్సనేన జాతసంవేగో ఞాణస్స పరిపాకతం గతత్తా, కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం దిస్వా, రాహులకుమారస్స జాతదివసే ఛన్నసహాయో కణ్డకం అస్సరాజం ఆరుయ్హ, దేవతాహి వివటేన ద్వారేన అడ్ఢరత్తికసమయే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా, తేనేవ రత్తావసేసేన తీణి రజ్జాని అతిక్కమిత్వా అనోమానదీతీరం పత్వా ఘటికారమహాబ్రహ్మునా ఆనీతే అరహత్తద్ధజే గహేత్వా పబ్బజితో, తావదేవ వస్ససట్ఠికత్థేరో వియ ఆకప్పసమ్పన్నో హుత్వా, పాసాదికేన ఇరియాపథేన అనుక్కమేన రాజగహం పత్వా, తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా పణ్డవపబ్బతపబ్భారే పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా, మాగధరాజేన రజ్జేన నిమన్తియమానో తం పటిక్ఖిపిత్వా, భగ్గవస్సారామం గన్త్వా, తస్స సమయం పరిగ్గణ్హిత్వా తతో ఆళారుదకానం సమయం పరిగ్గణ్హిత్వా, తం సబ్బం అనలఙ్కరిత్వా అనుక్కమేన ఉరువేలం గన్త్వా తత్థ ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం కత్వా, తాయ అరియధమ్మపటివేధస్సాభావం ఞత్వా ‘‘నాయం మగ్గో బోధాయా’’తి ఓళారికం ఆహారం ఆహరన్తో కతిపాహేన బలం గాహేత్వా విసాఖాపుణ్ణమదివసే సుజాతాయ దిన్నం వరభోజనం భుఞ్జిత్వా, సువణ్ణపాతిం నదియా పటిసోతం ఖిపిత్వా, ‘‘అజ్జ బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి కతసన్నిట్ఠానో సాయన్హసమయే కాళేన నాగరాజేన అభిత్థుతిగుణో బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ అచలట్ఠానే పాచీనలోకధాతుఅభిముఖో అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం అధిట్ఠాయ, సూరియే అనత్థఙ్గతేయేవ మారబలం విధమిత్వా, పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా, పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా, అనులోమపటిలోమం పచ్చయాకారం సమ్మసన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సబ్బబుద్ధేహి అధిగతం అనఞ్ఞసాధారణం సమ్మాసమ్బోధిం అధిగన్త్వా, నిబ్బానారమ్మణాయ ఫలసమాపత్తియా తత్థేవ సత్తాహం వీతినామేత్వా, తేనేవ నయేన ఇతరసత్తాహేపి బోధిమణ్డేయేవ వీతినామేత్వా, రాజాయతనమూలే మధుపిణ్డికభోజనం భుఞ్జిత్వా, పున అజపాలనిగ్రోధమూలే నిసిన్నో ధమ్మతాయ ధమ్మగమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖిత్వా అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తే నమన్తే మహాబ్రహ్మునా ఆయాచితో బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియాదిభేదే సత్తే దిస్వా మహాబ్రహ్మునా ధమ్మదేసనాయ కతపటిఞ్ఞో ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి ఆవజ్జేన్తో ఆళారుదకానం కాలఙ్కతభావం ఞత్వా, ‘‘బహుపకారా ఖో మే పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ, యే మం పధానపహితత్తం ఉపట్ఠహింసు, యంనూనాహం పఞ్చవగ్గియానం భిక్ఖూనం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౦) చిన్తేత్వా, ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయం మహాబోధితో బారాణసిం ఉద్దిస్స అట్ఠారసయోజనం మగ్గం పటిపన్నో అన్తరామగ్గే ఉపకేన ఆజీవకేన సద్ధిం మన్తేత్వా, అనుక్కమేన ఇసిపతనం పత్వా తత్థ పఞ్చవగ్గియే సఞ్ఞాపేత్వా ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౨.౩౦) ధమ్మచక్కపవత్తనసుత్తన్తదేసనాయ అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞప్పముఖా అట్ఠారసబ్రహ్మకోటియో ధమ్మామతం పాయేత్వా పాటిపదే భద్దియత్థేరం, పక్ఖస్స దుతియాయం వప్పత్థేరం, పక్ఖస్స తతియాయం మహానామత్థేరం, చతుత్థియం అస్సజిత్థేరం, సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా, పఞ్చమియం పన పక్ఖస్స అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తదేసనాయ (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯) సబ్బేపి అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా తతో పరం యసదారకప్పముఖే పఞ్చపణ్ణాసపురిసే, కప్పాసికవనసణ్డే తింసమత్తే భద్దవగ్గియే, గయాసీసే పిట్ఠిపాసాణే సహస్సమత్తే పురాణజటిలేతి ఏవం మహాజనం అరియభూమిం ఓతారేత్వా బిమ్బిసారప్పముఖాని ఏకాదసనహుతాని సోతాపత్తిఫలే నహుతం సరణత్తయే పతిట్ఠాపేత్వా వేళువనం పటిగ్గహేత్వా తత్థ విహరన్తో అస్సజిత్థేరస్స వాహసా అధిగతపఠమమగ్గే సఞ్చయం ఆపుచ్ఛిత్వా, సద్ధిం పరిసాయ అత్తనో సన్తికం ఉపగతే సారిపుత్తమోగ్గల్లానే అగ్గఫలం సచ్ఛికత్వా సావకపారమియా మత్థకం పత్తే అగ్గసావకట్ఠానే ఠపేత్వా కాళుదాయిత్థేరస్స అభియాచనాయ కపిలవత్థుం గన్త్వా, మానత్థద్ధే ఞాతకే యమకపాటిహారియేన దమేత్వా, పితరం అనాగామిఫలే, మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే పటిట్ఠాపేత్వా, నన్దకుమారం రాహులకుమారఞ్చ పబ్బాజేత్వా, సత్థా పునదేవ రాజగహం పచ్చాగచ్ఛి.

