౨. దుతియవగ్గో

౧. మహాచున్దత్థేరగాథావణ్ణనా

సుస్సూసాతి ఆయస్మతో మహాచున్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే కుమ్భకారకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో కుమ్భకారకమ్మేన జీవన్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో ఏకం మత్తికాపత్తం స్వాభిసఙ్ఖతం కత్వా భగవతో అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే నాలకగామే రూపసారియా బ్రాహ్మణియా పుత్తో సారిపుత్తత్థేరస్స కనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తి, చున్దోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో ధమ్మసేనాపతిం అనుపబ్బజిత్వా తం నిస్సాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౩౯-౫౦) –

‘‘నగరే హంసవతియా, కుమ్భకారో అహోసహం;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, ఓఘతిణ్ణమనాసవం.

‘‘సుకతం మత్తికాపత్తం, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం;

పత్తం దత్వా భగవతో, ఉజుభూతస్స తాదినో.

‘‘భవే నిబ్బత్తమానోహం, సోణ్ణథాలే లభామహం;

రూపిమయే చ సోవణ్ణే, తట్టికే చ మణీమయే.

‘‘పాతియో పరిభుఞ్జామి, పుఞ్ఞకమ్మస్సిదం ఫలం;

యసానఞ్చ ధనానఞ్చ, అగ్గభూతో చ హోమహం.

‘‘యథాపి భద్దకే ఖేత్తే, బీజం అప్పమ్పి రోపితం;

సమ్మాధారం పవేచ్ఛన్తే, ఫలం తోసేతి కస్సకం.

‘‘తథేవిదం పత్తదానం, బుద్ధఖేత్తమ్హి రోపితం;

పీతిధారే పవస్సన్తే, ఫలం మం తోసయిస్సతి.

‘‘యావతా ఖేత్తా విజ్జన్తి, సఙ్ఘాపి చ గణాపి చ;

బుద్ధఖేత్తసమో నత్థి, సుఖదో సబ్బపాణినం.

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

ఏకపత్తం దదిత్వాన, పత్తోమ్హి అచలం పదం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పత్తమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పత్తదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా అత్తనా పటిలద్ధసమ్పత్తియా కారణభూతం గరూపనిస్సయం వివేకవాసఞ్చ కిత్తేన్తో –

౧౪౧. ‘‘సుస్సూసా సుతవద్ధనీ, సుతం పఞ్ఞాయ వద్ధనం;

పఞ్ఞాయ అత్థం జానాతి, ఞాతో అత్థో సుఖావహో.

౧౪౨. ‘‘సేవేథ పన్తాని సేనాసనాని, చరేయ్య సంయోజనవిప్పమోక్ఖం;

సచే రతిం నాధిగచ్ఛేయ్య తత్థ, సఙ్ఘే వసే రక్ఖితత్తో సతీమా’’తి. –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ సుస్సూసాతి సోతబ్బయుత్తస్స సబ్బసుతస్స సోతుమిచ్ఛా, గరుసన్నివాసోపి. దిట్ఠధమ్మికాదిభేదఞ్హి అత్థం సోతుమిచ్ఛన్తేన కల్యాణమిత్తే ఉపసఙ్కమిత్వా వత్తకరణేన పయిరుపాసిత్వా యదా తే పయిరుపాసనాయ ఆరాధితచిత్తా కఞ్చి ఉపనిసీదితుకామా హోన్తి, అథ నే ఉపనిసీదిత్వా అధిగతాయ సోతుమిచ్ఛాయ ఓహితసోతేన సోతబ్బం హోతీతి గరుసన్నివాసోపి సుస్సూసాహేతుతాయ ‘‘సుస్సూసా’’తి వుచ్చతి. సా పనాయం సుస్సూసా సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిపటిసంయుత్తం సుతం తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స వడ్ఢేతి బ్రూహేతీతి సుతవద్ధనీ, బాహుసచ్చకారీతి అత్థో. సుతం పఞ్ఞాయ వద్ధనన్తి యం తం ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తి (మ. ని. ౧.౩౩౯; అ. ని. ౪.౨౨) ‘‘ఇధేకచ్చస్స బహుకం సుతం హోతి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణ’’న్తి (అ. ని. ౪.౬) చ ఏవమాదినా నయేన వుత్తం బాహుసచ్చం, తం అకుసలప్పహానకుసలాధిగమనహేతుభూతం పఞ్ఞం వద్ధేతీతి సుతం పఞ్ఞాయ వద్ధనం, వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘సుతావుధో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి, అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధం అత్తానం పరిహరతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౭).

