౩. ఉపవాణత్థేరగాథావణ్ణనా

అరహం సుగతోతి ఆయస్మతో ఉపవాణత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే దలిద్దకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతి పరినిబ్బుతే తస్స ధాతుం గహేత్వా మనుస్సదేవనాగగరుళకుమ్భణ్డయక్ఖగన్ధబ్బేహి సత్తరతనమయే సత్తయోజనికే థూపే కతే తత్థ సుధోతం అత్తనో ఉత్తరాసఙ్గం వేళగ్గే ఆబన్ధిత్వా ధజం కత్వా పూజం అకాసి. తం గహేత్వా అభిసమ్మతకో నామ యక్ఖసేనాపతి దేవేహి చేతియపూజారక్ఖణత్థం ఠపితో అదిస్సమానకాయో ఆకాసే ధారేన్తో చేతియం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం అకాసి. సో తం దిస్వా భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసో అహోసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉపవాణోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో జేతవనపటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో అరహత్తం పత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౬.౧౨౨-౧౭౮) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

జలిత్వా అగ్గిక్ఖన్ధోవ, సమ్బుద్ధో పరినిబ్బుతో.

‘‘మహాజనా సమాగమ్మ, పూజయిత్వా తథాగతం;

చిత్తం కత్వాన సుగతం, సరీరం అభిరోపయుం.

‘‘సరీరకిచ్చం కత్వాన, ధాతుం తత్థ సమానయుం;

సదేవమనుస్సా సబ్బే, బుద్ధథూపం అకంసు తే.

‘‘పఠమా కఞ్చనమయా, దుతియా చ మణిమయా;

తతియా రూపియమయా, చతుత్థీ ఫలికామయా.

‘‘తత్థ పఞ్చమికా చేవ, లోహితఙ్కమయా అహు;

ఛట్ఠా మసారగల్లస్స, సబ్బం రతనమయూపరి.

‘‘జఙ్ఘా మణిమయా ఆసి, వేదికా రతనామయా;

సబ్బసోణ్ణమయో థూపో, ఉద్ధం యోజనముగ్గతో.

‘‘దేవా తత్థ సమాగన్త్వా, ఏకతో మన్తయుం తదా;

మయమ్పి థూపం కస్సామ, లోకనాథస్స తాదినో.

‘‘ధాతు ఆవేణికా నత్థి, సరీరం ఏకపిణ్డితం;

ఇమమ్హి బుద్ధథూపమ్హి, కస్సామ కఞ్చుకం మయం.

‘‘దేవా సత్తహి రత్నేహి, అఞ్ఞం వడ్ఢేసుం యోజనం;

థూపో ద్వియోజనుబ్బేధో, తిమిరం బ్యపహన్తి సో.

‘‘నాగా తత్థ సమాగన్త్వా, ఏకతో మన్తయుం తదా;

మనుస్సా చేవ దేవా చ, బుద్ధథూపం అకంసు తే.

‘‘మా నో పమత్తా అస్సుమ్హ, అప్పమత్తా సదేవకా;

మయమ్పి థూపం కస్సామ, లోకనాథస్స తాదినో.

‘‘ఇన్దనీలం మహానీలం, అథో జోతిరసం మణిం;

ఏకతో సన్నిపాతేత్వా, బుద్ధథూపం అఛాదయుం.

‘‘సబ్బం మణిమయం ఆసి, యావతా బుద్ధచేతియం;

తియోజనసముబ్బేధం, ఆలోకకరణం తదా.

‘‘గరుళా చ సమాగన్త్వా, ఏకతో మన్తయుం తదా;

మనుస్సా దేవనాగా చ, బుద్ధపూజం అకంసు తే.

‘‘మా నో పమత్తా అస్సుమ్హ, అప్పమత్తా సదేవకా;

మయమ్పి థూపం కస్సామ, లోకనాథస్స తాదినో.

‘‘సబ్బం మణిమయం థూపం, అకరుం తే చ కఞ్చుకం;

యోజనం తేపి వడ్ఢేసుం, ఆయతం బుద్ధచేతియం.

‘‘చతుయోజనముబ్బేధో, బుద్ధథూపో విరోచతి;

ఓభాసేతి దిసా సబ్బా, సతరంసీవ ఉగ్గతో.

‘‘కుమ్భణ్డా చ సమాగన్త్వా, ఏకతో మన్తయుం తదా;

మనుస్సా చేవ దేవా చ, నాగా చ గరుళా తథా.

