౩. తతియవగ్గో

౧. ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా

ఖన్ధా మయా పరిఞ్ఞాతాతి ఆయస్మతో ఉత్తరత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సాసనే లద్ధప్పసాదో హుత్వా ఉపాసకత్తం పటివేదేసి. సో సత్థరి పరినిబ్బుతే అత్తనో ఞాతకే సన్నిపాతేత్వా బహుం పూజాసక్కారం సమ్భరిత్వా ధాతుపూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సాకేతే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉత్తరోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన సావత్థిం గతో కణ్డమ్బమూలే కతం యమకపాటిహారియం దిస్వా పసీదిత్వా పున కాళకారామసుత్తదేసనాయ (అ. ని. ౪.౨౪) అభివడ్ఢమానసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్థారా సద్ధిం రాజగహం గన్త్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా తత్థేవ వసన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౧౦౬-౧౧౦) –

‘‘నిబ్బుతే లోకనాథమ్హి, సిద్ధత్థే లోకనాయకే;

మమ ఞాతీ సమానేత్వా, ధాతుపూజం అకాసహం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం ధాతుమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ధాతుపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా సత్థరి సావత్థియం విహరన్తే బుద్ధుపట్ఠానత్థం రాజగహతో సావత్థిం ఉపగతో భిక్ఖూహి ‘‘కిం, ఆవుసో, పబ్బజ్జాకిచ్చం తయా మత్థకం పాపిత’’న్తి పుట్ఠో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౧౬౧. ‘‘ఖన్ధా మయా పరిఞ్ఞాతా, తణ్హా మే సుసమూహతా;

భావితా మమ బోజ్ఝఙ్గా, పత్తో మే ఆసవక్ఖయో.

౧౬౨. ‘‘సోహం ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ, అబ్బహిత్వాన జాలినిం;

భావయిత్వాన బోజ్ఝఙ్గే, నిబ్బాయిస్సం అనాసవో’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. పరిఞ్ఞాతాతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతా భావితా. తేన దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స పరిఞ్ఞాభిసమయమాహ. తణ్హాతి తసతి పరితసతీతి తణ్హా. సుసమూహతాతి సముగ్ఘాటితా. ఏతేన సముదయసచ్చస్స పహానాభిసమయం వదతి. భావితా మమ బోజ్ఝఙ్గాతి బోధిసఙ్ఖాతాయ సతిఆదిధమ్మసామగ్గియా, తంసమఙ్గినో వా బోధిసఙ్ఖాతస్స అరియపుగ్గలస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతా మగ్గపరియాపన్నా ధమ్మా మయా భావితా ఉప్పాదితా వడ్ఢితా. బోజ్ఝఙ్గగ్గహణేనేవ చేత్థ తంసహచరితతాయ సబ్బే మగ్గధమ్మా, సబ్బే చ బోధిపక్ఖియధమ్మా గహితాతి దట్ఠబ్బా. ఏతేనేవ మగ్గసచ్చస్స భావనాభిసమయం దస్సేతి. పత్తో మే ఆసవక్ఖయోతి కామాసవాదయో ఆసవా ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఆసవక్ఖయోతి లద్ధనామో అసఙ్ఖతధమ్మో మయా పత్తో అధిగతో. ఏతేన నిరోధసచ్చస్స సచ్ఛికిరియాభిసమయం కథేతి. ఏత్తావతా అత్తనో సఉపాదిసేసనిబ్బానసమ్పత్తిం దస్సేతి.

ఇదాని పన అనుపాదిసేసనిబ్బానసమ్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘సోహ’’న్తిఆదినా దుతియం గాథమాహ. తస్సత్థో – సోహం ఏవం వుత్తనయేన ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ పరిజానిత్వా, తథా పరిజానన్తో ఏవ సకఅత్తభావపరఅత్తభావేసు అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనేసు అతీతాదిభేదభిన్నేసు సంసిబ్బనాకారం పునప్పునం పవత్తిసఙ్ఖాతం జాలం ఏతస్స అత్థీతి జాలినీతి లద్ధనామం తణ్హం అబ్బహిత్వాన మమ చిత్తసన్తానతో ఉద్ధరిత్వా, తథా నం ఉద్ధరన్తోయేవ వుత్తప్పభేదే బోజ్ఝఙ్గే భావయిత్వాన తే భావనాపారిపూరిం పాపేత్వా తతో ఏవ అనాసవో హుత్వా ఠితో ఇదాని చరిమకచిత్తనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సం పరినిబ్బాయిస్సామీతి.

ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. భద్దజిత్థేరగాథావణ్ణనా

పనాదో నామ సో రాజాతి ఆయస్మతో భద్దజిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణానం విజ్జాసిప్పేసు పారం గన్త్వా కామే పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞాయతనే అస్సమం కారేత్వా వసన్తో ఏకదివసం సత్థారం ఆకాసేన గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా ఆకాసతో ఓతరి. ఓతిణ్ణస్స పన భగవతో మధుఞ్చ భిసముళాలఞ్చ సప్పిఞ్చ ఖీరఞ్చ ఉపనామేసి, తస్స తం భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ పటిగ్గహేత్వా అనుమోదనం వత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తుసితే నిబ్బత్తో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే మహద్ధనో సేట్ఠి హుత్వా అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసహస్సం భోజేత్వా తిచీవరేన అచ్ఛాదేసి.

ఏవం బహుం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చవిత్వా మనుస్సేసు ఉప్పన్నో బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధసతాని చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిత్వా తతో చుతో రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా రజ్జం అనుసాసన్తో పుత్తం పచ్చేకబోధిం అధిగన్త్వా ఠితం ఉపట్ఠహిత్వా తస్స పరినిబ్బుతస్స ధాతుయో గహేత్వా చేతియం కత్వా పూజేసి. ఏవం తత్థ తత్థ తాని పుఞ్ఞాని కత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భద్దియనగరే అసీతికోటివిభవస్స భద్దియసేట్ఠిస్స ఏకపుత్తకో హుత్వా నిబ్బత్తి, భద్దజీతిస్స నామం అహోసి. తస్స కిర ఇస్సరియభోగపరివారాదిసమ్పత్తి చరిమభవే బోధిసత్తస్స వియ అహోసి.

తదా సత్థా సావత్థియం వస్సం వసిత్వా భద్దజికుమారం సఙ్గణ్హితుం మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం భద్దియనగరం గన్త్వా జాతియావనే వసి తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో. సోపి ఉపరి పాసాదే నిసిన్నో సీహపఞ్జరం వివరిత్వా ఓలోకేన్తో భగవతో సన్తికే ధమ్మం సోతుం గచ్ఛన్తం మహాజనం దిస్వా ‘‘కత్థాయం మహాజనో గచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తం కారణం సుత్వా సయమ్పి మహతా పరివారేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సబ్బాభరణపటిమణ్డితోవ సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౬.౯౮-౧౧౬) –

‘‘ఓగ్గయ్హ యం పోక్ఖరణిం, నానాకుఞ్జరసేవితం;

ఉద్ధరామి భిసం తత్థ, ఘాసహేతు అహం తదా.

‘‘భగవా తమ్హి సమయే, పదుముత్తరసవ్హయో;

రత్తమ్బరధరో బుద్ధో, గచ్ఛతే అనిలఞ్జసే.

‘‘ధునన్తో పంసుకూలాని, సద్దం అస్సోసహం తదా;

ఉద్ధం నిజ్ఝాయమానోహం, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘తత్థేవ ఠితకో సన్తో, ఆయాచిం లోకనాయకం;

మధుం భిసేహి సహితం, ఖీరం సప్పిం ముళాలికం.

‘‘పటిగ్గణ్హాతు మే బుద్ధో, అనుకమ్పాయ చక్ఖుమా;

తతో కారుణికో సత్థా, ఓరోహిత్వా మహాయసో.

‘‘పటిగ్గణ్హి మమం భిక్ఖం, అనుకమ్పాయ చక్ఖుమా;

పటిగ్గహేత్వా సమ్బుద్ధో, అకా మే అనుమోదనం.