పఞ్ఞాయ అత్థం జానాతీతి బహుస్సుతో సుతమయఞాణే ఠితో తం పటిపత్తిం పటిపజ్జన్తో సుతానుసారేన అత్థూపపరిక్ఖాయ ధమ్మనిజ్ఝానేన భావనాయ చ లోకియలోకుత్తరభేదం దిట్ఠధమ్మాదివిభాగం దుక్ఖాదివిభాగఞ్చ అత్థం యథాభూతం పజానాతి చ పటివిజ్ఝతి చ, తేనాహ భగవా –

‘‘సుతస్స యథాపరియత్తస్స అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౬).

‘‘ధతానం ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖతి, అత్థం ఉపపరిక్ఖతో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి, ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా సతి ఛన్దో జాయతి, ఛన్దజాతో ఉస్సహతి, ఉస్సహిత్వా తులేతి, తులయిత్వా పదహతి, పహితత్తో సమానో కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ నం అతివిజ్ఝ పస్సతీ’’తి (మ. ని. ౨.౪౩౨) చ.

ఞాతో అత్థో సుఖావహోతి యథావుత్తో దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థో చేవ దుక్ఖాదిఅత్థో చ యాథావతో ఞాతో అధిగతో లోకియలోకుత్తరభేదం సుఖం ఆవహతి నిప్ఫాదేతీతి అత్థో.

ఠితాయ భావనాపఞ్ఞాయ సుతమత్తేనేవ న సిజ్ఝతీతి తస్సా పటిపజ్జనవిధిం దస్సేన్తో ‘‘సేవేథ…పే…విప్పమోక్ఖ’’న్తి ఆహ. తత్థ సేవేథ పన్తాని సేనాసనానీతి కాయవివేకమాహ. తేన సంయోజనప్పహానస్స చ వక్ఖమానత్తా వివేకారహస్సేవ వివేకవాసోతి సీలసంవరాదయో ఇధ అవుత్తసిద్ధా వేదితబ్బా. చరేయ్య సంయోజనవిప్పమోక్ఖన్తి యథా సంయోజనేహి చిత్తం విప్పముచ్చతి, తథా విపస్సనాభావనం మగ్గభావనఞ్చ చరేయ్య పటిపజ్జేయ్యాతి అత్థో. సచే రతిం నాధిగచ్ఛేయ్య తత్థాతి తేసు పన్తసేనాసనేసు యథాలద్ధేసు అధికుసలధమ్మేసు చ రతిం పుబ్బేనాపరం విసేసస్స అలాభతో అభిరతిం న లభేయ్య, సఙ్ఘే భిక్ఖుసమూహే రక్ఖితత్తో కమ్మట్ఠానపరిగణ్హనతో రక్ఖితచిత్తో ఛసు ద్వారేసు సతిఆరక్ఖాయ ఉపట్ఠపనేన సతిమా వసేయ్య విహరేయ్య, ఏవం విహరన్తస్స చ అపి నామ సంయోజనవిప్పమోక్ఖో భవేయ్యాతి అధిప్పాయో.

మహాచున్దత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. జోతిదాసత్థేరగాథావణ్ణనా

యే ఖో తేతి ఆయస్మతో జోతిదాసత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో కాసుమారికఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పాదియత్థజనపదే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, జోతిదాసోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్వా ఘరమావసన్తో ఏకదివసం మహాకస్సపత్థేరం అత్తనో గామే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో భోజేత్వా థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అత్తనో గామసమీపే పబ్బతే మహన్తం విహారం కారేత్వా థేరం తత్థ వాసేత్వా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తో థేరస్స ధమ్మదేసనాయ పటిలద్ధసంవేగో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౫౧-౫౬) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, నిసిన్నం పబ్బతన్తరే;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభం.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, సిరే కత్వాన అఞ్జలిం;