‘‘పచ్చేకం బుద్ధసేట్ఠస్స, అకంసు థూపముత్తమం;

మా నో పమత్తా అస్సుమ్హ, అప్పమత్తా సదేవకా.

‘‘మయమ్పి థూపం కస్సామ, లోకనాథస్స తాదినో;

రతనేహి ఛాదేస్సామ, ఆయతం బుద్ధచేతియం.

‘‘యోజనం తేపి వడ్ఢేసుం, ఆయతం బుద్ధచేతియం;

పఞ్చయోజనముబ్బేధో, థూపో ఓభాసతే తదా.

‘‘యక్ఖా తత్థ సమాగన్త్వా, ఏకతో మన్తయుం తదా;

మనుస్సా దేవనాగా చ, గరుళా చ కుమ్భణ్డకా.

‘‘పచ్చేకం బుద్ధసేట్ఠస్స, అకంసు థూపముత్తమం;

మా నో పమత్తా అస్సుమ్హ, అప్పమత్తా సదేవకా.

‘‘మయమ్పి థూపం కస్సామ, లోకనాథస్స తాదినో;

ఫలికా ఛాదయిస్సామ, ఆయతం బుద్ధచేతియం.

‘‘యోజనం తేపి వడ్ఢేసుం, ఆయతం బుద్ధచేతియం;

ఛయోజనికముబ్బేధో, థూపో ఓభాసతే తదా.

‘‘గన్ధబ్బా చ సమాగన్త్వా, ఏకతో మన్తయుం తదా;

మనుజా దేవతా నాగా, కుమ్భణ్డా గరుళా తథా.

‘‘సబ్బే అకంసు బుద్ధథూపం, మయమేత్థ అకారకా;

మయమ్పి థూపం కస్సామ, లోకనాథస్స తాదినో.

‘‘వేదియో సత్త కత్వాన, ధజం ఛత్తం అకంసు తే;

సబ్బసోణ్ణమయం థూపం, గన్ధబ్బా కారయుం తదా.

‘‘సత్తయోజనముబ్బేధో, థూపో ఓభాసతే తదా;

రత్తిన్దివా న ఞాయన్తి, ఆలోకో హోతి సబ్బదా.

‘‘అభిభోన్తి న తస్సాభా, చన్దసూరా సతారకా;

సమన్తా యోజనసతే, పదీపోపి న పజ్జలి.

‘‘తేన కాలేన యే కేచి, థూపం పూజేన్తి మానుసా;

న తే థూపం ఆరుహన్తి, అమ్బరే ఉక్ఖిపన్తి తే.

‘‘దేవేహి ఠపితో యక్ఖో, అభిసమ్మతనామకో;

ధజం వా పుప్ఫదామం వా, అభిరోపేతి ఉత్తరిం.

‘‘న తే పస్సన్తి తం యక్ఖం, దామం పస్సన్తి గచ్ఛతో;

ఏవం పస్సిత్వా గచ్ఛన్తా, సబ్బే గచ్ఛన్తి సుగ్గతిం.

‘‘విరుద్ధా యే పావచనే, పసన్నా యే చ సాసనే;

పాటిహీరం దట్ఠుకామా, థూపం పూజేన్తి మానుసా.

‘‘నగరే హంసవతియా, అహోసిం భతకో తదా;

ఆమోదితం జనం దిస్వా, ఏవం చిన్తేసహం తదా.

‘‘ఉళారో భగవా నేసో, యస్స ధాతుఘరే దిసం;

ఇమా చ జనతా తుట్ఠా, కారం కుబ్బం న తప్పరే.

‘‘అహమ్పి కారం కస్సామి, లోకనాథస్స తాదినో;

తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, భవిస్సామి అనాగతే.

‘‘సుధోతం రజకేనాహం, ఉత్తరేయ్యం పటం మమ;

వేళగ్గే ఆలగ్గేత్వాన, ధజం ఉక్ఖిపిమమ్బరే.

‘‘అభిసమ్మతకో గయ్హ, అమ్బరే హాసి మే ధజం;

వాతేరితం ధజం దిస్వా, భియ్యో హాసం జనేసహం.

‘‘తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, సమణం ఉపసఙ్కమిం;

తం భిక్ఖుం అభివాదేత్వా, విపాకం పుచ్ఛహం ధజే.

‘‘సో మే కథేసి ఆనన్దీ, పీతిసఞ్జననం మమ;

తస్స ధజస్స విపాకం, అనుభోస్ససి సబ్బదా.