అథాపరేన సమయేన సత్థరి వేసాలిం ఉపనిస్సాయ కూటాగారసాలాయం విహరన్తే సుద్ధోదనమహారాజా సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠావ అరహత్తం సచ్ఛికత్వా పరినిబ్బాయి. అథ మహాపజాపతియా గోతమియా పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఉప్పజ్జి, తతో రోహినీనదీతీరే కలహవివాదసుత్తన్తదేసనాయ (సు. ని. ౮౬౮ ఆదయో) పరియోసానే నిక్ఖమిత్వా, పబ్బజితానం పఞ్చన్నం కుమారసతానం పాదపరిచారికా ఏకజ్ఝాసయావ హుత్వా మహాపజాపతియా సన్తికం గన్త్వా, సబ్బావ ‘‘సత్థు సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి మహాపజాపతిం జేట్ఠికం కత్వా సత్థు సన్తికం గన్తుకామా అహేసుం. అయఞ్చ మహాపజాపతి పుబ్బేపి ఏకవారం సత్థారం పబ్బజ్జం యాచిత్వా నాలత్థ, తస్మా కప్పకం పక్కోసాపేత్వా కేసే ఛిన్దాపేత్వా కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా సబ్బా తా సాకియానియో ఆదాయ వేసాలిం గన్త్వా ఆనన్దత్థేరేన దసబలం యాచాపేత్వా, అట్ఠగరుధమ్మపటిగ్గహణేన పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ అలత్థ. ఇతరా పన సబ్బాపి ఏకతో ఉపసమ్పన్నా అహేసుం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం వత్థు తత్థ తత్థ పాళియం (చూళవ. ౪౦౨) ఆగతమేవ.

ఏవం ఉపసమ్పన్నా పన మహాపజాపతి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథస్సా సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరహత్తం పాపుణి. సేసా చ పఞ్చసతభిక్ఖునియో నన్దకోవాదపరియోసానే (మ. ని. ౩.౩౯౮) అరహత్తం పాపుణింసు. ఏవం భిక్ఖునిసఙ్ఘే సుప్పతిట్ఠితే పుథుభూతే తత్థ తత్థ గామనిగమజనపదరాజధానీసు కులిత్థియో కులసుణ్హాయో కులకుమారికాయో బుద్ధసుబుద్ధతం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తితఞ్చ సుత్వా, సాసనే అభిప్పసన్నా సంసారే చ జాతసంవేగా అత్తనో సామికే మాతాపితరో ఞాతకే చ అనుజానాపేత్వా, సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజింసు. పబ్బజిత్వా చ సీలాచారసమ్పన్నా సత్థునో చ తేసం థేరానఞ్చ సన్తికే ఓవాదం లభిత్వా ఘటేన్తియో వాయమన్తియో నచిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛాకంసు. తాహి ఉదానాదివసేన తత్థ తత్థ భాసితా గాథా పచ్ఛా సఙ్గీతికారకేహి ఏకజ్ఝం కత్వా ఏకకనిపాతాదివసేన సఙ్గీతిం ఆరోపయింసు ‘‘ఇమా థేరీగాథా నామా’’తి. తాసం నిపాతాదివిభాగో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. తత్థ నిపాతేసు ఏకకనిపాతో ఆది. తత్థపి –

౧. ‘‘సుఖం సుపాహి థేరికే, కత్వా చోళేన పారుతా;

ఉపసన్తో హి తే రాగో, సుక్ఖడాకంవ కుమ్భియ’’న్తి. –

అయం గాథా ఆది. తస్సా కా ఉప్పత్తి? అతీతే కిర అఞ్ఞతరా కులధీతా కోణాగమనస్స భగవతో కాలే సాసనే అభిప్పసన్నా హుత్వా సత్థారం నిమన్తేత్వా దుతియదివసే సాఖామణ్డపం కారేత్వా వాలికం అత్థరిత్వా ఉపరి వితానం బన్ధిత్వా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజం కత్వా సత్థు కాలం ఆరోచాపేసి. సత్థా తత్థ గన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. సా భగవన్తం వన్దిత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసిత్వా, భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం తిచీవరేన అచ్ఛాదేసి. తస్సా భగవా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సా యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా ఆయుపరియోసానే దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం సుగతీసు ఏవ సంసరన్తీ కస్సపస్స భగవతో కాలే గహపతికులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా, సంసారే జాతసంవేగా సాసనే పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా వీసతివస్సహస్సాని భిక్ఖునిసీలం పూరేత్వా, పుథుజ్జనకాలకిరియం కత్వా, సగ్గే నిబ్బత్తా ఏకం బుద్ధన్తరం సగ్గసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేసాలియం ఖత్తియమహాసాలకులే నిబ్బత్తి. తం థిరసన్తసరీరతాయ థేరికాతి వోహరింసు. సా వయప్పత్తా కులప్పదేసాదినా సమానజాతికస్స ఖత్తియకుమారస్స మాతాపితూహి దిన్నా పతిదేవతా హుత్వా వసన్తీ సత్థు వేసాలిగమనే సాసనే పటిలద్ధసద్ధా ఉపాసికా హుత్వా, అపరభాగే మహాపజాపతిగోతమీథేరియా సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పబ్బజ్జాయ రుచిం ఉప్పాదేత్వా ‘‘అహం పబ్బజిస్సామీ’’తి సామికస్సారోచేసి. సామికో నానుజానాతి. సా పన కతాధికారతాయ యథాసుతం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖిత్వా రూపారూపధమ్మే పరిగ్గహేత్వా విపస్సనం అనుయుత్తా విహరతి.