కాసుమారికమాదాయ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా విసేసతో వినయపిటకే సుకుసలభావం పత్వా దసవస్సికో పరిసుపట్ఠాకో చ హుత్వా బహూహి భిక్ఖూహి సద్ధిం భగవన్తం వన్దితుం సావత్థిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అద్ధానపరిస్సమవినోదనత్థం తిత్థియానం ఆరామం పవిసిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ఏకం పఞ్చతపం తపన్తం బ్రాహ్మణం దిస్వా, ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, అఞ్ఞస్మిం తపనీయే అఞ్ఞం తపతీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా బ్రాహ్మణో కుపితో, ‘‘భో, ముణ్డక, కిం అఞ్ఞం తపనీయ’’న్తి ఆహ. థేరో తస్స –

‘‘కోపో చ ఇస్సా పరహేఠనా చ, మానో చ సారమ్భమదో పమాదో;

తణ్హా అవిజ్జా భవసఙ్గతీ చ, తే తప్పనీయా న హి రూపఖన్ధో’’తి. –

గాథాయ ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా సో బ్రాహ్మణో తస్మిం తిత్థియారామే సబ్బే అఞ్ఞతిత్థియా చ థేరస్స సన్తికే పబ్బజింసు. థేరో తేహి సద్ధిం సావత్థిం గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా కతిపాహం తత్థ వసిత్వా అత్తనో జాతిభూమింయేవ గతో దస్సనత్థం ఉపగతేసు ఞాతకేసు నానాలద్ధికే యఞ్ఞసుద్ధికే ఓవదన్తో –

౧౪౩. ‘‘యే ఖో తే వేఠమిస్సేన, నానత్తేన చ కమ్మునా;

మనుస్సే ఉపరున్ధన్తి, ఫరుసూపక్కమా జనా;

తేపి తత్థేవ కీరన్తి, న హి కమ్మం పనస్సతి.

౧౪౪. ‘‘యం కరోతి నరో కమ్మం, కల్యాణం యది పాపకం;

తస్స తస్సేవ దాయాదో, యం యం కమ్మం పకుబ్బతీ’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ యేతి అనియముద్దేసో. తేతి అనియమతో ఏవ పటినిద్దేసో. పదద్వయస్సాపి ‘‘జనా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఖోతి నిపాతమత్తం. వేఠమిస్సేనాతి వరత్తఖణ్డాదినా సీసాదీసు వేఠదానేన. ‘‘వేధమిస్సేనా’’తిపి పాళి, సో ఏవత్థో. నానత్తేన చ కమ్మునాతి హననఘాతనహత్థపాదాదిచ్ఛేదనేన ఖుద్దకసేళదానాదినా చ నానావిధేన పరూపఘాతకమ్మేన. మనుస్సేతి నిదస్సనమత్తం, తస్మా యే కేచి సత్తేతి అధిప్పాయో. ఉపరున్ధన్తీతి విబాధేన్తి. ఫరుసూపక్కమాతి దారుణపయోగా, కురూరకమ్మన్తాతి అత్థో. జనాతి సత్తా. తేపి తత్థేవ కీరన్తీతి తే వుత్తప్పకారా పుగ్గలా యాహి కమ్మకారణాహి అఞ్ఞే బాధింసు. తత్థేవ తాసుయేవ కారణాసు సయమ్పి కీరన్తి పక్ఖిపీయన్తి, తథారూపంయేవ దుక్ఖం అనుభవన్తీతి అత్థో. ‘‘తథేవ కీరన్తీ’’తి చ పాఠో, యథా సయం అఞ్ఞేసం దుక్ఖం అకంసు, తథేవ అఞ్ఞేహి కరీయన్తి, దుక్ఖం పాపీయన్తీతి అత్థో, కస్మా? న హి కమ్మం పనస్సతి కమ్మఞ్హి ఏకన్తం ఉపచితం విపాకం అదత్వా న విగచ్ఛతి, అవసేసపచ్చయసమవాయే విపచ్చతేవాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని ‘‘న హి కమ్మం పనస్సతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విభజిత్వా సత్తానం కమ్మస్సకతం విభావేతుం ‘‘యం కరోతీ’’తి గాథం అభాసి. తస్సత్థో యం కమ్మం కల్యాణం కుసలం, యది వా పాపకం అకుసలం సత్తో కరోతి, కరోన్తో చ తత్థ యం కమ్మం యథా ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా పకుబ్బతి ఉపచినోతి. తస్స తస్సేవ దాయాదోతి తస్స తస్సేవ కమ్మఫలస్స గణ్హనతో తేన తేన కమ్మేన దాతబ్బవిపాకస్స భాగీ హోతీతి అత్థో. తేనాహ భగవా – ‘‘కమ్మస్సకా, మాణవ, సత్తా కమ్మదాయాదా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౨౮౯). ఇమా గాథా సుత్వా థేరస్స ఞాతకా కమ్మస్సకతాయం పతిట్ఠహింసూతి.

