౯. నన్దత్థేరగాథావణ్ణనా

అయోనిసో మనసికారాతి ఆయస్మతో నన్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పూజాసక్కారబహులం మహాదానం పవత్తేత్వా, ‘‘అహమ్పి అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స ఏవరూపో సావకో భవేయ్య’’న్తి పణిధానం కత్వా తతో పట్ఠాయ దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే వినతాయ నామ నదియా మహన్తో కచ్ఛపో హుత్వా నిబ్బత్తో ఏకదివసం సత్థారం నదియా పారం గన్తుం తీరే ఠితం దిస్వా సయం భగవన్తం తారేతుకామో సత్థు పాదమూలే నిపజ్జి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా పిట్ఠిం అభిరుహి. సో హట్ఠతుట్ఠో వేగేన సోతం ఛిన్దన్తో సీఘతరం పరతీరమేవ పాపేసి. భగవా తస్స అనుమోదనం వదన్తో భావినిం సమ్పత్తిం కథేత్వా పక్కామి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సుద్ధోదనమహారాజస్స పుత్తో హుత్వా మహాపజాపతియా గోతమియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే ఞాతిసఙ్ఘం నన్దేన్తో జాతోతి నన్దోత్వేవ నామం అకంసు. తస్స వయప్పత్తకాలే సత్థా పవత్తవరధమ్మచక్కో లోకానుగ్గహం కరోన్తో కపిలవత్థుం గన్త్వా ఞాతిసమాగమే పోక్ఖరవస్సం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా వేస్సన్తరజాతకం (జా. ౨.౨౨.౧౬౫౫ ఆదయో) కథేత్వా దుతియదివసే పిణ్డాయ పవిట్ఠో ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) గాథాయ పితరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా నివేసనం గన్త్వా ‘‘ధమ్మం చరే సుచరిత’’న్తి (ధ. ప. ౧౬౯) గాథాయ మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే రాజానం సకదాగామిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా తతియే దివసే నన్దకుమారస్స అభిసేకనివేసనప్పవేసనవివాహమఙ్గలేసు వత్తమానేసు పిణ్డాయ పవిసిత్వా నన్దకుమారస్స హత్థే పత్తం దత్వా మఙ్గలం వత్వా తస్స హత్థతో పత్తం అగహేత్వావ విహారం గతో తం పత్తహత్థం విహారం ఆగతం అనిచ్ఛమానంయేవ పబ్బాజేత్వా తథా పబ్బజితత్తాయేవ అనభిరతియా పీళితం ఞత్వా ఉపాయేన తస్స తం అనభిరతిం వినోదేసి. సో యోనిసో పటిసఙ్ఖాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౧౪౮-౧౬౩) –

‘‘అత్థదస్సీ తు భగవా, సయమ్భూ లోకనాయకో;

వినతానదియా తీరం, ఉపాగచ్ఛి తథాగతో.

‘‘ఉదకా అభినిక్ఖమ్మ, కచ్ఛపో వారిగోచరో;

బుద్ధం తారేతుకామోహం, ఉపేసిం లోకనాయకం.

‘‘అభిరూహతు మం బుద్ధో, అత్థదస్సీ మహాముని;

అహం తం తారయిస్సామి, దుక్ఖస్సన్తకరో తువం.

‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, అత్థదస్సీ మహాయసో;

అభిరూహిత్వా మే పిట్ఠిం, అట్ఠాసి లోకనాయకో.

‘‘యతో సరామి అత్తానం, యతో పత్తోస్మి విఞ్ఞుతం;

సుఖం మే తాదిసం నత్థి, ఫుట్ఠే పాదతలే యథా.

‘‘ఉత్తరిత్వాన సమ్బుద్ధో, అత్థదస్సీ మహాయసో;

నదితీరమ్హి ఠత్వాన, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యావతా వత్తతే చిత్తం, గఙ్గాసోతం తరామహం;

అయఞ్చ కచ్ఛపో రాజా, తారేసి మమ పఞ్ఞవా.

‘‘ఇమినా బుద్ధతరణేన, మేత్తచిత్తవతాయ చ;

అట్ఠారసే కప్పసతే, దేవలోకే రమిస్సతి.

‘‘దేవలోకా ఇధాగన్త్వా, సుక్కమూలేన చోదితో;

ఏకాసనే నిసీదిత్వా, కఙ్ఖాసోతం తరిస్సతి.

‘‘యథాపి భద్దకే ఖేత్తే, బీజం అప్పమ్పి రోపితం;

సమ్మాధారం పవేచ్ఛన్తే, ఫలం తోసేతి కస్సకం.

‘‘తథేవిదం బుద్ధఖేత్తం, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితం;

సమ్మాధారం పవేచ్ఛన్తే, ఫలం మం తోసయిస్సతి.