‘‘సుఖీ హోతు మహాపుఞ్ఞ, గతి తుయ్హం సమిజ్ఝతు;

ఇమినా భిసదానేన, లభస్సు విపులం సుఖం.

‘‘ఇదం వత్వాన సమ్బుద్ధో, జలజుత్తమనామకో;

భిక్ఖమాదాయ సమ్బుద్ధో, ఆకాసేనాగమా జినో.

‘‘తతో భిసం గహేత్వాన, ఆగచ్ఛిం మమ అస్సమం;

భిసం రుక్ఖే లగ్గేత్వాన, మమ దానం అనుస్సరిం.

‘‘మహావాతో ఉట్ఠహిత్వా, సఞ్చాలేసి వనం తదా;

ఆకాసో అభినాదిత్థ, అసనీ చ ఫలీ తదా.

‘‘తతో మే అసనీపాతో, మత్థకే నిపతీ తదా;

సోహం నిసిన్నకో సన్తో, తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘పుఞ్ఞకమ్మేన సఞ్ఞుత్తో, తుసితం ఉపపజ్జహం;

కళేవరం మే పతితం, దేవలోకే రమామహం.

‘‘ఛళసీతిసహస్సాని, నారియో సమలఙ్కతా;

సాయం పాతం ఉపట్ఠన్తి, భిసదానస్సిదం ఫలం.

‘‘మనుస్సయోనిమాగన్త్వా, సుఖితో హోమహం తదా;

భోగే మే ఊనతా నత్థి, భిసదానస్సిదం ఫలం.

‘‘అనుకమ్పితకో తేన, దేవదేవేన తాదినా;

సబ్బాసవా పరిక్ఖీణా, నత్థి దాని పునబ్భవో.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం భిసం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, భిసదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తే పన తేన అధిగతే సత్థా భద్దియసేట్ఠిం ఆమన్తేసి – ‘‘తవ పుత్తో అలఙ్కతపటియత్తో ధమ్మం సుణన్తో అరహత్తే పతిట్ఠాసి, తేనస్స ఇదానేవ పబ్బజితుం యుత్తం, నో చే పబ్బజతి, పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి. సేట్ఠి ‘‘న మయ్హం పుత్తస్స దహరస్సేవ సతో పరినిబ్బానేన కిచ్చం అత్థి, పబ్బాజేథ న’’న్తి ఆహ. తం సత్థా పబ్బాజేత్వా ఉపసమ్పాదేత్వా తత్థ సత్తాహం వసిత్వా కోటిగామం పాపుణి, సో చ గామో గఙ్గాతీరే. కోటిగామవాసినో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తేసుం. భద్దజిత్థేరో సత్థారా అనుమోదనాయ ఆరద్ధమత్తాయ బహిగామం గన్త్వా ‘‘గఙ్గాతీరే మగ్గసమీపే సత్థు ఆగతకాలే వుట్ఠహిస్సామీ’’తి సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. మహాథేరేసు ఆగచ్ఛన్తేసుపి అవుట్ఠహిత్వా సత్థు ఆగతకాలేయేవ వుట్ఠహి. పుథుజ్జనభిక్ఖూ, ‘‘అయం అధునా పబ్బజితో మహాథేరేసు ఆగచ్ఛన్తేసు మానత్థద్ధో హుత్వా న వుట్ఠాసీ’’తి ఉజ్ఝాయింసు. కోటిగామవాసినో సత్థు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ బహూ నావాసఙ్ఘాటే బన్ధింసు, సత్థా ‘‘హన్దస్స ఆనుభావం పకాసేమీ’’తి నావాసఙ్ఘాటే ఠత్వా, ‘‘కహం, భద్దజీ’’తి పుచ్ఛి. భద్దజిత్థేరో ‘‘ఏసోహం, భన్తే’’తి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అఞ్జలిం కత్వా అట్ఠాసి. సత్థా, ‘‘ఏహి, భద్దజి, అమ్హేహి సద్ధిం ఏకనావం అభిరుహా’’తి. సో ఉప్పతిత్వా సత్థు ఠితనావాయం అట్ఠాసి. సత్థా గఙ్గామజ్ఝం గతకాలే, ‘‘భద్దజి, తయా మహాపనాదరాజకాలే అజ్ఝావుట్ఠరతనపాసాదో కహ’’న్తి ఆహ. ‘‘ఇమస్మిం ఠానే నిముగ్గో’’తి. ‘‘తేన హి, భద్దజి, సబ్రహ్మచారీనం కఙ్ఖం ఛిన్దా’’తి. తస్మిం ఖణే థేరో సత్థారం వన్దిత్వా ఇద్ధిబలేన గన్త్వా పాసాదథూపికం పాదఙ్గులన్తరేన సన్నిరుమ్భిత్వా పఞ్చవీసతియోజనం పాసాదం గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతి, ఉప్పతన్తో చ పఞ్ఞాస యోజనాని పాసాదం ఉదకతో ఉక్ఖిపి. అథస్స పురిమభవే ఞాతకా పాసాదగతేన లోభేన మచ్ఛకచ్ఛపమణ్డూకా హుత్వా తస్మిం పాసాదే ఉట్ఠహన్తే పరివత్తిత్వా ఉదకే పతింసు. సత్థా తే పతన్తే దిస్వా ‘‘ఞాతకా తే, భద్దజి, కిలమన్తీ’’తి ఆహ. థేరో సత్థు వచనేన పాసాదం విస్సజ్జేసి. పాసాదో యథాఠానే ఏవ పతిట్ఠహి. సత్థా పారఙ్గతో భిక్ఖూహి ‘‘కదా, భన్తే, భద్దజిత్థేరేన అయం పాసాదో అజ్ఝావుట్ఠో’’తి పుట్ఠో మహాపనాదజాతకం (జా. ౧.౩.౪౦-౪౧) కథేత్వా మహాజనం ధమ్మామతం పాయేసి. థేరో పన అత్తనో అజ్ఝావుట్ఠపుబ్బం సువణ్ణపాసాదం దస్సేత్వా –