అథేకదివసం మహానసే బ్యఞ్జనే పచ్చమానే మహతీ అగ్గిజాలా ఉట్ఠహి. సా అగ్గిజాలా సకలభాజనం తటతటాయన్తం ఝాయతి. సా తం దిస్వా తదేవారమ్మణం కత్వా సుట్ఠుతరం అనిచ్చతం ఉపట్ఠహన్తం ఉపధారేత్వా తతో తత్థ దుక్ఖానిచ్చానత్తతఞ్చ ఆరోపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనుక్కమేన ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అనాగామిఫలే పతిట్ఠహి. సా తతో పట్ఠాయ ఆభరణం వా అలఙ్కారం వా న ధారేతి. సా సామికేన ‘‘కస్మా త్వం, భద్దే, ఇదాని పుబ్బే వియ ఆభరణం వా అలఙ్కారం వా న ధారేసీ’’తి వుత్తా అత్తనో గిహిభావే అభబ్బభావం ఆరోచేత్వా పబ్బజ్జం అనుజానాపేసి. సో విసాఖో ఉపాసకో వియ ధమ్మదిన్నం మహతా పరిహారేన మహాపజాపతిగోతమియా సన్తికం నేత్వా ‘‘ఇమం, అయ్యే, పబ్బాజేథా’’తి ఆహ. అథ మహాపజాపతిగోతమీ తం పబ్బాజేత్వా ఉపసమ్పాదేత్వా విహారం నేత్వా సత్థారం దస్సేసి. సత్థాపిస్సా పకతియా దిట్ఠారమ్మణమేవ విభావేన్తో ‘‘సుఖం సుపాహీ’’తి గాథమాహ.

తత్థ సుఖన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో. సుపాహీతి ఆణత్తివచనం. థేరికేతి ఆమన్తనవచనం. కత్వా చోళేన పారుతాతి అప్పిచ్ఛతాయ నియోజనం. ఉపసన్తో హి తే రాగోతి పటిపత్తికిత్తనం. సుక్ఖడాకంవాతి ఉపసమేతబ్బస్స కిలేసస్స అసారభావనిదస్సనం. కుమ్భియన్తి తదాధారస్స అనిచ్చతుచ్ఛాదిభావనిదస్సనం.

సుఖన్తి చేతం ఇట్ఠాధివచనం. సుఖేన నిదుక్ఖా హుత్వాతి అత్థో. సుపాహీతి నిపజ్జనిదస్సనఞ్చేతం చతున్నం ఇరియాపథానం, తస్మా చత్తారోపి ఇరియాపథే సుఖేనేవ కప్పేహి సుఖం విహరాతి అత్థో. థేరికేతి ఇదం యదిపి తస్సా నామకిత్తనం, పచురేన అన్వత్థసఞ్ఞాభావతో పన థిరే సాసనే థిరభావప్పత్తే, థిరేహి సీలాదిధమ్మేహి సమన్నాగతేతి అత్థో. కత్వా చోళేన పారుతాతి పంసుకూలచోళేహి చీవరం కత్వా అచ్ఛాదితసరీరా తం నివత్థా చేవ పారుతా చ. ఉపసన్తో హి తే రాగోతి హి-సద్దో హేత్వత్థో. యస్మా తవ సన్తానే ఉప్పజ్జనకకామరాగో ఉపసన్తో అనాగామిమగ్గఞాణగ్గినా దడ్ఢో, ఇదాని తదవసేసం రాగం అగ్గమగ్గఞాణగ్గినా దహేత్వా సుఖం సుపాహీతి అధిప్పాయో. సుక్ఖడాకంవ కుమ్భియన్తి యథా తం పక్కే భాజనే అప్పకం డాకబ్యఞ్జనం మహతియా అగ్గిజాలాయ పచ్చమానం ఝాయిత్వా సుస్సన్తం వూపసమ్మతి, యథా వా ఉదకమిస్సే డాకబ్యఞ్జనే ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా పచ్చమానే ఉదకే విజ్జమానే తం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి, ఉదకే పన ఛిన్నే ఉపసన్తమేవ హోతి, ఏవం తవ సన్తానే కామరాగో ఉపసన్తో, ఇతరమ్పి వూపసమేత్వా సుఖం సుపాహీతి.