జోతిదాసత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. హేరఞ్ఞకానిత్థేరగాథావణ్ణనా

అచ్చయన్తి అహోరత్తాతి ఆయస్మతో హేరఞ్ఞకానిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో పరేసం భతకో హుత్వా జీవన్తో ఏకదివసం సుజాతస్స నామ సత్థుసావకస్స పంసుకూలం పరియేసన్తస్స ఉపడ్ఢదుస్సం పరిచ్చజి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తావతింసేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలరఞ్ఞో గామభోజకస్స చోరవోసాసకస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, హేరఞ్ఞకానీతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన రఞ్ఞా తస్మింయేవ గామభోజకట్ఠానే ఠపితో జేతవనపటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో అత్తనో కనిట్ఠస్స తం ఠానన్తరం దాపేత్వా రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౩౧-౪౦) –

‘‘పదుముత్తరభగవతో, సుజాతో నామ సావకో;

పంసుకూలం గవేసన్తో, సఙ్కారే చరతే తదా.

‘‘నగరే హంసవతియా, పరేసం భతకో అహం;

ఉపడ్ఢదుస్సం దత్వాన, సిరసా అభివాదయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తేత్తింసక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జమకారయిం;

సత్తసత్తతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం;

ఉపడ్ఢదుస్సదానేన, మోదామి అకుతోభయో.

‘‘ఇచ్ఛమానో చహం అజ్జ, సకాననం సపబ్బతం;

ఖోమదుస్సేహి ఛాదేయ్యం, అడ్ఢదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, అడ్ఢదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో కనిట్ఠభాతరం తతో కమ్మతో నివత్తేతుకామో తస్మింయేవ కమ్మే అభిరతం దిస్వా తం చోదేన్తో –

౧౪౫. ‘‘అచ్చయన్తి అహోరత్తా, జీవితం ఉపరుజ్ఝతి;

ఆయు ఖీయతి మచ్చానం, కున్నదీనంవ ఓదకం.

౧౪౬. ‘‘అథ పాపాని కమ్మాని, కరం బాలో న బుజ్ఝతి;

పచ్ఛాస్స కటుకం హోతి, విపాకో హిస్స పాపకో’’తి. –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ అచ్చయన్తీతి అతిక్కమన్తి, లహుం లహుం అపగచ్ఛన్తీతి అత్థో. అహోరత్తాతి రత్తిన్దివా. జీవితం ఉపరుజ్ఝతీతి జీవితిన్ద్రియఞ్చ ఖణికనిరోధవసేన నిరుజ్ఝతి. వుత్తఞ్హి ‘‘ఖణే ఖణే, త్వం భిక్ఖు, జాయసి చ జియ్యసి చ మియ్యసి చ చవసి చ ఉపపజ్జసి చా’’తి. ఆయు ఖీయతి మచ్చానన్తి మరితబ్బసభావత్తా మచ్చాతి లద్ధనామానం ఇమేసం సత్తానం ఆయు ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౧; సం. ని. ౨.౧౪౩; అ. ని. ౭.౭౪) ఏవం పరిచ్ఛిన్నకాలపరమాయు ఖీయతి ఖయఞ్చ సమ్భేదఞ్చ గచ్ఛతి, యథా కిం? కున్నదీనంవ ఓదకం యథా నామ కున్నదీనం పబ్బతేయ్యానం ఖుద్దకనదీనం ఉదకం చిరం న తిట్ఠతి, లహుతరం ఖీయతి, ఆగతమత్తంయేవ విగచ్ఛతి, ఏవం సత్తానం ఆయు లహుతరం ఖీయతి ఖయం గచ్ఛతి. ఏత్థ చ ఉదకమేవ ‘‘ఓదక’’న్తి వుత్తం, యథా మనోయేవ మానసన్తి.