౧౬౩. ‘‘పనాదో నామ సో రాజా, యస్స యూపో సువణ్ణయో;

తిరియం సోళసుబ్బేధో, ఉబ్భమాహు సహస్సధా.

౧౬౪. ‘‘సహస్సకణ్డో సతగేణ్డు, ధజాలు హరితామయో;

అనచ్చుం తత్థ గన్ధబ్బా, ఛ సహస్సాని సత్తధా’’తి. –

ద్వీహి గాథాహి వణ్ణేన్తో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

తత్థ పనాదో నామ సో రాజాతి అతీతే పనాదో నామ సో రాజా అహోసీతి అత్తభావఅన్తరహితతాయ అత్తానం పరం వియ నిద్దిసతి. సో ఏవ హి రజ్జే ఠితకాలతో పట్ఠాయ సదా ఉస్సాహసమ్పత్తిఆదినా మహతా రాజానుభావేన మహతా చ కిత్తిసద్దేన సమన్నాగతత్తా ‘‘రాజా మహాపనాదో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. యస్స యూపో సువణ్ణయోతి యస్స రఞ్ఞో అయం యూపో పాసాదో సువణ్ణమయో. తిరియం సోళసుబ్బేధోతి విత్థారతో సోళసకణ్డపాతప్పమాణో. సో పన అడ్ఢయోజనమత్తో హోతి. ఉబ్భామాహు సహస్సధాతి ఉబ్భం ఉచ్చం ఏవమస్స పాసాదస్స సహస్సధా సహస్సకణ్డప్పమాణమాహు. సో పన యోజనతో పఞ్చవీసతియోజనప్పమాణో హోతి. కేచి పనేత్థ గాథాసుఖత్థం ‘‘ఆహూ’’తి దీఘం కతం. ఆహు అహోసీతి అత్థం వదన్తి.