థేరీ ఇన్ద్రియానం పరిపాకం గతత్తా సత్థు దేసనావిలాసేన చ గాథాపరియోసానే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౧.౨౬-౩౦).

‘‘కోణాగమనబుద్ధస్స, మణ్డపో కారితో మయా;

ధువం తిచీవరందాసిం, బుద్ధస్స లోకబన్ధునో.

‘‘యం యం జనపదం యామి, నిగమే రాజధానియో;

సబ్బత్థ పూజితో హోమి, పుఞ్ఞకమ్మస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగీవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవా.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, బుద్ధసేట్ఠస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరీ ఉదానేన్తీ తమేవ గాథం అభాసి, తేనాయం గాథా తస్సా థేరియా గాథా అహోసి. తత్థ థేరియా వుత్తగాథాయ అనవసేసో రాగో పరిగ్గహితో అగ్గమగ్గేన తస్స వూపసమస్స అధిప్పేతత్తా. రాగవూపసమేనేవ చేత్థ సబ్బేసమ్పి కిలేసానం వూపసమో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం తదేకట్ఠతాయ సబ్బేసం కిలేసధమ్మానం వూపసమసిద్ధితో. తథా హి వుచ్చతి –

‘‘ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛాహి, యో మోహో సహజో మతో;

పహానేకట్ఠభావేన, రాగేన సరణో హి సో’’తి.

యథా చేత్థ సబ్బేసం సంకిలేసానం వూపసమో వుత్తో, ఏవం సబ్బత్థాపి తేసం వూపసమో వుత్తోతి వేదితబ్బం. పుబ్బభాగే తదఙ్గవసేన, సమథవిపస్సనాక్ఖణే విక్ఖమ్భనవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన, ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధివసేన వూపసమసిద్ధితో. తేన చతుబ్బిధస్సాపి పహానస్స సిద్ధి వేదితబ్బా. తత్థ తదఙ్గప్పహానేన సీలసమ్పదాసిద్ధి, విక్ఖమ్భనపహానేన సమాధిసమ్పదాసిద్ధి, ఇతరేహి పఞ్ఞాసమ్పదాసిద్ధి దస్సితా హోతి పహానాభిసమయోపసిజ్ఝనతో. యథా భావనాభిసమయం సాధేతి తస్మిం అసతి తదభావతో, తథా సచ్ఛికిరియాభిసమయం పరిఞ్ఞాభిసమయఞ్చ సాధేతి ఏవాతి. చతురాభిసమయసిద్ధియా తిస్సో సిక్ఖా, పటిపత్తియా తివిధకల్యాణతా, సత్తవిసుద్ధియో చ పరిపుణ్ణా ఇమాయ గాథాయ పకాసితా హోన్తీతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞతరాథేరీ అపఞ్ఞాతా నామగోత్తాదివసేన అపాకటా, ఏకా థేరీ లక్ఖణసమ్పన్నా భిక్ఖునీ ఇమం గాథం అభాసీతి అధిప్పాయో.

అఞ్ఞతరాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ముత్తాథేరీగాథావణ్ణనా

౨. ‘‘ముత్తే ముచ్చస్సు యోగేహి, చన్దో రాహుగ్గహా ఇవ;

విప్పముత్తేన చిత్తేన, అనణా భుఞ్జ పిణ్డక’’న్తి. –

అయం ముత్తాయ నామ సిక్ఖమానాయ గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా ఏకదివసం సత్థారం రథియం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పీతివేగేన సత్థు పాదమూలే అవకుజ్జా నిపజ్జి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, ముత్తాతిస్సా నామం అహోసి. సా ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ వీసతివస్సకాలే మహాపజాపతిగోతమియా సన్తికే పబ్బజిత్వా సిక్ఖమానావ హుత్వా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోతి. సా ఏకదివసం భత్తకిచ్చం కత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తా థేరీనం భిక్ఖునీనం వత్తం దస్సేత్వా దివాట్ఠానం గన్త్వా రహో నిసిన్నా విపస్సనాయ మనసికారం ఆరభి. సత్థా సురభిగన్ధకుటియా నిసిన్నోవ ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా తస్సా పురతో నిసిన్నో వియ అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘ముత్తే ముచ్చస్సు యోగేహీ’’తి ఇమం గాథమాహ.

తత్థ ముత్తేతి తస్సా ఆలపనం. ముచ్చస్సు యోగేహీతి మగ్గపటిపాటియా కామయోగాదీహి చతూహి యోగేహి ముచ్చ, తేహి విముత్తచిత్తా హోహి. యథా కిం? చన్దో రాహుగ్గహా ఇవాతి రాహుసఙ్ఖాతో గహతో చన్దో వియ ఉపక్కిలేసతో ముచ్చస్సు. విప్పముత్తేన చిత్తేనాతి అరియమగ్గేన సముచ్ఛేదవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తేన చిత్తేన, ఇత్థం భూతలక్ఖణే చేతం కరణవచనం. అనణా భుఞ్జ పిణ్డకన్తి కిలేసఇణం పహాయ అనణా హుత్వా రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జేయ్యాసి. యో హి కిలేసే అప్పహాయ సత్థారా అనుఞ్ఞాతపచ్చయే పరిభుఞ్జతి, సో సాణో పరిభుఞ్జతి నామ. యథాహ ఆయస్మా బాకులో – ‘‘సత్తాహమేవ ఖో అహం, ఆవుసో, సాణో రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జి’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౧౧). తస్మా సాసనే పబ్బజితేన కామచ్ఛన్దాదిఇణం పహానాయ అనణేన హుత్వా సద్ధాదేయ్యం పరిభుఞ్జితబ్బం. పిణ్డకన్తి దేసనాసీసమేవ, చత్తారోపి పచ్చయేతి అత్థో. అభిణ్హం ఓవదతీతి అరియమగ్గప్పత్తియా ఉపక్కిలేసే విసోధేన్తో బహుసో ఓవాదం దేతి.