‘‘పధానపహితత్తోమ్హి, ఉపసన్తో నిరూపధి;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘అట్ఠారసే కప్పసతే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, తరణాయ ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా విముత్తిసుఖం అనుభవన్తో ‘‘అహో సత్థు ఉపాయకోసల్లం, యేనాహం భవపఙ్కతో ఉద్ధరిత్వా నిబ్బానథలే పతిట్ఠాపితో’’తి అత్తనో పహీనసంకిలేసం పటిలద్ధఞ్చ సుఖం పచ్చవేక్ఖిత్వా సఞ్జాతసోమనస్సో ఉదానవసేన –

౧౫౭. ‘‘అయోనిసో మనసికారా, మణ్డనం అనుయుఞ్జిసం;

ఉద్ధతో చపలో చాసిం, కామరాగేన అట్టితో.

౧౫౮. ‘‘ఉపాయకుసలేనాహం, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

యోనిసో పటిపజ్జిత్వా, భవే చిత్తం ఉదబ్బహి’’న్తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ అయోనిసో మనసికారాతి అనుపాయమనసికారతో అసుభం కాయం సుభతో మనసి కరిత్వా సుభతో మనసికారహేతు, అసుభం కాయం సుభసఞ్ఞాయాతి అత్థో. మణ్డనన్తి హత్థూపగాదిఆభరణేహి చేవ మాలాగన్ధాదీహి చ అత్తభావస్స అలఙ్కరణం. అనుయుఞ్జిసన్తి అనుయుఞ్జిం, సరీరస్స విభూసనప్పసుతో అహోసిన్తి అత్థో. ఉద్ధతోతి జాతిగోత్తరూపయోబ్బనమదాదీహి ఉద్ధతో అవూపసన్తచిత్తో. చపలోతి వనమక్కటో వియ అనవట్ఠితచిత్తతాయ లోలో, కాయమణ్డనవత్థమణ్డనాదిచాపల్యే యుత్తతాయ వా చపలో చ. ఆసిన్తి అహోసిం. కామరాగేనాతి వత్థుకామేసు ఛన్దరాగేన అట్టితో పీళితో విబాధితో ఆసిన్తి యోజనా.

ఉపాయకుసలేనాతి వినేయ్యానం దమనూపాయచ్ఛేకేన కోవిదేన బుద్ధేన భగవతా హేతుభూతేన. హేతుఅత్థే హి ఏతం కరణవచనం. పలుట్ఠమక్కటీదేవచ్ఛరాదస్సనేన హి ఉపక్కితవాదచోదనాయ అత్తనో కామరాగాపనయనం సన్ధాయ వదతి. భగవా హి ఆయస్మన్తం నన్దత్థేరం పఠమం జనపదకల్యాణిం ఉపాదాయ ‘‘యథాయం మక్కటీ, ఏవం కకుటపాదినియో ఉపాదాయ జనపదకల్యాణీ’’తి మహతియా ఆణియా ఖుద్దకం ఆణిం నీహరన్తో ఛడ్డకో వియ, సినేహపానేన సరీరం కిలేదేత్వా వమనవిరేచనేహి దోసం నీహరన్తో భిసక్కో వియ చ కకుటపాదినిదస్సనేన జనపదకల్యాణియం విరత్తచిత్తం కారేత్వా పున ఉపక్కితవాదేన కకుటపాదినీసుపి చిత్తం విరాజేత్వా సమ్మదేవ సమథవిపస్సనానుయోగేన అరియమగ్గే పతిట్ఠాపేసి. తేన వుత్తం ‘‘యోనిసో పటిపజ్జిత్వా, భవే చిత్తం ఉదబ్బహి’’న్తి. ఉపాయేన ఞాయేన సమ్మదేవ సమథవిపస్సనాయ విసుద్ధిపటిపదం పటిపజ్జిత్వా భవే సంసారపఙ్కే నిముగ్గఞ్చ మే చిత్తం అరియమగ్గేన హత్థేన ఉత్తారిం, నిబ్బానథలే పతిట్ఠాపేసిన్తి అత్థో.

ఇమం ఉదానం ఉదానేత్వా థేరో పునదివసే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘‘యం మే, భన్తే, భగవా పాటిభోగో పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం పటిలాభాయ కకుటపాదానం, ముఞ్చామహం, భన్తే, భగవన్తం ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి (ఉదా. ౨౨). భగవాపి, ‘‘యదేవ ఖో తే, నన్ద, అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, అథాహం ముత్తో ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి (ఉదా. ౨౨) ఆహ. అథస్స భగవా సవిసేసం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతం ఞత్వా తం గుణం విభావేన్తో, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౩౦) ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారభావేన అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. థేరో హి ‘‘యమేవాహం ఇన్ద్రియానం అసంవరం నిస్సాయ ఇమం విప్పకారం పత్తో, తమేవాహం సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కంసపారమిం అగమాసీతి.

నన్దత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.