అథ పాపాని కమ్మాని, కరం బాలో న బుజ్ఝతీతి ఏవం సంసారే అనిచ్చేపి సమానే బాలో లోభవసేన వా కోధవసేన వా పాపాని కమ్మాని కరోతి, కరోన్తోపి న బుజ్ఝతి, పాపం కరోన్తో చ ‘‘పాపం కరోమీ’’తి అబుజ్ఝనకో నామ నత్థి, ‘‘ఇమస్స కమ్మస్స ఏవరూపో దుక్ఖో విపాకో’’తి పన అజాననతో ‘‘న బుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. పచ్ఛాస్స కటుకం హోతీతి యదిపి పాపస్స కమ్మస్స ఆయూహనక్ఖణే ‘‘ఇమస్స కమ్మస్స ఏవరూపో విపాకో’’తి న బుజ్ఝతి, తతో పచ్ఛా పన నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స అస్స బాలస్స కటుకం అనిట్ఠం దుక్ఖమేవ హోతి. విపాకో హిస్స పాపకో యస్మా అస్స పాపకమ్మస్స నామ విపాకో పాపకో నిహీనో అనిట్ఠో ఏవాతి. ఇమం పన ఓవాదం సుత్వా థేరస్స కనిట్ఠభాతా రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ సదత్థం నిప్ఫాదేసి.

హేరఞ్ఞకానిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సోమమిత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

పరిత్తం దారున్తి ఆయస్మతో సోమమిత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో బుద్ధగుణే సుత్వా పసన్నమానసో ఏకదివసం కింసుకరుక్ఖం పుప్ఫితం దిస్వా పుప్ఫాని గహేత్వా సత్థారం ఉద్దిస్స ఆకాసే ఖిపిత్వా పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బారాణసియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా సోమమిత్తోతి లద్ధనామో తిణ్ణం వేదానం పారగూ హుత్వా విమలేన నామ థేరేన కతపరిచయత్తా అభిణ్హం తస్స సన్తికం గచ్ఛన్తో ధమ్మం సుత్వా సాసనే లద్ధప్పసాదో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో వత్తపటివత్తం పూరేన్తో విచరతి. విమలత్థేరో పన కుసీతో మిద్ధబహులో రత్తిన్దివం వీతినామేతి. సోమమిత్తో ‘‘కుసీతం నామ నిస్సాయ కో గుణో’’తి తం పహాయ మహాకస్సపత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స ఓవాదే ఠత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౨౫-౩౦) –

‘‘కింసుకం పుప్ఫితం దిస్వా, పగ్గహేత్వాన అఞ్జలిం;

బుద్ధసేట్ఠం సరిత్వాన, ఆకాసే అభిపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవో.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, మమ బుద్ధస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా విమలత్థేరం ఓవాదేన తజ్జేన్తో –

౧౪౭. ‘‘పరిత్తం దారుమారుయ్హ, యథా సీదే మహణ్ణవే;

ఏవం కుసీతమాగమ్మ, సాధుజీవీపి సీదతి;

తస్మా తం పరివజ్జేయ్య, కుసీతం హీనవీరియం.

౧౪౮. ‘‘పవివిత్తేహి అరియేహి, పహితత్తేహి ఝాయిభి;

నిచ్చం ఆరద్ధవీరియేహి, పణ్డితేహి సహావసే’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ పరిత్తం దారుమారుయ్హ, యథా సీదే మహణ్ణవేతి పేసలోపి కులపుత్తో కుసీతం అలసపుగ్గలం నిస్సాయ సీదతి సంసారే పతతి, న తస్స పారం నిబ్బానం గచ్ఛతి. యస్మా ఏతదేవం, తస్మా తం అధికుసలధమ్మవసేన సీసం అనుక్ఖిపిత్వా కుచ్ఛితం సీదనతో కుసీతం వీరియారమ్భాభావతో హీనవీరియం పుగ్గలం సబ్బథా వజ్జేయ్య, న తస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జేయ్యాతి అత్థో.