సా తస్మిం ఓవాదే ఠత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౧.౩౧-౩౬) –

‘‘విపస్సిస్స భగవతో, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

రథియం పటిపన్నస్స, తారయన్తస్స పాణినో.

‘‘ఘరతో నిక్ఖమిత్వాన, అవకుజ్జా నిపజ్జహం;

అనుకమ్పకో లోకనాథో, సిరసి అక్కమీ మమ.

‘‘అక్కమిత్వాన సిరసి, అగమా లోకనాయకో;

తేన చిత్తప్పసాదేన, తుసితం అగమాసహం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సా తమేవ గాథం ఉదానేసి. పరిపుణ్ణసిక్ఖా ఉపసమ్పజ్జిత్వా అపరభాగే పరినిబ్బానకాలేపి తమేవ గాథం పచ్చభాసీతి.

ముత్తాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పుణ్ణాథేరీగాథావణ్ణనా

పుణ్ణే పూరస్సు ధమ్మేహీతి పుణ్ణాయ నామ సిక్ఖమానాయ గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే చన్దభాగాయ నదియా తీరే కిన్నరయోనియం నిబ్బత్తా. ఏకదివసం తత్థ అఞ్ఞతరం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా పసన్నమానసా నళమాలాయ తం పూజేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తి. పుణ్ణాతిస్సా నామం అహోసి. సా ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ వీసతివస్సాని వసమానా మహాపజాపతిగోతమియా సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధా పబ్బజిత్వా సిక్ఖమానా ఏవ హుత్వా విపస్సనం ఆరభి. సత్థా తస్సా గన్ధకుటియం నిసిన్నో ఏవ ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా –

౩. ‘‘పుణ్ణే పూరస్సు ధమ్మేహి, చన్దో పన్నరసేరివ;

పరిపుణ్ణాయ పఞ్ఞాయ, తమోఖన్ధం పదాలయా’’తి. – ఇమం గాథమాహ;

తత్థ పుణ్ణేతి తస్సా ఆలపనం. పూరస్సు ధమ్మేహీతి సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మేహి పరిపుణ్ణా హోహి. చన్దో పన్నరసేరివాతి ర-కారో పదసన్ధికరో. పన్నరసే పుణ్ణమాసియం సబ్బాహి కలాహి పరిపుణ్ణో చన్దో వియ. పరిపుణ్ణాయ పఞ్ఞాయాతి సోళసన్నం కిచ్చానం పారిపూరియా పరిపుణ్ణాయ అరహత్తమగ్గపఞ్ఞాయ. తమోఖన్ధం పదాలయాతి మోహక్ఖన్ధం అనవసేసతో భిన్ద సముచ్ఛిన్ద. మోహక్ఖన్ధపదాలనేన సహేవ సబ్బేపి కిలేసా పదాలితా హోన్తీతి.

సా తం గాథం సుత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౧.౩౭-౪౫) –

‘‘చన్దభాగానదీతీరే, అహోసిం కిన్నరీ తదా;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, సయమ్భుం అపరాజితం.

‘‘పసన్నచిత్తా సుమనా, వేదజాతా కతఞ్జలీ;

నళమాలం గహేత్వాన, సయమ్భుం అభిపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా కిన్నరీదేహం, అగచ్ఛిం తిదసం గతిం.

‘‘ఛత్తింసదేవరాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం;

దసన్నం చక్కవత్తీనం, మహేసిత్తమకారయిం;

సంవేజేత్వాన మే చిత్తం, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణా, నత్థి దాని పునబ్భవో.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పుప్ఫపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సా థేరీ తమేవ గాథం ఉదానేసి. అయమేవ చస్సా అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథా అహోసీతి.

పుణ్ణాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. తిస్సాథేరీగాథావణ్ణనా

తిస్సే సిక్ఖస్సు సిక్ఖాయాతి తిస్సాయ సిక్ఖమానాయ గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా సమ్భతకుసలపచ్చయా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సక్యరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా బోధిసత్తస్స ఓరోధభూతా పచ్ఛా మహాపజాపతిగోతమియా సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోతి. తస్సా సత్థా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా –

౪. ‘‘తిస్సే సిక్ఖస్సు సిక్ఖాయ, మా తం యోగా ఉపచ్చగుం;

సబ్బయోగవిసంయుత్తా, చర లోకే అనాసవా’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ తిస్సేతి తస్సా ఆలపనం. సిక్ఖస్సు సిక్ఖాయాతి అధిసీలసిక్ఖాదికాయ తివిధాయ సిక్ఖాయ సిక్ఖ, మగ్గసమ్పయుత్తా తిస్సో సిక్ఖాయో సమ్పాదేహీతి అత్థో. ఇదాని తాసం సమ్పాదనే కారణమాహ ‘‘మా తం యోగా ఉపచ్చగు’’న్తి మనుస్సత్తం, ఇన్ద్రియావేకల్లం, బుద్ధుప్పాదో, సద్ధాపటిలాభోతి ఇమే యోగా సమయా దుల్లభక్ఖణా తం మా అతిక్కముం. కామయోగాదయో ఏవ వా చత్తారో యోగా తం మా ఉపచ్చగుం మా అభిభవేయ్యుం. సబ్బయోగవిసంయుత్తాతి సబ్బేహి కామయోగాదీహి యోగేహి విముత్తా తతో ఏవ అనాసవా హుత్వా లోకే చర, దిట్ఠసుఖవిహారేన విహరాహీతి అత్థో.