‘‘హత్థిఅస్సరథాపత్తీ, సేనా చ చతురఙ్గినీ;

పరివారేస్సన్తి తం నిచ్చం, ధజదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సట్ఠితూరియసహస్సాని, భేరియో సమలఙ్కతా;

పరివారేస్సన్తి తం నిచ్చం, ధజదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఛళసీతి సహస్సాని, నారియో సమలఙ్కతా;

విచిత్తవత్థాభరణా, ఆముక్కమణికుణ్డలా.

‘‘అళారపమ్హా హసులా, సుసఞ్ఞా తనుమజ్ఝిమా;

పరివారేస్సన్తి తం నిచ్చం, ధజదానస్సిదం ఫలం.

‘‘తింసకప్పసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్ససి;

అసీతిక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జం కరిస్ససి.

‘‘సహస్సక్ఖత్తుం రాజా చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి;

పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

పుఞ్ఞకమ్మేన సఞ్ఞుత్తో, బ్రహ్మబన్ధు భవిస్ససి.

‘‘అసీతికోటిం ఛడ్డేత్వా, దాసే కమ్మకరే బహూ;

గోతమస్స భగవతో, సాసనే పబ్బజిస్ససి.

‘‘ఆరాధయిత్వా సమ్బుద్ధం, గోతమం సక్యపుఙ్గవం;

ఉపవాణోతి నామేన, హేస్ససి సత్థు సావకో.

‘‘సతసహస్సే కతం కమ్మం, ఫలం దస్సేసి మే ఇధ;

సుముత్తో సరవేగోవ, కిలేసే ఝాపయిం మమ.

‘‘చక్కవత్తిస్స సన్తస్స, చాతుద్దీపిస్సరస్స మే;

తీణి యోజనాని సామన్తా, ఉస్సీయన్తి ధజా సదా.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ధజదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథాయస్మా ఉపవాణో భగవతో ఉపట్ఠాకో అహోసి. తేన చ సమయేన భగవతో వాతాబాధో ఉప్పజ్జి. థేరస్స చ గిహిసహాయో దేవహితో నామ బ్రాహ్మణో సావత్థియం పటివసతి. సో థేరం చతూహి పచ్చయేహి పవేదేసి. అథాయస్మా ఉపవాణో నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ తస్స బ్రాహ్మణస్స నివేసనం ఉపగచ్ఛి. బ్రాహ్మణో ‘‘కేనచి అఞ్ఞేన పయోజనేన థేరో ఆగతో’’తి ఞత్వా, ‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే, కేనత్థో’’తి ఆహ. థేరో తస్స బ్రాహ్మణస్స పయోజనం ఆచిక్ఖన్తో –

౧౮౫. ‘‘అరహం సుగతో లోకే, వాతేహాబాధికో ముని;

సచే ఉణ్హోదకం అత్థి, మునినో దేహి బ్రాహ్మణ.

౧౮౬. ‘‘పూజితో పూజనేయ్యానం, సక్కరేయ్యాన సక్కతో;

అపచితోపచేయ్యానం, తస్స ఇచ్ఛామి హాతవే’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తస్సత్థో – యో ఇమస్మిం లోకే పూజనేయ్యానం పూజేతబ్బేహి సక్కాదీహి దేవేహి మహాబ్రహ్మాదీహి చ బ్రహ్మేహి పూజితో, సక్కరేయ్యానం సక్కాతబ్బేహి బిమ్బిసారకోసలరాజాదీహి సక్కతో, అపచేయ్యానం అపచాయితబ్బేహి మహేసీహి ఖీణాసవేహి అపచితో, కిలేసేహి ఆరకత్తాదినా అరహం, సోభనగమనాదినా సుగతో సబ్బఞ్ఞూ ముని మయ్హం సత్థా దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా, సో దాని వాతేహి వాతహేతు వాతక్ఖోభనిమిత్తం ఆబాధికో జాతో. సచే, బ్రాహ్మణ, ఉణ్హోదకం అత్థి, తస్స వాతాబాధవూపసమనత్థం తం హాతవే ఉపనేతుం ఇచ్ఛామీతి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ఉణ్హోదకం తదనురూపం వాతారహఞ్చ భేసజ్జం భగవతో ఉపనామేసి. తేన చ సత్థు రోగో వూపసమి. తస్స భగవా అనుమోదనం అకాసీతి.

ఉపవాణత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.