౧. ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా

ఖన్ధా మయా పరిఞ్ఞాతాతి ఆయస్మతో ఉత్తరత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సాసనే లద్ధప్పసాదో హుత్వా ఉపాసకత్తం పటివేదేసి. సో సత్థరి పరినిబ్బుతే అత్తనో ఞాతకే సన్నిపాతేత్వా బహుం పూజాసక్కారం సమ్భరిత్వా ధాతుపూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సాకేతే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉత్తరోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన సావత్థిం గతో కణ్డమ్బమూలే కతం యమకపాటిహారియం దిస్వా పసీదిత్వా పున కాళకారామసుత్తదేసనాయ (అ. ని. ౪.౨౪) అభివడ్ఢమానసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్థారా సద్ధిం రాజగహం గన్త్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా తత్థేవ వసన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౧౦౬-౧౧౦) –

‘‘నిబ్బుతే లోకనాథమ్హి, సిద్ధత్థే లోకనాయకే;

మమ ఞాతీ సమానేత్వా, ధాతుపూజం అకాసహం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం ధాతుమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ధాతుపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా సత్థరి సావత్థియం విహరన్తే బుద్ధుపట్ఠానత్థం రాజగహతో సావత్థిం ఉపగతో భిక్ఖూహి ‘‘కిం, ఆవుసో, పబ్బజ్జాకిచ్చం తయా మత్థకం పాపిత’’న్తి పుట్ఠో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౧౬౧. ‘‘ఖన్ధా మయా పరిఞ్ఞాతా, తణ్హా మే సుసమూహతా;

భావితా మమ బోజ్ఝఙ్గా, పత్తో మే ఆసవక్ఖయో.

౧౬౨. ‘‘సోహం ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ, అబ్బహిత్వాన జాలినిం;

భావయిత్వాన బోజ్ఝఙ్గే, నిబ్బాయిస్సం అనాసవో’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. పరిఞ్ఞాతాతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతా భావితా. తేన దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స పరిఞ్ఞాభిసమయమాహ. తణ్హాతి తసతి పరితసతీతి తణ్హా. సుసమూహతాతి సముగ్ఘాటితా. ఏతేన సముదయసచ్చస్స పహానాభిసమయం వదతి. భావితా మమ బోజ్ఝఙ్గాతి బోధిసఙ్ఖాతాయ సతిఆదిధమ్మసామగ్గియా, తంసమఙ్గినో వా బోధిసఙ్ఖాతస్స అరియపుగ్గలస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతా మగ్గపరియాపన్నా ధమ్మా మయా భావితా ఉప్పాదితా వడ్ఢితా. బోజ్ఝఙ్గగ్గహణేనేవ చేత్థ తంసహచరితతాయ సబ్బే మగ్గధమ్మా, సబ్బే చ బోధిపక్ఖియధమ్మా గహితాతి దట్ఠబ్బా. ఏతేనేవ మగ్గసచ్చస్స భావనాభిసమయం దస్సేతి. పత్తో మే ఆసవక్ఖయోతి కామాసవాదయో ఆసవా ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఆసవక్ఖయోతి లద్ధనామో అసఙ్ఖతధమ్మో మయా పత్తో అధిగతో. ఏతేన నిరోధసచ్చస్స సచ్ఛికిరియాభిసమయం కథేతి. ఏత్తావతా అత్తనో సఉపాదిసేసనిబ్బానసమ్పత్తిం దస్సేతి.

ఇదాని పన అనుపాదిసేసనిబ్బానసమ్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘సోహ’’న్తిఆదినా దుతియం గాథమాహ. తస్సత్థో – సోహం ఏవం వుత్తనయేన ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ పరిజానిత్వా, తథా పరిజానన్తో ఏవ సకఅత్తభావపరఅత్తభావేసు అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనేసు అతీతాదిభేదభిన్నేసు సంసిబ్బనాకారం పునప్పునం పవత్తిసఙ్ఖాతం జాలం ఏతస్స అత్థీతి జాలినీతి లద్ధనామం తణ్హం అబ్బహిత్వాన మమ చిత్తసన్తానతో ఉద్ధరిత్వా, తథా నం ఉద్ధరన్తోయేవ వుత్తప్పభేదే బోజ్ఝఙ్గే భావయిత్వాన తే భావనాపారిపూరిం పాపేత్వా తతో ఏవ అనాసవో హుత్వా ఠితో ఇదాని చరిమకచిత్తనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సం పరినిబ్బాయిస్సామీతి.

ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.