సా తం గాథం సుత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణీతి ఆదినయో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

తిస్సాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. తిస్సాదిథేరీగాథావణ్ణనా

తిస్సే యుఞ్జస్సు ధమ్మేహీతి తిస్సాయ థేరియా గాథా. తస్సా వత్థు తిస్సాసిక్ఖమానాయ వత్థుసదిసం. అయం పన థేరీ హుత్వా అరహత్తం పాపుణి. యథా చ అయం, ఏవం ఇతో పరం ధీరా, వీరా, మిత్తా, భద్రా, ఉపసమాతి పఞ్చన్నం థేరీనం వత్థు ఏకసదిసమేవ. సబ్బాపి ఇమా కపిలవత్థువాసినియో బోధిసత్తస్స ఓరోధభూతా మహాపజాపతిగోతమియా సద్ధిం నిక్ఖన్తా ఓభాసగాథాయ చ అరహత్తం పత్తా ఠపేత్వా సత్తమిం. సా పన ఓభాసగాథాయ వినా పగేవ సత్థు సన్తికే లద్ధం ఓవాదం నిస్సాయ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణిత్వా ఉదానవసేన ‘‘వీరా వీరేహీ’’తి గాథం అభాసి. ఇతరాపి అరహత్తం పత్వా –

౫. ‘‘తిస్సే యుఞ్జస్సు ధమ్మేహి, ఖణో తం మా ఉపచ్చగా;

ఖణాతీతా హి సోచన్తి, నిరయమ్హి సమప్పితా.

౬. ‘‘ధీరే నిరోధం ఫుసేహి, సఞ్ఞావూపసమం సుఖం;

ఆరాధయాహి నిబ్బానం, యోగక్ఖేమమనుత్తరం.

౭. ‘‘వీరా వీరేహి ధమ్మేహి, భిక్ఖునీ భావితిన్ద్రియా;

ధారేతి అన్తిమం దేహం, జేత్వా మారం సవాహనం.

౮. ‘‘సద్ధాయ పబ్బజిత్వాన, మిత్తే మిత్తరతా భవ;

భావేహి కుసలే ధమ్మే, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా.

౯. ‘‘సద్ధాయ పబ్బజిత్వాన, భద్రే భద్రరతా భవ;

భావేహి కుసలే ధమ్మే, యోగక్ఖేమమనుత్తరం.

౧౦. ‘‘ఉపసమే తరే ఓఘం, మచ్చుధేయ్యం సుదుత్తరం;

ధారేహి అన్తిమం దేహం, జేత్వా మారం సవాహన’’న్తి. – గాథాయో అభాసింసు;

తత్థ యుఞ్జస్సు ధమ్మేహీతి సమథవిపస్సనాధమ్మేహి అరియేహి బోధిపక్ఖియధమ్మేహి చ యుఞ్జ యోగం కరోహి. ఖణో తం మా ఉపచ్చగాతి యో ఏవం యోగభావనం న కరోతి, తం పుగ్గలం పతిరూపదేసే ఉప్పత్తిక్ఖణో, ఛన్నం ఆయతనానం అవేకల్లక్ఖణో, బుద్ధుప్పాదక్ఖణో, సద్ధాయ పటిలద్ధక్ఖణో, సబ్బోపి అయం ఖణో అతిక్కమతి నామ. సో ఖణో తం మా అతిక్కమి. ఖణాతీతాతి యే హి ఖణం అతీతా, యే చ పుగ్గలే సో ఖణో అభీతో, తే నిరయమ్హి సమప్పితా హుత్వా సోచన్తి, తత్థ నిబ్బత్తిత్వా మహాదుక్ఖం పచ్చనుభవన్తీతి అత్థో.

నిరోధం ఫుసేహీతి కిలేసనిరోధం ఫుస్స పటిలభ. సఞ్ఞావూపసమం సుఖం, ఆరాధయాహి నిబ్బానన్తి కామసఞ్ఞాదీనం పాపసఞ్ఞానం ఉపసమనిమిత్తం అచ్చన్తసుఖం నిబ్బానం ఆరాధేహి.

వీరా వీరేహి ధమ్మేహీతి వీరియపధానతాయ వీరేహి తేజుస్సదేహి అరియమగ్గధమ్మేహి భావితిన్ద్రియా వడ్ఢితసద్ధాదిఇన్ద్రియా వీరా భిక్ఖునీ వత్థుకామేహి సవాహనం కిలేసమారం జినిత్వా ఆయతిం పునబ్భవాభావతో అన్తిమం దేహం ధారేతీతి థేరీ అఞ్ఞం వియ కత్వా అత్తానం దస్సేతి.