ఏవం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ గాథాయ కోసజ్జే ఆదీనవం దస్సేత్వా ఇదాని వీరియారమ్భే ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘పవివిత్తేహీ’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – యే పన కాయవివేకసమ్భవేన పవివిత్తా, తతో ఏవ కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియా, నిబ్బానం పతిపేసితత్తతాయ పహితత్తా ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానవసేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానవసేన చ ఝాయినో, సబ్బకాలం పగ్గహితవీరియతాయ ఆరద్ధవీరియా, లోకియలోకుత్తరభేదాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా పణ్డితా, తేహియేవ సహ ఆవసేయ్య సదత్థం నిప్ఫాదేతుకామో సంవసేయ్యాతి. తం సుత్వా విమలత్థేరో సంవిగ్గమానసో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సదత్థం ఆరాధేసి. స్వాయమత్థో పరతో ఆగమిస్సతి.

సోమమిత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సబ్బమిత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

జనో జనమ్హి సమ్బద్ధోతి ఆయస్మతో సబ్బమిత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో ద్వానవుతే కప్పే తిస్సస్స భగవతో కాలే నేసాదకులే నిబ్బత్తిత్వా వనచారికో హుత్వా వనే మిగే వధిత్వా మంసం ఖాదన్తో జీవతి. అథస్స భగవా అనుగ్గణ్హనత్థం వసనట్ఠానసమీపే తీణి పదచేతియాని దస్సేత్వా పక్కామి. సో అతీతకాలే సమ్మాసమ్బుద్ధేసు కతపరిచయత్తా చక్కఙ్కితాని దిస్వా పసన్నమానసో కోరణ్డపుప్ఫేహి పూజం కత్వా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తావతింసభవనే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థినగరే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, సబ్బమిత్తోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో జేతవనపటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తో వస్సం ఉపగన్త్వా వుట్ఠవస్సో భగవన్తం వన్దితుం సావత్థిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే మాగవికేహి ఓడ్డితే పాసే మిగపోతకం బద్ధం అద్దస. మాతా పనస్స మిగీ పాసం అప్పవిట్ఠాపి పుత్తసినేహేన దూరం న గచ్ఛతి, మరణభయేన పాససమీపమ్పి న ఉపగచ్ఛతి మిగపోతకో చ భీతో ఇతో చితో చ పరివత్తేన్తో కరుణం విలపతి, తం దిస్వా థేరో, ‘‘అహో సత్తానం స్నేహహేతుకం దుక్ఖ’’న్తి గచ్ఛన్తో తతో పరం సమ్బహులే చోరే ఏకం పురిసం జీవగాహం గహేత్వా పలాలవేణియా సరీరం వేఠేత్వా ఝాపేన్తే, తఞ్చ మహావిరవం విరవన్తం దిస్వా తదుభయం నిస్సాయ సఞ్జాతసంవేగో తేసం చోరానం సుణన్తానంయేవ –

౧౪౯. ‘‘జనో జనమ్హి సమ్బద్ధో, జనమేవస్సితో జనో;

జనో జనేన హేఠీయతి, హేఠేతి చ జనో జనం.

౧౫౦. ‘‘కో హి తస్స జనేనత్థో, జనేన జనితేన వా;