సహస్సకణ్డోతి సహస్సభూమికో. సతగేణ్డూతి అనేకసతనియ్యూహకో. ధజాలూతి తత్థ తత్థ నియ్యూహసిఖరాదీసు పతిట్ఠాపితేహి యట్ఠిధజపటాకధజాదిధజేహి సమ్పన్నో. హరితామయోతి చామీకరసువణ్ణమయో. కేచి పన ‘‘హరితజాతిమణిసరిక్ఖకో’’తి వదన్తి. గన్ధబ్బాతి నటా. ఛ సహస్సాని సత్తధాతి ఛమత్తాని గన్ధబ్బసహస్సాని సత్తధా తస్స పాసాదస్స సత్తసు ఠానేసు రఞ్ఞో అభిరమాపనత్థం నచ్చింసూతి అత్థో. తే ఏవం నచ్చన్తాపి రాజానం హాసేతుం నాసక్ఖింసు. అథ సక్కో దేవరాజా దేవనటే పేసేత్వా సమజ్జం కారేసి, తదా రాజా హసీతి.

భద్దజిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సోభితత్థేరగాథావణ్ణనా

సతిమా పఞ్ఞవాతి ఆయస్మతో సోభితత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం పుబ్బేనివాసఞాణలాభీనం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం ఉద్దిస్స పత్థనం కత్వా పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణానం విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా నేక్ఖమ్మాధిముత్తో ఘరావాసం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తస్స సమీపే అరఞ్ఞాయతనే అస్సమం కారేత్వా వనమూలఫలాఫలేన యాపేన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేనేవ భద్దవతీనగరే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పసన్నమానసో ‘‘తువం సత్థా చ కేతు చా’’తిఆదీహి ఛహి గాథాహి అభిత్థవి, సత్థా చస్స భావినిం సమ్పత్తిం పకాసేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. సోభితోతిస్స నామం అకంసు. సో అపరేన సమయేన సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. పుబ్బేనివాసఞాణే చిణ్ణవసీ చ అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౪౬-౭౪) –

‘‘దక్ఖిణే హిమవన్తస్స, సుకతో అస్సమో మమ;

ఉత్తమత్థం గవేసన్తో, వసామి విపినే తదా.

‘‘లాభాలాభేన సన్తుట్ఠో, మూలేన చ ఫలేన చ;

అన్వేసన్తో ఆచరియం, వసామి ఏకకో అహం.

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, లోకే ఉప్పజ్జి తావదే;

చతుసచ్చం పకాసేతి, ఉద్ధరన్తో మహాజనం.

‘‘నాహం సుణోమి సమ్బుద్ధం, నపి మే కోచి సంసతి;

అట్ఠవస్సే అతిక్కన్తే, అస్సోసిం లోకనాయకం.

‘‘అగ్గిదారుం నీహరిత్వా, సమ్మజ్జిత్వాన అస్సమం;

ఖారిభారం గహేత్వాన, నిక్ఖమిం విపినా అహం.

‘‘ఏకరత్తిం వసన్తోహం, గామేసు నిగమేసు చ;

అనుపుబ్బేన చన్దవతిం, తదాహం ఉపసఙ్కమిం.

‘‘భగవా తమ్హి సమయే, సుమేధో లోకనాయకో;

ఉద్ధరన్తో బహూ సత్తే, దేసేతి అమతం పదం.

‘‘జనకాయమతిక్కమ్మ, వన్దిత్వా జినసాగరం;

ఏకంసం అజినం కత్వా, సన్థవిం లోకనాయకం.

‘‘తువం సత్థా చ కేతు చ, ధజో యూపో చ పాణినం;

పరాయనో పతిట్ఠా చ, దీపో చ ద్విపదుత్తమో.

‘‘నేపుఞ్ఞో దస్సనే వీరో, తారేసి జనతం తువం;

నత్థఞ్ఞో తారకో లోకే, తవుత్తరితరో మునే.

‘‘సక్కా థేవే కుసగ్గేన, పమేతుం సాగరుత్తమే;

న త్వేవ తవ సబ్బఞ్ఞు, ఞాణం సక్కా పమేతవే.

‘‘తులదణ్డే ఠపేత్వాన, మహిం సక్కా ధరేతవే;

నత్వేవ తవ పఞ్ఞాయ, పమాణమత్థి చక్ఖుమ.