మిత్తేతి తం ఆలపతి. మిత్తరతాతి కల్యాణమిత్తేసు అభిరతా. తత్థ సక్కారసమ్మానకరణతా హోహి. భావేహి కుసలే ధమ్మేతి అరియమగ్గధమ్మే వడ్ఢేహి. యోగక్ఖేమస్సాతి అరహత్తస్స నిబ్బానస్స చ పత్తియా అధిగమాయ.

భద్రేతి తం ఆలపతి. భద్రరతాతి భద్రేసు సీలాదిధమ్మేసు రతా అభిరతా హోహి. యోగక్ఖేమమనుత్తరన్తి చతూహి యోగేహి ఖేమం అనుపద్దవం అనుత్తరం నిబ్బానం, తస్స పత్తియా కుసలే బోధిపక్ఖియధమ్మే భావేహీతి అత్థో.

ఉపసమేతి తం ఆలపతి. తరే ఓఘం మచ్చుధేయ్యం సుదుత్తరన్తి మచ్చు ఏత్థ ధీయతీతి మచ్చుధేయ్యం, అనుపచితకుసలసమ్భారేహి సుట్ఠు దుత్తరన్తి సుదుత్తరం, సంసారమహోఘం తరే అరియమగ్గనావాయ తరేయ్యాసి. ధారేహి అన్తిమం దేహన్తి తస్స తరణేనేవ అన్తిమదేహధరా హోహీతి అత్థో.

తిస్సాదిథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా పఠమవగ్గవణ్ణనా.

౧౧. ముత్తాథేరీగాథావణ్ణనా

సుముత్తా సాధుముత్తామ్హీతిఆదికా ముత్తాథేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే కుసలం ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలజనపదే ఓఘాతకస్స నామ దలిద్దబ్రాహ్మణస్స ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి, తం వయప్పత్తకాలే మాతాపితరో ఏకస్స ఖుజ్జబ్రాహ్మణస్స అదంసు. సా తేన ఘరావాసం అరోచన్తీ తం అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోతి. తస్సా బహిద్ధారమ్మణేసు చిత్తం విధావతి, సా తం నిగ్గణ్హన్తీ ‘‘సుముత్తా సాధుముత్తామ్హీ’’తి గాథం వదన్తీయేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుమా;

పాణినే అనుగణ్హన్తో, పిణ్డాయ పావిసీ పురం.

‘‘తస్స ఆగచ్ఛతో సత్థు, సబ్బే నగరవాసినో;

హట్ఠతుట్ఠా సమాగన్త్వా, వాలికా ఆకిరింసు తే.

‘‘వీథిసమ్మజ్జనం కత్వా, కదలిపుణ్ణకద్ధజే;

ధూమం చుణ్ణఞ్చ మాసఞ్చ, సక్కారం కచ్చ సత్థునో.

‘‘మణ్డపం పటియాదేత్వా, నిమన్తేత్వా వినాయకం;

మహాదానం దదిత్వాన, సమ్బోధిం అభిపత్థయి.

‘‘పదుముత్తరో మహావీరో, హారకో సబ్బపాణినం;

అనుమోదనియం కత్వా, బ్యాకాసి అగ్గపుగ్గలో.

‘‘సతసహస్సే అతిక్కన్తే, కప్పో హేస్సతి భద్దకో;

భవాభవే సుఖం లద్ధా, పాపుణిస్ససి బోధియం.

‘‘హత్థకమ్మఞ్చ యే కేచి, కతావీ నరనారియో;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, సబ్బా హేస్సన్తి సమ్ముఖా.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, చేతనాపణిధీహి చ;

ఉప్పన్నదేవభవనే, తుయ్హం తా పరిచారికా.

‘‘దిబ్బం సుఖమసఙ్ఖ్యేయ్యం, మానుసఞ్చ అసఙ్ఖియం;

అనుభోన్తి చిరం కాలం, సంసరిమ్హ భవాభవే.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

సుఖుమాలా మనుస్సేసు, అథో దేవపురేసు చ.

‘‘రూపం భోగం యసం ఆయుం, అథో కిత్తిసుఖం పియం;

లభామి సతతం సబ్బం, సుకతం కమ్మసమ్పదం.

‘‘పచ్ఛిమే భవే సమ్పత్తే, జాతాహం బ్రాహ్మణే కులే;

సుఖుమాలహత్థపాదా, రమణియే నివేసనే.

‘‘సబ్బకాలమ్పి పథవీ, న పస్సామనలఙ్కతం;

చిక్ఖల్లభూమిం అసుచిం, న పస్సామి కుదాచనం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ఉదానేన్తీ –

౧౧. ‘‘సుముత్తా సాధుముత్తామ్హి, తీహి ఖుజ్జేహి ముత్తియా;

ఉదుక్ఖలేన ముసలేన, పతినా ఖుజ్జకేన చ;

ముత్తామ్హి జాతిమరణా, భవనేత్తి సమూహతా’’తి. – ఇమం గాథం అభాసి;