జనం ఓహాయ గచ్ఛం తం, హేఠయిత్వా బహుం జన’’న్తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ జనోతి అన్ధబాలజనో. జనమ్హీతి అఞ్ఞే జనే. సమ్బద్ధోతి తణ్హాబన్ధనేన బద్ధో. ‘‘అయం మే పుత్తో, మాతా’’తిఆదినా పటిబద్ధో. అయమేవ వా పాఠో, ‘‘ఇమే మం పోసేన్తి, అహం ఇమే నిస్సాయ జీవామీ’’తి పటిబద్ధచిత్తోతి అత్థో. జనమేవస్సితో జనోతి ‘‘అయం మే పుత్తో, ధీతా’’తిఆదినా అఞ్ఞమేవ జనం అఞ్ఞో జనో అస్సితో తణ్హాయ అల్లీనో పరిగ్గయ్హ ఠితో. జనో జనేన హేఠీయతి, హేఠేతి చ జనో జనన్తి కమ్మస్సకతాయ యథాభూతావబోధస్స చ అభావతో అజ్ఝుపేక్ఖనం అకత్వా లోభవసేన యథా జనో జనం అస్సితో, ఏవం దోసవసేన జనో జనేన హేఠీయతి విబాధీయతి. ‘‘తయిదం మయ్హంవ ఉపరి హేఠనఫలవసేన పరిపతిస్సతీ’’తి అజానన్తో హేఠేతి చ జనో జనం.

కో హి తస్స జనేనత్థోతి తస్స అఞ్ఞజనస్స అఞ్ఞేన జనేన తణ్హావసేన అస్సితేన దోసవసేన హేఠితేన వా కో అత్థో. జనేన జనితేన వాతి మాతాపితా హుత్వా తేన అఞ్ఞేన జనేన జనితేన వా కో అత్థో. జనం ఓహాయ గచ్ఛం తం, హేఠయిత్వా బహుం జనన్తి యస్మా సంసారే చరతో జనస్స అయమేవానురూపా పటిపత్తి, తస్మా తం జనం, తస్స చ బాధికా యా సా తణ్హా చ, యో చ సో దోసో ఏవ బహుం జనం బాధయిత్వా ఠితో, తఞ్చ ఓహాయ సబ్బసో పహాయ పరిచ్చజిత్వా గచ్ఛం, తేహి అనుపద్దుతం ఠానం గచ్ఛేయ్యం పాపుణేయ్యన్తి అత్థో. ఏవం పన వత్వా థేరో తావదేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తమపాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౧౫-౨౪) –

‘‘వనకమ్మికో పురే ఆసిం, పితుమాతుమతేనహం;

పసుమారేన జీవామి, కుసలం మే న విజ్జతి.

‘‘మమ ఆసయసామన్తా, తిస్సో లోకగ్గనాయకో;

పదాని తీణి దస్సేసి, అనుకమ్పాయ చక్ఖుమా.

‘‘అక్కన్తే చ పదే దిస్వా, తిస్సనామస్స సత్థునో;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, పదే చిత్తం పసాదయిం.

‘‘కోరణ్డం పుప్ఫితం దిస్వా, పాదపం ధరణీరుహం;

సకోసకం గహేత్వాన, పదసేట్ఠమపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

కోరణ్డకఛవి హోమి, సుప్పభాసో భవామహం.

‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పదపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

తే పన చోరా థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సంవేగజాతా పబ్బజిత్వా ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జింసూతి.

సబ్బమిత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మహాకాళత్థేరగాథావణ్ణనా

కాళీ ఇత్థీతి ఆయస్మతో మహాకాళత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన అరఞ్ఞం గతో తత్థ అఞ్ఞతరస్స రుక్ఖస్స సాఖాయ ఓలమ్బమానం పంసుకూలచీవరం దిస్వా ‘‘అరియద్ధజో ఓలమ్బతీ’’తి పసన్నచిత్తో కిఙ్కణిపుప్ఫాని గహేత్వా పంసుకూలం పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సేతబ్యనగరే సత్థవాహకులే నిబ్బత్తిత్వా మహాకాళోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్వా ఘరావాసం వసన్తో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం గహేత్వా వాణిజ్జవసేన సావత్థిం గతో ఏకమన్తం సకటసత్థం నివేసేత్వా అద్ధానపరిస్సమం వినోదేత్వా అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం నిసిన్నో సాయన్హసమయం గన్ధమాలాదిహత్థే ఉపాసకే జేతవనం గచ్ఛన్తే దిస్వా సయమ్పి తేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సోసానికఙ్గం అధిట్ఠాయ సుసానే వసతి. అథేకదివసం కాళీ నామ ఏకా ఇత్థీ ఛవడాహికా థేరస్స కమ్మట్ఠానత్థాయ అచిరమతసరీరం ఉభో సత్థీ భిన్దిత్వా ఉభో చ బాహూ భిన్దిత్వా సీసఞ్చ దధిథాలకం వియ భిన్దిత్వా సబ్బం అఙ్గపచ్చఙ్గం సమ్బన్ధమేవ కత్వా థేరస్స ఓలోకేతుం యోగ్యట్ఠానే ఠపేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. థేరో తం దిస్వా అత్తానం ఓవదన్తో –