‘‘ఆకాసో మినితుం సక్కా, రజ్జుయా అఙ్గులేన వా;

నత్వేవ తవ సబ్బఞ్ఞు, సీలం సక్కా పమేతవే.

‘‘మహాసముద్దే ఉదకం, ఆకాసో చ వసున్ధరా;

పరిమేయ్యాని ఏతాని, అప్పమేయ్యోసి చక్ఖుమ.

‘‘ఛహి గాథాహి సబ్బఞ్ఞుం, కిత్తయిత్వా మహాయసం;

అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాన, తుణ్హీ అట్ఠాసహం తదా.

‘‘యం వదన్తి సుమేధోతి, భూరిపఞ్ఞం సుమేధసం;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యో మే ఞాణం పకిత్తేసి, విప్పసన్నేన చేతసా;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘సత్తసత్తతి కప్పాని, దేవలోకే రమిస్సతి;

సహస్సక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జం కరిస్సతి.

‘‘అనేకసతక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి;

పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం.

‘‘దేవభూతో మనుస్సో వా, పుఞ్ఞకమ్మసమాహితో;

అనూనమనసఙ్కప్పో, తిక్ఖపఞ్ఞో భవిస్సతి.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘అగారా అభినిక్ఖమ్మ, పబ్బజిస్సతికిఞ్చనో;

జాతియా సత్తవస్సేన, అరహత్తం ఫుసిస్సతి.

‘‘యతో సరామి అత్తానం, యతో పత్తోస్మి సాసనం;

ఏత్థన్తరే న జానామి, చేతనం అమనోరమం.

‘‘సంసరిత్వా భవే సబ్బే, సమ్పత్తానుభవిం అహం;

భోగే మే ఊనతా నత్థి, ఫలం ఞాణస్స థోమనే.

‘‘తియగ్గీ నిబ్బుతా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

సబ్బాసవా పరిక్ఖీణా, నత్థి దాని పునబ్భవో.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, యం ఞాణమథవిం అహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలం ఞాణస్స థోమనే.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

సో అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పుబ్బేనివాసం అనుపటిపాటియా అనుస్సరన్తో యావ అసఞ్ఞభవే అచిత్తకపటిసన్ధి, తావ అద్దస. తతో పఞ్చ కప్పసతాని చిత్తప్పవత్తిం అదిస్వా అవసానేవ దిస్వా ‘‘కిమేత’’న్తి ఆవజ్జేన్తో నయవసేన ‘‘అసఞ్ఞభవో భవిస్సతీ’’తి నిట్ఠం అగమాసి. తేనాహ భగవా – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అసఞ్ఞసత్తా నామ దీఘాయుకా దేవా, తతో చుతో సోభితో ఇధూపపన్నో, సో ఏతం భవం జానాతి, సోభితో అనుస్సరతీ’’తి (పారా. ౨౩౨ అత్థతో సమానం). ఏవం నయవసేన అనుస్సరన్తస్స అనుస్సరణకోసల్లం దిస్వా సత్థా థేరం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. తతో ఏవ చాయం ఆయస్మా సవిసేసం అత్తనో పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం తస్స చ పచ్చయభూతం పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సోమనస్సజాతో తదత్థదీపనం ఉదానం ఉదానేన్తో –

౧౬౫. ‘‘సతిమా పఞ్ఞవా భిక్ఖు, ఆరద్ధబలవీరియో;

పఞ్చ కప్పసతానాహం, ఏకరత్తిం అనుస్సరిం.