తత్థ సుముత్తాతి సుట్ఠు ముత్తా. సాధుముత్తామ్హీతి సాధు సమ్మదేవ ముత్తా అమ్హి. కుతో పన సుముత్తా సాధుముత్తాతి ఆహ ‘‘తీహి ఖుజ్జేహి ముత్తియా’’తి, తీహి వఙ్కకేహి పరిముత్తియాతి అత్థో. ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేన్తీ ‘‘ఉదుక్ఖలేన ముసలేన, పతినా ఖుజ్జకేన చా’’తి ఆహ. ఉదుక్ఖలే హి ధఞ్ఞం పక్ఖిపన్తియా పరివత్తేన్తియా ముసలేన కోట్టేన్తియా చ పిట్ఠి ఓనామేతబ్బా హోతీతి ఖుజ్జకరణహేతుతాయ తదుభయం ‘‘ఖుజ్జ’’న్తి వుత్తం. సామికో పనస్సా ఖుజ్జో ఏవ. ఇదాని యస్సా ముత్తియా నిదస్సనవసేన తీహి ఖుజ్జేహి ముత్తి వుత్తా. తమేవ దస్సేన్తీ ‘‘ముత్తామ్హి జాతిమరణా’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘భవనేత్తి సమూహతా’’తి. తస్సత్థో – న కేవలమహం తీహి ఖుజ్జేహి ఏవ ముత్తా, అథ ఖో సబ్బస్మా జాతిమరణాపి, యస్మా సబ్బస్సాపి భవస్స నేత్తి నాయికా తణ్హా అగ్గమగ్గేన మయా సముగ్ఘాటితాతి.

ముత్తాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. ధమ్మదిన్నాథేరీగాథావణ్ణనా

ఛన్దజాతా అవసాయీతి ధమ్మదిన్నాథేరియా గాథా. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే పరాధీనవుత్తికా హుత్వా జీవన్తీ నిరోధతో వుట్ఠితస్స అగ్గసావకస్స పూజాసక్కారపుబ్బకం దానం దత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా. తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఫుస్సస్స భగవతో కాలే సత్థు వేమాతికభాతికానం కమ్మికస్స గేహే వసమానా దానం పటిచ్చ ‘‘ఏకం దేహీ’’తి సామికేన వుత్తే ద్వే దేన్తీ, బహుం పుఞ్ఞం కత్వా కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసికరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతివస్ససహస్సాని బ్రహ్మచరియం చరిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా విసాఖస్స సేట్ఠినో గేహం గతా.

అథేకదివసం విసాఖో సేట్ఠి సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అనాగామీ హుత్వా ఘరం గన్త్వా పాసాదం అభిరుహన్తో సోపానమత్థకే ఠితాయ ధమ్మదిన్నాయ పసారితహత్థం అనాలమ్బిత్వావ పాసాదం అభిరుహిత్వా భుఞ్జమానోపి తుణ్హీభూతోవ భుఞ్జి. ధమ్మదిన్నా తం ఉపధారేత్వా, ‘‘అయ్యపుత్త, కస్మా త్వం అజ్జ మమ హత్థం నాలమ్బి, భుఞ్జమానోపి న కిఞ్చి కథేసి, అత్థి ను ఖో కోచి మయ్హం దోసో’’తి ఆహ. విసాఖో ‘‘ధమ్మదిన్నే, న తే దోసో అత్థి, అహం పన అజ్జ పట్ఠాయ ఇత్థిసరీరం ఫుసితుం ఆహారే చ లోలభావం కాతుం అనరహో, తాదిసో మయా ధమ్మో పటివిద్ధో. త్వం పన సచే ఇచ్ఛసి, ఇమస్మింయేవ గేహే వస. నో చే ఇచ్ఛసి, యత్తకేన ధనేన తే అత్థో, తత్తకం గహేత్వా కులఘరం గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. ‘‘నాహం, అయ్యపుత్త, తయా వన్తవమనం ఆచమిస్సామి, పబ్బజ్జం మే అనుజానాహీ’’తి. విసాఖో ‘‘సాధు, ధమ్మదిన్నే’’తి తం సువణ్ణసివికాయ భిక్ఖునిఉపస్సయం పేసేసి. సా పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా కతిపాహం తత్థ వసిత్వా వివేకవాసం వసితుకామా ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అయ్యా, ఆకిణ్ణట్ఠానే మయ్హం చిత్తం న రమతి, గామకావాసం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. భిక్ఖునియో తం గామకావాసం నయింసు. సా తత్థ వసన్తీ అతీతే మద్దితసఙ్ఖారతాయ న చిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౩.౯౫-౧౩౦) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘తదాహం హంసవతియం, కులే అఞ్ఞతరే అహుం;

పరకమ్మకారీ ఆసిం, నిపకా సీలసంవుతా.

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, సుజాతో అగ్గసావకో;

విహారా అభినిక్ఖమ్మ, పిణ్డపాతాయ గచ్ఛతి.

‘‘ఘటం గహేత్వా గచ్ఛన్తీ, తదా ఉదకహారికా;

తం దిస్వా అదదం పూపం, పసన్నా సేహి పాణిభి.

‘‘పటిగ్గహేత్వా తత్థేవ, నిసిన్నో పరిభుఞ్జి సో;

తతో నేత్వాన తం గేహం, అదాసిం తస్స భోజనం.

‘‘తతో మే అయ్యకో తుట్ఠో, అకరీ సుణిసం సకం;

సస్సుయా సహ గన్త్వాన, సమ్బుద్ధం అభివాదయిం.