౧౫౧. ‘‘కాళీ ఇత్థీ బ్రహతీ ధఙ్కరూపా, సత్థిఞ్చ భేత్వా అపరఞ్చ సత్థిం;

బాహఞ్చ భేత్వా అపరఞ్చ బాహం, సీసఞ్చ భేత్వా దధిథాలకంవ;

ఏసా నిసిన్నా అభిసన్దహిత్వా.

౧౫౨. ‘‘యో వే అవిద్వా ఉపధిం కరోతి, పునప్పునం దుక్ఖముపేతి మన్దో;

తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరా, మాహం పున భిన్నసిరో సయిస్స’’న్తి. –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ కాళీతి తస్సా నామం, కాళవణ్ణత్తా వా ఏవం వుత్తం. బ్రహతీతి మహాసరీరా ఆరోహపరిణాహవతీ. ధఙ్కరూపాతి కాళవణ్ణత్తా ఏవ కాకసదిసరూపా. సత్థిఞ్చ భేత్వాతి మతసరీరస్స సత్థిం జణ్ణుభేదనేన భఞ్జిత్వా. అపరఞ్చ సత్థిన్తి ఇతరఞ్చ సత్థిం భఞ్జిత్వా. బాహఞ్చ భేత్వాతి బాహట్ఠిఞ్చ అగ్గబాహట్ఠానేయేవ భఞ్జిత్వా. సీసఞ్చ భేత్వా దధిథాలకంవాతి మతసరీరస్స సీసం భిన్దిత్వా భిన్నత్తా ఏవ లేడ్డుదణ్డాదీహి పగ్ఘరన్తం దధిథాలకం వియ, పగ్ఘరన్తం మత్థలుఙ్గం కత్వాతి అత్థో. ఏసా నిసిన్నా అభిసన్దహిత్వాతి ఛిన్నభిన్నావయవం మతసరీరం తే అవయవే యథాఠానేయేవ ఠపనేన సన్దహిత్వా సహితం కత్వా మంసాపణం పసారేన్తీ వియ ఏసా నిసిన్నా.

యో వే అవిద్వా ఉపధిం కరోతీతి యో ఇమాయ ఉపట్ఠాపితం కమ్మట్ఠానం దిస్వాపి అవిద్వా అకుసలో కమ్మట్ఠానం ఛడ్డేత్వా అయోనిసోమనసికారేన కిలేసూపధిం ఉప్పాదేతి, సో మన్దో మన్దపఞ్ఞో సంసారస్స అనతివత్తనతో పునప్పునం అపరాపరం నిరయాదీసు దుక్ఖం ఉపేతి. తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరాతి తస్మాతి యస్మా చేతదేవం, తస్మా. పజానం ఉపధిన్తి ‘‘ఇధ యం దుక్ఖం సమ్భోతీ’’తి పజానన్తో యోనిసో మనసికరోన్తో కిలేసూపధిం న కయిరా న ఉప్పాదేయ్య. కస్మా? మాహం పున భిన్నసిరో సయిస్సన్తి యథయిదం మతసరీరం భిన్నసరీరం సయతి, ఏవం కిలేసూపధీహి సంసారే పునప్పునం ఉప్పత్తియా కటసివడ్ఢకో హుత్వా భిన్నసిరో అహం మా సయిస్సన్తి. ఏవం వదన్తో ఏవ థేరో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౮-౧౪) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, ఉదఙ్గణో నామ పబ్బతో;

తత్థద్దసం పంసుకూలం, దుమగ్గమ్హి విలమ్బితం.

‘‘తీణి కిఙ్కణిపుప్ఫాని, ఓచినిత్వానహం తదా;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, పంసుకూలమపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పూజిత్వా అరహద్ధజం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

మహాకాళత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తిస్సత్థేరగాథావణ్ణనా