౧౬౬. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానే, సత్త అట్ఠ చ భావయం;

పఞ్చ కప్పసతానాహం, ఏకరత్తిం అనుస్సరి’’న్తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ సతిమాతి సయం సముదాగమనసమ్పన్నాయ సతిపట్ఠానభావనాపారిపూరియా సతివేపుల్లప్పత్తియా చ సతిమా. పఞ్ఞవాతి ఛళభిఞ్ఞాపారిపూరియా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా చ పఞ్ఞవా. భిన్నకిలేసతాయ భిక్ఖు. సద్ధాదిబలానఞ్చేవ చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియస్స చ సంసిద్ధిపారిపూరియా ఆరద్ధబలవీరియో. సద్ధాదీనఞ్హేత్థ బలగ్గహణేన గహణం సతిపి సతిఆదీనం బలభావే, యథా ‘‘గోబలిబద్ధా పుఞ్ఞఞాణసమ్భారా’’తి. పఞ్చ కప్పసతానాహం, ఏకరత్తిం అనుస్సరిన్తి ఏకరత్తిం వియ అనుస్సరిం. వియ-సద్దో హి ఇధ లుత్తనిద్దిట్ఠో, ఏతేన పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణే అత్తనో ఞాణవసీభావం దీపేతి.

ఇదాని యాయ పటిపత్తియా అత్తనో సతిమన్తాదిభావో సాతిసయం పుబ్బేనివాసఞాణఞ్చ సిద్ధం, తం దస్సేతుం ‘‘చత్తారో’’తిఆదినా దుతియం గాథమాహ. తత్థ చత్తారో సతిపట్ఠానేతి కాయానుపస్సనాదికే అత్తనో విసయభేదేన చతుబ్బిధే లోకియలోకుత్తరమిస్సకే సతిసఙ్ఖాతే సతిపట్ఠానే. సత్తాతి సత్త బోజ్ఝఙ్గే. అట్ఠాతి అట్ఠ మగ్గఙ్గాని. సతిపట్ఠానేసు హి సుప్పతిట్ఠితచిత్తస్స సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావనాపారిపూరిం గతా ఏవ హోన్తి, తథా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. తేనాహ ధమ్మసేనాపతి – ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా’’తిఆదీహి (దీ. ని. ౩.౧౪౩) సత్తకోట్ఠాసికేసు సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మేసు ఏకస్మిం కోట్ఠాసే భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తే ఇతరే అగచ్ఛన్తా నామ నత్థీతి. భావయన్తి భావనాహేతు. సేసం వుత్తనయమేవ.

సోభితత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వల్లియత్థేరగాథావణ్ణనా

యం కిచ్చం దళ్హవీరియేనాతిఆదికా ఆయస్మతో వల్లియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో అసీతికోటివిభవం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పబ్బతపాదే అరఞ్ఞాయతనే ఏకిస్సా నదియా తీరే అస్సమం కారేత్వా విహరన్తో అత్తనో అనుగ్గణ్హనత్థం ఉపగతం సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో అజినచమ్మం పత్థరిత్వా అదాసి. తత్థ నిసిన్నం భగవన్తం పుప్ఫేహి చ చన్దనేన చ పూజేత్వా అమ్బఫలాని దత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. తస్స భగవా నిసిన్నాసనసమ్పత్తిం పకాసేన్తో అనుమోదనం వత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేసాలియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ‘‘కణ్హమిత్తో’’తి లద్ధనామో వయప్పత్తో సత్థు వేసాలిగమనే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో మహాకచ్చానత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజి. సో మన్దపఞ్ఞో దన్ధపరక్కమో చ హుత్వా చిరం కాలం విఞ్ఞుం సబ్రహ్మచారిం నిస్సాయేవ వసతి. భిక్ఖూ ‘‘యథా నామ వల్లి రుక్ఖాదీసు కిఞ్చి అనిస్సాయ వడ్ఢితుం న సక్కోతి, ఏవమయమ్పి కఞ్చి పణ్డితం అనిస్సాయ వడ్ఢితుం న సక్కోతీ’’తి వల్లియోత్వేవ సముదాచరింసు. అపరభాగే పన వేణుదత్తత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స ఓవాదే ఠత్వా సతో సమ్పజానో హుత్వా విహరన్తో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా పటిపత్తిక్కమం థేరం పుచ్ఛన్తో –

౧౬౭. ‘‘యం కిచ్చం దళ్హవీరియేన, యం కిచ్చం బోద్ధుమిచ్ఛతా;

కరిస్సం నావరజ్ఝిస్సం, పస్స వీరియం పరక్కమం.

౧౬౮. ‘‘త్వఞ్చ మే మగ్గమక్ఖాహి, అఞ్జసం అమతోగధం;

అహం మోనేన మోనిస్సం, గఙ్గాసోతోవ సాగర’’న్తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ యం కిచ్చం దళ్హవీరియేనాతి దళ్హేన వీరియేన థిరేన పరక్కమేన, దళ్హవీరియేన వా పురిసధోరయ్హేన యం కిచ్చం కాతబ్బం పటిపజ్జితబ్బం. యం కిచ్చం బోద్ధుమిచ్ఛతాతి చత్తారి అరియసచ్చాని నిబ్బానమేవ వా బోద్ధుం బుజ్ఝితుం ఇచ్ఛన్తేన పటివిజ్ఝితుకామేన యం కిచ్చం కరణీయం. కరిస్సం నావరజ్ఝిస్సన్తి తమహం దాని కరిస్సం న విరాధేస్సం, యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిస్సామి. పస్స వీరియం పరక్కమన్తి యథా పటిపజ్జమానే ధమ్మే విధినా ఈరణతో ‘‘వీరియం’’, పరం పరం ఠానం అక్కమనతో ‘‘పరక్కమో’’తి చ లద్ధనామం సమ్మావాయామం పస్స న సద్ధమేవాతి అత్తనో కత్తుకామతం దస్సేతి.

త్వఞ్చాతి కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఆలపతి. మేతి మయ్హం. మగ్గమక్ఖాహీతి అరియమగ్గం కథేహి, లోకుత్తరమగ్గసమ్పాపకం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం కథేహీతి అత్థో. అఞ్జసన్తి ఉజుకం మజ్ఝిమపటిపదాభావేన అన్తద్వయస్స అనుపగమనతో. అమతే నిబ్బానే సమ్పాపకభావేన పతిట్ఠితత్తా అమతోగధం. మోనేనాతి ఞాణేన మగ్గపఞ్ఞాయ. మోనిస్సన్తి జానిస్సం నిబ్బానం పటివిజ్ఝిస్సం పాపుణిస్సం. గఙ్గాసోతోవ సాగరన్తి యథా గఙ్గాయ సోతో సాగరం సముద్దం అవిరజ్ఝన్తో ఏకంసతో ఓగాహతి, ఏవం ‘‘అహం కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో మగ్గఞాణేన నిబ్బానం అధిగమిస్సామి, తస్మా తం కమ్మట్ఠానం మే ఆచిక్ఖథా’’తి థేరం కమ్మట్ఠానం యాచి.

తం సుత్వా వేణుదత్తత్థేరో తస్స కమ్మట్ఠానం అదాసి. సోపి కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౭౫-౧౦౫) –

‘‘పఞ్చ కామగుణే హిత్వా, పియరూపే మనోరమే;

అసీతి కోటియో హిత్వా, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘పబ్బజిత్వాన కాయేన, పాపకమ్మం వివజ్జయిం;

వచీదుచ్చరితం హిత్వా, నదీకూలే వసామహం.

‘‘ఏకకం మం విహరన్తం, బుద్ధసేట్ఠో ఉపాగమి;

నాహం జానామి బుద్ధోతి, అకాసిం పటిసన్థారం.

‘‘కరిత్వా పటిసన్థారం, నామగోత్తమపుచ్ఛహం;

దేవతానుసి గన్ధబ్బో, అదు సక్కో పురిన్దదో.

‘‘కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, మహాబ్రహ్మా ఇధాగతో;

విరోచేసి దిసా సబ్బా, ఉదయం సూరియో యథా.

‘‘సహస్సారాని చక్కాని, పాదే దిస్సన్తి మారిస;

కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయం.

‘‘నామగోత్తం పవేదేహి, సంసయం అపనేహి మే;

నమ్హి దేవా న గన్ధబ్బో, నమ్హి సక్కో పురిన్దదో.

‘‘బ్రహ్మభావో చ మే నత్థి, ఏతేసం ఉత్తమో అహం;

అతీతో విసయం తేసం, దాలయిం కామబన్ధనం.